Σωτήρης Αδαμίδης

Θεραπευτική των πατέρων & ψυχανάλυση
Ψυχανάλυση και ορθόδοξη ψυχανάλυση και ιερείς – ψυχίατροι Τα ψυχολογικά προβλήματα στο παθολογικό ιατρείο 

2 Ε Κ ΔΟ Σ Ε Ι Σ ΑΘ. ΣΤΑΜΟΥΛΗΣ Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α 1. Προλεγόμενα 2. Εισαγωγή 3. Μικρές επισημάνσεις σε μέλλοντα ταξιδιώτη 4. Ψυχίατροι – ιερείς και η σύγχυση που προκαλούν 5. Η ξεκάθαρη θέση των πατέρων 6. Organ recital και λογισμοί 7. Έτσι χωρίζουν τα ζευγάρια 8. Ψυχανάλυση και σχιζοφρένεια: οι πατέρες και ο Αϊνστάιν 9. Case report, ή πώς καταντά ένας θεολόγος ψυχαναλυόμενος 10. Λίγη γεύση από το διάλογο θεολογίας –ψυχανάλυσης: παράνοια εδώ και τώρα! 11. Το προτεσταντικό μίξερ 12. Αγχώδης νεύρωση και λογισμοί 13. Μια άγνωστη συνέντευξη: ποιμαντική made in usa 14. Σεξουαλικότητα και πνευματικότητα 15. Άλλος για το ‘’ταξίδι’’: ψυχίατροι, ψυχασθενείς και ψυχική νόσος 16. ‘’Μαγικές θεραπείες’’ υπακοή και θαύματα 17. ‘’Έτσι αχρηστεύεται χωρίς λόγο’’ 18. ‘’Όλην συγκροτήσαντες την της ψυχής επιστήμην’’ 19. Επίλογος 20. Πηγές – βοηθήματα – βιβλιογραφία: Ξενόγλωσση Ελληνική 21. Παραπομπές 03 06 08 10 11 13 14 16 18 19 22 24 26 28 29 32 34 36 37 41 41 46 48

Σελίδα 2 από 55 

3

Π ρ ο λ ε γ ό μ ε ν α
Το ερώτημα, που – ως μη όφειλε – τίθεται από μερικούς ιερείς – ψυχιάτρους μέσα στην εκκλησιαστική κοινότητα, είναι αν θα έπρεπε να εισάγονται και να εφαρμόζονται οι αντιλήψεις της ψυχολογίας στην πνευματική ζωή και τα μεν ‘’ψυχολογικά’’ λεγόμενα προβλήματα να παραπέμπονται a priori στην ειδικότητα της ψυχιατρικής και δη της ψυχανάλυσης την οποία ασκούν, τα δε ‘’πνευματικά’’ στους ιερείς – πνευματικούς. Ασφαλώς είναι παραπλανητικό το δίλημμα. Και αυτό φαίνεται από το ότι αφενός οι ίδιοι παραπέμπουν κάθε δυσκολία σχέσης στην ψυχιατρική, ως καθ’ ύλην αρμόδια, επειδή έχουν μάθει να βλέπουν τα πάντα από τη μεριά της ψυχολογίας, και αφετέρου από το ότι δεν κάνουν διάκριση σαφή ανάμεσα σε ψυχολογικά και πνευματικά ζητήματα κατά την πατερική διδασκαλία, όταν κάνουν την παραπομπή στους ειδικούς, γιατί αυτή η διάκριση είναι αδύνατη για την ψυχολογία. Βέβαια, αλλιώς μας τα λέει ο πάστορας και ψυχαναλυτής Anton Boisen, πρώτος διδάξας και παράδειγμα για τους δικούς μας: ‘’στην ψυχική διαταραχή διαλεγόμαστε με πρόβλημα το οποίο είναι κατ’ ουσίαν πνευματικής φύσεως’’, φωνάζει (στο Journal of Pastoral Care, 5: 1, p. 8, 1951). Για να πάρουμε λοιπόν ένα ‘’κατ’ ουσίαν πνευματικής φύσεως πρόβλημα’’ και να το αντιμετωπίσουμε με τις αρχές και τις μεθόδους της ψυχολογίας, θα πρέπει να εξετάσουμε αν αυτές είναι συμβατές με την ορθόδοξη πνευματικότητα και το τι λένε οι πατέρες γι’ αυτά τα θέματα, κάτι το οποίο θα αποπειραθούμε σ’ αυτή τη μελέτη. Για μια μεγάλη ομάδα ανθρώπων, που αγαπούν την ορθόδοξη νηπτική παράδοση, τα πράγματα δεν είναι έτσι, όπως τα βλέπουν αυτοί οι κληρικοί. Δεν αρνούμαστε ότι υπάρχει παθολογία στο χώρο της εκκλησίας, των πιστών, αλλά ακόμα και των πνευματικών. Δεν κατέχουμε εμείς το μέτρο που κρίνει το βαθμό ορθοδοξίας του κάθε μέλους της. Αν όμως δέχεται κανείς την αλήθεια της εκκλησίας, είναι λογικό, όταν έχει πρόβλημα, να ξεκινά από εκεί, ρωτώντας τον πνευματικό του για τη δυσκολία που αντιμετωπίζει. Αν όχι, ζητά τη συνδρομή της ψυχιατρικής (κάτι που έτσι κι αλλιώς πράττουν όσοι δεν αναγνωρίζουν πνευματική συνιστώσα στις δυσκολίες τους). Και αν, εφαρμόζοντας τις συμβουλές ενάρετων ποιμένων, συνεχίζει να έχει προβλήματα και έχει την ευλογία του πνευματικού του, πάλι μπορεί να απευθυνθεί στην ψυχιατρική, για να βοηθηθεί μέσα από την ταπείνωση που συνεπάγεται μια τέτοια εξέλιξη και πορεία.1 Άλλο πράγμα όμως είναι αυτό και άλλο να δίνουν γραμμή κάποιοι ποιμένες για ψυχιατρική αντιμετώπιση κάθε δυσκολίας, να βγάζουν από την εξομολόγηση ανθρώπους που κατέφυγαν σ’ αυτήν, ή και να αρνούνται να δεχθούν πονεμένους ανθρώπους, αν προηγουμένως δεν υποστούν ψυχοθεραπευτικό χειρισμό (!), σαν να υπάρχουν στεγανά για τη χάρη του Θεού και περιοχές όπου δεν μπορεί να λειτουργήσει ή δεν έχει αρμοδιότητα (υποστηρίζουν ακόμα και αυτό σε κείμενά τους, στα οποία θα αναφερθούμε στη συνέχεια).

Σελίδα 3 από 55 

4 Το πού θα κατευθυνθεί κάποιος που θέλει βοήθεια, είναι ένα τεράστιο ζήτημα. Και σ’ αυτό το ερώτημα, όπως και σε άλλα που αφορούν τις ιδιαιτερότητες, τις συμβατότητες ή ασυμβατότητες των μεθόδων αυτών με την ορθόδοξη πνευματικότητα, θα προσπαθήσουμε να απαντήσουμε στις σελίδες που ακολουθούν. Σημαντικές απαντήσεις δίνονται στο τέλος του βιβλίου από την ξένη βιβλιογραφία. Το ζήτημα που διαπραγματευόμαστε είναι απλό για όσους έχουν καθαρή ματιά στα πνευματικά προβλήματα και αυτό προϋποθέτει απλανή οδηγό, κάτι βέβαια όχι και τόσο αυτονόητο στις μέρες της σύγχυσης που ζούμε. Δόξα τω Θεώ, όμως, δεν έχουμε στερηθεί την πολύτιμη σοφία τους. Και πάλι δόξα τω Θεώ που μας έμαθαν ότι μπορεί να έχουμε διαφορετική οπτική πάνω σ’ αυτά ή σε άλλα θέματα, αλλά αυτό δεν επιτρέπεται να μας οδηγεί σε εμπάθεια κατά προσώπων, που δεν συμπίπτουν μαζί μας στον τρόπο προσέγγισης. Διατυπώνουμε λοιπόν ξεκάθαρα την άποψή μας: περνάμε δύσκολες μέρες. Οι περισσότεροι από εμάς βιώνουν τη σύγχυση και την πνευματική αταξία ως καθημερινό ενδιαίτημα. Τα ουσιώδη του βίου στην απέλπιδα προσπάθεια για ψυχική υγεία ιεραρχούνται ως έσχατα από τον πολιτισμό που εκπέμπει η κοινωνία μας δια των μέσων μαζικής επικοινωνίας, από το σύστημα της παιδείας που ακολουθούμε, από την εκκλησιαστική αγωγή που δεχόμαστε, και πρόσφατα, και από τους πνευματικούς ταγούς – ανανεωτές! Έχουμε γεμίσει από «καλούς» ανθρώπους, που δεν έχουν και πολλή σχέση με την αλήθεια, ο ορισμός της οποίας επιχειρείται ένθεν κ’ ακείθεν με τραγικά αποτελέσματα. Σ’ αυτή τη σύγχυση συμβάλλουν, κατά τη γνώμη μας, τελευταία – ίσως χωρίς να το θέλουν – και αρκετοί ιερείς που ασκούν και την ψυχιατρική ως επάγγελμα, ασπαζόμενοι σε μεγάλο βαθμό, όπως είναι φυσικό, και τις μεθόδους και τις αρχές και τον τρόπο σκέψης όσων την θεμελίωσαν, αλλά και τις προεκτάσεις της εφαρμογής αυτών των αρχών στον τρόπο προσέγγισης της αγωνίας του σύγχρονου ανθρώπου, ιδιαίτερα μέσα από την οπτική της ψυχανάλυσης. Διαφωνούμε με την επιχειρούμενη εκ των έσω σύγχυση! Καταθέτουμε την εμπειρία εικοσιπέντε ετών στο χώρο της ιατρικής στο χειρισμό συνανθρώπων μας με παθολογικά και ψυχολογικά προβλήματα. Καταθέτουμε επίσης αυτά που μάθαμε στην ευλογημένη συνάντησή μας με ό,τι πιο αυθεντικό από πνευματική άποψη είχαμε τη χαρά και την ιδιαίτερη τιμή να γνωρίσουμε: τους αγίους γέροντες του αιώνας μας. Τις δικές τους κυρίως απόψεις αντιπαραθέτουμε στις απόψεις της άλλης πλευράς και κάθε φορά που το κάνουμε, νιώθουμε την αμηχανία των συγκεκριμένων συναδέλφων και την αδυναμία μας δώσουν πειστικές απαντήσεις σε ερωτήματα όπως, π.χ., για ποιο λόγο είναι αναγκαία και ικανή συνθήκη για την επιτέλεση του ποιμαντικού τους έργου η παράλληλη ιδιότητα του ψυχιάτρου; Για ποιο λόγο είναι καλύτεροι ή ‘’αποτελεσματικότεροι΄΄ ιερείς όσοι έχουν αυτά τα τεκμήρια γνώσης, από όσους ακολουθούν τον «απλοϊκό» βίο των «αγαθών» γερόντων;

Σελίδα 4 από 55 

5 Γιατί πρέπει να εκπαιδευτούν στην ψυχανάλυση οι πνευματικοί, όπως ήδη επιβλήθηκε μέσω ειδικών σεμιναρίων και εκπαιδεύσεως; Ποια η σκοπιμότητα των στημένων – δήθεν – διαλόγων με την ψυχιατρική (διάβαζε ψυχανάλυση), που με την προκρούστειο λογική θέλουν να μας πείσουν ότι είναι αναγκαία για την αυτογνωσία μας, προκειμένου να προχωρήσουμε στο ευλογημένο χωραφάκι που μας άφησαν κληρονομιά οι πατέρες; Γιατί έχουν πάρει εργολαβικά και επειγόντως πάνω τους το «έργο» της επιμόρφωσης των ορθοδόξων ποιμένων, μοναχών, θεολόγων, λαϊκών στις αρχές της φροϋδικής σχολής; Γιατί θα πρέπει ο ιερέας που διακονεί λ.χ. σε νοσοκομείο να έχει, σώνει και καλά, τέτοιες γνώσεις και επαγγελματική ιδιότητα ψυχιάτρου; Επειδή, όπως λένε, έτσι θα εξασφαλίζει την αποδοχή του, ως άμεσου συνεργάτη τους από τους άλλους επαγγελματίες υγείας;2 Εμείς νομίζουμε ότι τότε ακριβώς, όταν δηλαδή ο ιερέας, που υπηρετεί σε νοσηλευτική μονάδα είναι και ψυχίατρος (ή μετέρχεται τις μεθόδους της επιστημονικής ψυχολογίας – που σπούδασε στα γνωστά σεμινάρια – στην αντιμετώπιση των πασχόντων), δε θα είναι αποδεκτός, γιατί ακριβώς θα αποτελεί και απειλή για τους άλλους επαγγελματίες υγείας (διάβαζε: λαϊκούς ψυχιάτρους), μιας και ο δικός μας κατεβαίνει στο επίπεδο του «επαγγελματία» υγείας! Αλήθεια, αμοιβή θα παίρνει ως επαγγελματίας ο ιερέας, όπως κάνουν ήδη στα ιατρεία τους οι ψυχίατροι ιερείς, ή όχι, προκειμένου να διακονήσει τον πάσχοντα στο νοσοκομείο; (Βασικός κανόνας στην ψυχιατρική είναι ότι, αν δεν πληρώσεις, δεν έκανες τίποτα στην επίσκεψή σου στο γιατρό! Κάποιος πρέπει να τους πει από τις άλλες ειδικότητες για τις εκατοντάδες φορές που πάει μια χαρά η θεραπεία χωρίς αμοιβή... Για να μην πούμε ότι πάει και καλύτερα). Μήπως θα ήταν και περισσότερο αποδεκτός από τους άλλους «επαγγελματίες υγείας» και τους ίδιους τους ασθενείς, αν κυκλοφορούσε, αντί με το αντιαισθητικό ράσο, με μία κομψή ιατρική μπλούζα, κολλάρο, χωρίς γένεια; Μήπως τέλος, θα έφευγε από τους ασθενείς και το άγχος του θανάτου, αν αντί για ιερέας (που πάντα τους φέρνει στο νου τις δυσάρεστες σκέψεις του τέλους της ζωής...) τους χάιδευε τα αυτιά ένας λαϊκός ψυχίατρος, με τις απενοχοποιητικές του ψυχαναλυτικές θεωρίες, όπως ήδη συμβαίνει; Άντε τώρα εσύ να τους μιλάς για εξομολόγηση και παράδεισο... Δίκαια θα ρωτούσε κάποιος: μα πατέρες, αν είναι να πάτε κι εσείς να λέτε τα ίδια που λένε κι οι άλλοι, ποιος ο λόγος; Εκείνοι τα λένε καλύτερα! Κάνετε εκείνο που δεν μπορούν οι άλλοι και που με τη Χάρη του Θεού μόνο εσείς μπορείτε! Δώστε στους ασθενείς του όποιου νοσοκομείου το μήνυμα της αγάπης, με το σχήμα, το λόγο, τα ακουστικά, τα φάρμακα των πατέρων (ladose και lexotanil – μεταφορικώς ή κυριολεκτικώς – μπορούν να πάρουν και μόνοι τους)... Πού να χωρέσουν, αγαπητοί μου, σε τέτοιες λογικές μέσα κάποιοι αγράμματοι Ευμένιοι, παπαΠλανάδες, Γκαγκαστάθηδες και άλλοι ων ουκ έστιν αριθμός, που μοναχά με ένα τριμμένο3 πετραχήλι έλιωσαν μέσα σε σανατόρια, ψυχιατρεία και λεπροκομεία; Ήταν δυνατόν να βοηθούν τους ασθενείς «χωρίς

Σελίδα 5 από 55 

6 να έχουν αξιοποιήσει τις κατακτήσεις της Ποιμαντικής Ψυχολογίας και τα παραδείγματα των πρωτοπόρων ποιμαντικοψυχολόγων της δυτικής χριστιανοσύνης»;4 Μάλλον όχι, αν τους πιστέψουμε, ή τουλάχιστον όχι και τόσο αποτελεσματικά, όσο αν είχαν μαθητεύσει κοντά στους πρωτοπόρους...

Ε ι σ α γ ω γ ή
«Τι φάρμακα επιζητείς τα μηδέν ονήσαντα; Σαυτόν προ της ανάγκης ιάτρευσον. Σαυτόν ελέησον, τον γνήσιον της ασθενείας θεραπευτήν. Σαυτώ προσάγαγε το σωτήριον όντως φάρμακον.. Εάν όλον εισδέξη τον Λόγον, πάσας τας Χριστού θεραπείας επί την σεαυτού συνάξεις ψυχήν, ας κατά μέρος έκαστος τεθεράπευται». Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος ‘’Society blindly regards psychiatry as safe medicine, a position that is very comfortable, since people who reject it are likely to wind up with psychiatric labels themselves’’ Jeanine Grobe Το ότι η ψυχική υγεία είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα δημόσιας υγείας, με συχνότητα που διαρκώς μεγαλώνει, όπως φαίνεται από τα ψυχιατρικά προβλήματα, που προκαλούν τεράστια ψυχική οδύνη και ανικανότητα, έχει φυσικά την εξήγησή του. Ο μισός σχεδόν πληθυσμός της Αμερικής πάσχει από κάποια σχετική διαταραχή με το 30% να αναφέρεται στους τελευταίους12 μήνες κατά τους ερευνητές Sartorius & Higgins5 σε αντιπροσωπευτικό δείγμα πληθυσμού. Φαίνεται ότι οι πρωτοπόροι κατά τους ιερείς ψυχιάτρους θεραπευτές και η κουλτούρα που τους γέννησε, όχι μόνο δεν κατάφεραν να τους βοηθήσουν, αλλά κατόρθωσαν το ακατόρθωτο: να τους πολλαπλασιάσουν, ώστε ο ένας στους δύο πλέον να είναι διαταραγμένος ψυχικά. Μήπως στραβά αρμενίζουμε λοιπόν, φίλοι, και αντί να κατηγορούμε τον ελληνικό γυαλό (τη δική μας προσέγγιση στα προβλήματα), πρέπει να αναγνωρίσουμε αυτό που κρύβεται πίσω από τον όρο ψυχική διαταραχή, με τα γράμματα που μας έμαθαν οι νηπτικοί; Αν υπήρχαν καλοί πνευματικοί, δε θα υπήρχαν τόσοι ψυχίατροι, έλεγε ο π. Παΐσιος... Άρα, το ζητούμενο δεν είναι να αποκτήσουμε περισσότερους πνευματικούς με ψυχιατρική ειδικότητα, αλλά περισσότερους πνευματικούς με αγιοπνευματική εμπειρία. Λέει πάλι ο γέροντας Παΐσιος πως, εάν δεν συγγενέψει κανείς με τους άγιους πατέρες και θελήσει να μεταφράσει ή να γράψει, θα αδικήσει και τους αγίους και τον εαυτό του και τον κόσμο με την πνευματική του θολούρα. Υπάρχει επομένως και στην παρούσα απόπειρα καταγραφής της δικής μας αγωνίας για όσα τον τελευταίο καιρό συμβαίνουν στο χώρο που αγαπάμε και θέλουμε να ζούμε – ακολουθώντας όσα μάθαμε από τα άγια γεροντάκια που ο Θεός έστειλε στη ζωή μας – πιθανότητα να αδικήσουμε. Το μόνο που μας

Σελίδα 6 από 55 

7 κάνει να ξεπερνάμε αυτό το φόβο είναι η δική τους πυξίδα, που θα προσπαθήσουμε να χρησιμοποιούμε όσο πιο συχνά γίνεται. Μας τα έχουν πει όλα. Δεν μας άφησαν στο σκοτάδι. Μας έμαθαν ότι θεολογία είναι ο λόγος του Θεού, που συλλαμβάνεται από τις αγνές, τις ταπεινές και αναγεννημένες πνευματικά ψυχές, και όχι τα όμορφα λόγια του μυαλού, που φτιάχνονται με φιλολογική τέχνη και εκφράζονται με το νομικό ή κοσμικό πνεύμα. Έτσι κι εμείς βάζοντας στην άκρη την ‘’εξωτερική επιστημονική θεωρία’’, στην προσπάθειά μας να δεχθούμε τις αλήθειες της εκκλησίας μας και ακολουθώντας αντί το μυαλό, τους ‘’πρακτικούς θεολόγους’’ στα ζητήματα των δυσκολιών – ψυχολογικών ή μη – της ζωής μας νιώθουμε την αγάπη και τη ζεστασιά της μάνας μας εκκλησίας, να μας δίνει κουράγιο για να προχωρήσουμε. Συχνά ο πατήρ Πορφύριος με ρωτούσε, όταν τον επισκεπτόμουν, για ποια προβλήματα έρχονταν στο ιατρείο συνήθως οι ασθενείς. Του έλεγα ότι στις περισσότερες περιπτώσεις είχα να κάνω με τα λεγόμενα «ψυχολογικά» ενοχλήματα κι ότι πίσω από τα «σωματικά», για τα οποία κατέφευγαν σε μένα ως παθολόγο, κρυβόταν σχεδόν πάντα μια ακαταστασία ψυχική. Ο γέροντας συναινούσε και μου έλεγε ότι τα πιο πολλά είναι αυτά που ο ίδιος αποκαλούσε «πειρασμικά» ενοχλήματα. Και σε αυτές τις περιπτώσεις ο γέροντας με απέτρεπε από την παραπομπή των ασθενών στους συναδέλφους, ιδίως, όταν οι πάσχοντες είχαν πνευματική ανησυχία και ήταν δεκτικοί μιας άλλης λογικής, μιας άλλης προσέγγισης που περνούσε από το πετραχήλι, τον αγώνα κατά των παθών, την κάθαρση του νου, την αγκαλιά του Θεού! Χαρά μου, έλεγε ο άγιος Σεραφείμ του Σάρωφ, - ο βίος του οποίου μας φέρνει κοντά στην ‘’άλλη λογική’’, τη λογική των πατέρων, - σε ικετεύω να αποκτήσεις την ειρήνη του Θεού και χιλιάδες ψυχές γύρω σου θα σωθούν... Αν λοιπόν δέχεται κανείς αυτή τη λογική, είτε είναι λαϊκός είτε κληρικός, ψάχνει να βρει πως θα αποκτήσει αυτή την ειρήνη, κυρίως για να γαληνέψει ο ίδιος. Τα άλλα ακολουθούν...

