Από τις Εκδόσεις MacMillan, Λονδίνο 2007
TÉÔËÏÓ ÂÉÂËÉÏÕ: Σύντροφοι: η παγκόσµια ιστορία του κοµµουνισµού ÓÕÃÃÑÁÖÅÁÓ: Robert Service ÌÅÔÁÖÑÁÓÇ ÊÅÉÌÅÍÏÕ: Αθηνά Χατζή ÅÐÉÌÅËÅÉÁ — ÄÉÏÑÈÙÓÇ ÊÅÉÌÅÍÏÕ: Κατερίνα ∆ουρίδα ÓÕÍÈÅÓÇ ÅÎÙÖÕËËÏÕ: Χρυσούλα Μπουκουβάλα ÇËÅÊÔÑÏÍÉÊÇ ÓÅËÉÄÏÐÏÉÇÓÇ: Ραλλού Ρουχωτά EÊÔÕÐÙÓÇ: Άγγελος Ελεύθερος & ΣΙΑ Ο.Ε. ÂÉÂËÉÏÄÅÓÉÁ: Κωνσταντίνα Παναγιώτου & ΣΙΑ Ο.Ε.
© Robert Service, 2007 © EÊÄÏÓÅÉÓ ØÕ×ÏÃÉÏÓ Á.Å., ÁèÞíá 2008
Ðñþôç Ýêäïóç: Οκτώβριος 2008, 2.000 αντίτυπα
ÉSBN 978-960-453-444-9
Ôõðþèçêå óå ÷áñôß åëåýèåñï ÷çìéêþí ïõóéþí ÷ëùñßïõ êáé öéëéêü ðñïò ôï ðåñéâÜëëïí.
To ðáñüí Ýñãï ðíåõìáôéêÞò éäéïêôçóßáò ðñïóôáôåýåôáé êáôÜ ôéò äéáôÜîåéò ôïõ Åëëçíéêïý Íüìïõ (Í. 2121/1993 üðùò Ý÷åé ôñïðïðïéçèåß êáé éó÷ýåé óÞìåñá) êáé ôéò äéåèíåßò óõìâÜóåéò ðåñß ðíåõìáôéêÞò éäéïêôçóßáò. Áðáãïñåýåôáé áðïëýôùò ç Üíåõ ãñáðôÞò Üäåéáò ôïõ åêäüôç êáôÜ ïðïéïäÞðïôå ôñüðï Þ ìÝóï áíôéãñáöÞ, öùôïáíáôýðùóç êáé åí ãÝíåé áíáðáñáãùãÞ, åêìßóèùóç Þ äáíåéóìüò, ìåôÜöñáóç, äéáóêåõÞ, áíáìåôÜäïóç óôï êïéíü óå ïðïéáäÞðïôå ìïñöÞ (çëåêôñïíéêÞ, ìç÷áíéêÞ Þ Üëëç) êáé ç åí ãÝíåé åêìåôÜëëåõóç ôïõ óõíüëïõ Þ ìÝñïõò ôïõ Ýñãïõ.
ÅÊÄÏÓÅÉÓ ØÕ×ÏÃÉÏÓ Á.Å.
PSICHOGIOS PUBLICATIONS S.A.
¸äñá: ÔáôïÀïõ 121 144 52 Ìåôáìüñöùóç Âéâëéïðùëåßï: Ìáõñïìé÷Üëç 1 106 79 ÁèÞíá Ôçë.: 2102804800 Telefax: 2102819550 www.psichogios.gr e-mail: info@psichogios.gr
Head office: 121, Tatoiou Str. 144 52 Metamorfossi, Greece Bookstore: 1, Mavromichali Str. 106 79 Áthens, Greece Tel.: 2102804800 Telefax: 2102819550 www.psichogios.gr e-mail: info@psichogios.gr
ÌåôÜöñáóç: Αθηνά Χατζή
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Πρόλογος .................................................................................................. Χάρτες ....................................................................................................... Εισαγωγή .................................................................................................. 9 14 19
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΕΩΣ ΤΟ 1917
1. Ο κοµµουνισµός πριν το µαρξισµό...................................................... 2. Μαρξ και Έγνκελς ............................................................................... 3. Ο κοµµουνισµός στην Ευρώπη ............................................................ 4. Ρωσικές εκδοχές ................................................................................... 5. Η Οκτωβριανή επανάσταση ................................................................ 6. Το πρώτο κοµµουνιστικό κράτος ........................................................
33 45 58 69 82 95
ΜΕΡΟΣ ∆ΕΥΤΕΡΟ ΤΟ ΠΕΙΡΑΜΑ 1917-1929
7. Ευρωπα κές επαναστάσεις ................................................................. 8. Κοµµουνισµός και διάψευση ελπίδων ............................................... 9. Η κοµµουνιστική διεθνής .................................................................... 10. ∆οκιµές στην Αµερική ....................................................................... 11. Κατανοώντας τον κοµµουνισµό ........................................................ 12. Το µαρτύριο της ΕΣΣ∆ ....................................................................... 13. Το σοβιετικό πρότυπο ........................................................................
111 124 135 149 161 174 186
ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗ 1929-1947
14. Παγκόσµια στρατηγική ...................................................................... 15. Σταλινική ιδεολογία ........................................................................... 16. Εντός των κοµµάτων .......................................................................... 17. Φίλοι και εχθροί ................................................................................. 18. Ο κοµµουνισµός κατά τον Β΄ Παγκόσµιο Πόλεµο .......................... 19. Εκβιάζοντας την ειρήνη .....................................................................
201 214 226 239 252 264
ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ: 1947-1957
20. Ο ψυχρός πόλεµος και το σοβιετικό µπλοκ ..................................... 21. Η γιουγκοσλαβική οδός ..................................................................... 22. ∆υτική Ευρώπη ................................................................................... 23. Πολεµική προπαγάνδα ...................................................................... 24. Η επανάσταση στην Κίνα .................................................................. 25. Η οργάνωση του κοµµουνισµού ........................................................ 26. Υπέρ και κατά της µεταρρύθµισης ...................................................
279 292 303 315 328 339 352
ΜΕΡΟΣ ΠΕΜΠΤΟ ΜΕΤΑΛΛΑΞΗ: 1957-1979
27. Ύφεση και εξάπλωση ........................................................................ 28. Η Κίνα συγκλονίζεται ........................................................................ 29. Η επαναστατική Κούβα ..................................................................... 30. Η κοµµουνιστική τάξη ....................................................................... 31. Η αναθεώρηση του κοµµουνισµού ................................................... 32. Ευρώπη: Ανατολή και ∆ύση .............................................................. 33. Μειωµένες προσδοκίες ..................................................................... 34. Η τελευταία των κοµµουνιστικών επαναστάσεων ..........................
369 382 394 407 421 436 449 461
ΜΕΡΟΣ ΕΚΤΟ ΤΟ ΤΕΛΟΣ: 1980 ΚΑΙ ΕΞΗΣ
35. Εγκαταλείποντας τον κοµµουνισµό .................................................. 36. Ο αντικοµµουνισµός στην Ανατολική Ευρώπη ............................... 37. Ο καπιταλιστικός κοµµουνισµός της Κίνας ..................................... 38. Περεστρόικα ....................................................................................... 39. Η αναχώρηση των συντρόφων .......................................................... 40. Ο απολογισµός του κοµµουνισµού ...................................................