Σελίδα 7 από 55 

8

Μ ι κ ρ έ ς σ ε

ε π ι σ η μ ά ν σ ε ι ς ‘’ τ α ξ ι δ ι ώ τ η ‘’

μ έ λ λ ο ν τ α

Δε μας φθάνουν οι τόσοι μπερδεμένοι μέσα στην κοινωνία που ζούμε, φαίνεται ότι χρειαζόμαστε κι άλλους. Τα ψυχιατρικά ιατρεία είναι γεμάτα. Τα παθολογικά επίσης από ασθενείς με συμπτωματολογία που υποδύεται οργανικό νόσημα, ενώ στην ουσία είναι πνευματικό πρόβλημα (αν βεβαίως πρόκειται για οργανικό νόσημα, προφανώς παραπέμπεται σε νευρολόγο). Σε ερωτήματα ζωής, πάντως, εμείς δε μάθαμε να απαντάμε με την καταθλιπτική τιποτολογία των θεωριών αυτών, που ακόμα και στις χώρες όπου γεννήθηκαν, έχουν πάψει να λειτουργούν ως επικρατούσα άποψη. Αρκεί βεβαίως μια ματιά να ρίξει κανείς στο πού και πώς καταλήγουν όσοι επιβιβάζονται στο τρένο για το σχετικό «ταξίδι» της ψυχαναλυτικής ψυχοθεραπείας, για να καταλάβει αν αξίζει τον κόπο η απίστευτη σπατάλη χρόνου, σκέψης και χρήματος στην αόριστη διάρκειά του! Στα τόσα χρόνια που ασκώ την ιατρική, δεν έχω δει έναν που να παρουσιάζει μια οριστική αλλαγή συμπεριφοράς προς το καλύτερο. Περισσότερο μπερδεμένους έχω βεβαίως δει αμέτρητες φορές. Είδα, συγγνώμη, και πρόσφατα μια περίπτωση συναδέλφου ιατρού που είχε παράλληλα με τη σχέση με τη γυναίκα του και μια άλλη, και ο οποίος ανακουφίστηκε, όταν απευθύνθηκε σε γνωστό ψυχοθεραπευτή, όπως μου είπε, αφού ο συνάδελφος του είπε το εξής καταπληκτικό: ε, δεν είναι και τίποτα σπουδαίο αυτό που σε βασανίζει6... τι να κάνουμε... μας αρέσουν οι γυναίκες και κάποιοι είμαστε φτιαγμένοι για παράλληλες σχέσεις... Εδώ, στο ερώτημα are feelings of sexual attraction toward a patient unethical (δηλ. είναι αντιδεοντολογικό να έχει ο γιατρός αισθήματα ερωτικής έλξης προς μία ασθενή), η καθηγήτρια Claire Zilber7 (University of California, Department of Psychiatry) απαντά χωρίς δισταγμό, όχι! Και συνεχίζει λέγοντας ότι σε μια μελέτη το 87% των ψυχοθεραπευτών (το 95% των ανδρών και το 76% των γυναικών) έχουν τέτοια εμπειρία! Δίνει βέβαια και τη γνώμη της για την αντιμετώπισή της: μπορούν να ζητήσουν εποπτεία από άλλους ψυχιάτρους (‘’τυφλός εάν τυφλόν οδηγή, ουχί εις βόθυνον πεσούνται;’’, θα ρωτούσε κάποιος). Εννοώ, αν κι ο άλλος συνάδελφος, που δεν ανήκει στο 95% των συναδέλφων που νιώθουν ερωτική έλξη προς τον ασθενή που χειρίζονται, αλλά στο 5%, ασχοληθεί ως... επόπτης, τι εξασφαλίζει τον ασθενή που ζητάει βοήθεια; Ο λόγος πάντως που η κ. καθηγήτρια ζητά την εποπτεία είναι για να μη χαλάσει η ψυχανάλυση μέσω της sexual countertransference (σεξουαλικής αντιμεταβίβασης)! Αναρωτιέμαι, ποιος άλλος εκτός της εκκλησίας μπορεί να βάζει όρια σε ένα μέλος της, είτε είναι γιατρός είτε πάσχων... Κι αν μας πουν ότι, το ότι έτσι νιώθουν οι συγκεκριμένοι ψυχίατροι, δε σημαίνει και ότι δεν έχουν όρια, ώστε να κάνουν σωστά τη δουλειά τους, θα απαντήσουν οι στατιστικές: ‘’fifteen percent of lawsuits against psychiatrists involve sexual boundary violations’’. Δηλαδή το 15% των αγωγών κατά ψυχιάτρων αφορά ακριβώς αυτό: παραβίαση των ορίων στη σεξουαλική σχέση με την / τον ασθενή! 8 Το αν αυτό αφορά ιδιαίτερα την

Σελίδα 8 από 55 

9 ψυχαναλυτική σχολή, με τις ατέλειωτες ώρες ανάλυσης εβδομαδιαίως στο φροϋδικό ντιβάνι, μάλλον δεν πρέπει να είναι τυχαίο...

Σελίδα 9 από 55 

10

Ψ υ χ ί α τ ρ ο ι - ι ε ρ ε ί ς η σ ύ γ χ υ σ η π ο υ

κ α ι

π ρ ο κ α λ ο ύ ν

Η ιδιαίτερη αφορμή9 για να καταγράψουμε αυτές τις σκέψεις είναι η σύγχρονη τάση, που τείνει να λάβει μορφή επιδημίας στο χώρο της εκκλησίας, να ιδεολογικοποιούνται σε απίστευτο βαθμό τα συνήθη προβλήματα των ζευγαριών και των νέων ανθρώπων, που ζουν μέσα στην ορθόδοξη ενορία, να υπάγονται ευθύς εξαρχής στη δικαιοδοσία των ψυχιάτρων και δη των ψυχαναλυτών χωρίς να αναγνωρίζονται ως πιθανό αντικείμενο της αρμοδιότητος του πνευματικού. Υπάρχουν ακόμα και ιερείς – ψυχίατροι που προκαλούν σύγχυση στους χριστιανούς με τη διπλή ιδιότητά τους, αφού και μόνη αυτή η σημειολογία υποδηλώνει την αναγκαιότητα της παρουσίας και των δύο, στο ίδιο πρόσωπο, για την επιτέλεση του ποιμαντικού έργου. Άμεση συνέπεια αυτής της λογικής είναι η κωδικοποίησή της σε επίσημη πρόταση, από ιερέα – ψυχίατρο, για τη θεσμοθέτηση «υποχρεωτικής γνωμοδότησης συμβουλίου από κληρικούς και ψυχολόγους – ψυχιάτρους για την καταλληλότητα υποψηφίου κληρικού. Η γνωμοδότηση θα εκδίδεται 2 ξεχωριστές φορές που θα απέχουν μεταξύ τους 3 χρόνια»!10 Ρωτάμε: μπας και καταργήθηκε η πρόνοια του Θεού και το Άγιο Πνεύμα που έλκει στην ιερωσύνη και δε μας το είπε ακόμα ο Freud; Σαφώς και υπάρχουν ανάξιοι ποιμένες, που διαφθείρουν τον αμπελώνα του Θεού, αλλά και γι’ αυτούς λειτουργεί η πρόνοιά Του, αιώνες πριν τη θεσμοθέτηση του προτεινόμενου συμβουλίου... Αλλά κι από δεύτερο κληρικό της ιδίας «ειδικότητος», που αποπειράται να δικαιολογήσει τη διπλή τους ιδιότητα με ατέλειωτες παραπομπές στη δυτική ποιμαντική παράδοση – αφού φυσικά στην ορθόδοξη δεν υπάρχει προηγούμενο: η παράδοση των κληρικών ψυχιάτρων αρχίζει από τους ίδιους – τα ίδια περίπου ακούμε. Και έτσι, αν δεχθούμε τη λογική τους, θα έχουμε τους business class ιερείς, που θα είναι και ψυχαναλυτές και θα μας κάνουν καλά από τα ψυχικά μας προβλήματα και εκείνους που στερούνται αυτών των γνώσεων, τους β’ κατηγορίας, που θα έρχονται δεύτεροι και καταϊδρωμένοι, μιας και δε θα γνωρίζουν από ψυχή και ψυχική ασθένεια κατά πώς θέλει η ψυχολογία. Ποιον θα ακούσουμε λοιπόν; Αυτούς ή τους γέροντες που συμβουλεύουν π.χ. να αποφεύγουμε ακόμα και την ανάμνηση των ονείρων, ενώ οι ψυχαναλυτές ιερείς επιμένουν να επιδίδονται σε ερμηνείες ονείρων – σε ατέλειωτες «συνεδρίες» ανάλυσης – τα πνευματικά τους παιδιά; Αυτούς ή τον άγιο Ιωάννη τον Σιναΐτη, που λέει λ.χ. ότι πολλοί έφθασαν στην τρέλλα από τη συνεχή παραδοχή των ονείρων;11 Οι πατέρες ήδη από την εποχή της σύγκρουσης του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά με τον Βαρλαάμ, είχαν απαντήσει αρνητικά στο ερώτημα της ανάλυσης. Αλλά για τα ερωτήματα αυτά θα χρειασθεί να επανέλθουμε.

Σελίδα 10 από 55 

11 Υποθέτω ότι κανένα από τα γεροντάκια με την «πρακτική θεολογία» που θα προσήρχετο σε ένα τέτοιο συμβούλιο δεν επρόκειτο να περάσει τις «εξετάσεις» και να κριθεί κατάλληλος για κληρικός! Θα πέρναγε ο διαταραγμένος κατά την ψυχολογία «δια Χριστόν σαλός»; Πώς άλλωστε να περάσει αυτές τις εξετάσεις στερούμενος τις απαραίτητες κατά Freud γνώσεις «ποιμαντικής», τις οποίες ανακάλυψαν οι νέοι φωστήρες με τις σπουδές τους στην Αμερική και την Εσπερία; «Από την Ευρώπη γυρίσαμε πεινασμένοι», έλεγε ο Σεφέρης... Και δεν εννοούσε φυσικά το ευρώ... Αφού δεν υπάρχει λοιπόν προηγούμενο στην παράδοσή μας, προσπαθούν να μας πουν ότι και ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος, λόγου χάρη, λίγο πολύ έτσι λειτουργούσε, έχοντας διπλή ιδιότητα. Μόνο που εκεί δεν υπήρχε τίποτα «διπλό», παρά μόνον ο απλούς Παράκλητος, που φώτιζε τους πατέρες, για να βλέπουν και να ανατέμνουν την ανθρώπινη ψυχή, με τρόπο που δε λανθάνει, όπως έλεγε ο γέρων Πορφύριος. Η ματιά και η πείρα των πατέρων μας, θείω πνεύματι κινουμένη, πάει πιο βαθειά απ’ ό,τι μπορεί να πάει η οποιαδήποτε ψυχολογία, έγραφαν οι Αγιορείτες το 1984.12 Γνώμη του γράφοντος είναι, πάντως, ότι αυτή την προσπάθειά τους θα την συνεχίσουν. Δηλαδή, θα επιμένουν στον ανάποδο τρόπο ανάγνωσης των πατέρων. Αντί να τους μιμηθούμε, προκειμένου, όπως λέει ο άγιος Σεραφείμ του Σάρωφ, να επιτύχουμε το σκοπό της ζωής μας, που είναι η απόκτηση του αγίου πνεύματος και η δι’ αυτού του τρόπου ακριβής διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση στα ψυχολογικά και μη προβλήματα που μας ταλανίζουν, θα πρέπει κατ’ αυτούς να καταφεύγουμε a priori στα πορίσματα της επιστήμης της ψυχολογίας και να τα χρησιμοποιούμε ως εργαλεία θεραπευτικά. Μόνο που από αυτή τη διαδρομή δεν κόβεις δρόμο, όπως νομίζουν, αλλά χάνεις το δρόμο...

Η ξ ε κ ά θ α ρ η τ ω ν

θ έ σ η

π α τ έ ρ ω ν

Θα παραθέσουμε εδώ την πιο ευθεία απάντηση στην εκ των έσω των τειχών επιχειρούμενη σύγχυση με ένα καταλυτικό κείμενο του πατρός Παϊσίου, που απαντά καίρια στο ζήτημα που διαπραγματευόμαστε. «Αυτοί που δεν είναι καλά πνευματικά, είναι μερικοί ιερωμένοι που σπουδάζουν ψυχολογία, για να βοηθήσουν τις ψυχές (με ανθρώπινες τέχνες). Και το παράξενο είναι που οι δάσκαλοί τους οι ψυχολόγοι δεν πιστεύουν στον Θεό και δεν παραδέχονται ούτε ψυχή, ή την παραδέχονται με ένα δικό τους τρόπο (σχεδόν όλοι). Από αυτήν την πράξη τους οι κληρικοί αυτοί φανερώνουν ότι πνευματικά είναι άρρωστοι και έχουν ανάγκη από Αγιοπατερικές εξετάσεις, και, αφού θεραπευθούν, τότε θα διακρίνουν και μόνοι τους το άρρωστο Σελίδα 11 από 55 

12 αυτό πνεύμα και θα γνωρίσουν παράλληλα και τη θεία Χάρη, για να χρησιμοποιούν στο εξής τις ψυχές που πάσχουν την θεία ενέργεια και όχι τις ανθρώπινες τέχνες. Όταν ο άνθρωπος βοηθηθεί να πιστέψει στο Θεό και στη μέλλουσα ζωή, την αιώνιο – συλλάβει δηλαδή το βαθύτερο νόημα της ζωής – και μετανοήσει, αλλάξει ζωή, έρχεται αμέσως η θεία παρηγοριά με τη Χάρη του Θεού, η οποία αλλοιώνει τον άνθρωπο, διώχνοντας και όλα τα κληρονομικά του. Έτσι έγινε σε πολλούς ανθρώπους που μετανόησαν, αγωνίστηκαν με φιλότιμο ταπεινά, χαριτώθηκαν, έγιναν και Άγιοι και τους προσκυνάμε τώρα με ευλάβεια και ζητάμε και τις πρεσβείες τους, ενώ πριν είχαν πολλά πάθη και κληρονομικά. Επί παραδείγματι, ο Όσιος Μωυσής ο Αιθίοψ, ενώ πριν ήταν ο πιο αιμοβόρος ληστής, με κληρονομική κακία, μόλις πίστεψε στον Θεό, μετανόησε, ασκήθηκε, έφυγαν όλα τα πάθη, τον επισκέφθηκε η Χάρις του Θεού και αξιώθηκε να λάβει ακόμα και το προφητικό χάρισμα. Πέρασε δε στην ευαισθησία ακόμα και το Μέγα Αρσένιο, ο οποίος ήταν από τη μεγαλύτερη αρχοντική οικογένεια της Ρώμης, με κληρονομικές αρετές και επιστημονική μεγάλη μόρφωση. Επομένως, το παν είναι η Χάρις του Θεού και την ψυχή μπορεί να την βοηθήσει μόνο χαριτωμένος Πνευματικός, με πίστη, που αγαπάει την ψυχή και την πονάει, γιατί γνωρίζει τη μεγάλη της αξία, την βοηθάει στη μετάνοια, την ξαλαφρώνει με την εξομολόγηση, την ελευθερώνει από το άγχος και την οδηγεί στον Παράδεισο ή πετάει το λογισμό με τον οποίο βασανίζει την ευαίσθητη ψυχή ο πονηρός, και θεραπεύεται. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη αρρώστια στον κόσμο από το λογισμό, όταν δηλαδή πείσει ο διάβολος τον άνθρωπο με λογισμούς ότι δεν είναι καλά. Όπως δεν υπάρχει και ανώτερος γιατρός σ’ αυτές τις περιπτώσεις από τον έμπειρο Πνευματικό, που εμπνέει εμπιστοσύνη με την αγιότητά του και πετάει αυτούς τους λογισμούς από τα ευαίσθητα πλάσματα του Θεού και θεραπεύει ψυχές και σώματα δίχως φάρμακα, με τη Χάρη του Θεού, και τις εξασφαλίζει και τον Παράδεισο».13

Σελίδα 12 από 55 

13

Ο r g a n

r e c i t a l

κ α ι

λ ο γ ι σ μ ο ί

«Δεν υπάρχει μεγαλύτερη αρρώστια στον κόσμο από το λογισμό». Αρχίζω αυτό το κεφάλαιο με την παραπάνω φράση του γέροντος Παϊσίου, γιατί νομίζω ότι βρίσκεται στην καρδιά των περισσότερων κλινικών συμπτωμάτων, για τα οποία αναζητά κανείς βοήθεια από το γιατρό σήμερα, με βάση όχι μόνο τη δική του εμπειρία, αλλά πολλών συναδέλφων με τους οποίους έχω συζητήσει πάνω στο θέμα. Ένας άλλος ησυχαστής, ο Ρώσος γέρων Γαβριήλ, λέγει ότι οι λογισμοί είναι οι χειρότεροι εχθροί μας και πρέπει να τους αποκαλύπτουμε, για να αντιμετωπίζουμε επιτυχώς αυτή τη δαιμονική ορχήστρα. Συνήθως, ασθενείς με λογισμούς δίνουν κάθε φορά στο γιατρό ένα ρεσιτάλ, με ενοχλήματα από διάφορα όργανα του σώματος (organ recital), για τα οποία καμμιά κλινική αιτία δεν μπορεί να ανευρεθεί, και είναι τέτοια η πειστικότητα της περιγραφής και τόσο έντονη η δυσφορία που προκαλούν, που πείθουν και τους πλέον έμπειρους ιατρούς ότι πρέπει να νοσηλευθούν για τη διαγνωστική προσέγγισή τους. Αλλάζουν συνήθως πολλούς ιατρούς και θεραπευτήρια και κλινικές διαφορετικών ειδικοτήτων μέσα στο ίδιο νοσοκομείο, πάντα χωρίς αποτέλεσμα. Φθάνουν έτσι κάποτε και στον ψυχίατρο, αφού ο γιατρός τους δηλώσει επίσημα ότι δεν έχουν τίποτε και είναι «απλώς υποχονδριακοί»14. Εκεί συνήθως ο γιατρός θα πρέπει να κάνει πολύ δουλειά για να ξεμπερδέψει το κουβάρι των συμπτωμάτων αναγνωρίζοντας ότι, αντίθετα με τα όσα του έλεγαν οι άλλοι γιατροί, ο ασθενής αυτός όντως έχει πρόβλημα! Θα πρέπει να μετασχηματίσει τότε – αν μπορεί – την ατέρμονη παρουσίαση συμπτωμάτων, σε προβλήματα που απαιτούν λύση, αρχίζοντας από την παραδοχή ότι ο ασθενής είναι ιδιαίτερα πιεσμένος και θα αναζητήσει μαζί του θετική ανταπόκριση στις ανάγκες και αγωνίες του, που όμως ως θετική ανταπόκριση θα πρέπει να προσδιορισθεί ειδικά για τον κάθε πάσχοντα και τον κάθε θεραπευτή.

Σελίδα 13 από 55 

14

Έ τ σ ι ζ ε υ γ ά ρ ι α :

χ ω ρ ί ζ ο υ ν μ ε

τ α

σ υ μ β ό λ α ι ο !

Εδώ αρχίζουν τα ερωτήματα: με ποια κριτήρια θα αντιμετωπισθεί ο ασθενής; Υπάρχουν τόσες απαντήσεις όσες και οι αμέτρητες «σχολές» στην ψυχιατρική. Και για μεν τους ανθρώπους που έχουν αποδεχθεί τη λογική του κόσμου, το πρόβλημα είναι μικρότερο15, για τους πιστούς όμως, που έχουν μια άλλη λογική, τα πράγματα είναι τραγικά. Δεν πρόκειται εδώ για δυσκολίες ηθικού χαρακτήρα, αλλά για οντολογικής φύσεως ερωτήματα, στα οποία ο πιστός έχει ήδη δεσμευτικά απαντήσει από τότε που «συνεβλήθη» με τον πνευματικό του. Και βέβαια και οι ψυχίατροι μιλούν για «συμβόλαια»! Αλλά τι συμβόλαια! Μου έλεγε πρόσφατα ένας επιχειρηματίας, που πέρασε από το ιατρείο μου, αφού κατέφυγε κρυφά από τη σύζυγό του σε ψυχαναλυτή με υπόδειξη ιερέα - ψυχαναλυτή16, ότι το πρώτο πράγμα που του ζήτησε η συμβαλλόμενη ιατρός ήταν ότι, μέσα στον «κύκλο» που περιελάμβανε εκείνη και τον πάσχοντα, θα έπρεπε να δεσμευθεί ότι δε θα έμπαινε κανείς άλλος! Ούτε η σύζυγός του, που συνέβαινε να είναι γιατρός! Δεν θα έπρεπε να μάθει κανείς τα όσα ελέγοντο εκεί. ούτε και ο πνευματικός του, τον οποίο θα τον «κρατούσε» για τα «καθαρώς πνευματικά». Special treatment leads to special mistakes! (οι ειδικές και ιδιαίτερες θεραπείες οδηγούν και σε ιδιαίτερα λάθη), λένε οι Βρετανού. Τώρα που χώρισαν, βέβαια, μπορεί να καυχηθεί ότι δεν παραβίασε το συμβόλαιό του με τη γιατρό (για τη μυστικότητα στην ψυχανάλυση, που πάει πολύ πιο μακριά από το ιατρικό απόρρητο).17 Αντί να αναζητηθεί οπωσδήποτε η συνδρομή της άλλης πλευράς για την ισορροπημένη παρουσίαση των προβλημάτων – όπως κάθε πνευματικός θα έκανε – εδώ έχουμε ένα κλειστό και σε απίστευτο βαθμό αύταρκες σύστημα δύο ατόμων (άλλος κανόνας της ψυχανάλυσης είναι και η συμβολή κατά προτίμηση με το έτερο φύλο: άνδρας γιατρός με γυναίκα αναλυόμενη και αντιστρόφως). Λησμονείται έτσι η δυνατότητα, που έχουν οι ασθενείς να χειρισθούν το γιατρό τους, αυτάρεσκα λειτουργούντες εις βάρος της σχέσης, που υποτίθεται πάνε στηρίξουν μέσα από την ψυχιατρική βοήθεια. Στην ιατρική το πρώτο, αλλά όχι δυστυχώς και τελευταίο μάθημα, που παίρνουμε – και είναι συνήθως πολύ πικρό – όταν αρχίζουμε την κλινική μας πορεία ως θεραπευτών, είναι ακριβώς ο χειρισμός μας από τους ασθενείς, που τις πιο πολλές φορές είναι αντιπαραγωγικός και επικίνδυνος, ιδίως, όταν ως ιατροί δεν ξέρουμε να βάζουμε όρια. Μια πνευματικότητα όμως, που σε οδηγεί στο να βάζεις όρια, όταν πρέπει, δεν είναι ποτέ καρπός μελέτης! Βγαίνει μέσα από τον καθημερινό πνευματικό αγώνα για κάθαρση και φωτισμό του νου. Για αυτογνωσία που δεν έχει καμμιά σχέση με τη Βαρλααμική άποψη, που μιλούσε και μιλάει – μέσω της σύγχρονης ψυχανάλυσης – ότι δήθεν είναι αδύνατη «άνευ διαιρέσεως και συλλογισμού και αναλύσεως» και

Σελίδα 14 από 55 

15 συνιστούσε «τας διαιρετικάς και συλλογιστικάς και αναλυτικάς μεθόδους», τας οποίας αντέκρουσε ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς ως «Στωικών και Πυθαγορείων αίρεσιν». Οι Χριστιανοί δε θεωρούμε, κατά τον άγιο, αληθινή γνώση αυτή που βρίσκεται με λόγους και συλλογισμούς αλλά «τη δι’ έργων τε και βίου αποδεικνυμένην η και μη μόνον αληθής, αλλά και ασφαλής εστι και απερίτρεπτος». Και δεν μπορεί κανείς να γνωρίσει ούτε τον εαυτό του με διαιρετικές, συλλογιστικές και αναλυτικές μεθόδους, αν δεν καταστήσει το νου του «άτυφον και απόνηρον» με την επίπονη μετάνοια και άσκηση.

Σελίδα 15 από 55 

16

Ψ υ χ α ν ά λ υ σ η σ χ ι ζ ο φ ρ έ ν ε ι α : ο ι κ α ι ο

κ α ι π α τ έ ρ ε ς

Α ϊ ν σ τ ά ι ν

Δανείζομαι από τη θαυμάσια σειρά του μητροπολίτη Ναυπάκτου και αγίου Βλασίου Ιεροθέου περί ορθοδόξου ψυχοθεραπείας το σχόλιό του: «Πολλοί σήμερα διδάσκουν ότι ο άνθρωπος μπορεί να έλθει σε γνώση του εαυτού του με την αυτοανάλυση και την ψυχανάλυση. Αλλά αυτό είναι πλάνη και μπορεί να οδηγήσει τον άνθρωπο σε φρικτά αποτελέσματα. Όταν κανείς αυτοαναλύεται, τότε το πιθανότερο είναι να καταλήξει στην σχιζοφρένεια. Η ασκητική μέθοδος είναι απλή. Επιδιώκουμε με την τήρηση του νου, με την κάθαρση και την επιστροφή του στην καρδιά δια της μετανοίας και της νοεράς προσευχής, με την τήρηση των εντολών του Χριστού, να τον ελευθερώσουμε από τις εικόνες και την αιχμαλωσία στα αισθητά πράγματα και έτσι, επιστρέφοντας στην καρδιά, να δει την ερήμωσή του την εσωτερική. Η γνώση του εαυτού μας γίνεται με την ενέργεια του Παναγίου Πνεύματος. Μόνον όταν η Χάρη του Θεού με την δικά μας εργασία, φωτίσει την ψυχή, γνωρίζουμε κάθε λεπτομέρεια του είναι μας με ακρίβεια. Γι’ αυτό η θεραπεία του νου, μας φανερώνει την ύπαρξη των παθών, οπότε φωτιζόμενοι από το Άγιο Πνεύμα και ενδυναμούμενοι από Αυτό, μπορούμε να πολεμήσουμε εναντίον τους»18. «Η θεραπεία της ψυχής είναι κυρίως και προπαντός η ζωοποίηση και ο φωτισμός του νοός. Δεν είναι απλώς η εύρεση των απωθημένων βιωμάτων. Ο άγιος Διάδοχος ο Φωτικής το λέγει σαφώς: νουν καθαρίσαι μόνου του Αγίου Πνεύματος εστίν» (με τον Θεό ενεργούντα και τον άνθρωπο συνεργούντα). Τα λέει ακόμα κι ο Αϊνστάιν με το δικό του βέβαια τρόπο σε συνέντευξή του στο περιοδικό Glimpses of the Great, αφού τονίζει ότι η ψυχανάλυση δεν είναι πάντα υγιής: ‘’Το να σκαλίζει κανείς το ασυνείδητό του συχνά δεν βοηθάει’’. Και συνεχίζει: Ο μηχανισμός της κνήμης μας ελέγχεται από περίπου 100 διαφορετικούς μυς. Πιστεύετε ότι, αναλύοντας τις κνήμες μας και γνωρίζοντας ακριβώς ποιοι είναι οι μύες που ενεργοποιούν την κίνηση και με ποια σειρά θα την πραγματοποιήσουν, θα μας βοηθούσε στο να περπατήσουμε; Σελίδα 16 από 55 

17 ... Ίσως να θυμάστε την ιστορία με τον φρύνο και τη σαρανταποδαρούσα, λέει στη συνέχεια με το μυστηριώδες χαμόγελό του, που μερικές φορές φωτίζει τα υγρά σκούρα μάτια του σαν μια ατίθαση φλόγα. Η σαρανταποδαρούσα ήταν πολύ υπερήφανη για τα 100 πόδια της. Ο γείτονάς της, ο φρύνος, ήταν πολύ θλιμμένος, γιατί είχε μόνο δύο. Μια ημέρα μια διαβολική ιδέα έσπρωξε τον φρύνο να γράψει αυτό το γράμμα στη σαρανταποδαρούσα: αγαπητή κυρία, μπορείτε να μου πείτε ποιο από τα 100 πόδια σας είναι αυτό που κινείται πρώτο, όταν μετακινείται το υπέροχο σώμα σας από το ένα μέρος στο άλλο, και με ποια σειρά κινείται τα άλλα 99; Όταν η σαρανταποδαρούσα έλαβε το γράμμα, άρχισε να σκέπτεται. Προσπάθησε πρώτα με το ένα πόδι, ύστερα με το άλλο. Τελικά ανακάλυψε φοβισμένη ότι δεν μπορούσε να κουνήσει ούτε ένα από τα πόδια της. Ήταν πλέον ανίκανη να περπατήσει! Ήταν παράλυτη! Είναι πιθανόν η ψυχανάλυση να παραλύει τις διανοητικές και τις συναισθηματικές διεργασίες μας με παρόμοιο τρόπο (η συνέντευξη στον Sylvester Viereck το 1930, επί εποχής Freud...)

Σελίδα 17 από 55 

18

C a s e

r e p o r t , ή

π ω ς

κ α τ α ν τ ά

έ ν α ς

θ ε ο λ ό γ ο ς

ψ υ χ α ν α λ υ ό μ ε ν ο ς

Προ ετών συνομιλώντας με θεολόγο με περγαμηνές και εργασίες και ενεργό καθηγητή σε λύκειο της Αθήνας, τον ρώτησα αν κάνει ψυχανάλυση. Εξεπλάγη και με ρώτησε πώς το γνώριζα, αφού δεν το είχε πει σε κανένα με βάση και το σχετικό «συμβόλαιό»τ του! Του απάντησα ότι το κατάλαβα από τον τρόπο που εμφανιζόταν στην παρέα μας, αλλά και την απίστευτη επιπολαιότητα με την οποία – θεολόγος ων – σχετιζόταν με τα υπόλοιπα μέλη της συντροφιάς, κάτι το οποίο ασφαλώς δε θα μπορούσε να το ανεχθεί κανένας πνευματικός. Ομολόγησε πως ήταν έτσι και ότι έκανε πολλά χρόνια ψυχανάλυση, ξοδεύοντας εκεί όλο του το μισθό! Τον ρώτησα αν μπορεί να προσευχηθεί. Απάντησε ότι τώρα πλέον ούτε να προσευχηθεί μπορεί ούτε να ανάψει το καντηλάκι του, αλλά ούτε και πιστεύει στο Θεό! Απ’ ό,τι γνωρίζω συνεχίζει να κάνει μάθημα Θρησκευτικών στα παιδιά…19 Θα μπορούσα να παραθέσω εκατοντάδες αναφορές σχετικές με τη συγκεκριμένη case report. Ο στόχος μας όμως δεν είναι αυτός. Δε μας ενδιαφέρουν εξάλλου τα πρόσωπα σε αυτή την απόπειρα καταγραφής της αγωνίας μας, αλλά η στρεβλή και αδιέξοδη πνευματική στάση. Γι’ αυτό και σταματάμε εδώ.

Σελίδα 18 από 55 

19

Λ ί γ η

γ ε ύ σ η

α π ό μ ε

τ ο

δ ι ά λ ο γ ο τ ώ ρ α !

τ η ς

θ ε ο λ ο γ ί α ς

τ η ν ε δ ώ

ψ υ χ α ν ά λ υ σ η : κ α ι

π α ρ ά ν ο ι α

Ας πάρουμε λοιπόν γεύση από το πώς εννοούν το διάλογο της θεολογίας με την ψυχιατρική οι πρωτεργάτες αυτής της πρωτοβουλίας, η οποία έγινε στη Θήβα, διαβάζοντας μετά τα πρακτικά, που με τόση προθυμία εξέδωσε η Αποστολική Διακονία. Όταν ξεκινά κανείς ένα διάλογο, πρέπει, φαντάζομαι, να υπάρχει ένα ελάχιστο κοινό έδαφος για να σταθούμε. Κάνει κανείς διάλογο με κάποιον που υβρίζει τα πιστεύω του; Θέλετε να γνωρίσετε τώρα τον κοινό τόπο του διαλόγου από χριστιανό ψυχαναλυτή στο πώς βλέπει την πτώση των πρωτοπλάστων; Μήπως να ακούσετε για τη «μητρική εξάρτηση του Αδάμ από την Εύα ως ασυνείδητη φαντασίωση του Αδάμ»; Μήπως σας ενδιαφέρει να μάθετε ότι «ο σεβασμός της ελευθερίας του ανθρώπου από το Θεό επιτυγχάνεται δια της απαγορεύσεως της βρώσης του «καρπού», δηλαδή με την απαγόρευση της ασυνείδητης ναρκισσιστικής ταύτισης – στοματικής ενσωμάτωσης του Θεού από τον άνθρωπο»; Σας διαφεύγει άραγε ότι κατά τους προτείνοντες ‘’ο όφις μπορεί να κατανοηθεί όχι απλά ως σύμβολο του φαλλού, αλλά ως το εσωτερικό αντικείμενο, προβεβλημένο και τοποθετημένο στον εξωτερικό κόσμο και ανήκον στην περιοχή των μεταβατικών φαινομένων, συμβολικός φορέας της επιθυμίας, «αντικείμενο» το οποίο οι πρωτόπλαστοι το αντιλαμβάνονται ως τοποθετημένο έξωθεν του εαυτού τους, έξωθεν του Υποκειμένου’’ … αντέχετε; συνεχίζουμε: ‘’Με αυτή την έννοια η Εύα αντιλαμβάνεται τη σχέση της με τον Αδάμ, με τον Θεό και τον όφι στο πλαίσιο ενός σταδίου ψυχολογικής ωρίμανσης τύπου «πρώτο οιδιπόδειον συμπλέγματος (η σύνταξη δική τους) όπου ο τρίτος εταίρος του τριγώνου είναι ο φαλλός, ένα μερικό αντικείμενο και όχι το πρόσωπο του Πατέρα, εν προκειμένω του Συμβολικού Πατέρα, του Θεού’’. ‘’Η σχέση αυτού του τύπου, αν και εμφανίζεται ως τριγωνική, είναι στην ουσία δυαδική και ναρκισσιστική – φαλλική’’(!) Η δε διήγηση της Γενέσεως κατ’ αυτούς διεκτραγωδεί την αποτυχία της πατρικής λειτουργίας κλπ. Τέλος, ακούστε και τον πατέρα των θεωριών τους τον Freud, τον οποίο πρέπει να σπουδάσουμε όλοι, αν θέλουμε να συμβάλουμε στην «ανανέωση», που βλέπει την πτώση «ως ερωτικής – αιμομεικτικής φύσεως γεγονός», την απαγόρευση του Θεού ως ηθική νομοκανονική και την πτώση, πάλι, ως τιμωρία που επιβάλλει ο Θεός πατέρας ή την αντιλαμβάνεται ο Αδάμ ως τοιαύτη (άγχος και φόβος ευνουχισμού)… Σελίδα 19 από 55 

20 Σας ερωτώ λοιπόν αγαπητοί αναγνώστες: βλέπετε εσείς σ’ αυτό το κείμενο, αλλά και σ’ αυτά που θα διαβάσετε πιο κάτω κανένα διάλογο με την ορθόδοξη θεολογία; Μήπως το να πάρει κάποιος την αγία γραφή και να την αναλύει κατά το δοκούν, είναι διάλογος με την αληθινή πίστη; Διάλογος δεξιοτήτων της φροϋδικής σχολής, που εκπροσωπήθηκε επάξια και μονοσήμαντα στην ημερίδα, σαφώς και έγινε, όπως θα διαπιστώσετε αμέσως τώρα. Όλα τα παραπάνω είναι παρμένα από το βιβλίο Θεολογία και ψυχιατρική, από όπου αξίζει να διαβάσετε και για τη δουλειά που έγινε στις ομάδες εργασίας (διάβαζε: συγκεκαλυμμένες ψυχαναλυτικές συνεδρίες) και των οποίων ελάχιστα στοιχεία θα παραθέσω εδώ (Η ημερίδα έγινε στις 8 Οκτωβρίου του 1994, τα πρακτικά εξεδόθησαν τον Ιανουάριο του 1999, γιατί περίμεναν έναν εισηγητή επί πέντε χρόνια, να δώσει την εισήγησή του)… Κάποιος αναλυόμενος, λοιπόν, και υπό το ψευδώνυμο Μάριος κρυπτόμενος, λέει μεταξύ άλλων: δεν έχω πάει να με κοινωνήσει ούτε μία φορά ο πατήρ τάδε (κι αυτός με ψευδώνυμο Φώτιος στα πρακτικά, αλλά γιατί; Το μυστήριο της εξομολογήσεως ετελείτο;), γιατί αισθάνεται ότι δε θα τον κοινωνήσει ο ίδιος αλλά μια μαγική δύναμη! Έχω το πρόβλημα – συνεχίζει – με τον π. Φώτιο επί χρόνια ότι τον αγαπάω και δε θέλει να τον αγαπάω! (σελ. 236). Λίγο πιο πριν στη σελ. 224 ο «π. Φώτιος» λέει: Είμαι πια εξήντα πέντε χρονών και ακόμα δεν ξέρω αν υπάρχει ένας άνθρωπος που τελικά αγαπώ ή αν υπάρχει ένας άνθρωπος στη ζωή μου που να μπορώ να πω ότι του έχω εμπιστοσύνη!!! Στη σελ. 232 μιλά ο συντονιστής Α, ιερέας – ψυχίατρος: αφού αναφέρεται στον μη εξαιρετέο J. P. Sart και τη γνωστή φράση καραμέλα ‘’ο άλλος είναι η κόλαση’’, γράφει επί λέξει: ενδόμυχη σκέψη: Γίνεται αναφορά για την επίδραση του επίκαιρου (χρόνος τυχαιότητα), του κοινωνικού (φαντασιακού και οικονομικού πλαισίου), του ιστορικού πλαισίου ιδεών του πνεύματος (συμβολικού πλαισίου) στη διαμόρφωση και ανάπτυξη του ατόμου. Έμμεσα ακόμη, επιθυμώ να φέρω στην προσοχή της ομάδος στο υποκείμενο, λανθάνον, καταδιωκτικό άγχος και στο παρανοειδές κλίμα, που είναι ενεργά παρόν στο εδώ και τώρα της ομάδος. Αυτό το άγχος δημιουργήθηκε από την ανάμνηση του ψυχικού τραύματος και την ενεργοποίηση της αρνητικής μεταβίβασης στο πλαίσιο της ομάδος Τώρα πείτε μου εσείς, αυτός ο άνθρωπος σκέπτεται και μιλά ως ιερέας Χριστού; Και μη μας πουν ότι απομονώσαμε μερικά κομμάτια και αλλάζουμε το νόημά τους, γιατί από την αρχή έως το τέλος τα πρακτικά είναι στο ίδιο μήκος κύματος, στο ίδιο πνεύμα που δεν έχει σχέση με την αλήθεια που βιώνουμε διαβάζοντας και εφαρμόζοντας τους πατέρες, αλλά ακόμα και τις συμβουλές ενός απλού παπά του χωριού (μέχρι να τον εκπολιτίσουν κι αυτόν και να τον ανανεώσουν…) Να μη σας στερήσω όμως την απόλαυση, που ακολουθεί. Στην παράγραφο που παραθέτω, ο κρυπτόμενος υπό το όνομα Φώτιος, ιερέας, αντιδρά βιαίως σε προλαλήσαντα, όταν εκείνος αναφέρεται

Σελίδα 20 από 55 

21 στους πατέρες Πορφύριο και Ιάκωβο και υποστηρίζει ότι η Χάρη του Θεού λειτουργεί πέρα από τις δικές μας αδυναμίες, λέγοντας: «Επιτέλους, δεν αντέχω άλλο.. (ο π. Φ. κραυγάζει σχεδόν, εκφράζεται με ένταση και αγωνία στη φωνή του!)» και καταλήγει να ρωτάει ο κραυγάζων «λοιπόν τι θα κάνετε για μένα εσείς, ψυχίατροι και παπάδες…». (μάλλον κρίσης ταυτότητος θα ‘χει)… Και όταν άλλος ιερέας μιλά κατά της συνεχούς επικέντρωσης στον εαυτό μας και για αγώνα τήρησης των εντολών και αναφέρεται σε μοναχό με ψυχολογικά προβλήματα σε μονή του Αγίου Όρους, που μετανοών συνερχόταν από τις κρίσεις του (στη διάρκεια των οποίων τα έβαζε με τον ηγούμενο, έβριζε και δημιουργούσε αναστάτωση) και δεν πέταξε τα ράσα, αλλά έμεινε μέχρι το τέλος της ζωής του εκεί, και πέθανε με οσιακό τέλος, έχουμε νέα έκρηξη από τον ίδιο ιερέα, που τον στολίζει καταλλήλως λέγοντας «έρχεστε δεύτερος και καταϊδρωμένος, αυτά τα έχω ξανακούσει… πάντα το θαύμα γίνεται κάπου αλλού, πάτερ μου, και πάντα αφορά άλλους, ποτέ εδώ επί τόπου»… Αυτά ως τρικ ίσως (?) για να προκαλέσει τη ζωηρή συζήτηση, στα πλαίσια της εμπειρίας του ως αμερικανοθρεμμένου ψυχαναλυτή…

Σελίδα 21 από 55 

22

Τ ο

π ρ ο τ ε σ τ α ν τ ι κ ό

μ ί ξ ε ρ

Η εκκλησία μας δεν έχει ανάγκη να φαίνεται μοντέρνα, δανειζόμενη για τους κληρικούς της την κοσμική γνώση προκειμένου να τη χρησιμοποιήσουν στην ποιμαντική. Αυτή την ανάγκη την έχουν ορισμένοι κληρικοί, που δυστυχώς δεν έχουν τόση αγάπη στη νηπτική της παράδοση, όση στα ακαδημαϊκά σαλόνια, όπου προσπαθούν να μπουν μέσω του αριθμού των βιβλιογραφικών παραπομπών στην προτεσταντική θεολογία και ποιμαντική. Αυτόν τον «καλόν αγώνα» αγωνίζονται εδώ και χρόνια. Και επειδή η προτεσταντική ποιμαντική στηρίχθηκε στο «μεγαλείο» της ψυχολογίας του βάθους20 που ασπάσθηκαν οι δάσκαλοί τους Oskar Pfister, Paul Maves, Elwood Worcester, Samuel Mc Comb, Anton Boisen και άλλοι, οι δικοί μας ανταποδίδουν τον οφειλόμενο φόρο τιμής, γυρίζοντας έξυπνα την πλάτη στους πατέρες και τη θεολογία μας: ανακατεύοντας στο προτεσταντικό μίξερ ολίγον από πατέρες και πολύ από πλάνη. Ο πρώτος εξ αυτών, ο ελβετός πάστορας Pfister, φίλος και μαθητής του Φρόυντ, αποδέχεται πλήρως τη φροϋδική θεωρία και την εφαρμογή της στην ποιμαντική του διακονία, ενώ ο δάσκαλός του του απαντά ότι έγραψε το βιβλίο του ‘’The Future of an Illusion’’ ως απάντηση για να προστατεύσει την ψυχανάλυση από τους κληρικούς και γιατί ήθελε να περάσει η μέθοδός του στα χέρια λαϊκών ψυχοθεραπευτών, οι οποίοι δε χρειάζεται να είναι γιατροί και δεν πρέπει να είναι ιερείς!21 Αλλά ας δούμε για λίγο πως βλέπουν οι συγκεκριμένοι ιερείς όσους δε συμφωνούν μαζί τους. Έχουν δώσει χαρακτηρισμούς ουκ ολίγους: «φονταμενταλιστές που κάνουν αδιάκριτη και ανορθολογική (!) υποταγή σε κάθε παραδοσιακόμορφο σχήμα», ασύμβατα με τη σύγχρονη πραγματικότητα», «παρουσιάζουν ψυχισμικές εμπλοκές», παρουσιάζουν μια θρησκευτικότητα συγκρουσιακή και μια νομιμοποιημένη εκφόρτιση των επιθετικών τους παρορμήσεων» και άλλα στολίδια παρομοίου κάλλους.22 Όλοι οι άλλοι είναι ‘’αυτοί που ζητούν από τον κληρικό να κάνει ευχέλαιο ερήμην του πάσχοντος, ώστε με κάποια ευκαιρία αργότερα είτε να τον πείσουν να βάλει πάνω του λίγο λαδάκι για το καλό ή να τον χρίσουν εν αγνοία του, να κάνει αγιασμό στο σπίτι για να φύγει το κακό, να διαβαστούν τα ενδύματά του και να τα φορέσει μετά για να πάρει την ευλογία της εκκλησίας’’ κλπ., κλπ.23 Θα πρότεινα να αφήσουν κατά μέρος τη «σωτηρία» και την «κάθαρση» του όποιου περιθωρίου και να ασχοληθούν με τη μεγάλη μάζα των χριστιανών, που όντως στερούνται ποιμένος και «ποιμαντικής ψυχολογίας», γιατί κάποιοι ποιμένες παράτησαν την αυθεντική πατερική ψυχολογία και φιλοσοφία για τα ξυλοκέρατα της προτεσταντικής ηθικής. «Την αληθινή φιλοσοφία και ψυχολογία την βρίσκουμε μόνο στους πατέρες», μας έλεγε ο πατήρ Πορφύριος και άδικα την ψάχνουν στους υπαρξιστές και στους ψυχολόγους. Για τους ίδιους θεολογικούς κύκλους – έχουν γίνει σχολή βλέπετε – ο π. Παΐσιος είπε: είναι απαράδεκτο να μιλούν για το Θεό και τον «έχουν εμμονή σε σχήματα θρησκευτικά σχεδόν

Σελίδα 22 από 55 

23 έρωτα αντάμα. Αυτοί από τη μια μεριά πολεμούν τις οργανώσεις και από την άλλη εμφανίζονται σαν γνήσιοι ορθόδοξοι, χωρίς να προσέχουν στη ζωή τους. Αυτοί θα κάνουν μεγάλη ζημιά. Πρέπει αυτές οι προσπάθειες να καταπολεμηθούν. Όλα αυτά είναι βλασφημία κατά του αγίου πνεύματος.24 Αλλά ακόμα κι αν δεχθούμε ότι μερικοί χριστιανοί από αγάπη και «ερήμην» προσεύχονται για έναν αδελφό τους, που είναι ασθενής και εφαρμόζουν το αποστολικό «ασθενεί τις εν υμίν... προσκαλεσάσθω τους πρεσβυτέρους και...», θα ήταν κακό; Αλήθεια, ‘’ερήμην’’ του κόσμου όλου δεν προσεύχεται η εκκλησία μας σε κάθε λειτουργία, ή μήπως παίρνει πρώτα την άδεια από όλους τους εν ασθενεία κατακειμένους, τους εν θαλάσση πλέοντες, τους άρχοντες, τους οδοιπορούντες κλπ.; Αν το αντιπροσωπευτικό ποίμνιο, που οι ψυχίατροι – ιερείς έχουν στο μυαλό τους, είναι αυτοί που αναφέρουν στα βιβλία τους και βλέπουν στα ιατρεία τους, αλίμονό μας. Ευτυχώς όμως δεν είναι. Η βαθειά λαϊκή θρησκευτικότητα, που τόσο του ξυνίζει, δεν έχει καμμιά σχέση με το περιθώριο που επικαλούνται, προκειμένου να θεμελιώσουν την αναγκαιότητα της διπλής τους ιδιότητας. Τα μοναστήρια να’ ν’ καλά και το φιλότιμο, που λέει ο π. Παΐσιος. Και δε χανόμαστε. Ρώτησαν κάποτε το γέροντα για το ίδιο θέμα: -Αν κάποιος φθάσει σε τέτοια κατάσταση που δεν μπορεί να βοηθήσει ο ίδιος τον εαυτό του, να εξομολογηθεί κλπ., μπορούν οι άλλοι να τον βοηθήσουν; -Μπορούν να καλέσουν τον ιερέα στο σπίτι να κάνει ένα ευχέλαιο ή έναν αγιασμό. Να του δώσουν να πιεί αγιασμό, για να υποχωρήσει λίγο το κακό και να μπει λίγο Χριστός μέσα του, απάντησε ο γέροντας. Και αναφέρει στη συνέχεια ένα περιστατικό ακριβώς πάνω στο σχετικό ερώτημα.25