477 490 502 514 526 541
Σηµειώσεις ............................................................................................... 553 Επιλεγµένη βιβλιογραφία ....................................................................... 593 Ευρετήριο ................................................................................................. 620
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Το παρόν βιβλίο ξεκίνησε µε µία ιδέα κι ένα σχέδιο. Η ιδέα ήταν η σύνθεση ενός χρονικού του κοµµουνισµού ανά τον κόσµο, ενώ το σχέδιο συνίστατο στην υλοποίηση της ιδέας µε τη συγκέντρωση της δευτερογενούς βιβλιογραφίας για κάθε χώρα χωριστά και για όσες χώρες βίωσαν τον κοµµουνισµό. Προκαλεί έκπληξη η σπάνις ανάλογων προσπαθειών και σχεδόν όλα τα ανάλογα έργα έχουν γραφτεί πριν την κατάρρευση των κοµµουνιστικών κρατών στην Ανατολική Ευρώπη και την ΕΣΣ∆ κατά τη διετία 1989-1991. Η αρχική ιδέα µεταβλήθηκε πολλές φορές. Καθώς πλήθαιναν οι γνώσεις µου για τα πέντε έκτα της γήινης επιφάνειας του πλανήτη εκτός της Σοβιετικής Ένωσης, η δοµή και τα περιεχόµενα του παρόντος βιβλίου τροποποιήθηκαν κατά πολύ. Αυτό άλλωστε συµβαίνει µε τα περισσότερα βιβλία. Το σχέδιο επίσης άλλαξε και µάλιστα για έναν πολύ θετικό λόγο. Κατά το ακαδηµα κό έτος 2004-2005 πέρασα την άδεια αποχής µου από τα διδακτικά µου καθήκοντα στο Ινστιτούτο Χούβερ στο Πανεπιστήµιο του Στάνφορντ. Τα αρχεία αποτελούν πηγή γνώσης για τον ιστορικό· έτσι, όταν ανακάλυψα το πλήθος των πόρων στη διάθεση του ερευνητή στο Ινστιτούτο Χούβερ, ερευνούσα ένα προς ένα τα κιβώτια όπου φυλάσσονταν τα αρχεία µε τη λαχτάρα περιηγητή. Οι σηµειώσεις του τέλους στο βιβλίο αυτό δίνουν µια ιδέα για την εξαιρετική συλλογή του Ινστιτούτου αναφορικά µε χώρες όπως η Ουγγαρία, η Κούβα και η Ινδία. Εξίσου διδακτικά υπήρξαν και τα κιβώτια που σχετίζονταν µε τη Σοβιετική Ένωση, ιδιαίτερα αναφορικά µε τη σχέση της µε το «παγκόσµιο κοµµουνιστικό κίνηµα». Και παρόλο που δεν είχα κατά νου να ασχοληθώ ιδιαίτερα µε τον αµερικανικό και το βρετανικό κοµµουνισµό, όλοι οι δισταγµοί µου υποχώρησαν όταν ερεύνησα το περιεχόµενο των αρχείων. Υπήρχαν επίσης στιγµές που παράξενα µικρά αρχεία αναδείχθηκαν από το γενικό κατάλογο, όπως η Άιβι Λιτβίνοφ που γράφει για τη Ρόουζ Κοέν, Σοβιετικοί αξιωµατούχοι για τους Άρθουρ και Ευγενία Ράνσοµ, αξιωµατούχοι της υπηρεσίας αρωγής του Χέρµπερτ Χούβερ για το καθεστώς του Μπέλα Κουν, διαφυγόντες Κουβανοί υπουργοί για τον Κάστρο και τη συνοδεία του, ο Εουτζένιο Ρεάλε για τις δυσκολίες που αντιµετώπισε ο Τολιάτι στην Ανατολική Ευρώπη, και το ρωσικό ηµερολόγιο του Μάλκολµ Μάγκεριτζ. Το βιβλίο µελετά τον κοµµουνισµό στις διάφορες εκφάνσεις του, γεγο-
8
ROBERT SERVICE
νός που απαιτεί εξέταση των κοµµουνιστικών κρατών, της ηγεσίας τους και της κοινωνίας τους. Εξίσου σηµαντική είναι η µελέτη της κοµµουνιστικής ιδεολογίας και η έλξη που άσκησε σε ανθρώπους εκτός κοµµουνιστικών κρατών. Οµοίως, έχω αφιερώσει αρκετές σελίδες στα γεωπολιτικά ζητήµατα του 20ού αιώνα. Επιπλέον, ένα πραγµατικά παγκόσµιο χρονικό του κοµµουνισµού οφείλει επίσης να καλύψει χώρες όπου οι κοµµουνιστές απέτυχαν να πλησιάσουν έστω την εξουσία. Η αρχειακή έρευνα µε προέτρεψε να τροποποιήσω την αρχική µου ερµηνευτική προσέγγιση. Επίσης ζωντάνεψε γεγονότα και καταστάσεις — και ελπίζω ότι η αίσθησή µου αυτή µεταφέρεται στον αναγνώστη. Οι εργαζόµενοι της Αρχειακής Συλλογής του Ινστιτούτου Χούβερ διακρίνονται για τις εξαιρετικές γνώσεις τους και την προθυµία τους. Οφείλω πολλά στην Έλενα Ντάνιελσον, τη Λίντα Μπέρναρντ, την Κάρολ Λέντενχαµ, τον Ρον Μπουλάτοφ, τη Λόρα Σορόκα, τον Ντέιβιντ Τζέικοµπς, τη Λιάλια Καριτόνοβα και τους συνεργάτες τους, οι οποίοι µου υπέδειξαν ορισµένα κιβώτια µε αρχειακό υλικό τα οποία θα είχα προσπεράσει. Οφείλω επίσης ευγνωµοσύνη στον Ρόµπερτ Κόνκουεστ, ο οποίος αρχικά υποστήριξε τη διαµονή µου στο Ινστιτούτο Χούβερ και στο διευθυντή Τζον Ρα ζιάν και το µέλος του Συµβουλίου Επιτρόπων Ταντ Τόµπι για την υλοποίηση της έρευνάς µου στο Ινστιτούτο. Η Ντέµπορα Βεντούρα και η Τσελέστε Στσέτο, υπεύθυνες για τη διευθέτηση της παραµονής ξένων µελετητών, υπήρξαν υποδειγµατικά πρόθυµες για βοήθεια. Η σύζυγός µου Αντέλ Μπιάτζι έκανε άπειρες υποδείξεις για τη βελτίωση του ύφους και του περιεχοµένου, ενώ θέλω επίσης να εκφράσω τις ευχαριστίες µου σε εκείνους οι οποίοι παρείχαν τις συµβουλές τους σχετικά µε ένα ή περισσότερα από τα κεφάλαια που ακολουθούν: τους Άλαν Άντζελ, Άρνολντ Μπάιχµαν, Γουίλιαµ Μπάιναρτ, Λέσλι Μπέθελ, Άρτσι Μπράουν, Ρίτσαρντ Κλογκ, Ρόµπερτ Κόνκουεστ, Βάλπι Φιτζέραλντ, Ρόµπερτ Έβανς, Πολ Φλιούερς, Τζον Φοξ, Τίµοθι Γκάρτον Ας, Ρόι Τζάιλς, Πολ Γκρέγκορι, Τζόναθαν Χάσλαµ, Ρόναλντ Χίνγκλε , Μάικλ Κέιζερ, Άλαν Νάιτ, Σάιµον Σεµπάγκ Μοντεφιόρε, Νόρµαν Νάιµαρκ, Μπράιαν Πιρς, Σίλβιο Πονς, Άλεξ Πράβντα, Πολ Πρέστον, Μάρτιν Ράντι, Χάρολντ Σούκµαν, Στιβ Σµιθ, Τζέφρε Σουέιν, Στιβ Τσανγ, Αµίρ Γουάινερ και Τζέρι Γουάιτ. Η Τζάκι Γουίλκοξ, γραµµατέας και βιβλιοθηκονόµος του Κέντρου Ρωσικών και Ευρασιατικών Σπουδών του Κολεγίου του Σεντ Άντονι, υπήρξε άψογα εξυπηρετική κατά τη διάρκεια της συγγραφής του τµήµατος της έρευνάς µου που αφορά την Καλιφόρνια. Ο επιµελητής µου Πάβιντ Γκόντγουιν µε ενθάρρυνε από τα πρωιµότερα στάδια της µελέτης αυτής, ενώ η Τζορτζίνα Μάλε , του εκδοτικού οίκου Μακµίλαν, και η Κάθλιν ΜακΝτέρµοντ, στις πανεπιστηµιακές εκδόσεις του Χάρβαρντ, διακρίθηκαν για την εποικοδοµητική τους συµβολή στην επιµέλεια του κειµένου. Ο Πίτερ Τζέιµς ετοίµασε τα τυπογραφικά δοκίµια µε υποδειγµατική επιµέλεια.