Σελίδα 23 από 55 

24

Α γ χ ώ δ η ς κ α ι

ν ε ύ ρ ω σ η

λ ο γ ι σ μ ο ί

Καιρός όμως να γυρίσουμε στο θέμα των λογισμών, μέσα από τους οποίους μια σειρά από κλινικά ενοχλήματα είναι δυνατόν να αποκτούν βασανιστική παρουσία στους περισσότερους ανθρώπους. Η αγχώδης νεύρωση είναι η συχνότερη ψυχολογική κατάσταση στην εποχή μας. Οι άγγλοι την μεταφράζουν οικονομικά σε 5.6 δισεκατομμύρια στερλίνες το χρόνο, ή αλλιώς στο ένα τρίτο του κόστους τους εθνικού συστήματος υγείας (NHS)26. Ορίζεται ως ομάδα ψυχολογικών συμπτωμάτων, που δεν οφείλονται σε οργανικά αίτια ή σε ψύχωση, και συνήθως εκλύονται με το στρες. Τέτοια είναι το άγχος, η κατάθλιψη, η αϋπνία, η κόπωση, η ευερεθιστότητα, οι έμμονες ιδέες, ο ψυχαναγκασμός και η σωματοποίηση. Είναι δυσανάλογα πιο έντονα ενοχλήματα, σε σχέση με το στρες, που τα προκαλεί. Τα στοιχεία που κυριαρχούν καθορίζουν και τον τύπο της νεύρωσης (αγχώδης, καταθλιπτική κλπ.). Στην περίπτωση της αγχώδους διαταραχής παρουσιάζονται συμπτώματα σαν κι αυτά: εκνευρισμός, υπερένταση, μυϊκός τρόμος, αίσθημα ότι «χάνεται» κανείς, μειωμένη ικανότητα συγκέντρωσης, υπέρπνοια (και εξ αυτής: ζάλη, σπασμοί, πόνοι στο στήθος), κεφαλαλγία, εφιδρώσεις, προκάρδιοι παλμοί, ανορεξία, ναυτία, σφίξιμο στο λαιμό, δυσκολία στην επέλευση του ύπνου, υπερβολικό ενδιαφέρον για τον εαυτό τους και τις λειτουργίες του σώματος, επαναλαμβανόμενες σκέψεις κλπ. Στα παιδιά μπορεί να εκφράζεται με το να βυζαίνουν τα δάκτυλά τους, να δαγκώνουν τα νυχάκια τους ή να βρέχονται τη νύχτα. Ποιος δεν τα έχει νιώσει ή δεν τα έχει δει; Το παθολογικό ιατρείο γεμίζει καθημερινώς από τέτοια περιστατικά. Τώρα, αν τα αναφέρουμε σαν γενικευμένη αγχώδη διαταραχή, διαταραχή πανικού, αγοραφοβία, απλή φοβία, μετατραυματική διαταραχή από στρες ή αλλιώς, μικρή σημασία έχει για τη δική μας αναφορά σε τούτο το σημείο. Έλεγε ο πατήρ Πορφύριος ότι όλος ο κόσμος και που πιστεύουνε και που δεν πιστεύουνε, αυτό το πράγμα τους ετρώει... η απομάκρυνσις από το Θεό, που φέρνει τη μοναξιά. Και όταν αρνείσαι ένα μυστήριο... ένα μυστήριο... Έχουνε γίνει τόσοι γιατροί ψυχίατροι, ψυχαναλυταί, ψυχολόγοι και δέχονται ασθενείς... Ποιους ασθενείς, βρε, ποιος είσαι εσύ που θα δεχθείς ασθενείς; Και στο τέλος πάει: Τι βλέπεις γιατρέ μου... «Δεν έχεις τίποτα... Έχεις ανασφάλεια». Τι θα πει ανασφάλεια; «δεν έχεις τίποτα, πάρε αυτό». Άμα δε δώσεις τον εαυτό σου στο Θεό, τι να σου κάνει αυτό. Θα σε ναρκώσει σήμερα, αύριο μπορεί να σου ‘ρθει πιο μεγάλη.27 Και στο ίδιο πνεύμα λέει ο π. Παΐσιος: Οι άνθρωποι έχουν απομακρυνθεί από τον πνευματικό τους και τους έχουν πνίξει οι λογισμοί και τα πάθη και καταλήγουν να κάνουν εξομολόγηση στους ψυχιάτρους... Να ξεχάσουν το πρόβλημα που τους απασχολεί... μόλις περάσει λοιπόν λίγο διάστημα και ξαναεμφανιστεί, ξανά πάλι τα ίδια. Αυτή η δουλειά γίνεται. Ενώ, αν τακτοποιηθεί κανείς εσωτερικά, κοιμάται σαν αρνάκι και δε θέλει ούτε χάπια ούτε τίποτα.28

Σελίδα 24 από 55 

25 Την αδυναμία να θεραπεύσουν τα φάρμακα τις ψυχικές δυσκολίες, μου την είχε τονίσει ο γέροντας Πορφύριος, πάρα πολλές φορές με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο. «Ε, τι... το πιστεύεις αυτό που σου λέω; Το έχεις ιδεί;» «... δεν λύνονται μ’ αυτά τα προβλήματα των ανθρώπων». «Δεν τα θέλω εγώ αυτά...», έλεγε (: ψυχαναλυτικές και ψυχιατρικές ερμηνείες και θεραπείες, ανθρωποκεντρικές θεωρήσεις των προβλημάτων μας). Το να ακούσει κανείς αυτούς τους ανθρώπους και μόνο είναι τις πιο πολλές φορές ανακουφιστικό. Αν εξηγήσουμε ότι η κεφαλαλγία δεν οφείλεται σε όγκο του εγκεφάλου και ότι οι προκάρδιοι παλμοί είναι ακίνδυνοι, είναι αρκετό λένε τα βιβλία. Δεν το λέει όμως η κλινική πείρα. Οι ασθενείς αυτοί δεν ανταποκρίνονται εύκολα σε ιατρικές παρεμβάσεις, παρά μόνο αν δει κανείς πιο πέρα από το σύμπτωμα και δώσει άλλη σημασία στη ζωή του ασθενούς, άλλο νόημα. Και φυσικά δε λύνεται το πρόβλημα με τα αγχολυτικά ή τα αντικαταθλιπτικά, ή τις ανοησίες τύπου ύπνωσης, που εφαρμόζουν αρκετοί ψυχίατροι – ψυχαναλυτές.29 «Πάνε και χάνουν τόσες ώρες... και ξοδεύουν τόσα λεπτά... δεν έρχονται στην εκκλησία μας, στον πνευματικό, να τους πει τι κρύβεται πίσω από τα όσα υποφέρουν και να γίνουν πραγματικά καλά...», μας έλεγε ο πατήρ Πορφύριος. Βέβαια οι ιερείς – ψυχίατροι, όταν τους μιλάς γι’ αυτά απαντούν με την κλασική ερώτηση: Και πόσοι πνευματικοί έχουν το χάρισμα που είχαν οι γέροντες, ώστε να μπορούν να αντιμετωπίζουν τα ψυχολογικά προβλήματα των ανθρώπων σήμερα; Σαν να λένε: μα είναι δυνατό να πιστέψει κανείς σήμερα ότι μπορεί να έχει τα χαρίσματα του αγίου πνεύματος; (δηλ. τι περισσότερο λένε οι άνθρωποι που δεν έχουν πλησιάσει την αλήθεια της ορθόδοξης παράδοσής μας;) Προεξοφλούν λοιπόν μια αρνητική απάντηση στο ερώτημά τους και λένε: Ας πάμε λοιπόν στην πιο εύκολη οδό που είναι να σπουδάσουμε τις ανθρώπινες τέχνες, για να βοηθήσουμε τους ανθρώπους, αφήνοντας τον αγώνα για την αγιότητα στους αγράμματους γέροντες.

Σελίδα 25 από 55 

26

Μ ι α

ά γ ν ω σ τ η

σ υ ν έ ν τ ε υ ξ η : m a d e i n u s a

π ο ι μ α ν τ ι κ ή

Η ύπαρξη μερικών χαρισματικών ιερέων δεν μπορεί να αποτελεί δικαιολογία για έλλειψη εκπαίδευσης των κληρικών στην ψυχανάλυση και τις μεθόδους της – υποστηρίζει ιερέας ψυχίατρος – για να φθάσει στο δια ταύτα: ο κληρικός μπορεί να αποτελέσει την πρώτη γραμμή ανίχνευσης πρώιμων σημείων ψυχοπαθολογίας και να τον κατευθύνει εννοείται στο ιατρείο, είτε το δικό τους είτε του λαϊκού γιατρού30. Δηλαδή ο κάθε πνευματικός θα πρέπει μετά από κατάλληλη πλύση εγκεφάλου στο πλυντήριο των φροϋδικών, να ξεχάσει την πνευματική φύση της ψυχικής ασθένειας και να αρχίσει να συμπληρώνει παραπεμπτικά για τα ιατρεία. Η ψυχιατρική επιστήμη έχει λόγο και τον προβάλλει διαρκώς μέσα από την τέχνη, τον πολιτισμό, τα μέσα ενημέρωσης. Η εκκλησία μας δεν έχει δικό της λόγο να αρθρώσει; Αντί ως ιερείς να δώσουν ακριβώς το αντίθετο μήνυμα και να πουν σε όλους και πρώτα στον εαυτό τους: ελάτε να γνωρίσουμε την ανθρώπινη ψυχή, που θεραπεύεται μόνο με το θείο έρωτα, να δούμε τι έλεγαν οι πατέρες για την ασθένεια της ψυχής, τις αιτίες και τη θεραπεία της... Εξάλλου – όπως μου είπε ένας άλλος ψυχίατρος και παππάς – επειδή το είπε ο γέροντας (απάντησή του πατρός Πορφυρίου σε ανάλογης φύσεως ερώτημα) δε σημαίνει ότι είναι και σωστό. Φθάνουν έτσι να υποστηρίζουν εντελώς έωλες απόψεις, όπως αυτές, σε μια συνέντευξη που παραχώρησε ο ίδιος σε αμερικανίδα ιατρό, όταν τον ρωτάει: Βρίσκετε ότι είναι συμβατή η παράλληλη άσκηση της ψυχιατρικής / ψυχανάλυσης και της ποιμαντικής ως ιερέας; Σκέπτομαι ιδιαίτερα τη δυνατότητα επηρεασμού της λειτουργίας της μεταβίβασης – transference – (άλλη «ανακάλυψη» αυτή της ψυχανάλυσης, και θα πούμε αργότερα πόσο συμβατή μπορεί να είναι με την ποιμαντική του ιερέα!)31 από τους δύο ρόλους και το ρόλο σας ως του υποκειμένου που οφείλει να γνωρίζει; απάντηση του ιερέα: - όπως αναμένεται, έχω εμπειρία τεραστίας εντάσεως θετικής μεταβίβασης. Μερικές φορές επενδύομαι με θείες ιδιότητες... Κάνω ό,τι καλύτερο για να σεβασθώ την ελευθερία των ανθρώπων κατά τη διάρκεια της θεραπείας, παρά το ότι συνήθως έχουν την τάση να ζητούν συμβουλές ή να με σπρώχνουν στη θέση του κληρικού. Όσο περνάει ο καιρός μου φαίνονται όλο και πιο συμβατά αυτά τα δυο. Μάλλον εμπλουτίζουν το ένα το άλλο. Εκείνοι που στη χώρα μου αμφιβάλλουν για αυτή τη συμβατότητα, συνήθως αντιλαμβάνονται την ποιμαντική της εκκλησίας σαν μια διαδικασία στην οποία η επιθυμία και το υποκείμενο είναι λεπτομέρειες και προωθούν κυρίως την υπακοή. Δεν συμμερίζομαι αυτή την ιδέα (τώρα, αν ανάμεσά τους βέβαια είναι και οι άγιοι γέροντες, που δεν αμφιβάλλουν απλώς, αλλά διαφωνούν μαζί τους απόλυτα και κατηγορηματικά, δεν έχει και τόση σημασία).

Σελίδα 26 από 55 

27 Τι να πρωτοθαυμάσει λοιπόν κανείς; το ότι οι ξένοι αντιλαμβάνονται αυτά που θα έπρεπε μα ‘’πιάνουν’’ οι δικοί μας; Την προθυμία να απεκδυθεί την ιδιότητα του κληρικού, στην οποία τον «σπρώχνουν» οι άνθρωποι που καταφεύγουν σ’ αυτόν ζητώντας βοήθεια; Δηλαδή την ώρα εκείνη παύει να είναι ιερέας, επειδή επηρεάζεται η μεταβίβαση; Αν απαντούσε διαφορετικά, δεν επρόκειτο να γίνει δεκτός στα ψυχαναλυτικά σαλόνια, γιατί κάτι τέτοιο απαγορεύεται! Ο αναλυτής δεν παίρνει θέση (υποτίθεται βέβαια – στην πραγματικότητα «τους αλλάζουν τα φώτα» και βγαίνουν στρατιωτάκια στο ίδιο χακί από κει μέσα όλοι, ώστε να τους αναγνωρίζεις από δέκα χιλιόμετρα για την οίηση του μυημένου, που έχουν πάνω τους, με την οποία και συνεννοούνται μεταξύ τους δίκην κώδικος). ‘’Today is realized that suggestion (direct and indirect) is ever – present in psychoanalysis, as in other psychotherapies’’ κατά τον Chertok L. – J Am Acad Psychoanal 1984 Apr: 12(2): 211-3232. Άλλος πάλι κληρικός – ψυχίατρος διαφωνεί με την προηγούμενη θέση και υποστηρίζει: Η ψυχοθεραπεία λοιπόν είναι ουδέτερη στο θέμα του Θεού όπως και σε κάθε θέμα, αφού σκοπός της δεν είναι να δώσει ιδεολογία στον άνθρωπο, αλλά να τον βοηθήσει να αντιμετωπίσει καλύτερα την καθημερινή ζωή του αλλά και να ξεκαθαρίσει τη δική του ιδεολογία και να κάνει τις δικές του ελεύθερες επιλογές. Όμως όσο και να είναι ουδέτερη, ο ψυχοθεραπευτής είναι άνθρωπος και έχει κάποια πίστη. Όταν μάλιστα είναι κληρικός, αυτή η πίστη είναι κάτι παραπάνω από φανερή33! Στη συνέχεια της ίδιας συνέντευξης διαβάζουμε κι άλλα ανάλογα: «Ο Freud είχε δίκιο στην εκτίμησή του για την αρρωστημένη σχέση σεξουαλικότητας και θρησκείας» (γιατί παρεξήγησε την έννοιά της στην αρχική χριστιανική – έτσι ακριβώς, ούτε ορθόδοξη, ούτε πατερική – θεολογία. Και οι θεολόγοι πρέπει να καταλάβουν ότι παρά την αδεξιότητα της σεξουαλικότητας, αυτή είναι μια δύναμη, που υπηρετεί την ανάδειξη του προσώπου ως κίνηση προς τον άλλο).

Σελίδα 27 από 55 

28

Σ ε ξ ο υ α λ ι κ ό τ η τ α κ α ι π ν ε υ μ α τ ι κ ό τ η τ α

συνεχίζουμε την παράθεση των απόψεων του ιερέα – ψυχαναλυτή: «Νομίζω ότι χρειαζόμαστε μια νέα σύνθεση, που θα πάρει στα σοβαρά τη σεξουαλικότητα και θα την ενσωματώσει στην πνευματικότητα...» Ε, να αλλάξουμε κι εδώ τους άσχετους πατέρες που άλλα φωνάζουν αιώνες τώρα! Άραγε η πνευματικότητα των μοναζόντων πάει περίπατο χωρίς τη σεξουαλικότητα; Αν βέβαια είχαν διαβάσει ότι εμείς εδώ πέρα, σ’ αυτό το ευλογημένο χωράφι, που οι πατέρες καλλιέργησαν δεκαπέντε αιώνες πριν τον «γεροβρυκόλακα»34 πατέρα της «επιστήμης» τους, δεν πάμε να ξεριζώσουμε τα πάθη, αλλά να τα μεταμορφώσουμε, θα είχαν και απάντηση λάβει από καιρό. Που όμως τέτοια προθυμία σαν κι αυτή που δείχνουμε για τους τόμους των σκουπιδιών της θύραθεν σοφίας, με τα οποία γεμίζουμε την ψυχή μας, όπως το σκληρό δίσκο και την ram (μνήμη) του υπολογιστή μας, για να μην χωράει τίποτα άλλο και να «κολλάει»; Και στον επίλογο της συνέντευξης μας παραδίδει και την αυθεντική του απάντηση, για το τι προτάσσει από τα δυο στην «ποιμαντική» του: «Οι άνθρωποι θα έχουν πάντα την τάση να μας πιέζουν να τους μιλάμε το λόγο του Κυρίου ή το λόγο της Γνώσεως, αλλά το καθήκον μας είναι να παραμένουμε πιστοί στο λόγο της Ψυχαναλύσεως. Αυτό το καθήκον απαιτεί την προσεκτική εφαρμογή αυτού του λόγου (της ψυχαναλύσεως) στον εαυτό μας»...

Σελίδα 28 από 55 

29

Ά λ λ ο ς κ α ι

γ ι α

τ ο

«τ α ξ ί δ ι» : ν ό σ ο ς

ψ υ χ ί α τ ρ ο ι,

ψ υ χ α σ θ ε ν ε ί ς

ψ υ χ ι κ ή

Ρώτησα κάποτε γνωστό έγγαμο ψυχίατρο – ιερέα, γιατί έστειλε κάποιον σε ψυχαναλυτή, ενώ γνώριζε την αντίθεση του πνευματικού του στο θέμα αυτό, όσο εκείνος ζούσε (επρόκειτο για πνευματικό παιδί του πατρός Πορφυρίου). Ρώτησα επίσης αν η δική του σύζυγος αντιμετώπιζε προβλήματα στη σχέση της μαζί του, που θα την παρέπεμπε πρώτα στον πνευματικό ή στον ψυχαναλυτή, όπου έστειλε και κάποιαν άλλη κυρία, όταν του ζήτησε τη γνώμη του. Σκέφθηκε μέσα του και αναρωτήθηκε: αν πω σε ψυχίατρο, θα μου πει, καλά εσύ ιερέας Χριστού, αρνείσαι τη Χάρη του Θεού και στέλνεις τη γυναίκα σου να βοηθηθεί αλλού; Αν πάλι του πω στον πνευματικό μας, τότε θα μου πει, γιατί τότε στέλνεις τις άλλες ψυχές στον ψυχίατρο; Και έτσι δεν έδωσε απάντηση, γυρίζοντας το θέμα στην επιθετική ερώτηση: Κι αυτός αφού πήγαινε τόσα χρόνια στο γέροντα, που ήταν και άγιος για σας, γιατί δεν τον βοήθησε στη σχέση του; Η απάντηση βέβαια είναι απλή και δεν έχει να κάνει με τη δήθεν ανεπάρκεια του γέροντα να λύνει τα προβλήματα των ζευγαριών που τον πλησίαζαν, αλλά με το αν πράγματι ήθελαν «υγιείς γενέσθαι» όσοι πήγαιναν εκεί, και αν πράγματι άκουγαν και εφάρμοζαν, όσα ο παππούλης έλεγε να κάνουν! Και απόδειξη βέβαια ότι δεν τα εφάρμοζαν ήταν και το ότι ο συγκεκριμένος κύριος δεν άκουσε το γέροντα και τις σαφείς συμβουλές του, όχι μόνο να μην πάει σε ψυχίατρο, αλλά να πάρει και να πετάξει όλα τα σχετικά με την ψυχανάλυση βιβλία, που είχε στο σπίτι και διάβαζε «γιατί σε μπερδεύουν, σου κάνουν κακό που δεν διορθώνεται μετά εύκολα», όπως χαρακτηριστικά του είχε πει. Έλεγε σε ανάλογη πάλι περίσταση ο παππούλης: «Μωρέ, τι είναι αυτά τα απωθημένα που γράφει (κάποιος γιατρός υπέβαλε την γραπτή ερώτηση), αν έχουν σχέση με το ψυχικό του πρόβλημα; Τι είναι αυτά τα κληρονομικά; Όλα αυτά που γράφει είναι από τον παλαιόν άνθρωπο, που έχουμε μέσα μας. Όταν όμως αγαπήσουμε το Χριστό, με όλη μας την ψυχή, όταν έρθει ο θείος έρωτας μέσα μας, τότε όλα τα προβλήματα φεύγουν και γεμίζουμε με πνευματική χαρά. Εσύ, μωρέ (απευθυνόμενος στο συγγραφέα του βιβλίου παραπομπής 27), τα ξέρεις αυτά, σου τα είπα τόσες φορές.. Οι ψυχίατροι και οι ψυχολόγοι μιλούνε για απωθημένα και κληρονομικά, γιατί δεν γνωρίζουν την ανθρώπινη ψυχή, που μόνο με τον θείο έρωτα θεραπεύεται και ζει την εν Χριστώ χαρά. Οι ασθένειες οφείλονται στην αμαρτία. Όταν όμως κατοικήσει μέσα σ’ όλη την ψυχή ο Χριστός, τότε φεύγει η αμαρτία, φεύγει και η ασθένεια». Και βέβαια αυτή του η θέση δε σήμαινε, όπως αρέσκονται οι κατά κόσμον ψυχολογούντες να λένε, απουσία προσωπικής ευθύνης του πάσχοντος, αλλά ακριβώς το αντίθετο. Λέγει ακόμα στο ίδιο βιβλίο ο συγγραφέας και προσυπογράφουμε: ‘’ψυχασθενής κατά τους πατέρες είναι μόνο ο αμετανόητος αμαρτωλός, διότι η ψυχή ασθενεί μόνο, όταν αμαρτάνει χωρίς να Σελίδα 29 από 55 

30 μετανοεί. Ιατρός της ψυχής είναι μόνο ο Χριστός. Και κατά χάρη Χριστού, ο άγιος, που γνωρίζοντας την ψυχή, έχει αποκτήσει αυτογνωσία και ετερογνωσία. Ο μη άγιος, ο εμπαθής, που αγνοεί την ψυχή, τη δική του και των άλλων, πως μπορεί να γίνει ιατρός της ψυχής; Ο Χριστός και, κατά χάρη Χριστού, ο άγιος, αφού μπορεί να πραγματοποιεί το δυσκολότερο, τη θεραπεία της ψυχής, μπορεί να πραγματοποιεί και το «ευκοπώτερον», τη θεραπεία του σώματος, όταν η δεύτερη βοηθά την πρώτη... Οι σωματικές ασθένειες εξυπηρετούν πολλούς και ποικίλους σκοπούς της υπέρλογης αγάπης του Θεού. Θυμίζει δεισιδαιμονία η απλουστευτική αντίληψη ότι οι σωματικά ασθενείς τιμωρούνται από το Θεό για τις αμαρτίες τους και οι σωματικά υγιείς αμείβονται από το Θεό για την αρετή τους. Στην πραγματικότητα μπορεί να συμβαίνει ακριβώς ο αντίθετο, όπως με πολλούς αγίους που ασθενούν σωματικά ισοβίως και με πολλούς αμετανόητους αμαρτωλούς, που υγιαίνουν σωματικά ισοβίως. Βέβαια, κανείς δεν αμφισβητεί ότι μία ταραγμένη από αμαρτωλά πάθη ψυχή αποτελεί γόνιμο έδαφος για την εκβλάστηση και ανάπτυξη πολλών σωματικών ασθενειών και αντιθέτως μια γαλήνια, από θεία κατάνυξη, ψυχή, δημιουργεί κατάλληλες συνθήκες για τη θεραπεία των ασθενειών αυτών και την άνθηση της σωματικής υγείας. Όμως οι συγκεκριμένες διακυμάνσεις της σωματικής υγείας και ασθένειας κάθε ανθρώπου, σε τελευταία ανάλυση, αποτελούν τη μυστική έκφραση της παιδαγωγίας του Θεού, που μόνον Εκείνος και οι άγιοί Του γνωρίζουν... Οι πρωτόπλαστοι, πριν από την πτώση τους στην αμαρτία με παγίδευσή τους από το διάβολο, δηλαδή πριν από την ασθένεια της ψυχής τους, δεν γνώριζαν τη σωματική ασθένεια. Μετά την πτώση τους «νενόσηκεν η φύσις», έμψυχη και άψυχη, ήρθαν όλα τα δεινά κι ανάμεσά τους και η σωματική ασθένεια. Ο Χριστός ενανθρώπισε «ίνα λύση τα έργα του διαβόλου», για να μας θεραπεύσει από την ασθένεια του Αδάμ, την αμαρτία. Μας είπε: «Ου χρείαν έχουσιν οι ισχύοντες ιατρού, αλλ’ οι κακώς έχοντες». Κι εμείς, αναγνωρίζοντας ότι είμαστε «οι κακώς έχοντες», δεχόμαστε από το μοναδικό Ιατρό, με το βάπτισμα και τη διαρκή μετάνοιά μας, τη θεραπεία της ψυχής μας από την ασθένειά της, την αμαρτία. Η σωματική ασθένεια παρέμεινε, κατά παραχώρηση Θεού, επιτίμιο της συγχωρηθείσης αμαρτίας, ως παιδαγωγία ιαματική’’...35 Στο ίδιο πνεύμα κινείται και το κείμενο ‘’περί ασθενείας’’ του αγίου Σεραφείμ του Σάρωφ που παραθέτουμε εδώ: ‘’Η ψυχή είναι κυρίαρχος. Όταν το σώμα κατατρύχεται από ασθένεια, αυτό οφείλεται στη θεία πρόνοια. Γιατί μ’ αυτό τον τρόπο τα πάθη εξασθενούν και ο άνθρωπος συνέρχεται (σημειώνω εδώ, ότι αυτή τη θέση κανένας χριστιανός ψυχίατρος με τον οποίο έχω συζητήσει δεν την δέχεται!). Μερικές φορές όμως η σωματική ασθένεια προκαλείται από τα πάθη. Απομάκρυνε την αμαρτία και οι αρρώστιες θα εξαφανιστούν. Γιατί, όπως βεβαιώνει ο Μέγας Βασίλειος στην ομιλία του για την αλήθεια – όπου λέγει ότι ο Θεός δεν είναι η αιτία του κακού – αυτές συμβαίνουν σε μας λόγω της αμαρτίας.

Σελίδα 30 από 55 

31 Από που προέρχονται οι ασθένειες; Από που προέρχονται οι σωματικές πληγές; Ο Κύριος δημιούργησε το σώμα, αλλά όχι την αρρώστια. Την ψυχή, αλλά όχι την αμαρτία. Τι είναι πιο χρήσιμο και πιο απαραίτητο από όλα; Η ένωση με το Θεό και η επικοινωνία μαζί Του με την αγάπη. Αν χάσουμε αυτή την αγάπη, απομακρυνόμαστε από το Θεό και, εφόσον απομακρυνόμαστε από Εκείνον, παθαίνουμε διάφορες ασθένειες’’. ‘’Ειρήνη πολλή τοις αγαπώσι τον νόμον Σου, Κύριε’’, λέει ο ψαλμωδός.36 Ο γέροντας Πορφύριος δε μισούσε κανέναν. Την ψυχιατρική την διέκρινε, από τους ιατρούς που την υπηρετούσαν. Μας έχει μιλήσει πολύ για αυτά τα ζητήματα, αλλά δεν χρειάζεται προς το παρόν να πούμε περισσότερα. Πολλοί εξάλλου συνάδελφοι τον επισκέπτονταν για να τον συμβουλευθούν και όλους τους δεχόταν με αγάπη. Τόνιζε όμως, όπως έκανε και σε μένα πολλές φορές, τους ενδοιασμούς του ξεκάθαρα. Δεν ήθελε τα πνευματικά του παιδιά – και όχι μόνο – να χάνονται μέσα στα αδιέξοδα της ψυχιατρικής, να παγιδεύονται στο πνεύμα της και να έχουν ανθρωποκεντρική θεώρηση των ψυχολογικών προβλημάτων, ασχολούμενα με τα παρελθόντα χωρίς μετάνοια, χωρίς ελπίδα, να μπερδεύονται, όπως χαρακτηριστικά έλεγε. Σ’ αυτό το σημείο, θα πρέπει να πω πόσο απόλυτα αρνητικός ήταν στη διαμετρικά αντίθετη ψυχαναλυτική άποψη της συνεχούς αναφοράς στα «απωθημένα». Να κοιτάτε μπροστά, μας έλεγε, να τα ξεχάσετε τα πριν. Να χαίρεστε τη ζωή σας. Η αναμόχλευση των περασμένων ερώτων αμαρτιών, σχέσεων, γεγονότων που μας πίκραναν, παθών, στοιχείων του υποσυνειδήτου που φέρνουν στην επιφάνεια οι αναλυτές, είναι τόσο επικίνδυνη όσο δε φαντάζονται ούτε οι αναλυόμενοι, ούτε οι «θεραπευτές». Άλλο πράγμα συμβαίνει στην εξομολόγηση βεβαίως κι όχι «διαχείριση ενοχών», όπως πιστεύουν ότι κάνει ακόμα κι ο ευαισθητοποιημένος κατ’ αυτούς ιερέας.37

Σελίδα 31 από 55 

32

« Μ α γ ι κ έ ς » υ π α κ ο ή

θ ε ρ α π ε ί ε ς , θ α ύ μ α τ α

κ α ι

Ας δούμε όμως εδώ τι απαντά ο γέροντας Παΐσιος, όταν τον ρωτούν πως μπορεί να βοηθηθεί κανείς, όταν νομίζει ότι πάσχει από κάτι: για να βοηθηθεί, πρέπει να έχει πνευματικά, να του έχει εμπιστοσύνη και να του κάνει υπακοή. Θα πει το λογισμό του και εκείνος θα του πει: σ’ αυτό μη δίνεις σημασία, εκείνο πρόσεξέ το κλπ. Αν δεν έχει εμπιστοσύνη και δεν υπακούει, δεν μπορεί να του φύγει ο λογισμός. Ένας νέος που ζει ακατάστατα, έχει ψυχολογικά προβλήματα και ταλαιπωρείται, έρχεται με κάτι μάτια κατακόκκινα από το τσιγάρο και ζητάει να τον βοηθήσω. Έχει και μια ψευτοευλάβεια, ζητάει να του δώσω την εικόνα από το τέμπλο, για ευλογία, και μπαίνει μέσα στο κελλί με το τσιγάρο! ‘’Βρε, του λέω, τα μάτια σου από το τσιγάρο έγιναν κατακόκκινα σαν του λυσσασμένου σκυλιού. Ούτε γέροι δεν καπνίζουν εδώ μέσα. Εγώ λιβανίζω εδώ πέρα’’. Το δικό του αυτός. Έρχεται και ζητάει βοήθεια και δεν βγαίνει από το λογισμό του. ‘’Γιατί δεν με κάνεις καλά;’’, μου λέει. Θέλει να γίνει καλά με μαγικό τρόπο, χωρίς ο ίδιος να κάνει καμιά προσπάθεια. ‘’Εσύ δεν είσαι για θαύμα, του λέω. Δεν έχεις τίποτε. Πιστεύεις στο λογισμό σου’’. Αν έκανε υπακοή, θα βοηθιόταν. Έχω προσέξει ότι όποιος ακούει, τακ-τακ προχωράει και πάει καλά. Και αυτός και οι δικοί του μετά είναι ήσυχοι. Ελπίζω να κατάλαβαν οι κληρικοί στους οποίους αναφερόμαστε ότι ‘’έχουσι γνώσιν οι φύλακες’’ από «μαγικές» θεραπείες, που πολλοί ζητούν από τους πνευματικούς και δεν «υποκύπτουν» ούτε χρειάζονται την «καθαρτήριο» ψυχαναλυτική τους παρέμβαση για να το αντιληφθούν. Φαίνεται ότι και σ’ αυτό τους πρόλαβε το σχολείο της ερήμου. Συνεχίζοντας ο γέροντας λέει κάτι το εξωφρενικό για την ψυχιατρική λογική, αναφερόμενος σε έναν άλλο πάσχοντα από το λογισμό του. Ακόμη, λέει, κι αν αυτό που έλεγε αυτός ήταν σωστό και ο άλλος του έλεγε «όχι, δεν είναι έτσι, έτσι είναι» και έκανε υπακοή στο λάθος του άλλου, πάλι θα έπαιρνε Χάρη και μάλιστα μεγάλη Χάρη, γιατί ταπεινώθηκε. Και παρακάτω: «Πόσοι βασανίζονται έτσι χρόνια, επειδή πιστεύουν στο λογισμό τους και δεν ακούνε! Όσα και να τους πεις, όσα και να τους κάνεις, όλα τα παίρνουν ανάποδα. Και δεν είναι ότι πίστεψε κανείς μία φορά στο λογισμό του και το κακό σταμάτησε εκεί, αλλά το κακό αυξάνει. Καλλιεργείται – καλλιεργείται και μπορεί να φτάσει στην τρέλλα». «Έχω καταλάβει ότι η υπακοή πολύ βοηθάει. Και λίγο μυαλό να έχει κανείς, αν κάνει υπακοή, γίνεται φιλόσοφος. Είτε έξυπνος είτε κουτός είτε υγιής είτε άρρωστος πνευματικά ή σωματικά είναι κανείς και βασανίζεται από λογισμούς, αν κάνει υπακοή, ελευθερώνεται. Λύτρωση είναι η υπακοή».

Σελίδα 32 από 55 

33 «Ο μεγαλύτερος εγωιστής είναι αυτός που ακολουθεί τους λογισμούς του και δεν ρωτάει κανέναν – αυτοκαταστρέφεται. Μπορεί κάποιος να είναι έξυπνος, τετραπέρατος, αλλά, αν έχη θέλημα, αυτοπεποίθηση και φιλαυτία, βασανίζεται συνέχεια. Μπερδεύεται άσχημα και του δημιουργούνται προβλήματα. Για να βρει το δρόμο του, πρέπει να ανοίξει την καρδιά του σε κάποιον πνευματικό και να ζητήσει ταπεινά τη βοήθειά του. Μερικοί όμως αντί να πάνε στον πνευματικό, πάνε στον ψυχίατρο. Αν ο ψυχίατρος είναι πιστός, θα τους συνδέσει με κάποιον πνευματικό. Αν όχι, θα τους δώσει μόνο χάπια. Μόνο όμως τα χάπια δεν λύνουν το πρόβλημα. Χρειάζονται και πνευματική βοήθεια, για να μπορέσουν να αντιμετωπίσουν σωστά και να καλυτερέψει η κατάστασή τους και να μην ταλαιπωρούνται».38

Σελίδα 33 από 55 

34

« Έ τ σ ι

α χ ρ η σ τ ε ύ ε τ α ι λ ό γ ο »

χ ω ρ ί ς

Το πνεύμα νομίζω των πατέρων έγινε κατανοητό από αυτά τα αποσπάσματα που παρατέθηκαν σε σχέση με τις ταλαιπωρίες μας λόγω λογισμών ασθένειας ή μη. Αξίζει κανείς να ανατρέξει στα σχετικά βιβλία, για να δει εκεί όλη τη σοφία και να μυρίσει όλο το άρωμα της ευλογημένης ορθόδοξης παράδοσής μας. Εκεί θα πάρει απαντήσεις ακόμα και για το πώς ξεκινάει κάποιος να νομίζει ότι είναι άρρωστος. Εκεί θα διαβάσει την καλύτερη περιγραφή, αλλά και τη θεραπεία, για την αγχώδη νεύρωση που μιλήσαμε στην αρχή του πρώτου κεφαλαίου. Αντιγράφω πάλι από το ίδιο βιβλίο των λόγων του γέροντος Παϊσίου: «μεγαλύτερη αρρώστια είναι να πιστέψει ο άνθρωπος στο λογισμό του ότι έχει κάποια αρρώστια. Ο λογισμός αυτός του δημιουργεί άγχος, τον κάνει να στεναχωριέται, να μην έχει όρεξη για φαγητό, να μην μπορεί να κοιμηθεί, να παίρνει φάρμακα, και τελικά αρρωσταίνει, ενώ ήταν καλά. Ένας λ.χ., ενώ έχει και σωματική και πνευματική δύναμη, δεν μπορεί να κάνει τίποτε, γιατί έχει πιστέψει στο λογισμό που του λέει ότι δεν είναι καλά, με αποτέλεσμα να σβήνει σωματικά και πνευματικά. Δεν είναι ότι λέει ψέματα. Αν ο άνθρωπος πιστέψει ότι κάτι έχει, πανικοβάλλεται, τσακίζεται και δεν έχει μετά κουράγιο να κάνει τίποτε. Έτσι, αχρηστεύεται χωρίς λόγο». Θυμάμαι εδώ, ένα λόγο του πατρός Πορφυρίου, όταν κάποτε με ρώτησε: Μπορεί κάποιος γιατρέ, να ‘χει γίνει καλά από μια αρρώστια και να μην το ξέρει; Να, αυτός τώρα έγινε καλά με τη Χάρη του Θεού και δεν το ξέρει! Στην απορία μου πως μπορεί να συμβεί κάτι τέτοιο μου είπε ακριβώς αυτό που λέει κι ο πατήρ Παΐσιος. Ότι δηλαδή, αν κάποιος θεραπευθεί και πιστεύει στο λογισμό που του λέει το αντίθετο, δεν αισθάνεται τη διαφορά. Διαφέρει μήπως η περιγραφή που κάνουν οι γέροντες από τα όσα σας εξέθεσα στην αρχή του κεφαλαίου και έχουμε οι γιατροί μάθει από τα ειδικά εγχειρίδια; Διαφέρει μόνο στην πληρότητα της ανάλυσης και στη βαθειά θεραπευτική της δυνατότητα, που αφορά την ίδια την ουσία της πνευματικής μας ζωής. Κι αν κάποιος αντιτείνει, ότι αυτά που διαπραγματευθήκαμε δεν αφορούν παρά τα εύκολα της ψυχιατρικής, θα απαντήσουμε ότι στα δύσκολα είναι που οι πατέρες έχουν διεισδυτικότερη όραση και ακριβέστερη διαγνωστική προσέγγιση, από την επίπεδη ανάλυση όλων ημών, όσων ακολουθούμε την επιστημονική γνώση. Ο κανόνας που έχω δει να λειτουργεί από την κλινική μου εμπειρία είναι: όσο πιο σοβαρή η ψυχική διαταραχή, τόσο πιο δύσκολος ο χειρισμός της από όσους «αρνούνται την ύπαρξη της ψυχής ή την παραδέχονται με ένα δικό τους τρόπο». Όχι ότι δεν μπορούν να βοηθήσουν, όταν έχουν αγάπη για τον πάσχοντα, αλλά εμείς ζητάμε την βοήθεια.39

Σελίδα 34 από 55 

35 Τι βλέπουμε στον κόσμο; Δεν παρατηρούμε ιδιαίτερα εμείς οι γιατροί ότι όσοι ζούμε στα πάθη, χωρίς υπακοή, παρά μόνο στους λογισμούς μας, πάσχουμε ψυχικά και σωματικά, ενώ όσους βλέπουμε να διάγουν (όχι όσοι νομίζουν ότι διάγουν) εναρέτως με καθοδήγηση πνευματικού υγιαίνουν ψυχικά; Άρα και εκ του αποτελέσματος κρίνεται η διαφορά της καθεμιάς θεραπευτικής μεθόδου και πορείας. Άλλο βέβαια να παραχωρεί ο Θεός. Σε κάποιον, που είχε στομαχικές ενοχλήσεις και κοιλιακά άλγη, ο πατήρ Πορφύριος του είπε ότι ενοχλείται, επειδή είναι πολύ ευαίσθητος και από τη στεναχώρια του προέρχονταν και οι σωματικές ενοχλήσεις. Εκείνος τότε ρώτησε αν είναι κακό να είναι κανείς ευαίσθητος. Κι ο γέροντας του απάντησε: «Είναι κακό να είναι κανείς πολύ ευαίσθητος σαν εσένα, γιατί με τη στεναχώρια δημιουργείς διάφορες σωματικές αρρώστιες». Και τον ερωτά αν γνωρίζει την εμπλοκή του πονηρού στις ψυχικές παθήσεις. Όχι, του απάντησε, «ε! μάθε το από μένα», απάντησε ο γέροντας.40 Αυτό δε σημαίνει ότι όλοι οι ψυχικώς πάσχοντες είναι δαιμονισμένοι, αλλά αναφέρεται στην άποψη του γέροντα που προαναφέραμε, για το ότι είναι «πειρασμικά», όπως ο γέροντας έλεγε τα περισσότερα ψυχολογικά και έχουν σχέση με τον ‘’παλαιόν άνθρωπο’’ και την κατάσταση της πτώσης στην οποία ζούμε. Αυτά για τους εν λόγω κληρικούς – ψυχαναλυτές που παροτρύνουν τα πνευματικά παιδιά των γερόντων, τώρα που κοιμήθησαν, να τους παρακούσουν και να κάνουν υπακοή σ’ αυτούς, είναι ψιλά γράμματα. Σε πνευματικοπαίδι του γέροντος Πορφυρίου η παρέμβαση ήταν: να παρακούσει το γέροντα – που είχε πει να μη διαβάζει τα σχετικά ψυχαναλυτικά βιβλία που είχε στη βιβλιοθήκη του και να τα πετάξει – γιατί οι γέροντες κάνουν λάθη και δεν τα ξέρουν δα και όλα, αφού απορρίπτουν την ανθρώπινη γνώση. Και βέβαια οι γέροντες δεν ήσαν τέλειοι. Τέλειος είναι μόνον ο Θεός. Αλλά άλλο είναι αυτό που φυσικά όλοι γνωρίζουμε, κι άλλο η αμφισβήτηση των χαριτωμένων από το Θεό διαφωνούν με τις ανοησίες μας. Και φυσικά οι πατέρες όχι μόνο δεν απέρριπταν την ανθρώπινη γνώση, αλλά μας παρότρυναν στην κατάκτηση ό,τι πιο προωθημένου στις επιστήμες και την τεχνολογία, εφόσον βεβαίως δεν ερχόταν σε σύγκρουση με τις πνευματικές υποθήκες, που μας είχαν αφήσει. Θυμάμαι εδώ πόσο μας βοήθησε η φωτισμένη και προφητική παραίνεση του πατρός Πορφυρίου – σε εποχή που δεν ήξερε ο κόσμος τίποτα για τους υπολογιστές – να τους μάθουμε και να τους εντάξουμε στην καθημερινή μας ιατρική πράξη, για το καλό των ασθενών μας. γερόντων, επειδή

Σελίδα 35 από 55 

36

«Ό λ η ν τ η ν

σ υ γ κ ρ ο τ ή σ α ν τ ε ς τ η ς ε π ι σ τ ή μ η ν »

Ενώ μπορούμε να αναφερθούμε στο πρόβλημα που διαπραγματευόμαστε μόνο στην ιατρική επιστήμη, δεν το κάνουμε, όχι από έλλειψη σεβασμού στην ανθρώπινη γνώση, όπως μας κατηγορούν, αλλά γιατί γνωρίζουμε τα όριά της, τις ανεπάρκειές της και το ατελέσφορο των παρεμβάσεών μας τις πιο πολλές φορές, μέσα από τη στεγνή και ρηχή ψηλάφηση της ψυχικής νόσου που επιχειρεί. Δεν πρόκειται για αμφισβήτηση της επιστήμης, αλλά των ψευδεπίγραφων εκφάνσεών της. Γιατί για μας οι πατέρες «όλην συγκροτήσαντες την της ψυχής επιστήμην και τω θείω Πνεύματι συνδιασκεψάμενοι…» μας άνοιξαν το δρόμο της αληθινής γνώσης και της αληθινής ποιμαντικής επιστήμης, όλην συλλεξάμενοι ποιμαντικήν επιστήμην και θυμόν κινήσαντες τον δικαιότατον… Φταίμε κι εμείς όμως για το φαινόμενο του πολλαπλασιασμού των λογής – λογής «θεραπευτών». Τα βιβλία λένε: psychotherapy is the essence of psychiatry and the essence of psychotherapy is communication. Δηλαδή η ουσία της ψυχοθεραπείας είναι η επικοινωνία. Εννοείται ότι το ιατρικό απόρρητο δεν επιτρέπει να γίνουν γνωστά ιατρικά περιστατικά και η ατυχής κατάληξή τους μετά από το χειρισμό τους από τους συναδέλφους ψυχιάτρους – ιερείς. Ούτε βέβαια για όσα περιστατικά είχαν καλή εξέλιξη. Τώρα, αν κάποιος με την καλή εξέλιξη στο πρόβλημά του θεωρήσει τη συγκεκριμένη μέθοδο της ψυχαναλυτικής προσέγγισης από τους ιερείς, που την ασκούν, οδό απαλλαγής από την ασθένεια της ψυχής, έχει ήδη αναιρέσει στο σύνολό της τη λογική των πατέρων, για το τι σημαίνει ψυχική ασθένεια και πως θεραπεύεται. Η ιερωσύνη είναι, κατά τον άγιο Γρηγόριο το Θεολόγο, κυρίως θεραπευτική επιστήμη και ο ιερέας θεραπευτής του λαού του Θεού και αυτή η θεραπεία την προσφέρει δια της μυστηριακής και ασκητικής ζωής (και όχι δα της φροϋδικής αναλύσεως). Η Εκκλησία είναι νοσοκομείο. Και όπως μέσα στο νοσοκομείο κύριο μέλημα είναι η θεραπεία και όχι η λύση των κοινωνικών, οικονομικών οικογενειακών ή άλλων προβλημάτων, έτσι και αυτή είναι νοσοκομείο και το κύριο έργο του ιερέως είναι η θεραπεία των ασθενών, δηλαδή η ζωοποίηση του νεκρού νου.41