ΣΥΝΤΡΟΦΟΙ: Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΥ
9
Στο σηµείο αυτό θέλω να πω δυο λόγια για την οργάνωση του βιβλίου. Ορισµένα κεφάλαια αναφορικά µε συγκεκριµένες χώρες ή περιόδους επαναλαµβάνουν πληροφορίες που δίδονται σε άλλα κεφάλαια, πράγµα που γνωρίζω ότι αποτελεί συγγραφικό αµάρτηµα. Κάνω έκκληση όµως στην καλή διάθεση του αναγνώστη και στην κατανόησή του, γιατί θεωρώ ότι ορισµένες βασικές λεπτοµέρειες είναι απαραίτητο να διατηρούνται στο προσκήνιο ενός τόσο εκτεταµένου αφηγήµατος. Οφείλω επίσης να σηµειώσω ότι χρησιµοποιούνται οι ακόλουθες ονοµασίες: η Λα κή ∆ηµοκρατία της Κορέας εµφανίζεται ως Βόρεια Κορέα, η ∆ηµοκρατική ∆ηµοκρατία του Βιετνάµ ως Βόρειο Βιετνάµ, η Λα κή ∆ηµοκρατία της Γερµανίας ως Ανατολική Γερµανία. Επισηµαίνω επίσης ότι έχω εφαρµόσει απλοποιηµένη µεταγραφή ονοµάτων στο παρόν βιβλίο, οι οποίες άλλοτε και αλλού εµφανίζονται διαφορετικά, ιδιαίτερα στα κινεζικά ονόµατα. Έτσι, για παράδειγµα, το σύγχρονο Γκουοµιντάνγκ εµφανίζεται µε την περισσότερο παραδοσιακή µορφή του Κουοµιντάνγκ. Επίσης, δεν επεχείρησα να αποδώσω το Ζινόβιεφ ως Ζινόβεφ, αλλά διατήρησα τη συµβατική απόδοση του ονόµατος. Οι ηµεροµηνίες ακολουθούν αποκλειστικά το γρηγοριανό ηµερολόγιο, τα τοπωνύµια στη βιβλιογραφία συνάδουν µε την τρέχουσα γραφή των τοπικών αρχών. Έχω ελαχιστοποιήσει τις αναφορές στις πλήρεις ονοµασίες και στα αρκτικόλεξα του πλήθους των κοµµουνιστικών κοµµάτων τα οποία άλλαζαν συχνά όνοµα. Η προσωπική µου εξοικείωση µε τον κοµµουνισµό συνέβη σποραδικά. Σε συνειδητό επίπεδο ξεκίνησε το 1956. Στο δηµοτικό σχολείο, µε τις εφηµερίδες να βρίθουν εικόνων των δυνάµεων της ΕΣΣ∆ να συντρίβουν την Ουγγρική Εξέγερση, εµείς τα παιδιά —ή τουλάχιστον τα αγόρια της τάξης— καλωσορίσαµε την ευκαιρία να ολοκληρώσουµε τις εργασίες ηµερολογίου µας µε σχέδια ερπυστριοφόρων, στρατιωτών και εκρήξεων. Η κινεζική κοµµουνιστική εισβολή στο Θιβέτ υπήρξε ένα άλλο συµβάν το οποίο άφησε αποτύπωµα στο νου µας. Τα βιβλία του κατηχητικού περιλάµβαναν χρονικά για χριστιανούς που άντεξαν τις επιθέσεις του µαρξιστικού-λενινιστικού ολοκληρωτισµού. Τα επιτεύγµατα της σοβιετικής τεχνολογίας, ωστόσο, συνάρπαζαν το δάσκαλο της γεωγραφίας στο γυµνάσιο, καθώς είχε διαβάσει στις εφηµερίδες ότι η ΕΣΣ∆ είχε αναπτύξει την τεχνική καλλιέργειας σιτηρών στα βόρεια του Αρκτικού Κύκλου. Κατέληξε στο συµπέρασµα ότι η ΕΣΣ∆ µπορεί και να κέρδιζε στον αγώνα µε τη ∆ύση για την οικονοµική κυριαρχία. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, έµαθα εσπεράντο και απέκτησα ξένους φίλους δι’ αλληλογραφίας. Ένας από αυτούς ήταν Κινέζος, ενώ ένας άλλος από την Τσεχοσλοβακία. Αλληλογραφούσαµε σχετικά µε την καθηµερινότητά µας για ένα δύο χρόνια ώσπου οι επιστολές από την Κίνα αραίωσαν και έπαψαν. Αναδροµικά υποθέτω ότι ο Κινέζος φίλος µου έπεσε θύµα της Πολιτιστικής Επανάστασης. Η έλλειψη εξοικείωσης µε τον κοµµουνισµό ήταν συνήθης τα χρόνια
10
ROBERT SERVICE
εκείνα στη Βρετανία. Απέκτησα ένα προσωπικό κίνητρο κατανόησης του κοµµουνισµού όταν σπούδασα ρωσική λογοτεχνία στο πανεπιστήµιο και κατέστη σαφής η ουσιώδης σηµασία της κατανόησης του ιστορικού υπόβαθρου της σοβιετικής τάξης. Ήταν µία περίοδος, επιπλέον, κατά την οποία οι φοιτητές διεξήγαν διάλογο περί µαρξισµού. Ατέλειωτες συζητήσεις λάµβαναν χώρα αναφορικά µε το κατά πόσο ο κοµµουνισµός ήταν εγγενώς δεσποτικός ή δυνητικά απελευθερωτικός. Το παρόν βιβλίο αποτελεί απόπειρα προσέγγισης αυτού του βασικού ερωτήµατος µεταξύ αρκετών άλλων. Τα κεφάλαια διερευνούν κατά πόσο η σοβιετική ιστορική εµπειρία υπήρξε µοναδική, ενώ επίσης εξετάζουν την εµπλοκή του Κρεµλίνου στη δράση των κοµµουνιστικών κοµµάτων ανά τον κόσµο. Προπάντων, όµως, το παρόν βιβλίο αφορά την παγκόσµια ιστορία του κοµµουνισµού. Κράτη τα οποία καλύπτουν το ένα τρίτο της επιφάνειας του πλανήτη υπέστησαν «εκκοµµουνισµό» σε µικρό ή µεγάλο βαθµό κατά τον 20ό αιώνα. Κοµµουνιστικά κόµµατα δηµιουργήθηκαν σχεδόν σε κάθε περιοχή του πλανήτη εκτός από τους πόλους. Το βασικό µου επιχείρηµα είναι ότι, παρά την πολυµορφία των κρατών τα οποία αφοσιώθηκαν στον κοµµουνισµό, υφίστατο µία υποκείµενη οµοιότητα στους στόχους και στις πρακτικές. Ο κοµµουνισµός δεν ήταν απλώς µία επίφαση που κάλυπτε διαφορετικές προ πάρχουσες εθνικές παραδόσεις. Προσαρµόστηκε σε αυτές τις παραδόσεις, ενώ τις εµπότισε µε τα δικά του προστάγµατα και µεταµόρφωσε τις χώρες εκείνες στις οποίες υπήρξε κυρίαρχος για περισσότερα από µερικά χρόνια. Το παρόν βιβλίο προσφέρει µία αφήγηση και µία ανάλυση, δεν αποτελεί όµως εγκυκλοπαίδεια. ∆εν έχω µελετήσει κάθε κοµµουνιστική ιδέα, αρχηγό, κόµµα ή κράτος. Έχω κάνει ορισµένες επιλογές µε στόχο τη συνοχή του αφηγήµατός µου. Το βιβλίο αυτό αφιερώνεται στη µνήµη του Μάθιου Σέρβις, από το Όλστερ, λάτρη της κηπουρικής και υπέροχο πατέρα και παππού. Ρόµπερτ Σέρβις Οκτώβριος 2006
ΧΑΡΤΕΣ
Η Σοβιετική Ένωση, 1924-36 Η Ανατολική Ευρώπη και η ∆υτική ΕΣΣ∆ µετά τον Β΄ Παγκόσµιο Πόλεµο Η Κίνα µετά το 1949 Κούβα Νοτιοανατολική Ασία
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Κατά την περίοδο 1989-91, δύσκολα µπορούσε κανείς να πειστεί ότι δεν έχει παραισθήσεις· κάτι πέρα απ’ τα συνηθισµένα είχε συντελεστεί στην παγκόσµια πολιτική. Ο κοµµουνισµός είχε καταρρεύσει ξαφνικά. Έως τότε, συνιστούσε έναν από τους ισχυρότερους και ευρύτερα διαδεδοµένους τύπους σύγχρονου κράτους. Όταν κατέλαβαν την εξουσία, µε την Οκτωβριανή Επανάσταση στη Ρωσία του 1917, ο Λένιν και οι σύντροφοί του εγκαθίδρυσαν ένα καθεστώς το οποίο υιοθετήθηκε στην Ανατολική Ευρώπη, την Κίνα, την Ανατολική Ασία, την Κούβα και αλλού µετά τον Β΄ Παγκόσµιο Πόλεµο. Το 1989, αυτό το κοµµουνιστικό καθεστώς απαλείφθηκε από την ευρωπα κή πραγµατικότητα. Το 1991, το ίδιο συνέβη στη Σοβιετική Ένωση. Παρόλο που η Κίνα εξακολουθούσε να διατηρεί την επίφαση ενός κοµµουνιστικού κράτους, οι εκ βάθρων οικονοµικές µεταρρυθµίσεις που συντελέστηκαν εκεί συνεπάγονταν ότι κάτι τέτοιο δεν ίσχυε πλέον ούτε καν σε αδρές γραµµές. Τα κοµµουνιστικά κόµµατα παρέµειναν ακλόνητα στην εξουσία σε λίγες χώρες, όπως η Βόρεια Κορέα, το Βιετνάµ και η Κούβα^ η γεωπολιτική σπουδαιότητά τους υπολειπόταν κατά πολύ της ισχύος και του κύρους του «παγκόσµιου κοµµουνιστικού κινήµατος» κατά τους χρόνους της ακµής του. Ο κοµµουνισµός µετατρεπόταν µε ταχείς ρυθµούς σε ιστορικό κειµήλιο. Αυτός ο µετασχηµατισµός έθεσε τέρµα στη διαµάχη που έµεινε γνωστή στην ιστορία ως Ψυχρός Πόλεµος. Επρόκειτο πρωτίστως για διαµάχη µεταξύ δύο συµµαχιών µε επικεφαλής την ΕΣΣ∆ και τις ΗΠΑ αντίστοιχα, και η κατάρρευση του σοβιετικού καθεστώτος το ∆εκέµβριο του 1991 σηµατοδότησε την καθοριστική νίκη των Αµερικανών. Επί σειρά ετών, στο πλαίσιο του Ψυχρού Πολέµου ενυπήρχε η εφιαλτική πιθανότητα πυρηνικής επίθεσης από τη µία πλευρά ενάντια στην άλλη. Ανίκανη να συναγωνιστεί τις αµερικανικές εξελίξεις στην ανάπτυξη και διάδοση της τεχνολογίας, η Σοβιετική Ένωση είχε απολέσει τη στρατιωτική ισοδυναµία µε τις ΗΠΑ. ∆εν ήταν όµως αυτός ο µοναδικός δείκτης ήττας. Καθόλη τη διάρκεια του ανταγωνισµού µεταξύ των υπερδυνάµεων, οι Αµερικανοί υποστήριζαν, τουλάχιστον κατ’ ισχυρισµόν, την οικονοµία της αγοράς, τη φιλελεύθερη δηµοκρατία και την κοινωνία των πολιτών. Παρόλο που οι ΗΠΑ συχνά αθετούσαν