Σελίδα 36 από 55 

37

Ε π ί λ ο γ ο ς
Το να κατευθύνει ο οικογενειακός γιατρός έναν ασθενή με ψυχολογικά προβλήματα σε ψυχίατρο, το κατανοούμε. Το να παραπέμψει το ίδιο το σύστημα της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας, επίσης. Το να το πράττουν όμως εν σπουδή οι πνευματικοί τους οποίους καταφεύγουν οι πιστοί για να ακουμπήσουν τον πόνο και την αγωνία του ζητώντας βοήθεια, χωρίς να αποπειρώνται την ανάγνωση αυτών των δυσκολιών μέσα από την υπάρχουσα εμπειρία των πατέρων, που έχουν μιλήσει τόσο καθαρά, όπως είδαμε στο βιβλίο αυτό, δεν μπορούμε να το καταλάβουμε, παρά μόνο ως προς το σκέλος του κινήτρου. Δεν απαιτούμε από την πολιτεία να ταυτισθεί με τη θεολογική σκέψη της ορθόδοξης εκκλησίας. Δεν μας εκπλήσσει η απροθυμία ή και η ανεπάρκεια των εκάστοτε εκπροσώπων της να σεβαστούν τις ρίζες της συνοχής και της διαχρονικής αντοχής του ελληνικού λαού στις προκλήσεις της ιστορικής του πορείας. Αναρωτιούνται όμως οι ψυχίατροι – ιερείς με ποια εφόδια φθάσαμε έως εδώ; Με την εκκοσμίκευση της ποιμαντικής της εκκλησίας και τη φροϋδική ανάλυση αποτινάξαμε τον ζυγό των 400 χρόνων σκλαβιάς; Αυτό τον τρόπο σκέψης τον χαρίζουμε στους οπαδούς του πολιτικού γάμου, της πολιτικής κηδείας και της πολιτικής βάπτισης… Ή ακόμα και στους οπαδούς της έκπτωσης της ζωής και της υπαρξιακής αγωνίας σε δημαρχιακά έγγραφα. Δεν τους προβληματίζει το γεγονός ότι οι άγιοι γέροντες του αιώνα μας δεν απέτρεπαν από την καταφυγή στους ιατρούς γενικώς και αορίστως, αλλά εξέφραζαν επιφυλάξεις και συνιστούσαν ιδιαίτερη προσοχή, όταν επρόκειτο για τις ψυχικές δυσκολίες; Με το πόδι στο γύψο που θα βάλει ο ορθοπεδικός, με το έλκος επουλούμενο από τη αγωγή με losec που θα συνιστούσε ο γαστρεντερολόγος, ακόμα και με καρκίνο που θα αντιμετώπιζε ο ογκολόγος, δεν εμποδίζεται κανείς να πλησιάσει το Θεό, να αποκτήσει νόημα η ζωή του. Ακολουθώντας τις αντίθετες με το πνεύμα των πατέρων θεωρίες, μπορεί; Εν κατακλείδι, αν κάποιος αισθάνεται ότι χρειάζεται βοήθεια για να αντιμετωπίσει τις ψυχολογικές του δυσκολίες και έχει πνευματική ανησυχία και ζει μέσα στην εκκλησία μας, δεν έχει κανένα λόγο να κατευθυνθεί ευθύς εξαρχής στη λύση της θύραθεν σοφίας. Θα ήταν πιο σωστό να απευθυνθεί πρώτα στον πνευματικό ή τον γέροντά του, για να δουν μαζί και να προσεγγίσουν από κοινού, αν μπορούν, την ουσιαστική παθολογία, που γεννά αυτά τα συμπτώματα και να προσπαθήσουν μαζί να τα αντιμετωπίσουν με βάση τη θεραπευτική εμπειρία και τα εφόδια που μας παρέχει η ευλογημένη παράδοση των πατέρων. Γιατί, όπως λέει ο π. Παΐσιος, δεν υπάρχει ανώτερος γιατρός σ’ αυτές τις περιπτώσεις από τον έμπειρο πνευματικό, που εμπνέει εμπιστοσύνη με την αγιότητά του και πετάει αυτούς τους λογισμούς από τα ευαίσθητα πλάσματα του Θεού και θεραπεύει ψυχές και σώματα δίχως φάρμακα, με τη χάρη του Θεού και τους εξασφαλίζει και τον παράδεισο. Σε αυτή τη διαδικασία ο πάσχων δεν παραμένει αμέτοχος. Συλλαμβάνει το βαθύτερο νόημα της ζωής, μετανοεί, αλλάζει ζωή και δέχεται τη θεία αλλοίωση στην ψυχή του, που «διώχνει και όλα τα

Σελίδα 37 από 55 

38 κληρονομικά του». Μια σωστά χτισμένη σχέση με τον οικογενειακό γιατρό, όταν αυτός σέβεται την αναφορά του πάσχοντος στην εκκλησιαστική κοινότητα, βοηθάει πολύ. Η λιγότερο παραγωγική θα ήταν να παραπεμφθεί ο ‘’δυσκολεμένος’’ σε ιερέα ψυχαναλυτή, ή σε ψυχαναλυτή που δήθεν έχει καλή σχέση με την εκκλησία μας. Γιατί από εκεί δε θα γυρίσει ποτέ. Από τους αυθεντικούς ψυχαναλυτές μπορεί και να καταλάβει τι θησαυρό είχε μέσα στην ζεστασιά της παράδοσής μας και τον κλώτσησε για τα ‘’συνταρακτικά νέα’’ του Freud και των οπαδών, που όψιμα απέκτησε μέσα στην ορθόδοξη κοινότητα. Κι από ό,τι τελικά φαίνεται, διάλογος της θεολογίας δε χρειάζεται με την ψυχιατρική, αλλά με τους υποτιθέμενους (ανανεωτές) εκφραστές της, που έχουν προ πολλού μετακομίσει απέναντι, στο ερειπωμένο φροϋδικό ναΰδριο και μιλούν εξ ονόματός του. Τι σόι διάλογος είναι αυτός που κάνουν οι ψυχίατροι – ιερείς, όταν ασπάζονται τις θέσεις και την μιας και της άλλης πλευράς, όπως από τα όσα μέχρις εδώ αναφερθέντα είδαμε να πράττουν, ενώ αυτές έχουν – ως απόψεις – μεταξύ τους χάσμα μέγα κατά τους γέροντες και σύγχρονους πνευματικούς; Κανείς δεν επρόκειτο να ψέξει τους ιερείς αυτούς, αν δεν κατείχαν την επιστημονική ψυχολογική γνώση σε τέτοιο βαθμό, όπως την κατέχουν. ‘’Γι’ άλλα πονάει η ψυχή μας, γι’ άλλα κλαίει’’, όταν αντικρίζουμε τους σύγχρονους πνευματικούς. Ή, όπως θα έλεγε και κάποιος άγιος, ‘’ουαί και αλαλαί τω γένει ημών. Τι αφήκαμεν και τι ερευνώμεν; … ουρανοί φρίττουσι τι πολυπραγμονούσι άνθρωποι… η γη σείεται πως εξιχνιάσαι θέλουσι τα ακατάληπτα… ουκ απαιτεί ημάς ο Θεός ταύτα, αλλά αγιασμόν, κάθαρσιν, σιωπήν και ταπείνωσιν…42 Θα έλεγα να κλείσουμε αυτή τη σύντομη προσέγγιση στο θέμα μας, παίρνοντας λίγη μυρωδιά από το άρωμα του λόγου των πατέρων, μέσα από το οποίο και πέτρα καρδιά να έχει κανείς, ανοίγεται στο διπλανό του, με τη μία και μόνη ψυχολογία που δίνει νόημα στη ζωή, καθρεφτίζοντάς την στην αιωνιότητα, δηλαδή στο Θεό πατέρα μας: «Πάντες γαρ άνθρωποι είμεθα εκ του χοός γεγενημένοι και πάντες ημάρτομεν. Πηλός είμεθα, άγνοιαν έχομεν: Ο πηλός τον πηλόν κλέπτει. Ο πηλός τον πηλόν υβρίζει. Ο πηλός τον πηλόν συκοφαντεί. Ο πηλός του πηλού επαίρεται. Ο πηλός τον πηλόν πλουτεί. Ο πηλός του πηλού άρχει. Ο πηλός τον πηλόν δέρει. Ο πηλός τον πηλόν φυλακίζει. Ο πηλός του πηλού θεωρείται σοφώτερος, δυνατώτερος, πλουσιώτερος, ευγενέστερος, τιμιώτερος, πλουτών ανοησίαν και άγνοιαν της υπάρξεώς του, του πόθεν και που ευρέθη, πως εγεννήθη, ποίος ο προορισμός του, που καταλήγει, τι το μετά ταύτα. Όλα λοιπόν τα κατεβρόχθισεν η λήθη και η άγνοια και γέγονεν χάος αναισθησίας, δια τούτο οδυνόμεθα εδώ και εις την άλλην ζωήν, όσοι αμετανόητοι. Και ως εκ τούτου πρέπει όποιος βλέπει καλύτερα και είναι ξεσκοτισμένος να συγχωρή και να συμπαθά τον ομόψυχον, ομόπαθον πλησίον του αδελφόν».

Σελίδα 38 από 55 

39 Και μετά τον ποιητή και αναλυτή γέροντα Ιωσήφ και το «ποίημα» του από τη συλλογή «προθύμως ανάβαινε», ένας άλλος ποιητής απαντά αντί για μένα, σε όσους ζητάνε το λόγο που έγραψα και τι σχέση μπορεί να έχουν όλα αυτά με την παθολογία, που διάλεξα να υπηρετώ ως γιατρός: ‘’… Όταν μου πειράζουν την πατρίδα και θρησκεία μου, θα μιλήσω, θα ‘νεργήσω κι ό,τι θέλουν ας μου κάνουν… ο Θεός ας θεωρήσει του κάθε ενού τη γνώμη, είναι φροντίδα αυτεινού… κι όχι του λόγου σου να μου το ειπείς δεν σε ακούγω, αλλά και ο Θεός ο ιδικός σου να μου το ειπεί, δεν σαλεύει του μάτι μου…’’, κατά τον Μακρυγιάννη. Έτσι κι εμείς δε θα πάρουμε από τα προσφερόμενα αφειδώς εισιτήρια για ταξίδια που οδηγούν σε μια φυλακή με χρώματα. Ίσως γιατί εκείνη η πρώτη δική μας βαφή – βάπτισμα, κρατάει ακόμα, παρά τις δικές μας αδυναμίες, και το χρώμα και τη χάρη και τη γοητεία των μελλόντων αγαθών. Δε θέλαμε να αποδείξουμε τίποτα. Να αναδείξουμε μόνο την οδύνη για το «χάος αναισθησίας», που έλεγε ο προλαλήσας γέρων, θελήσαμε. Και είναι κρίμα, γιατί οι συγκεκριμένοι κληρικοί είναι άνθρωποι με σπάνια παιδεία και ευφυΐα και διάθεση προσφοράς στην εκκλησία. Ο μέγας Βασίλειος, που συχνά επικαλούνται για να αποδείξουν τη χρησιμότητα της θύραθεν παιδείας, έκλαιγε για τα χρόνια που έχασε συλλέγοντας άχρηστη γνώση. Χώρια που οι πατέρες, ενώ δανείστηκαν τη γλώσσα των αρχαίων ελλήνων φιλοσόφων (πλατωνική, αριστοτελική, στωική), δεν εξέφρασαν και τις ιδέες αυτής, όπως λέγει και ο καθηγητής Ν. Ματσούκας.43 Δε μας αρέσει να βλέπουμε να ξεδιαλέγουν οι συγκεκριμένοι συνάδελφοι τα ‘’περιστατικά’’ από το φυσικό μας χώρο, που είναι η αυλή της ορθόδοξης εκκλησίας. Θυμάμαι τούτη την ώρα, μια άλλη αυλή, σε μια εκκλησία στο Κίεβο το Πάσχα του 1977, πως μας έπιαναν αγκαζέ οι ρωσίδες φοιτήτριες για να μπορέσουν να μπουν σαν τουρίστριες στην ίδια τους την πατρίδα, μιας και το καθεστώς του υπαρκτού σοσιαλισμού απαγόρευε τη συμμετοχή στη λειτουργία, με τις κλούβες να γεμίζουν μπροστά στα μάτια μας από νεαρά παιδιά που τολμούσαν να περάσουν μέσα… Αυτή την αυλή εμείς δε μάθαμε να την μεταγγίζουμε με πλαστά διλήμματα στη βουή του δρόμου της σύγχρονης σύγχυσης, που πρόσφατα απέκτησε και εσωτερικούς μοντέρνους αναμεταδότες… ‘’Όποιος θέλει από τους μοντέρνους μοναχούς, μπορεί να κτίσει μια μονή πάνω σε μια πολυκατοικία, για να έχει όλες τις ευκολίες του κόσμου που θέλει και να απολαμβάνει τα φώτα ή να ανεβαίνει στον τρίτο ουρανό με το ασανσέρ, και ας αφήσει την έρημο ήσυχη… Δυστυχώς, μερικοί το κοσμικό τους φρόνημα το μεταφέρουν στην έρημο και ασχολούνται συνέχεια με αλλαγές και μεταρρυθμίσεις, με εξωραϊσμούς εξωτερικούς, με τούβλα και γλάστρες και κομποσχοίνι τι θα πει δεν ξέρουν’’… έλεγε ο π. Παΐσιος.

Σελίδα 39 από 55 

40 Κι όταν – ζηλεύοντας την ησυχία του Αγίου Όρους – του είπα με άλλα λόγια, το ‘’καλόν εστίν ημάς ώδε είναι’’, γέροντα, εκείνος απάντησε: άμα την ησυχία δεν την έχεις, γιατρέ μου, μέσα σου, και εδώ να ‘ρθεις, θα πάρεις ένα καλάμι και θα κυνηγάς τα τζιτζίκια που θα σε ενοχλούν… Αυτά μας έλεγε κάποτε ένα αγράμματο γεροντάκι σε μια αυλή του Αγίου Όρους. Και δε θα αλλάζαμε αυτή την αγραμματοσύνη, με τη ‘’σοφία’’ όλου του κόσμου…

Σελίδα 40 από 55 

41

Π η γ έ ς - β ο η θ ή μ α τ α β ι β λ ι ο γ ρ α φ ί α
α. Ξένη βιβλιογραφία σχετική με το κείμενο και μικρός σχολιασμός 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Freud, A. (1965). The concept of developmental lines. Psychoanalytic Study of the Child. New York: International University Press. Freud, S. (1907). Obsessive actions and religious practices. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, vol. 9. London: The Hogarth Press, 1959. Freud, S. (1913). Totem and Taboo. S.E. 13. London: ως ανωτέρω. Freud, S. (1927). The future of an Illusion. 21. London: ως ανωτέρω. Freud, S. (1933). New Introductory Lectures on Psycho-Analysis 22, ως ανωτέρω. Halpern, J. (1997) Freud’s intrapsychic use of the Jewish culture and religion. Paper presented at scientific meetings of the Canadian Psychoanalytic Society, Toronto, June 1997. Kung, H. (1990). Freud and the problem of God. Second Edition. New Haven: Yale University Press. Meissner, W.W. (1990). The role of transitional conceptualization in religious thought. In: Psychoanalysis and Religion Editors: J.H. Smith and S.A. Handelman. Baltimore: John Hopkins Press. (95-110). 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. Από το ανωτέρω επίσης στις σελ.1-16: Sokolowski, R. Religion and psychoanalysis: some phenomenological contributions. Από το ίδιο: Wallwork, E. And A. (1990). Current status of an historical antagonist pp 160171. Klein, M. (1975). The Writings of Melanie Klein, (4 volumes) London: The Hogarth Press. New York: Dell, 1977. Carveth, D. (1998a). Freud’s Flawed philosophy of religion: a reply to Rempel. Canadian Journal Psychoanalysis. 6: 141-44. Vilder, A.R. (1950). Christian Belief: An Exposition of the basic Christian doctrines. London: SCM Press. Winnicott, D.W. (1965). The Maturation Processes and the Facilitating Environment. New York: International University Press. Από το 1-14 συνοψίζω τη σχετική βιβλιογραφική αναφορά, σε τούτο το σχετικό με το θέμα του βιβλίου σχόλιο: η ψυχαναλυτική θεωρία παρουσιάζεται να έχει – αν όχι στο σύνολό της τουλάχιστον στην πλειοψηφία της – ‘’αμυντική’’ δηλ. επιθετική (ε, ας πάμε και μεις μια

Σελίδα 41 από 55 

42 φορά έτσι, όπως μας... αναλύουν) στάση απέναντι στη θρησκεία με πρώτο το Φρόυντ, που τη χαρακτηρίζει ‘’universal obsessional neurosis’’ δηλ. μια παγκόσμια ψυχαναγκαστική νεύρωση, και μια ψεύτικη εκπλήρωση παιδικών επιθυμιών. Εμείς δε θα το λέγαμε αυτό ούτε και για τη δική του θρησκεία, την ιουδαϊκή, που τόσο κακό φαίνεται να του έχει κάνει, ώστε να μισεί θανάσιμα κάθε θρησκεία. 16. Οι μεταφροϋδικοί θεωρητικοί πάντως και ανάμεσά τους οι Winnicott, Hartmann και Loewald αρχίζουν να διαφοροποιούνται και να βλέπουν και κάποια θετικά στοιχεία στη χριστιανική θρησκεία, η δε Klein αναγκάζεται να δεχθεί ότι η τελευταία μπορεί και να βοηθά στη ψυχική ανάπτυξη (!), ενώ η βασική της θέση παραμένει: ο χριστιανισμός αναπαριστά νηπιακά δυναμικά (enactment of infantile dynamics). Στην καλύτερη περίπτωση πάντως για τους ψυχαναλυτές: the practice of the Eucharist certainly has the potential to become an obsessional neurosis addressed to oedipal ambivalence. Και σε μετάφραση: η πράξη της θείας Ευχαριστίας έχει ασφαλώς τη δυναμική να καταντήσει μια ψυχαναγκαστική νεύρωση, που αναφέρεται στην αμφιθυμία του οιδιπόδειου!!! Άντε μετά να κάνεις διάλογο, θα έλεγε κάποιος... Κι όμως, τον επιχείρησαν με ανάλογη πλέον επιχειρηματολογία και γλώσσα, όπως το καταγράψαμε από τα πρακτικά της ημερίδας στη Θήβα (για να ‘ναι κοντά και στον Οιδίποδα, φαίνεται. Μη χαμογελάτε! Στη συνέντευξή του στην αμερικανίδα ψυχαναλύτρια ο ιερέας και ψυχίατρος, που έχω αναφέρει στο κείμενο του σχετικού κεφαλαίου, λέει ότι, όταν πήγε να υπηρετήσει ως εφημέριος στην περιοχή, βρήκε ανθρώπους που έφεραν τα ονόματα του Οιδίποδα και της Ιοκάστης και έτσι ένιωσε (!) ότι ταξίδευε στη σωστή κατεύθυνση...). 17. Farrel D.: Freud’s ‘’thought-transference’’, repression and the future of psychoanalysis. In J Psychoanal 1983: 64:71-81. Εδώ αναφέρονται τα σχετικά με την τηλεπάθεια και υποστηρίζεται ότι η ψυχανάλυση είναι ως μέθοδος μοναδική στο να διερευνά τα παραψυχολογικά φαινόμενα και έχει την ίδια υποχρέωση να το κάνει, όπως και με τα άλλα ψυχικά φαινόμενα! Τα ίδια πάνω κάτω υποστηρίζει και ο γερμανός ψυχίατρος Leuschner W. στο άρθρο του: A telepathic phenomenon, In: Psyche 1989 May; 43 (5):415528, που συνδέει την τηλεπάθεια με τη θεραπεία στην ψυχανάλυση και την ερμηνεία ονείρων, που κάνουν εκεί. 18. Αν πάντως κατά την ψυχανάλυσή σας δεν έχετε να παρουσιάσετε όνειρα, αν δηλαδή υπάγεστε στην ατυχή κατηγορία της ‘’dreamless analysis’’, μην ανησυχείτε, υπάρχει λύση και μας την προσφέρει σε άρθρο του στο περιοδικό Psychoanal. Rev. (1995 April: 82 (2): 207-27, ο μάλλον συμπατριώτης μας εις την αλλοδαπήν (Garternhaus-Praxis, Wiesbaden, Germany) Calogeras RC: προτείνει λοιπόν ο συνάδελφος την ύπνωση, ως θεραπευτικό

Σελίδα 42 από 55 

43 μηχανισμό, που μπορεί να βοηθήσει τη λειτουργία των συνειρμών (analytic free association) για να ξαναθυμηθήτε ή να ανακαλέσετε τα όνειρά σας. Είναι πολύ κακό να μην έχετε όνειρα κατά την ψυχανάλυση. Τότε τι θάχουμε για να ασχολούμαστε τόσες ώρες στο ντιβάνι; Αυτό δείχνει, δυστυχώς, ότι δεν πάει και τόσο καλά η ανάλυσή σας, διότι υπάρχουν δυσθεράπευτες (!) αντιστάσεις στη μεταβίβαση – αντιμεταβίβαση, που πρέπει να σπάσουν με την ύπνωση! (‘’using hypnosis as a method of breaking the intractable resistance of a dreamless analysis did not become an alien force which intervened whenever strong resistances appeared’’, κατά λέξη...). 19. Στο ίδιο κλίμα με τα παραπάνω κινείται και ο S. Silverman, ο οποίος στο άρθρο του Correspondences and thought – transference during psychoanalysis, που δημοσιεύεται στο J Am Acad Psychoanal 1988 Jul: 16(3): 269-94, υποστηρίζει ότι η τηλεπάθεια λειτουργεί ανάμεσα στον αναλυτή και την ασθενή μέσα από το ασυνείδητο και των δύο, κατά τη θεραπεία, ως ‘’εξωαισθητική χρήσιμη εμπειρία’’. Τώρα, για κάποιον που έχει διαβάσει, έστω και ελάχιστα τους πατέρες, είναι σαφές ότι, όχι μόνο δεν υπάρχει συμβατότητα ανάμεσα στην λογική της ψυχανάλυσης, όπως την αναδεικνύουν οι ίδιοι οι οπαδοί της παραπάνω, αλλά και ιδιαίτεροι κίνδυνοι υφίστανται για πλάνη! Εδώ, όταν έρχονται στους πατέρες αυτές οι οχλήσεις, τις διώχνουν ως δαιμόνων επήρεια, και ετούτοι θέλουν να τις προκαλούν με τεχνικές ψυχαναλυτικές, γιατί είναι χρήσιμες εμπειρίες στη «θεραπεία». Και καλά αυτοί δεν γνωρίζουν τίποτε άλλο οι καημένοι, από το να ψάχνουν στα τυφλά με τον ορθό λόγο για «εμπειρίες». Οι δικοί μας ποιμένες τι δουλειά έχουν, να διαλέγονται σε αυτό το επίπεδο; Αυτό το «βάθος» ανάλυσης ζήλεψαν να γνωρίζουν; Και αν στον όποιο διάλογο με τους ψυχαναλυτές της άλλης όχθης μιλήσουν και πουν: συνάδελφοι, αυτά κατά τους δικούς μας πατέρες είναι πλάνη του πονηρού, θα συνεχίσει να υφίσταται ο «διάλογος» ή θα θεωρήσουν ότι απεμπολούν τις βασικές αρχές της ψυχανάλυσης και θα τους πετάξουν έξω από το όποιο συνέδριο; Αυτά που προαναφέραμε παρουσιάζονται ως μελέτες σε συνέδρια, στα οποία μετέχουν και οι δικοί μας ορθόδοξοι κληρικοί συχνά. Τολμούν να τα πουν εκεί; Αν βέβαια πάνε και λένε ό,τι και οι άλλοι – ίδιο γλωσσάρι, ίδια ανάλυση – που ο διάλογος; 20. Αν θέλετε να μάθετε το λόγο για τον οποίο η ύπνωση έχει ιδιαίτερη σημασία στην ψυχανάλυση και για την ανεκτίμητη αξία της στη διερεύνηση των εξαιρετικών δυνατοτήτων σας ως αναλυομένων, διαβάστε το άρθρο του ψυχίατρου E. Servadio στο Minerva Med 1975, Oct 31; 66 (73): 3811-7 με τίτλο: Hypnosis in history and at present. Εκεί μπορείτε επίσης να εμπλουτίσετε τις γνώσεις σας, να μάθετε για τον Mesmer και το ζωικό μαγνητισμό και τον εφευρέτη του (!), τη δουλειά του Φρόυντ και τα σχετικά με την ύπνωση, ως λύτρωση σε όλα

Σελίδα 43 από 55 

44 σας τα προβλήματα... Αν μάλιστα συνδυάσετε και λίγη γιόγκα με τη δυτική ψυχοθεραπεία, θα έχετε εγγυημένο αποτέλεσμα, τόσο από ψυχολογικής, όσο και από νευροφυσιολογικής, κατά τον A. Romero, στο ίδιο περιοδικό το Μάρτιο του 1982 τ.10, 73 (10) 511-22, με τίτλο: Hypnosis in psychotherapy. Ο Mesmer πάντως, για να ξέρετε, πιστεύει ότι ο «ζωικός μαγνητισμός», ως δώρο του Θεού προς το θεραπευτή, εισρέει δυναμικά στον άρρωστο και τον κάνει καλά, σύμφωνα και με τον 288 αφορισμό του πατέρα της ομοιοπαθητικής Hahnemann... 21. Κι αν δεν σας καλύψει η προηγούμενη αναφορά και ξεχάσατε να ρωτήσετε για τις προηγούμενες ζωές σας και καταστάσεις του Εγώ (πάντα κατά τους αναλυτές), ανατρέξτε στο σχετικό άρθρο του κυρίου Klemperer E., στο περιοδικό Int J Clin Exp Hypn του Ιουλίου 1965 τ.13 (3): 132-43, με τίτλο: Past egostates emerging in hypnoanalysis. Παραπλήσιες πληροφορίες θα βρείτε και στο άρθρο που αναφέρεται σε altered states of consciousness during psychotherapy, όπου υποστηρίζεται ότι υπάρχει συνεχής παρουσία αυτού του φαινομένου στη δυτική ψυχοθεραπεία, από το μεσμερισμό μέχρι την ψυχανάλυση, ως παγκόσμιο συστατικό της. (altered states of consciousness during psychotherapy: a historical and cultural perspective, Buckley P & Galanter M: Int J Soc Psychiatry 1979 summer; 25 (2): 118-24. 22. Υπάρχουν πάντως και μερικοί, που ψάχνοντας για τη σχέση της μεταβίβασης (στην ψυχανάλυση) με την ύπνωση και τις ψυχαναλυτικές θεωρίες, σηκώνουν τα χέρια ψηλά και ομολογούν ότι δεν ξέρουν να εξηγήσουν γιατί συμβαίνει, ό,τι συμβαίνει εκεί. This is a hidden side of the unconscious, λένε. Πάλι καλά. Δεν τους φώτισε όλους το ‘’ταγκαλάκι’’, όπως θάλεγε και κάποιος γέροντας. (L’ inconscient et l’hypnose, του Chertok L. Δημοσιευμένο στο Παρίσι το Μάϊο του 1980, στο: Ann Med Psychol, 138 (5): 529-42. Ο ίδιος, αναφερόμενος στο δήθεν μη επηρεασμό των αναλυομένων από τον ψυχαναλυτή, το διαψεύδει κατηγορηματικά, για να επιβεβαιωθούν απόλυτα όσα αναφέρουμε στη σχετική δική μας αναφορά στη σελίδα 15. ‘’Today is realized that suggestion (direct and indirect) is ever – present in psychoanalysis, as in other psychotherapies’’ κατά τον Chertok L. (J Am Acad Psychoanal 1984 Apr; 12 (2): 211-32. 25. Pocket Psychiatry, των Kamaldeep Bhui, Scott Weich & Keith Lloyd. WB Saunders Company, London 1997.