18
ROBERT SERVICE
τις προαναφερθείσες αρχές, η κοινή πεποίθηση ήταν ότι αυτές ακριβώς οι αρχές είχαν θριαµβεύσει µε την εκπνοή του κοµµουνισµού στην Ανατολική Ευρώπη και την ΕΣΣ∆. Οι πολιτικοί ηγέτες και οι πολιτικοί αναλυτές της ∆ύσης διακατέχονταν από υπερηφάνεια και ενθουσιασµό. Ο κοµµουνισµός είχε φανερωθεί στην πράξη ως ένα εξαιρετικά υποδεέστερο είδος κρατικής εξουσίας. Πολλοί πίστευαν ότι η ιστορία έφτανε στο τέλος της. Ο φιλελευθερισµός στις πολιτικές, οικονοµικές και κοινωνικές εκφάνσεις του είχε αποθέσει την ιδεολογία και τις πρακτικές του λενινισµού στον κάλαθο των αχρήστων της ιστορίας. Η ιδέα ήταν, σε µία γλαφυρή διατύπωση, ότι ο κοµµουνισµός δεν υπήρξε παρά ένα δεντράκι, γύρω από την περίµετρο του οποίου είχαν περπατήσει υπερβολικά πολλοί άνθρωποι, λες και ήταν βασιλική δρυς. Προβάλλεται ο ισχυρισµός ότι, αν οι ∆υτικές ∆υνάµεις είχαν υιοθετήσει περισσότερο επιθετική στάση σε θέµατα πολιτικής και ασφάλειας κατά τη δεκαετία του 1920, ή ακόµη και του 1940, η ΕΣΣ∆ θα είχε καταρρεύσει. Πιθανολογείται ότι η εξέλιξη της ιστορίας θα µπορούσε να είχε ανατραπεί επτά δεκαετίες νωρίτερα, αν είχε δοθεί η πρέπουσα σηµασία στις παραινέσεις του Τσόρτσιλ, και το δηµιούργηµα του κοµµουνισµού —το σοβιετικό κράτος στα πρώτα στάδια της ύπαρξής του— είχε κατασταλεί εν τη γενέσει του. Και όµως, ο κοµµουνισµός άντεξε. Το 1941 πλέον, όταν η ΕΣΣ∆ δέχτηκε επίθεση από το Γ΄ Ράιχ, το κοµµουνιστικό καθεστώς είχε εξελιχθεί σε µία ισχυρή και ώριµη κατάσταση και αναχαίτισε τις χιτλερικές δυνάµεις. Οι σοβιετικές δυνάµεις κατέκτησαν το ανατολικό ήµισυ της Ευρώπης. Από την Πολωνία ως την Ανατολική Γερµανία και από τις ακτές της Βαλτικής ως τη Μαύρη Θάλασσα τα σύνορα χαράχτηκαν εκ νέου. Τα κοµµουνιστικά κράτη καταλάµβαναν ολόκληρη αυτή την έκταση. Το 1949 τα κοµµουνιστικά στρατεύµατα του Μάο Τσετούνγκ κατέλαβαν την εξουσία στο Πεκίνο και εγκαθίδρυσαν τη Λα κή ∆ηµοκρατία της Κίνας. Η Βόρεια Κορέα και το Βόρειο Βιετνάµ σύντοµα απέκτησαν κοµµουνιστικά καθεστώτα. Το 1959 συντελέστηκε επανάσταση στην Κούβα και ο Φιντέλ Κάστρο ανακοίνωσε τη σύµπλευσή του µε το παγκόσµιο κοµµουνιστικό κίνηµα. Πλέον ο κοµµουνισµός είχε εξαπλωθεί από την Ευρασία ως την αντίπερα όχθη του Ατλαντικού. Υποστηριζόµενη από τους κοµµουνιστές κυβέρνηση εγκαθιδρύθηκε στη Χιλή στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Ακολούθησαν κι άλλες επιτυχίες για τους κοµµουνιστές, καθώς αρκετές κυβερνήσεις στην Ασία και την Αφρική ανακοίνωσαν τη δέσµευσή τους στην ιδεολογία του κοµµουνισµού. Στα µέσα της δεκαετίας του 1980 πλέον, αµέσως πριν ο παγκόσµιος κοµµουνισµός δεχτεί τα πρώτα πλήγµατα που έµελλε να αποβούν µοιραία, τα κοµµουνιστικά καθεστώτα εξαπλώνονταν µε ρυθµούς σαρωτικούς. Από ένα απλό όνειρο πριν τον Α΄ Παγκόσµιο Πόλεµο, ο κοµµουνισµός έγινε ισχυρή πραγµατικότητα και απειλή για την καπιταλιστική τάξη σε ολόκληρο τον πλανήτη.
ΣΥΝΤΡΟΦΟΙ: Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΥ
19
Η ιστορία τού περί κοµµουνισµού λόγου ταυτίζεται χρονικά µε την ιστορία της κοµµουνιστικής θεωρίας. Οι ίδιοι οι κοµµουνιστές ήταν λάτρεις του έντονου διαλόγου. Συνήθιζαν τις λεκτικές αντιπαραθέσεις, κυρίως µεταξύ τους αλλά και µε άλλους, καθόλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Η Οκτωβριανή Επανάσταση εισήγαγε µία πρακτική αναγκαιότητα. Οι απολογητές του κοµµουνισµού δήλωσαν κατηγορηµατικά ότι στη Ρωσία λάµβανε χώρα η ανοικοδόµηση ενός νέου κόσµου, παραβλέποντας τη µονοπωλιακή άσκηση της εξουσίας από το κοµµουνιστικό κόµµα. Οι δικτατορικές µέθοδοι και η τροµοκρατία αποτέλεσαν όργανα διοίκησης ενός κατά τα άλλα συνολικού συστήµατος ευηµερίας για τις τάξεις των εργαζοµένων. Οι Ρώσοι επαναστάτες θα έθεταν τέρµα στην πολιτική, οικονοµική, πολιτισµική και εθνική καταπίεση. Ο καπιταλισµός, κατά την άποψη των πολέµιών του, επρόκειτο να εξαλειφθεί. Αυτή η εικόνα της Σοβιετικής Ένωσης εξακολουθούσε να αναπαράγεται για πολλές δεκαετίες. Αυτό δε συνέβη µόνο στην ΕΣΣ∆, αλλά και σε πολλές χώρες στις οποίες εγκαθιδρύθηκαν κοµµουνιστικές κυβερνήσεις µετά τον Β΄ Παγκόσµιο Πόλεµο. Στην Ανατολική Ευρώπη και την Κίνα η κρατούσα άποψη ήταν ότι µια ανώτερη µορφή κράτους και κοινωνίας ήταν υπό διαµόρφωση. Τα προνόµια των ολίγων θα έπαυαν, η οικονοµική σπατάλη θα καταργούνταν. Ο κοµµουνισµός παρουσιάστηκε ως κίνηµα επιστηµονικό, ανθρωπιστικό και ασυγκράτητο: παρουσιάστηκε ως το αναπόδραστο, επιθυµητό µέλλον της ανθρωπότητας. Φαινόταν ότι το τελικό όραµα των Μαρξ και Ένγκελς έµελλε να υλοποιηθεί. Αυτό που δεν µπορούσε να προβλέψει κανείς ήταν οι εσωτερικές διαιρέσεις του διεθνούς κοµµουνισµού. Ο Τρότσκι, εκδιωχθείς από τη Σοβιετική Ένωση το 1928, προέβαλε τον ισχυρισµό ότι το όραµα της Οκτωβριανής Επανάστασης είχε προδοθεί. Μετά το 1945, οι αποσχιστικές τάσεις αυξήθηκαν. Η ΕΣΣ∆ και η Γιουγκοσλαβία καταδίκασαν η µία το κοµµουνιστικό σύστηµα της άλλης. Οι Κινέζοι κοµµουνιστές στράφηκαν κατά της Σοβιετικής Ένωσης και αποκήρυξαν την ηγεσία του Κρεµλίνου ως «ρεβιζιονιστική» — δεν υπήρχε µεγαλύτερο αµάρτηµα για τους µαρξιστές-λενινιστές από την απόπειρα αναθεώρησης των µη επιδεχόµενων µεταβολή αρχών των θεµελιωτών του µαρξισµού. Μόνο η Αλβανία τάχθηκε άνευ όρων στο πλευρό της Κίνας. Τα προβλήµατα επανέκαµψαν στην Ανατολική Ευρώπη, καθώς οι κυβερνήσεις θέλησαν να χαλαρώσουν το σοβιετικό χαλινό στα κράτη τους. Και εν µέσω όλων αυτών, πολλοί κοµµουνιστές προσπάθησαν να επανεξετάσουν τη φύση ενός κοµµουνισµού που θα ανταποκρινόταν στις επιθυµίες τους. Στη ∆υτική Ευρώπη, ειδικά στην Ιταλία και την Ισπανία, τα κοµµουνιστικά κόµµατα άρχισαν να επιφέρουν σταδιακές αλλαγές στο πρότυπο που είχε παράσχει η ΕΣΣ∆, και έτσι γεννήθηκε ο «ευρωκοµµουνισµός». Η ιδεολογία και η πολιτική του κοµµουνισµού δεν ήταν ούτε κατά διάνοια µονολιθικές. Οι εκδοχές του κοµµουνισµού ήταν σχεδόν τόσες όσα και τα κοµµουνιστικά κράτη.
20
ROBERT SERVICE
Ακόµη και µη κοµµουνιστές συµµετείχαν στις συζητήσεις περί της βασικής ουσίας του κοµµουνισµού. Ορισµένα από τα πλέον φωτισµένα πνεύµατα του 20ού αιώνα έλαβαν µέρος σε αυτή τη διαδικασία. Σε αυτούς περιλαµβάνονται φιλόσοφοι από τον Μπέρτραντ Ράσελ ως τον Ζαν-Πολ Σαρτρ, λογοτέχνες από τον Αντρέ Ζιντ και τον Τζορτζ Όργουελ ως τον Αλεξάντερ Σολζενίτσιν και θρησκευτικοί ηγέτες από τον πατριάρχη Τικόν ως τον ∆αλάι Λάµα και τον πάπα Ιωάννη Παύλο Β΄. Οι ποικίλες απαντήσεις που έδωσαν τροφοδότησαν τον ευρύτερο διάλογο αναφορικά µε τις κοινωνίες των ανθρώπων στο παρελθόν, το παρόν και το µέλλον. Τίποτα που να είχε καθολική ισχύ δεν µπορούσε να ειπωθεί ή να γραφτεί για τον κόσµο µετά τον Οκτώβριο του 1917, χωρίς να λαµβάνει υπόψη το κοµµουνιστικό σχέδιο. Παράλληλα, ο κόσµος είχε µία επιτακτική ανάγκη για πληροφόρηση σχετικά µε τον κοµµουνισµό, ενώ υπήρχε και ένα ηθικό πρόσταγµα. Με την εξαίρεση της µε επικεφαλής κοµµουνιστές κυβέρνησης συνασπισµού του Σαλβαδόρ Αλιέντε στη Χιλή από το 1970 έως το 1973, το πρότυπο της κοµµουνιστικής διακυβέρνησης συσχετιζόταν παγκοσµίως µε τον ολοκληρωτισµό, την τροµοκρατία της αστυνοµίας και την κατάφωρη καταστρατήγηση των ανθρώπινων δικαιωµάτων. Ήταν ζωτικής σηµασίας η ερµηνεία και η δηµοσιοποίηση της κατάστασης στα κοµµουνιστικά κράτη. Ένα τέτοιο εγχείρηµα όµως ήταν ευκολότερο στο σχεδιασµό παρά στην υλοποίηση, καθώς οι κοµµουνιστές ηγέτες έµοιαζαν µε αρχηγούς υποβρυχίων οι οποίοι έκλειναν τις µηχανές τους και επέβαλλαν σιγή των ασυρµάτων. Ο Στάλιν κατάφερε να συγκαλύψει αποτελεσµατικά το µέγεθος του λιµού που είχε επιφέρει στην Ουκρανία, στο Καζακστάν και στη νότια Ρωσία κατά τα έτη 1932-33. Ο Μάο ξεπέρασε ακόµα και τον Στάλιν στο διάστηµα 1958-60 εµποδίζοντας να διαρρεύσουν εκτός συνόρων οι ειδήσεις αναφορικά µε τη µεγαλύτερη σε πολιτικά αίτια οφειλόµενη λιµοκτονία στην ιστορία. Η µέθοδος της απόκρυψης ειδήσεων αντιγράφηκε από την πλειονότητα των κοµµουνιστών ηγετών, έστω κι αν δεν έφτασαν τον Κιµ Ιλ-σουνγκ και το γιο του. Η µαρξιστική-λενινιστική ηγεσία µετερχόταν συστηµατικά ψεύδη αναφορικά µε τις εσωτερικές υποθέσεις και τις εξωτερικές προθέσεις της. Όπου υπήρχε η δυνατότητα, η φιλοδοξία τους ήταν να εξαλειφθούν οι ανεπίσηµες πηγές πληροφόρησης. Οι πολιτικοί, οι δηµοσιογράφοι και οι µελετητές ανά την υπόλοιπη υφήλιο µε εξαιρετική δυσκολία περαίωναν τη διασταύρωση ακόµη και των ελάχιστων στοιχείων αναφορικά µε τις πραγµατικές συνθήκες που επικρατούσαν. Αυτή η παρεµπόδιση της ροής των πληροφοριών έδωσε τη δυνατότητα στους κοµµουνιστές να εµµένουν στον ισχυρισµό ότι εφάρµοζαν έναν ανώτερο τρόπο κοινωνικής οργάνωσης. Ο ισχυρισµός αυτός αποτελούσε κοινό καύχηµα, από τον Λένιν ως τον Πολ Ποτ και τον Φιντέλ Κάστρο. Ο κοµµουνισµός υποτίθεται ότι υπερτερούσε έναντι του καπιταλισµού στην
ΣΥΝΤΡΟΦΟΙ: Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΥ
21
ικανότητά του να παρέχει πολιτικές ελευθερίες, πολιτισµικές ευκαιρίες και κοινωνική καθώς και υλική ευµάρεια. Μεταξύ των δύο παγκόσµιων πολέµων, υπήρχε µόνο ένα κοµµουνιστικό κράτος: η ΕΣΣ∆. Μόνο µία µικρή µειονότητα αντιµαχόµενων κρατών κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1930 ήταν φιλελεύθερες δηµοκρατίες, ακόµη και στην Ευρώπη. Ήταν µία απολυταρχική εποχή. Στις υπόλοιπες ηπείρους ποτέ δεν υπήρξε πληθώρα δηµοκρατικών κυβερνήσεων. Η Αφρική παρέµενε υπό την κατοχή των ευρωπα κών αυτοκρατοριών και στις περισσότερες χώρες της Ασίας και της Νότιας Αµερικής κυριαρχούσε κάποια µεγάλη δύναµη. Ήταν επίσης εποχή οικονοµικής δυσπραγίας, καθώς οι οικονοµίες της αγοράς πάσχιζαν να ξεπεράσουν τη Μεγάλη Οικονοµική Κρίση του 1929. Ήταν φυσικό οι ξένοι να διερωτώνται κατά πόσο η Σοβιετική Ένωση µε τη βιοµηχανική της ανάπτυξη, την εκπαιδευτική της εξέλιξη και την υγιή απασχόληση των εργαζοµένων θα µπορούσε να αποτελέσει πρότυπο άξιο µίµησης για τις υπόλοιπες χώρες. Επιπλέον, η Μόσχα διατεινόταν ότι είχε σηµειωθεί άνευ προηγουµένου επιτυχία στον κατευνασµό των εθνικών εντάσεων και τις παροχές σε θέµατα υγείας, στέγασης και κοινωνικής ασφάλισης. Μήπως υπήρχε κάποιο θετικό στοιχείο που θα µπορούσαν τα υπόλοιπα κράτη να δανειστούν από το σοβιετικό πείραµα; Η ΕΣΣ∆ αναδύθηκε ως υπερδύναµη το 1945 ανταγωνιζόµενη τις