Σελίδα 44 από 55 

45 26. 27. 28. 29. Oxford Handbook Of Clinical Medicine, fourth edition. Hope, Longmore, Mc Manus & Wood – Allum. Oxford University Press, 1998. Psychiatric Secrets, James Jacobson & Alan Jacombson, Hanley & Belfus, Philadelphia, 1996. The Search For God, can science help?, του John Houghton, Lion Publishing, Oxford, UK, 1995. Unterwegs zum Geheimnis der Freud schen Psychoanalyse. Vom Emmy von N. bis ‘’Totem und Tabu’’. Εδώ οι Rand N. & Torok M. στο τεύχος Σεπτ. 1993: 47 (9): 866-81, αναφέρουν το εξής εκπληκτικό: η ιστορία και η θεωρία της ψυχανάλυσης χαρακτηρίζονται από την τάση στη μυστικότητα, που είναι αντίθετη στην αρχή της απόλυτης ειλικρίνειας, που απαιτεί από τους αναλυόμενους. Αυτή τη ροπή την τεκμηριώνουν οι συγγραφείς αυτής της μελέτης με τρία συγκλονιστικά στοιχεία: α. την εισήγηση του Jones προς τον Freud και τον Ferenczi (!!!) β. τη λογοκρισία που επέβαλε ο ίδιος σε σχέση με τη χρήση των αρχείων του Freud. (!) γ. τη κλινική περίπτωση της Emmy von N., όπου ο Freud, σε ρόλο θεματοφύλακα, τηρεί αυστηρή μυστικότητα για τις παρατηρήσεις που κάνει στην υπνωτισμένη ασθενή που «αναλύει». 30. Για το αν επηρεάζεται κανείς στην ψυχανάλυση και ψυχοθεραπεία ή όχι, ας αφήσουμε να μιλήσουν οι ειδικοί: Ο M. Weissberg στο Int J Clin Exp Hypn, 1993 Jan; 41 (1): 15-34, αναφέρει ότι η άποψη που θέλει το θεραπευτή ουδέτερο παρατηρητή στην ψυχανάλυση είναι αμφιλεγόμενη. Και παρουσιάζει περιπτώσεις πολλαπλής διαταραχής της προσωπικότητος, εξαιτίας ακριβώς της λειτουργίας της ιατρογενούς βλάβης (!) μέσω ηθικού επηρεασμού – υποβολής και υποσυνείδητης συνέργειας από τη μεριά του θεραπευτή (multiple personality disorder and iatrogenesis; the cautionary tale of Anna O.). Οι αναλυτές δεν παίρνουν θέση κατά τα άλλα. Απλώς, με το που μπαίνεις σου ορίζουν, που ακριβώς θα καθίσεις, αν θα τους κοιτάζεις κατά πρόσωπο ή αν θα βλέπεις μόνο την πλάτη του θεραπευτή κλπ... το 1911 για τη δημιουργία μυστικής επιτροπής που θα παρακολουθεί την ανάπτυξη της ψυχανάλυσης

Σελίδα 45 από 55 

46 β. Ελληνική 1. 2. 3. 4. 5. 6. Γεροντικό του εικοστού αιώνος, του Κλείτου Ιωαννίδη, 1999. Εκδόσεις Ν. Παναγόπουλος. Αγιορείται πατέρες και αγιορείτικα, Έκδοση Ιερού Ησυχαστηρίου Ευαγγελιστής Ιωάννης ο Θεολόγος, 1993. Ελληνορθόδοξη παράδοση και δυτικός πολιτισμός, Ν. Ματσούκα, Εκδόσεις Μήνυμα, Θεσ/νίκη, 1985. Γέροντας Γαβριήλ, ο αναχωρητής, του Πέτρου Μπότση, Αθήνα, 2001. Φιλοκαλία των ρώσων νηπτικών – διδαχές οσίου Σεραφείμ του Σάρωφ, γ’ έκδοση, του ιδίου, 1983. Συζητήσεις για την ορθόδοξη ψυχοθεραπεία, του μητροπολίτη Ναυπάκτου και αγίου Βλασίου, Ιεροθέου Βλάχου. Τόμοι α,β,γ, Έκδοση της Ιεράς Μονής Γενεθλίου της Θεοτόκου (Πελαγίας). 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. Του ίδιου: Ορθόδοξη ψυχοθεραπεία (πατερική θεραπευτική αγωγή) και επίσης: Θεραπευτική αγωγή (προεκτάσεις στην ‘’ορθόδοξη ψυχοθεραπεία’’). Γέροντος Παϊσίου αγιορείτου Λόγοι, τόμοι α, β και γ, 2000-2001. Ευλογημένο καταφύγιο, του Φώτη Κόντογλου. Αναμνήσεις από το γέροντα Πορφύριο του Αναστασίου Τζαβάρα, β’ έκδοση, 1992. Εκδόσεις Επτάλοφος. Απομνημονεύματα του στρατηγού Μακρυγιάννη. Αρχιεπίσκοπος Λουκάς, του αρχιμανδρίτη Νεκτάριου Αντωνόπουλου, Εκδόσεις Ακρίτας, 1999. Ο γέροντας Παΐσιος, του π. Διονυσίου Τάτση, 1995. Ο άγιος Γρήγοριος Παλαμάς και ο αντίπαπας, - «Ορθόδοξος Κυψέλη», 1981. Από το Περιβόλι της Παναγίας, του αρχιμ. Χερουβείμ, Εκδόσεις Ιεράς Μονής Παρακλήτου, 1981. Αναμνήσεις από τον γέροντα Σωφρόνιο του Essex, Εκδόσεις «Άθως»¨, 1999. Το Άγιον Όρος και η παιδεία του γένους μας, κείμενο της Ιεράς Κοινότητας του Αγίου Όρους, Άγιον Όρος, 1984. Η άσκησις εις την ορθοδοξίαν, ιερομονάχου (νυν ηγουμένου ιεράς μονής οσίου Γρηγορίου Αγίου Όρους) Γεωργίου Καψάνη, Αθήνα 1972. Κλίμαξ αγίου Ιωάννου του Σιναΐτου, Εκδ. Αστήρ, Αθήναι, 1970. Γέροντος Ιωσήφ: προθύμως ανάβαινε, της ιεράς μονής Φιλοθέου, Άγιον Όρος. Ποιμένας και Θεραπευτής, του π. Αδαμαντίου Αυγουστίδη, Ακρίτας, 1999.

Σελίδα 46 από 55 

47 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. Η ανθρώπινη επιθετικότητα, του ιδίου, Ακρίτα, 1999. Θεολογία και ψυχιατρική σε διάλογο, Εκδ. Αποστολικής Διακονίας, 1999. Αγίου Βαρσανούφιου: Εκατό μυρίπνοα άνθη από τη βίβλο του, Εκδ. Ιεράς Μονής Κουτλουμουσίου, Άγιον Όρος, 1990. Ο πατήρ Πορφύριος, του Ανάργυρου Καλιάτσου, Εκδ. Επτάλοφος, 1996. Ανορθόδοξες θεραπευτικές μέθοδοι της «νέας εποχής», του Αθ. Αβραμίδη, Εκδ. Φωτοδότες, 1998. Αββά Ζωσιμά: κεφάλαια ωφέλιμα, της Ιεράς Μονής Παρακλήτου αττικής, 1993. Ο γέρων Παΐσιος: ιερομονάχου Χριστοδούλου αγιορείτου, 1994. Σκεύος εκλογής, του ιδίου, 1995. Κοντά στο γέροντα Πορφύριο, του Κ. Γιαννιτσιώτη, Εκδ. Ιερού Γυναικείου Ησυχαστηρίου η Μεταμόρφωση του Σωτήρος, Αθήναι, 1995.

Σελίδα 47 από 55 

48 Π α ρ α π ο μ π έ ς

Σελίδα 48 από 55 

1

Ο γέρων Ιωσήφ λέγει στις επιλογές του ότι πολλοί πήγαν κοντά του και θεραπεύθηκαν με προσευχή και νηστεία.

‘’τώρα όμως δεν με ακούει ο Κύριος, δια να μάθω και τα φάρμακα και τους ιατρούς, να γίνω συγκαταβατικός εις τους άλλους’’. Και αναφερόμενος στον Άγιο Νεκτάριο, θέλει να τον ακολουθήσει στην άποψη ότι χρειάζονται και η χάρις και τα φάρμακα και η τιμή στους ιατρούς. Όχι βέβαια σε εκείνους που ασχολούνται με την ψυχή, ενώ δεν την παραδέχονται, ή την παραδέχονται με ένα δικό τους τρόπο, όπως έλεγε ο πατήρ Πορφύριος. Ή σε εκείνους που ακολουθώντας θεωρίες άρνησης του Θεού και της διδασκαλίας των πατέρων, μπερδεύουν τους ανθρώπους με γνώση ‘’όπου γεννά την αμφιβολίαν εις όλα και σμικρύνει την πίστη και πολλάκις την αφαιρεί... σε αντίθεση με την πνευματική γνώση – που δίδεται ως δώρο κατόπιν πολλών δοκιμασιών – και δεν αντίκειται στην πίστη’’ ... Οι πατέρες εξάλλου, ενώ δανείστηκαν τη γλώσσα των αρχαίων ελλήνων φιλοσόφων (πλατωνική, αριστοτελική, στωική), δεν εξέφρασαν και τις ιδέες αυτής, όπως λέγει και ο καθηγητής Ν. Ματσούκας (ελληνορθόδοξη παράδοση και δυτικός πολιτισμός, εκδ. Μήνυμα, σελ. 62, 1985). Και πάλιν ο γέρων Ιωσήφ ερωτά : ‘’δεν γνωρίζεις ότι ο Ιησούς γίνεται ενί εκάστω θεραπεία πάσης ανάγκης ... ήγουν τροφή τω πεινώντι, τω διψώντι ύδωρ, υγεία τω ασθενεί, ενδυμασία τω γυμνητεύοντι, φωνή εις τους ψάλλοντας, τω ευχομένω πληροφορία και τοις πάσι τα πάντα εις σωτηρίαν; Πίστευσον τέκνον μου ότι εις όσα και αν πάσχωμεν, εις όλα ο Χριστός είναι άριστος ιατρός ψυχής και σώματος... ένα ολίγο τον εζητούμε και αυτός μας δίδει υπέρ πολύ... αφότου έγινα μοναχός, οσάκις ησθένησα, παντάπασιν δεν επιμελήθην τον εαυτόν μου... μήτε άφησα κανέναν να φροντίσει δια την σωματικήν μου υγείαν, αλλά όλην την ελπίδα μου άφησα εις τον άμισθον ιατρόν...’’.
2
3

Ποιμένας και Θεραπευτής, Εκδόσεις Ακρίτας, π. Αδαμάντιος Αυγουστίδης, σελ. 76.
«Αυτό το μαύρο τιμημένο ράσο δεν θα το άλλαζα με βασιλική πορφύρα! Εδώ σ’ αυτό το τριμμένο ράσο κρύβεται

ένας Θεός», έλεγε ο γέρων Σωφρόνιος του Essex. Κι εμείς εδώ ρωτάμε αν θα ‘ναι καλύτερα να το καταργήσουμε... Και ο γέρων Γαβριήλ, ο ρώσος αναχωρητής, αναφερόμενος στο μοναχικό ένδυμα – σχήμα λέγει ότι η εξωτερική εμφάνιση του μοναχού είναι απαραίτητη για την εσωτερική του κατάσταση, για την ψυχή του, την καρδιά του, το νου του, το θέλημά του. Κι ένας άλλος άγιος, επίσης ρωσικής καταγωγής, ο όσιος Λουκάς, ο χειρουργός και επίσκοπος, δεν το έβγαζε ούτε και όταν χειρουργούσε. Και εξαιτίας του βασανίσθηκε, εξορίσθηκε και ταπεινώθηκε μέχρι το θάνατό του άπειρες φορές, όπως έχουμε αναφέρει και στη σχετική εκπομπή της ΕΤ ‘’αρχονταρίκι’’ με το συγγραφέα του βίου του, πατέρα Νεκτάριο Αντωνόπουλο.
4 5

Ενθ’ ανωτέρω: παραπομπή (2) σελ. 76 &77. Higgins ES. A review of unrecognized mental illness in primary care. Arch Fam Med. 1994; 3 : 908-917 και

Santorius N. Psychiatry in the framework of primary health care: a theat or boots to psychiatry? Am J Psychiatry. 1997; 154 (June suppl.): 67-72.
6

Του είχαν μείνει, βλέπετε, κάποιες ευτυχώς ευαισθησίες για τον πόνο που αναιτίως προκαλούσε στη γυναίκα του, Από το κεφάλαιο Ethics and the doctor – patient relationship, στο βιβλίο Psychiatric, Secrets των James &Alan

από τις οποίες φρόντισε να τον απαλλάξει ο ψυχαναλυτής!
7

Jacobson MD s σελ. 517 (1996) παράβαλε ακόμα και τα όσα αναφέρουν οι Pope KS. Keith – Spiegel P, Tabachnick BG: στο άρθρο τους Sexual attraction to clients: The human therapist and the inhuman training system, στο περιοδικό Am Psychol 41: 147-158, 1986.
8 9

Simon R: Clinical Psychiatry and the Law, Washington, DC, American Psychiatric Press, 1987. Τον τελευταίον καιρό έχουν επανειλημμένα γίνει συζητήσεις στο σταθμό της Εκκλησίας της Ελλάδος, αλλά και στο

σταθμό της Μητροπόλεως Πειραιώς για το θέμα που διαπραγματευόμαστε, δηλαδή την αναζήτηση λύσεων – θεραπείας των ψυχολογικών προβλημάτων με αποκλειστική αναφορά στην κοσμική γνώση και όχι στους πατέρες και τη δική τους αγιοπνευματική εμπειρία στα ζητήματα της ψυχής, με ιδιαίτερη έμφαση στη μόδα των ιερέων που συγχρόνως εξασκούν 

και την ψυχιατρική επαγγελματικά, επηρεάζοντας έτσι τους ανθρώπους και δίνοντάς τους λανθασμένο κατά τη γνώμη των γερόντων μήνυμα. Στις σχετικές εκπομπές δε μου δόθηκε η ευκαιρία να καταθέσω τις απόψεις που έτυχε να γνωρίζω ότι είχαν οι σύγχρονοι άγιοι γέροντες πάνω στο θέμα. Πολλά από αυτά που θα αναφέρω στο βιβλίο αυτό είναι από την σε ανύποπτο χρόνο – προ 22 ετών! – συζήτηση με τον γέροντα Πορφύριο, - που είχα την ευλογία να γνωρίσω και να συμβουλεύομαι από τότε και μέχρι την κοίμησή του – χωρίς να είμαι άξιος γι’ αυτή την τιμή, μιας και δεν κατάφερα να κάνω υπακοή, παρά σε ελάχιστα από όσα μας έλεγε – και όσα άκουσα από τον πατέρα Παΐσιο, όσες φορές ανέβηκα στο Όρος για να τον συμβουλευθώ στις δυσκολίες που είχα. Έκανα επίσης κι άλλη φορά απόπειρα να μιλήσω σε εκπομπή που διηύθυνε ιερέας ψυχίατρος και επειδή γνώριζε τις απόψεις μου, προφανώς δε με «έβγαλαν στον αέρα», λέγοντας από ραδιοφώνου: «είναι και μερικοί ακροατές που διαφωνούν με μας... αυτοί είναι γνωστοί και δε θα ασχοληθούμε μαζί τους»...
10

2000 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ, Εκδ. Ακρίτας, σελ. 296, κείμενο π. Β. Θερμού. Στον τόμο αυτό συμμετείχα κι εγώ με ένα

κείμενο, κατόπιν πιεστικών παρακλήσεων αγαπητών σε μένα προσώπων. Δε γνώριζα βέβαια τότε την κατάθεση των απαράδεκτων απόψεων, όπως αυτές, αλλά και άλλες παρόμοιες.
11

Διαβάστε τώρα σχετικά με τα όνειρα την αναφορά στο τέλος του βιβλίου – ξένη βιβλιογραφία – με αρ. 18 και θα «Το Άγιον Όρος και η παιδεία του γένους μας», σελ. 74. Γέροντος Παϊσίου ‘’Επιστολές’’ α’ έκδοση 1994, σελ. 102-103. Σημειώνω, εδώ, ότι πρόκειται για κείμενα που ο Είναι η χειρότερη απάντηση που μπορεί να δώσει κανείς κατά την άποψή μου. Δείχνει απουσία αγάπης για τον «Διότι οι κοσμικοί δεν αμαρτάνουν τα της γνώσεως πράττοντες, επειδή δεν ζητούν άλλην οδόν...» κατά το Σε συζητήσεις που επιδίωξα να έχω μαζί τους δεν άκουσα λόγο πατέρων, αλλά κοσμικών ψυχιάτρων. Είδα μιαν

καταλάβατε τι εννοούσε ο άγιος...
12 13

ίδιος ο γέροντας έγραψε με το χέρι του, κι αυτό έχει σημασία.
14

πάσχοντα και απλοϊκή προσέγγιση από τη μεριά του γιατρού.
15

γέροντα Ιωσήφ, στο βιβλίο του «Έκφρασις μοναχικής εμπειρίας», σελ. 165.
16

απίστευτη εμμονή στην εφαρμογή της ψυχανάλυσης στα πνευματικά ζητήματα. Είδα να μειώνεται η αξία της εξομολογήσεως και το μυστήριο της μετανοίας στα λόγια τους. Στα βιβλία τους δεν υπάρχουν παραδείγματα από τους πατέρες και τη χαριτωμένη δια παραβολών διδασκαλία τους πάνω στα προβλήματα ψυχολογικά και μη, δεν υπάρχουν ερμηνείες αυτών με βάση τη «θεωρία» και την εξ αποκαλύψεως γνώση, δεν υπάρχουν παραδοχές για την παρουσία του πονηρού, δεν υπάρχει το θαύμα, οι λογισμοί, η άσκηση, το πειρασμικό στοιχείο και τόσα άλλα βασικά για την κατανόηση της πνευματικής ζωής και της ψυχικής υγείας στοιχεία, παρά την κυριαρχούσα στα κείμενά τους αναφορά δεκάδων και εκατοντάδων αναλύσεων και παραδειγμάτων από τους φωστήρες της ψυχανάλυσης, που είναι για γέλια. Θα μπορούσα να σας παραπέμψω σε τέτοιες αναφορές και να χάσετε και εσείς το χρόνο σας με ανούσια και άχρηστη γνώση. Δεν θα το κάνω. Αν κάποιος την χρειασθεί, ας κάνει τον κόπο να με ρωτήσει. Σε πνευματικά παιδιά άλλων συνιστούν συγκεκριμένες κινηματογραφικές ταινίες και θέατρο και βιβλία, πάντα ψυχαναλυτικού προσανατολισμού. Έχουν μάθει να βλέπουν, όπως λένε οι πατέρες, - «ανθρωποκεντρικά» και «ψυχολογικά» τα πάντα. Και βέβαια, όταν αυτή είναι η ανάγνωση, αυτή θα είναι και η «γραφή» και το εκάστοτε δείγμα της. Η κάθε σου κίνηση και πράξη γίνεται αντικείμενο αυτόματης ψυχολογικής ερμηνείας και ανάλυσης. Ας μιλούν με θαυμασμό για την ψυχολογία του βάθους. Οι περισσότερες αναλύσεις τους δεν έχουν να κάνουν με το βάθος της ψυχής και των ενεργειών της, που έτσι κι αλλιώς οι σχολές στις οποίες εθήτευσαν, ούτε παραδέχονται, ούτε 