ΗΠΑ για την παγκόσµια κυριαρχία. Ο αριθµός των κοµµουνιστικών κρατών αυξήθηκε κατά τη µεταπολεµική περίοδο — οπότε και διαδόθηκε µία άλλη εικόνα του κοµµουνισµού. Οι φήµες ήθελαν την ΕΣΣ∆ του Στάλιν να συµµορφώνεται προς ένα ολοκληρωτικό πρότυπο διακυβέρνησης. Όπως το Γ΄ Ράιχ του Χίτλερ, η σοβιετική εξουσία κατάργησε τις νόµιµες εκλογές και την αρχή του νόµου και καθιέρωσε την τροµοκρατία. Προσηλώθηκε στην προπαγάνδα της ιδεολογίας της εις βάρος όλων των υπολοίπων. Μεταχειριζόταν τους ανθρώπους της ως πόρους προς εκµετάλλευση. Η άσκηση της πολιτικής ήταν αφόρητα συγκεντρωτική. ∆ηµιουργήθηκαν στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας για πραγµατικούς και δυνητικούς αµφισβητίες. Συνελήφθησαν άνθρωποι θρήσκοι, φιλοµοναρχικοί, ελεύθεροι στοχαστές, φιλελεύθεροι και σοσιαλιστές, εθνικιστές και λοιποί αντιφρονούντες. Οι παλαιότερες απολυταρχίες δεν είχαν επιτύχει ούτε κατά διάνοια έναν τόσο πιεστικό έλεγχο της κοινωνίας. Σηµαντικές αλλαγές συντελέστηκαν κατά τον 20ό αιώνα. Μία εξ αυτών ήταν η ανάπτυξη της τεχνολογίας που επέτρεψε την ταχύτατη επικοινωνία, ιδιαίτερα η εφεύρεση του τηλεφώνου, του τηλέγραφου, των σιδηροδρόµων και των αεροπλάνων. Με την εξάπλωση της δυνατότητας ανάγνωσης, γραφής και αριθµητικής, η ευκαιρία για διοικητική και ιδεολογική διείσδυση ποτέ δεν υπήρξε µεγαλύτερη. Ίσης σηµασίας υπήρξε και ένας δεύτερος παράγοντας. Ακόµη και οι πλέον φιλόδοξες δικτατορίες του παρελθόντος είχαν αποφύγει την καταπάτηση
22
ROBERT SERVICE
πολλών παραδόσεων και την εξάλειψη οµάδων και οργανώσεων. Μετά τον 19ο αιώνα δηµιουργήθηκαν πολιτικά κινήµατα τα οποία επέφεραν µεγάλη κοινωνική αναστάτωση και αναδιοργάνωση κατά τα πρότυπά τους^ και αυτά τα κινήµατα —στο αριστερό άκρο οι κοµµουνιστές και στον δεξιό αντίποδα οι φασιστές— κατάργησαν, όπου ήταν δυνατό, κάθε ίχνος αυτονοµίας. Η οπτική τους ήταν ολοκληρωτική. Τίποτε δε θεωρούνταν µη πολιτικό. Οι ηγέτες του ολοκληρωτισµού δεν έτρεφαν κανένα σεβασµό προς την ιδιωτική ζωή. Χλεύαζαν την τρέχουσα κουλτούρα και τη θρησκεία. Έλεγχαν τα µέσα ενηµέρωσης, τον αθλητισµό και την ψυχαγωγία. Κατέστειλαν κάθε αντίδραση. Γέµισαν τις φυλακές και διενέργησαν εκστρατεία εγκαθίδρυσης µόνιµου καθεστώτος τρόµου. Εµφύτευσαν την ιδεολογία τους στο µυαλό των κυβερνωµένων τους. Ενώ ο φασιστικός ολοκληρωτισµός της Ιταλίας και της Γερµανίας συνεθλίβη το 1945, ο κοµµουνιστικός ολοκληρωτισµός ενισχύθηκε στην ΕΣΣ∆ και σε άλλα µαρξιστικά-λενινιστικά κράτη. Ο φασισµός επιβίωσε στην Ισπανία και στην Πορτογαλία^ επανεµφανίστηκε δυναµικά και εν µέρει στη Λατινική Αµερική και αλλού κατά τις επόµενες δεκαετίες. Ο κοµµουνισµός σηµείωσε πολύ µεγαλύτερη επιτυχία καθώς διάρκεσε για χαρακτηριστικά µακρό διάστηµα εκεί όπου εγκαθιδρύθηκε. Καµία ανάλυση δε διεκδικεί το µονοπώλιο της ιστορικής γνώσης, λίγοι όµως αρνούνται το γεγονός ότι το σοβιετικό καθεστώς ήταν αληθινά καινοτόµο: τίποτε παρόµοιο δεν υπήρξε ποτέ στην παγκόσµια ιστορία. Ο φασισµός σε πολλά σηµεία έµοιαζε στην πράξη προς τον κοµµουνισµό, αν και διέφερε στο σύνολο των ιδεολογικών προθέσεών του. Η ολοκληρωτική ερµηνεία των πραγµάτων αποτέλεσε αντικείµενο κριτικής επειδή φανερά υπαινισσόταν το τέλος της ιστορίας όπου εγκαθιδρύονταν κοµµουνιστικές κυβερνήσεις. Αν µία άρχουσα ελίτ καταλάµβανε θέση ανάλογης ισχύος, ήταν δύσκολο να φανταστεί κανείς πώς θα µπορούσαν να κινητοποιηθούν οι µηχανισµοί αλλαγής. Η δικτατορία, η τροµοκρατία και το ιδεολογικό µονοπώλιο σίγουρα αποτελούσαν επαρκείς τρόπους διατήρησης της µόνιµης κυριαρχίας του ολοκληρωτισµού. Και όµως, η θεωρία του ολοκληρωτισµού απλώς πρότεινε έναν «ιδανικό τύπο» εξουσίας. Κάθε κοµµουνιστικό κράτος χαρακτηριζόταν από ορισµένες αποκλίσεις από το ιδανικό πρότυπο. Οι αντίπαλοι της θεωρίας επισήµαναν ότι ακόµη και η ΕΣΣ∆ υπό την ηγεσία του Στάλιν απέτυχε να επιβάλει ένα εντελώς ασφαλές σύστηµα άνωθεν επιβαλλόµενων εντολών. Επιπλέον, πάντοτε υπήρχαν στη Σοβιετική Ένωση αντιρρήσεις κοινωνικού, πολιτισµικού και οικονοµικού χαρακτήρα επί της πολιτικής των κοµµουνιστών ηγετών. Εντούτοις, η ΕΣΣ∆ —καθώς και τα περισσότερα κοµµουνιστικά κράτη— είχε επιτύχει σε µεγάλο βαθµό την καθολική επιβολή πολιτικού µονοπωλίου, ώστε να είναι αρµόζουσα η περιγραφή της ως ολοκληρωτικού καθεστώτος.
ΣΥΝΤΡΟΦΟΙ: Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΥ
23
Η θεωρία του ολοκληρωτισµού χρήζει περαιτέρω επισκόπησης. Ο κοµµουνισµός ως αρχή εξουσίας παρουσίαζε προβλήµατα σε όλους τους τοµείς. Ποτέ δεν ξεπέρασε την κοινωνική δυσαρέσκεια ή απάθεια αναφορικά µε τους σκοπούς του. Πουθενά δεν εξάλειψε ολοκληρωτικά την προεπαναστατική κουλτούρα. Υπήρξε επίµονος διώκτης της θρησκείας, χωρίς να κατορθώσει να την καταργήσει. Η κοµµατική πειθαρχία εντός κοµµουνισµού ήταν συνήθως αξιοθρήνητη. Το κοµµουνιστικό καθεστώς, εκτός από την κορυφαία βαθµίδα της ανώτατης ηγεσίας, έπρεπε να προσαρµοστεί σε ένα βαθµό ανυπακοής και σύγχυσης χωρίς ανάλογο στα φιλελεύθερα δηµοκρατικά καθεστώτα. Το κοµµουνιστικό καθεστώς διεπόταν από πελατειακές σχέσεις µε συγκεκριµένες οµάδες και αναξιόπιστους µηχανισµούς πληροφόρησης. Το θέµα είναι ότι αυτά τα φαινόµενα δεν αποτελούσαν τροχοπέδη, αλλά παράγοντα τροφοδότησης για το µηχανισµό του κοµµουνισµού. Χωρίς αυτά, ολόκληρο το καθεστώς θα είχε αποτελµατωθεί. Ένα τέλειο «ολοκληρωτικό» καθεστώς δεν µπορεί να παράσχει ένα ικανά ελκυστικό κίνητρο συνεργασίας στους ανθρώπους — από αξιωµατούχους µεσαίας βαθµίδας µέχρι τους εργαζόµενους για λογαριασµό του κράτους βιοµηχανικούς εργάτες. Έπρεπε να επιτραπεί στους ανθρώπους να παρακάµπτουν τις αυστηρές απαιτήσεις του συστήµατος. Επιπλέον, οι κυβερνώντες είχαν ανάγκη την «αυλή» των προσωπικών «πατρόνων» τους προκειµένου οι εντολές τους να εφαρµοστούν στις διάφορες περιφέρειες. Τα κοµµουνιστικά συστήµατα, βασισµένα στις τυπικές αρχές της άνωθεν επιβαλλόµενης εξουσίας, δεν µπορούσαν να επιβιώσουν χωρίς την αναβίωση ορισµένων παραδόσεων του έθνους. Το γεγονός αυτό δεν ήταν συµπτωµατικό, αλλά αποτελούσε κοινό τόπο σε όλα τα µαρξιστικά-λενινιστικά κράτη. Ήταν το κλειδί για την αποτελεσµατικότητα των καθεστώτων τους. Τα φαινόµενα αυτά θα εξέπλητταν τους Μαρξ και Ένγκελς, πατέρες του σύγχρονου µαρξισµού. Θα έβαζαν σε περίσκεψη τον Λένιν, ο οποίος υπήρξε αυτόπτης µάρτυρας της γένεσης τέτοιων φαινοµένων. Εξακολούθησαν να προκαλούν σύγχυση στους κοµµουνιστές ηγέτες της Ασίας, της Ανατολικής Ευρώπης, της Κούβας και της Αφρικής µετά τον Β΄ Παγκόσµιο Πόλεµο. Κανείς δεν µπορούσε να προσφέρει µια ρεαλιστική λύση στο πρόβληµα της ενίσχυσης της οικονοµικής απόδοσης και της πολιτικής συναίνεσης. Ακόµη και η επίτευξη µιας µετρίου βαθµού κοινωνικής ενότητας υπήρξε δύσκολο εγχείρηµα. Επικρατούσε χάσµα µεταξύ των αξιωµατούχων και των υποκείµενων στον κοµµουνισµό πληθυσµών. Οι Μαρξ και Ένγκελς είχαν προβλέψει το «µαρασµό της έννοιας του κράτους». Η ιστορία του κοµµουνισµού κινήθηκε προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η κρατική εξουσία αυξήθηκε εκθετικά. Τα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας πολλαπλασιάζονταν. Η καταστολή της δράσης ατόµων και οµάδων αντιτιθέµενων προς τον κοµµουνισµό εξακολουθούσε να είναι αναγκαία για τη
24
ROBERT SERVICE
διατήρηση της καθεστηκυίας τάξης. Η κοινωνία των πολιτών υπέστη συντριπτικό πλήγµα. Πολλοί κοµµουνιστές ηγέτες επισήµαιναν τα επιτεύγµατά τους στους τοµείς της δωρεάν παιδείας και της υγείας, καθώς και στην πρόσβαση των πολλών στην εύρεση στέγης, εργασίας και τροφής. Όµως, τα κοµµουνιστικά καθεστώτα ποτέ δε χαρακτηρίστηκαν από πραγµατική συναίνεση, καθώς η δικτατορία έπρεπε να διατηρηθεί ως είχε. Το αίτιο της διάψευσης των λαµπρών προσδοκιών του µαρξισµού αποτέλεσε σταθερά σηµείο διχογνωµίας. Ορισµένοι απέδωσαν την ευθύνη στις αρχικές διδαχές των Μαρξ και Ένγκελς. Αυτή η άποψη επιδέχεται πολλή ανάλυση. Οι θεµελιωτές του µαρξισµού θεώρησαν τη βία ως «µαµή της ιστορίας» και δεν ορρώδησαν ποτέ µπροστά στην προοπτική της δικτατορίας, της τροµοκρατίας και του εµφύλιου πολέµου. Υπήρχε όµως και µια άλλη πλευρά στη διδασκαλία τους η οποία φάνταζε πιο ελκυστική στους περισσότερους µαρξιστές της Κεντρικής Ευρώπης πριν τον Α΄ Παγκόσµιο Πόλεµο. Η αλήθεια είναι ότι οι Μαρξ και Ένγκελς άφησαν µια ηµιτελή και χωρίς συνοχή ιδεολογική κληρονοµιά. Οι αποδέκτες αυτής της κληρονοµιάς είχαν το θεµιτό δικαίωµα να υποστηρίζουν αντικρουόµενες απόψεις. Η ιδεολογική διαµάχη στήριξε το οικοδόµηµα του µαρξισµού. Μεταξύ των µαρξιστών οι οποίοι αρνήθηκαν να ακολουθήσουν την ειρηνική οδό προς την ιδανική κοινωνία συγκαταλέγονται ο Λένιν και οι µπολσεβίκοι, οι οποίοι κληρονόµησαν τις απολυταρχικές πτυχές της ουσίας του. Και ήταν εκείνοι µάλλον, παρά οι πιο µετριοπαθείς µαρξιστές, οι οποίοι επέβαλαν το πρώτο επαναστατικό καθεστώς, καθώς δηµιούργησαν την Κοµµουνιστική ∆ιεθνή και πρόσφεραν ένα πρότυπο στους σοσιαλιστές της ακροαριστεράς σε άλλες χώρες. Ακόµη και οι µπολσεβίκοι ως τελικό στόχο είχαν θέσει την ειρήνη, την ευηµερία και την αρµονία. Στόχος ήταν η «εξωτερική πολιτική επανάσταση» να χαλιναγωγηθεί από την «εσωτερική κοινωνική επανάσταση». Το γεγονός ότι η τελική έκβαση υπήρξε διαφορετική οφείλεται σε πολλά αίτια. Ο πυρήνας του λενινιστικού δόγµατος ήταν αντίθετος προς το φιλελευθερισµό, καθώς, στο παραµικρό εµπόδιο, οι µπολσεβίκοι αντιδρούσαν µε τη χρήση βίας — και µετά την Οκτωβριανή Επανάσταση τα εµπόδια ήταν τεράστια. Η πλειονότητα εκείνων οι οποίοι υποκίνησαν επαναστάσεις στο όνοµα του µαρξισµού εφάρµοσαν την καταστολή στο µέγιστο βαθµό. Ήταν απερισκεψία των κοµµουνιστών το ότι δεν υπολόγισαν εκ των προτέρων τις δυσκολίες που ανέκυψαν αργότερα, καθώς οι υπόλοιποι Ρώσοι σοσιαλιστές είχαν προειδοποιήσει τους µπολσεβίκους πριν την Οκτωβριανή Επανάσταση. Ακόµη λιγότερο µπορούσαν να επικαλεστούν ανάλογη απειρία οι ηγέτες των κοµµουνιστικών επαναστάσεων που ακολούθησαν: εκείνοι µπορούσαν να ανατρέξουν στη σοβιετική εµπειρία και να διδαχτούν από αυτή. Ο κοµµουνισµός στη λενινιστική εκδοχή του εκπήγαζε από µία
ΣΥΝΤΡΟΦΟΙ: Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΥ
25
απλουστευτική ανάλυση. Αυτό, εν µέρει µόνο, ήταν σφάλµα των Μαρξ και Ένγκελς, ενώ εν µέρει αποδιδόταν σε αποτυχία αναθεώρησης από τους Λένιν, Στάλιν, Μάο και Κάστρο, οι οποίοι παρέµειναν προσκολληµένοι στις ιδέες τους παρά τις αντίθετες ενδείξεις της πραγµατικότητας. Οι κοινωνικές και οικονοµικές υποθέσεις, επιπλέον, µεταβλήθηκαν δραµατικά σε όλους τους τοµείς µετά τον 19ο αιώνα. Η πράξη κατέδειξε ότι όλοι οι κοµµουνιστές υποτίµησαν την ικανότητα αυτο-ανανέωσης του καπιταλισµού, ενώ αντιθέτως υπερεκτίµησαν τη δυνατότητα της εργατικής τάξης να δράσει ως σωτήρας του πλανήτη: υπήρξαν δέσµιοι της αυταπάτης τους. Επιπλέον, οι υποθέσεις που αφορούσαν τον κοµµουνισµό καθορίζονταν από τις γεωπολιτικές εξελίξεις. Καµία χώρα, ούτε καν η κραταιά ΕΣΣ∆, δεν µπορούσε να υφίσταται στον κόσµο χωρίς να διατηρεί σχέσεις µε τις υπόλοιπες µεγάλες δυνάµεις. Η συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ που υπεγράφη ανάµεσα στη Ρωσία από τη µία πλευρά και τη Γερµανία και την Αυστρο-Ουγγαρία από την άλλη, το Μάρτιο του 1918, υπήρξε η πρώτη µίας σειράς συµβιβασµών των κοµµουνιστών ηγετών απέναντι στα καπιταλιστικά κράτη. Τα µικρότερα κοµµουνιστικά κράτη, όπως η Κούβα, η Βόρεια Κορέα και το Βόρειο Βιετνάµ, ήταν πάντοτε αναγκασµένα να προσαρµόζουν την πολιτική τους στην πιθανή στάση των υπερδυνάµεων. Η εσωτερική πολιτική επίσης έπρεπε να προσαρµόζεται σε απρόβλεπτες συνθήκες. Η αναζήτηση λα κής αποδοχής παρακίνησε τους απανταχού κοµµουνιστές ηγέτες, συµπεριλαµβανοµένων των διεθνιστών φανατικών της Σοβιετικής ∆ηµοκρατίας της Ουγγαρίας το 1919, να προβάλουν το επιχείρηµα της εθνικότητας. Ο Μάο δε θα είχε προχωρήσει και πολύ µετά την κατάληψη της εξουσίας το 1949, αν δεν είχε τονίσει τις «περγαµηνές» του ως Κινέζου πατριώτη. Σε πολλές περιπτώσεις, οι κοµµουνιστές ηγέτες εξεπλάγησαν ειλικρινά που δεν καταλάγιασε γρήγορα η κοινωνική αναστάτωση. Υπήρχαν και εξαιρέσεις: ο Μπέλα Κουν στην Ουγγαρία και ο Πολ Ποτ στην Καµπότζη το 1975 κατέφυγαν σε ακρότητες και αιµατοκύλησαν τις χώρες τους εκ των προτέρων, προκειµένου να προλάβουν κάθε σοβαρή αντίσταση στο µαρξιστικό πείραµα. Τα κοµµουνιστικά κράτη υπολείπονταν επίσης έναντι της καπιταλιστικής ∆ύσης και στην εξέλιξη της τεχνολογίας. Έπρεπε να βρεθεί τρόπος αντιστάθµισης αυτής της µειονεξίας µέσω της αύξησης των εισαγωγών και της εντατικοποίησης της κατασκοπείας. Όταν ο παλαιός ουτοπισµός των Λένιν και Στάλιν ορθωνόταν υπερήφανος, όπως στην περίπτωση του Μάο κατά την Πολιτιστική Επανάσταση του 1966-68, τα αποτελέσµατα ήταν καταστροφικά. Οι κοµµουνιστές συχνά επιδείκνυαν ιστορική «αµνησία». Ο Πολ Ποτ ως µαθητής του Μάο κράτησε µόνο τα καταστροφικά συµπεράσµατα από τη σταδιοδροµία του δασκάλου του. Και πάλι όµως, η παγκόσµια ιστορία του κοµµουνισµού χαρακτηρίζεται από µεγάλη ποικιλοµορφία. Οι προσδοκίες µεταβάλλονταν
26
ROBERT SERVICE
και οι πρακτικές εξελίσσονταν. Τα κοµµουνιστικά καθεστώτα, αν επιβίωναν για µερικές δεκαετίες, τροποποιούσαν την πολιτική τους προς αποφυγή των λουτρών αίµατος του παρελθόντος. Όµως, πόσα είδη κοµµουνισµού υπήρχαν; Οι ίδιοι οι κοµµουνιστές ποτέ δεν έπαψαν να διαφωνούν αναφορικά µε αυτό το ζήτηµα. Ορισµένοι ισχυρίζονται ότι ο κοµµουνισµός του Λένιν και εκείνος του Στάλιν, αν και φαινοµενικά όµοιοι, είναι στην πραγµατικότητα εντελώς ανόµοιοι. Κάποιοι άλλοι, µεταξύ των οποίων και εγώ, έχουν προβάλει το επιχείρηµα ότι τα θεµέλια του κοµµουνιστικού καθεστώτος τέθηκαν από τον Λένιν και διατηρήθηκαν χωρίς ουσιαστική αναµόρφωση από τους επιγόνους του ως τα τέλη της δεκαετίας του 1980. Παραδόξως, λίγοι µελετητές έχουν αποπειραθεί να διαιρέσουν κατά τον ίδιο τρόπο χρονολογικά τον κοµµουνισµό της Λα κής ∆ηµοκρατίας της Κίνας. Αποτελεί κοινή παραδοχή ότι το καθεστώς του Μάο διατήρησε την ίδια πολιτική και οικονοµική δοµή από τη δεκαετία του 1950 έως την εισαγωγή του καπιταλισµού, αρχής γενοµένης από τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Η Κούβα, η Ανατολική Γερµανία, η Καµπότζη, η Ρουµανία και το Βόρειο Βιετνάµ έκαναν πολλές τροποποιήσεις στην πολιτική τους κατά την πορεία της ύπαρξής τους, κανείς όµως δεν προβάλλει ως σοβαρό τον ισχυρισµό ότι τα πρώιµα χρόνια του κοµµουνισµού στις χώρες αυτές διέφεραν σηµαντικά από τα πιο πρόσφατα. Οι εξαιρέσεις επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Η Ουγγαρία το 1956, η Τσεχοσλοβακία το 1958 και η ΕΣΣ∆ στα τέλη της δεκαετίας του 1980 εισήγαγαν τόσο δραστικές αναµορφώσεις, ώστε βάδιζαν στα όρια της κατάργησης του κοµµουνισµού. Η εισβολή ανέκοψε αυτή την πορεία στην Ουγγαρία και την Τσεχοσλοβακία την εποχή εκείνη (χρειάστηκε να περιµένουν, όπως άλλες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, ως το 1989 για να ελευθερωθούν από τον κοµµουνισµό). Η ΕΣΣ∆ όρµησε προς το άγνωστο υπό την ηγεσία του Γκορµπατσόφ: στο τέλος του 1991 δεν υπήρχε πια. Κανείς δεν υποστηρίζει ότι η Κούβα µε τα γραφικά, θορυβώδη µπαρ και τα εστιατόριά της διοικείται κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο µε τη Βόρεια Κορέα. Η Κίνα του Μάο δεν αποτελούσε πιστό αντίγραφο της Πολωνίας του Γκοµούλκα ή της Αλβανίας του Χότζα. Η ζωή στη Ρωσία του Στάλιν δεν ήταν ίδια µε εκείνη στη Χιλή του Αλιέντε. Πάντοτε διαδραµάτιζαν σηµαντικό ρόλο οι εθνικές πτυχές κάθε κοµµουνιστικού καθεστώτος. Πάντως, τα χαρακτηριστικά του κοµµουνισµού υπήρξαν στα βασικά τους σηµεία όµοια όπου το πολιτικό αυτό σύστηµα διάρκεσε για ικανό διάστηµα. Ο Αλιέντε δεν καθιέρωσε µονοκοµµατικό κράτος και δεν επέβαλε µία αποκλειστική ιδεολογία. ∆ιατήρησε όµως την εξουσία για τρία χρόνια ώσπου τον ανέτρεψε στρατιωτικό πραξικόπηµα. Τα κοµµουνιστικά καθεστώτα που άντεξαν στο χρόνο είχαν πολλά κοινά στοιχεία: εξουδετέρωναν ή αποδυνάµωναν τα αντίπαλα πολιτικά κόµµατα^ µάχονταν τη θρησκεία,
ΣΥΝΤΡΟΦΟΙ: Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΥ
27
την κουλτούρα και την κοινωνία των πολιτών^ εξάλειφαν κάθε εκδοχή εθνικού φρονήµατος, εκτός από την εγκεκριµένη από την κοµµουνιστική ηγεσία^ καταργούσαν την αυτονοµία των δικαστηρίων και του Τύπου^ ασκούσαν συγκεντρωτική εξουσία^ µετέφεραν τους αντιρρησίες σε στρατόπεδα αναγκαστικής εργασίας^ δηµιούργησαν δίκτυα µυστικής αστυνοµίας και καταδοτών^ διεκδικούσαν το αλάθητο του δόγµατος και προέβαλλαν εαυτούς ως τους απόλυτους εµπειρογνώµονες περί τα ανθρώπινα^ αποµόνωναν την κοινωνία τους από τις εξωτερικές επιδράσεις στην κουλτούρα και την πολιτική^ απέκλεισαν τα σύνορά τους^ θεωρούσαν ότι κάθε πτυχή της κοινωνικής ζωής έχρηζε παρέµβασης από τις αρχές^ µεταχειρίζονταν τους ανθρώπους ως πόρους προς εκµετάλλευση^ επιδείκνυαν µηδαµινό σεβασµό για την οικολογία, τη φιλανθρωπία ή τα πατροπαράδοτα ήθη. Με βάση αυτά τα κοινά σηµεία είναι λογικό να γίνεται λόγος για κοµµουνιστική τάξη πραγµάτων. Στη συνέχεια, θα ασχοληθούµε µε την ιστορία του κοµµουνισµού.
Activity (7)
Showing
AllMost RecentLikes