γνωρίζουν, μιας και στερούνται οντολογίας για την ψυχή. Στο επίσημο site στο Ίντερνετ της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας αναφέρεται: ‘’Η ψυχανάλυση συνεχίζει να αναπτύσσεται ως θεωρία του ανθρωπίνου ψυχισμού, προσφέροντας τη δυνατότητα να δεχθούμε και να εντάξουμε μέσα μας τα συγκρουσιακά και αντιθετικά στοιχεία του ψυχισμού μας, ενώ συγχρόνως αποδέχεται την ατομική ιδιαιτερότητα, που χαρακτηρίζει τον άνθρωπο και το πεπερασμένο της ψυχικής μας ύπαρξης’’. Επιχειρούν δήθεν διάλογο με την ψυχιατρική, όντας δήθεν από την πλευρά της θεολογίας. Το έκαναν προ ετών στη Θήβα. Εκεί να δείτε σύγχυση! Εκεί να δείτε υστερίες! Ακόμα και σε ένα «σικέ» συνέδριο-ημερίδα, όπως αυτό, που οι πλείστοι μετέχοντες της υποτιθέμενης άλλης πλευράς ήσαν ημέτεροι, δηλαδή παιδιά που διάλεξαν την ψυχιατρική, ενώ ήταν όλα σχεδόν στο χώρο της εκκλησίας, ακόμα και εκεί η βαβέλ των διαφορετικών γλωσσών, που με το στανιό προσπαθούσαν να αποκρύψουν ως δήθεν μη υπάρχουσα, αναδυόταν σε όλο της το μεγαλείο, ακόμα και για αρχαρίους στα ζητήματα αυτά. Μόνοι οι «προχωρημένοι» δεν εννοούν να την καταλάβουν. Όλη η φασαρία του εκεί «διαλόγου» έγινε για να δικαιολογηθούν τα αδικαιολόγητα και να ανοίξει ο δρόμος που διακαώς επιθυμούν, δηλ. να αποκτήσουν ακροατήριο, και σε δεύτερο χρόνο ακαδημαϊκή καρέκλα. Χωρίς υλικό δε γίνονται αυτά. Γι’ αυτό οργώνουν την πατρίδα μας παρέχοντας σε σεμινάρια κληρικών εκπαίδευση και γνώσεις ψυχανάλυσης. Η απλή ανάγνωση του υλικού αυτού του «διαλόγου» όμως, όπως καταγράφηκε στα πρακτικά, αναδεικνύει μια και μόνη αλήθεια: έγινε επίδειξη ψυχαναλυτικών δεξιοτήτων και γνώσεων από τους μετέχοντες και διοργανωτές, με ελάχιστες εξαιρέσεις. Ας μας πουν, ποιον μη χριστιανό ψυχίατρο είδαν να έρχεται σε συνεννόηση και παραδοχή των αληθειών της ορθόδοξης θεώρησης των ψυχικών ασθενειών, ή έστω να παραδέχεται την ψυχή, την υγεία της ψυχής που είναι η θέωση, την ασθένειά της πους είναι ο σκοτασμός νου; Δέχθηκε μήπως κανείς τους την άποψη: «με την αγιότητα αλλάζει ο άνθρωπος, φεύγουν τα ψυχικά τραύματα. Σήμερα οι ψυχίατροι το λένε ψυχασθένεια, ενώ στην πραγματικότητα είναι πειρασμική ενέργεια, που οφείλεται στις αμαρτίες»; Έλεγε ο πατήρ Πορφύριος για το «ασυνείδητο» κάποιου: «πρόσεξε, αυτό που είδα, βρίσκεται στο ασυνείδητό του και δεν το γνωρίζει». Τι θα έβλεπε και πώς ο αναλυτής; Θα ήξερε και θα παραδεχόταν ότι είναι πειρασμική ενέργεια, που οφείλεται στις αμαρτίες; Ας πούμε ότι το έφερνε επάνω στις τεχνικές του όποιου Freud (free association, verbalizing whatever comes into his mind – αυτό μεταφράζεται με το ‘’να μιλά κανείς ελεύθερα και να λέει ό,τι του κατέβει στο κεφάλι’’ – without censure, while lying suspended in the limbo world of the psychiatrist’s couch…). Και μετά; To free association (ελεύθεροι συνειρμοί) της ψυχανάλυσης είναι τόσο free, ώστε στο Life among the analysts ο Douglas Kirsner, ακούραστος ερευνητής στο χώρο των ψυχαναλυτικών σχολών και ιδρυμάτων, να μιλάει για Unfree Associations, για άλυτα και αξεπέραστα ενδογενή προβλήματα και σκάνδαλα στην καρδιά της ψυχανάλυσης και των σχολών της, ανεξαρτήτως προσανατολισμού (ακόμη και της American Psychoanalytic Association). Ενώ οι Bollas & Sandelson στο βιβλίο τους The New Informants, μιλάνε αναλυτικά με τα μελανότερα χρώματα για την προδοσία της εμπιστοσύνης των ασθενών στην ψυχανάλυση και ψυχοθεραπεία (The Betrayal of Confidentiality in Psychoanalysis and Psychotherap, Jason Aronson, New York, 1995). Βλέπε και στο The Intolerance of Diversity in Psychoanalytic Institutes, την εκτεταμένη αναφορά στη μη ανοχή του διαφορετικού στα ψυχαναλυτικά ινστιτούτα. (Eisold, K. 1994 Internat. J. Psycho-anal, 75: 785-800). Μάλλον άλλοι είναι ‘’φονταμενταλιστές’’ και με ‘’ψυχισμικές εμπλοκές’’ τελικά που δεν ανέχονται το διαφορετικό... 

Κάποτε που βρέθηκα στο Άγιο Όρος, στον πατέρα Παΐσιο, με ρώτησε, πώς τα πάω στο σπίτι. Του είπα καλά, γέροντα, με τα συνήθη προβλήματα, που έχουμε οι περισσότεροι. Για τα «συνήθη προβλήματα» μου είπε τότε ο γέροντας το ζευγάρι πρέπει να έχει τον ίδιο πνευματικό και ξαναρώτησε, αν ισχύει αυτό. Του είπα ότι πηγαίναμε στον πατέρα Πορφύριο και χάρηκε. Γιατί ξέρεις, μου είπε, ρε παιδί, τι τραβάνε όσοι πάνε αλλού ο ένας κι αλλού ο άλλος; Γιατί κι ο κόσμος έχει τους πνευματικούς του και τους ψυχιάτρους. Ή όταν πάνε στον ίδιο πνευματικό, αλλά ακούει ο ένας το λογισμό του και δεν εφαρμόζει όσα του λέει εκείνος, αλλά αφήνει και μερικά, όπου εφαρμόζει, όσα του λέει το ταγκαλάκι μέσω τρίτων; Για να πάει καλά η σχέση σας θα πρέπει νάχετε τον ίδιο μάστορα, να σας πλανιάρει τους ρόζους που εξέχουν και σε σένα και στη γυναίκα σου και τότε δε θα έχετε προβλήματα! Μου έκανε εντύπωση τότε η χρησιμοποίηση του τόσο παραστατικού παραδείγματος για τους ρόζους στο χαρακτήρα, που μόνο ο χαριτωμένος πνευματικός του ζευγαριού μπορούσε να πλανιάρει! Κι αυτό γιατί από μικρός δούλευα την «πλάνια» στο μαγαζί του πατέρα μου, για να ξεροζιάζουμε τα ξύλα που αγοράζαμε για να τα κάνουμε χρήσιμα κομμάτια λειτουργικά... Αυτό μου έκανε περισσότερη εντύπωση ακόμα κι από μια άλλη αποκαλυπτική συνάντηση με το γέροντα άλλη φορά, όπου χωρίς να με ξέρει, με φώναξε με το όνομά μου, εκεί στη δροσερή αυλή με τα λουκούμια και το μαστραπά, «για να τρώτε, ευλογία»! Αυτή τη δεύτερη φορά, είχα ανέβει στο Όρος για να ρωτήσω το γέροντα αν θα έπρεπε να προηγείται η πνευματική μας προκοπή και να έπεται ο κοινωνικός αγώνας, που τότε μας έκαιγε σαν φοιτητές στο πανεπιστήμιο, μιας και δεν μπορούσαμε να «στεγαστούμε» σε πολιτικοκοινωνικούς χώρους, που δεν είχαν χριστιανική αναφορά και σχέση ουσιαστική με την ορθόδοξη εκκλησία μας. Την απάντηση μας την έδωσε ο γέροντας ξεκάθαρα, όπως πάντα. Και φυσικά ήταν στον αντίποδα της λογικής που έχουν οι ψυχαναλυτές ιερείς: «ψευδοδιλήμματα συχνά εγείρονται για το αν προηγούνται οι αλλαγές προσώπων και νοοτροπιών ή οι αλλαγές θεσμών.» λέγει ένας από αυτούς σε σχετικό θέμα στο βιβλίο «2000 χρόνια μετά» των Εκδόσεων Ακρίτας, στη σελ. 294.
17 18

Βλ. σημείωση στο τέλος, αρ. 29 της ξένης βιβλιογραφίας.

Μητροπολίτου Ναυπάκτου &αγίου Βλασίου Ιεροθέου: Συζητήσεις για την ορθόδοξη ψυχοθεραπεία, τόμος γ’, σελ. Πρόκειται για συμμετέχοντα στο «διάλογο θεολογίας και ψυχιατρικής» της Θήβας, όπου ακόμα και οι έχοντες

90-91. Έκδοση Ιεράς Μονής Γενεθλίου της Θεοτόκου (Πελαγίας).
19

σχέση με την εκκλησία ψυχίατροι πρότειναν (σελ. 79 του σχετικού βιβλίου της Αποστολικής Διακονίας!) την εμπειρική και όχι μόνο θεωρητική μετοχή θεολόγων, ιερέων, μοναχών σε προγράμματα ψυχαναλυτικού τύπου θεραπείας από εκπαιδευμένους θεραπευτές, για να εμβαθύνουν σε θέματα προσωπικής ψυχολογικής αυτογνωσίας και θεραπείας για να διευκολυνθούν στην οικείωση των δωρεών του πνεύματος (!) Αν θέλετε να μάθετε λοιπόν τι θα μάθαιναν οι μοναχοί και οι ιερείς μέσα από αυτά τα προγράμματα διαβάστε τη σχετική αναφορά που παρεμβάλλεται.
20 21

Ποιμένας και Θεραπευτής, π. Αδαμαντίου Αυγουστίδη, Εκδ. Ακρίτας, 1999, σελ. 162. S. Freud, Psychoanalysis and Faith, The letters of Sigmund Freud and Oskar Pfister, New York 1963, Βλέπε παραπομπή 20 σελ. 49-52. από όπου και πριν, σελ. 54, 55, 57. Από το «Αθωνικό Ημερολόγιο» του π. Δ. Τάτση, εκδ. γ’ σελ. 72. Γέροντος Παϊσίου αγιορείτου Λόγοι γ’ σελ. 187. J. Holmes 1994 BMJ ii 1070. Από το βιβλίο του Κωνσταντίνου Γιαννιτσιώτη, «Κοντά στον γέροντα Πορφύριο». Έκδοση Ιερού Γυναικείου

EdsHeinrich Meng, Ernst L. Freud, Basic Books.
22 23 24 25 26 27

Ησυχαστηρίου η Μεταμόρφωσις του Σωτήρος, Αθήναι, 1995, σελ. 199. 

28 29

Αθωνικό Ημερολόγιο, του π. Δ. Τάτση, εκδ. γ’, σελ. 35. Σημαντικές πληροφορίες για την ύπνωση, όπως οι ίδιοι οι ασκούντες αυτήν τις καταθέτουν, μπορείτε να βρείτε στο Στο Ποιμένας και Θεραπευτής, σελ. 71. Transference & countertransference: αξίζει να σταθούμε λίγο σε ένα από τα «σπουδαία εργαλεία» που

τέλος του βιβλίου: ξένη βιβλιογραφία.
30 31

«ανακάλυψε» ο πατέρας τους ο Φρόυντ στη διαδικασία της ψυχανάλυσης, που είναι από τους πιο επικίνδυνους λογικούς ακροβατισμούς στο ‘’ναρκοπέδιο’’ της ‘’θεραπείας’’ αυτής. Κι αυτό δεν το λέμε εμείς, αλλά οι ψυχαναλυτές! Σε μία μελέτη με υλικό ψυχιάτρους βρέθηκε ότι εξαιτίας της λειτουργίας της μεταβίβασης και αντιμεταβίβασης – που συνεχίζουν κατά τους αναλυτές να παίζουν ενεργό ρόλο στη σχέση γιατρού / αναλυομένου ακόμα και μετά το τέλος της θεραπείας – το 65% όσων είχαν αναπτύξει σεξουαλική σχέση ένιωθαν ερωτευμένοι με τις ασθενείς και το 92% πίστευε ότι και οι ασθενείς ήταν ερωτευμένοι μαζί τους (Gartrell N: Psychiatrist – patient sexual contact: Results of a national survey. Am J. Psych 143: 1126-1131, 1986). Οι πιο κατάλληλοι υποψήφιοι για ψυχανάλυση θεωρούνται όσοι ανήκουν στην ομάδα YAVIS (young, attractive, verbal, intelligent and successful). Δηλαδή όσοι είναι νέοι, ελκυστικοί, ομιλητικοί, έξυπνοι και επιτυχημένοι. Οι χαμηλού κοινωνικοοικονομικού επιπέδου και οι μοναχικοί δεν κάνουν και δεν βοηθιούνται από τις ψυχοθεραπείες. (oxford handbook of clinical specialties p. 386 4th edition.) Με αυτήν την αριστοκρατική λογική που δουλεύουν βέβαια που να χωρέσουν οι φτωχούληδες του Θεού! Όπως χαρακτηριστικά μου είπε ψυχαναλυτής, στον οποίο παραπέμπει γνωστός ιερέας ψυχίατρος: η ψυχανάλυση είναι μια θεραπεία πολυτελείας για λίγους (διάβαζε YAVIS). Λέω να αφήσουμε τα αριστοκρατικά ψυχαναλυτικά ντιβάνια για να ξαπλώνουν σαν την Πυθία οι λίγοι και να παρλάρουν, όπως τους έρχεται στο free association οι εκλεκτοί πελάτες τους, κατά πως λένε τα κλασικά ψυχιατρικά εγχειρίδια, 5 φορές την εβδομάδα (Pocket Psychiatry, Kamaldeep, Weich & Lloyd, WB Saunders 1997, p. 322), παρατώντας σπίτια, παιδιά, εργασία, σχέση, αναλυόμενοι εμβριθώς, την ώρα που ο κάθε νάρκισσος θεραπευτής καπνίζει αρειμάνιος το τσιγαράκι του. Στο ιατρείο που χρόνια κάνω έχω δει πάσχοντες να βοηθιούνται κάπως και για λίγο από την ψυχιατρική παρέμβαση, ποτέ όμως να θεραπεύονται, με την έννοια που έχει η θεραπεία στην ορθόδοξη πνευματικότητα. Να σημειώσω, εδώ, ότι άλλη μια μόδα που λανσάρουν οι ιερείς αυτοί είναι και η εναλλακτική ιατρική και ιδίως η ομοιοπαθητική, για την οποία είχαν εντελώς απορριπτική άποψη οι γέροντες (και ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών βεβαίως). Ας ακούσουμε έναν από τους ψυχαναλυτές που δουλεύει χρόνια στο χώρο μας, πως βλέπει τη μεταβίβαση: η ανάδυση της μεταβίβασης εξαρτάται από την ικανότητα του αναλυομένου να δεχθεί τον αναλυτή ως αντικείμενο πόθου. Η εξομολόγηση δεν είναι θεραπευτική διαδικασία (σε αντίθεση εννοείται με την δική του θεωρία) και η διαφορά της από την ψυχανάλυση είναι δυσδιάκριτη (περιοδικό Σύναξη, Ιαν 98 σελ. 55-73, του Κυριαζή Δ., ψυχανάλυση και εξομολόγηση). Στο ίδιο σχόλιο επιμένει ότι η συγχώρηση των αμαρτιών κατά την εξομολόγηση και η θεία κοινωνία δ ε ν ανακουφίζουν τη συνείδηση του πιστού και δ ε ν φέρνουν την ψυχική γαλήνη, κάτι που πετυχαίνει η ψυχανάλυση (!) Επίσης, η ψυχανάλυση εισάγει – από το παράθυρο της επιστήμης λέει ο συνάδελφος κι εγώ σκέτο από το παράθυρο – το θεσμό του γέροντα στο πρόσωπο του ψυχαναλυτή. Η δε εξαγόρευση των λογισμών κατ’ αυτόν λειτουργεί όπως ακριβώς και ο βασικός ψυχαναλυτικός (φροϋδικός) κανόνας των ελεύθερων συνειρμών, δηλ. το free association για το οποίο αναφερόμαστε στη σελ. 14. 

Βέβαια, αν πάμε παραπέρα στους αναλυτές του Freud, τη ‘’σπουδαία’’ αυτή εργασία της μεταβίβασης την χρησιμοποιούν και ως συνώνυμη της τηλεπάθειας (telepathy) υποστηρίζοντας ότι η ψυχανάλυση μέσω αυτής είναι ιδανική, στο να ερμηνεύει τα παραψυχολογικά φαινόμενα. Βλέπε και σχετική υποσημείωση στο τέλος του βιβλίου. (Int J Psychoanal 1983: 16 (3): 71-81. Freud’s thought transference, repression, and the future of psychoanalysis, Farcell D.) Όπως συμβαίνει και με την σχετική Ganzfeld, πάλι στην ψυχανάλυση, που προκαλεί ‘’εξωαισθητικές εμπειρίες’’ κατά τον J. Milton μέσω των οποίων επικοινωνεί το ασυνείδητο και των δύο (δηλ. του γιατρού και του ασθενούς)! Από: J Am Acad Psychoanal 1988 Jul; 16 (3): 269-94 Silverman S. Corespondences and thought – transference during psychoanalysis. Psychoanalytic Institute of New England, Brookline, MA.
32 33

Βλέπε και σχετική βιβλιογραφική παραπομπή στο τέλος με αρ. 30. ‘’Εξομολόγηση και ψυχοθεραπεία’’, από τη διεύθυνση στο internet άλλου ιερέα, ψυχοθεραπευτή νέων και

παιδιών, όπως υπογράφει. Κατ’ αυτόν οι λεγόμενες ‘’ψυχικές ασθένειες’’ δεν έχουν σχέση με την ψυχή αλλά με την ψυχολογική ζωή του ανθρώπου (;) Βέβαια, αλλιώς μας τα λέει ο πάστορας Anton Boisen – πρώτος διδάξας και παράδειγμα για τους δικούς μας – και ψυχαναλυτής: «στην ψυχική διαταραχή διαλεγόμαστε με πρόβλημα το οποίο είναι κατ’ ουσίαν πνευματικής φύσεως» (στο Journal of Pastoral Care, 5: 1, p. 8, 1951). Επίσης, με την Ψυχανάλυση ο άνθρωπος απαλλάσσεται (ούτε καν προσπαθεί...) από τις παιδικές φοβίες, ενοχές και συμπλέγματα που απέκτησε λόγω κακής αγωγής και οικογενειακών συνθηκών ζωής κατά την παιδική ηλικία. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από ερμηνείες πραγματικών γεγονότων του παρόντος και παρελθόντος, αλλά και ονείρων. Μετά τα όσα αναφέρθηκαν, μπορεί να συμπεράνει κανείς ότι η πνευματική ζωή είναι προϋπόθεση της υγείας της ψυχής, δηλαδή της σωτηρίας, αλλά δε σημαίνει ότι θα μας οδηγήσει κατ’ ανάγκην σε μια προσωπικότητα τέλεια ισορροπημένη. Όχι επειδή δεν μπορεί να το κάνει, αφού το έχει κάνει τελικά στους αγίους, αλλά γιατί δεν είναι αυτοσκοπός της. Με άλλα λόγια μπορεί να είναι κάποιος ισορροπημένος ψυχολογικά (με την καθημερινή έννοια του όρου, όπως οι περισσότεροι άνθρωποι) και να απέχει από τη σωτηρία, να απέχει από το Θεό, αφού τον έχει αρνηθεί. Αντίθετα, μπορεί κάποιος να πάσχει σοβαρά ψυχολογικά και να βρίσκεται μέσα στη σωτηρία, έστω και αν κάνει βήματα σημειωτόν. Ένα σχόλιο: α) ‘’η πνευματική ζωή δεν έχει σκοπό της να είμαστε προσωπικότητες τέλεια ισορροπημένες’’, λέγει ο ιερεύς: Μήπως έχει σκοπό της να είμαστε 50%, 20% ή ανισόρροποι τελείως; ατελώς ισορροπημένες προσωπικότητες μήπως; Εγώ πάντως όσους γνωρίζω να προσπαθούν να ζήσουν εν Χριστώ, ξέρω ότι δεν το κάνουν για να αφήσουν την ψυχούλα τους και λιγάκι ανισόρροπη, για να δουλεύουν οι ψυχίατροι – αναλυτές, αλλά αντίθετα για να απαλλαγούν από τα πάθη και να ησυχάσουν ακριβώς και κυρίως από τα ψυχολογικά, μαζί με όλα όσα τους ταλανίζουν. β) Προτείνω να περάσουν πάντως καλού κακού και όσοι μαρτύρησαν για το Χριστό μας από ψυχανάλυση, αναδρομικώς. Δεν μπορεί, όλο και κάποιο τραύμα θα έφεραν από την παιδική τους ηλικία. Κι επειδή τότε δεν είχε ανακαλυφθεί το μέγα αξίωμα του οιδιπόδειου, ας μη στερηθούν την εφαρμογή του! Στο τέλος-τέλος για να πάνε να φάνε το κεφάλι τους, δε μπορεί, κάποια ανισορροπία θα είχαν (οι μεν άρρενες δεν θα τα πήγαιναν καλά με τον πατέρα τους, οι θήλεις με τη μητέρα τους). Πάντως να ήταν 100% ισορροπημένοι και πνευματικά υγιείς, το αποκλείω!
34

Φώτης Κόντογλου «Ευλογημένο Καταφύγιο», σελ. 293: αξίζει η παράθεση της παραγράφου νομίζω: «Σήμερα οι

περισσότεροι καλλιτέχνες είναι κάποιοι μικρόμυαλοι που δεν έχουνε τίποτε να εκφράσουνε, μα ωστόσο κράζουνε πως συγκλονίζονται από «αγωνίες ανέκφραστες», από «σεισμούς ψυχικούς», από κραδασμούς του υποσυνειδήτου» - ανάθεμα 

σ’ εκείνον τον γεροβρυκόλακα τον Φρόυντ –από «συμπλέγματα», από ηρωικές αντιλήψεις για τη ζωή κ.ά. Κι όλα αυτά δίχως πίστη σε τίποτα, που το καυχιούνται κιόλας, γιατί η απιστία είναι το πιο σίγουρο σημάδι για να περάσει κανένας για σπουδαίο μυαλό, κι ας είναι γεμάτο μικρολογίες και απίστευτες τρέλες».
35

Από το βιβλίο του Κωνσταντίνου Γιαννιτσιώτη «Κοντά στον γέροντα Πορφύριο», Έκδοση Ιερού Γυναικείου Από το βιβλίο του Πέτρου Μπότση: Φιλοκαλία των Ρώσων Νηπτικών, γ’ έκδ., 1983, σ. 55. Από το βιβλίο ‘’Ποιμένας και Θεραπευτής’’ σελ. 58. Από όπου και η 25 παραπομπή, σελ. 26. ‘’Οι άγιοι Πατέρες διδάσκουν ότι η φαντασία είναι μια φυσική ενέργεια της ψυχής, η οποία μετά την πτώση

Ησυχαστηρίου η Μεταμόρφωσις του Σωτήρος, Αθήναι, 1995, σελ. 206-210.
36 37 38 39

υποδουλώθηκε σε εικόνες ή εσφαλμένες ιδέες, που προκαλούν σοβαρά προβλήματα στον ψυχοσωματικό οργανισμό του ανθρώπου. Έτσι, ο άνθρωπος με την κάθαρση απαλλάσσεται από φανταστικές εικόνες, δηλαδή η ενέργεια της φαντασίας παραμένει ανενεργός, ελεύθερη από κάθε εικόνα. Με την έννοια των φανταστικών εικόνων κάνουμε λόγο για το ότι η φαντασία στον άνθρωπο είναι μεταπτωτικό φαινόμενο. Είναι, δηλαδή, αποτέλεσμα της πτώσεως του ανθρώπου. Φαντασία ακόμη δεν έχουν ούτε οι άγγελοι. Επομένως, φαντασία έχουν οι άνθρωποι και οι δαίμονες. Γι’ αυτό και οι δαίμονες ενεργούν πολλές εικόνες και επιδιώκουν να εξάψουν το φανταστικό. Έτσι μπορούμε να ισχυρισθούμε ότι τα λεγόμενα ψυχολογικά προβλήματα είναι όλα αποτέλεσμα υπονοιών, λογισμών, σκέψεων, που όλα αυτά ενεργούνται μέσα στο εύκρατο κλίμα της φαντασίας. Ο άνθρωπος, όσο είναι ασθενής πνευματικά, τόσο και διακατέχεται από πολλές εικόνες που προσφέρει το φανταστικό της ψυχής. Η πνευματική υγεία φαίνεται στην κατά το δυνατόν εκμηδένιση της φαντασίας. Πραγματικά, όταν ο νους ελευθερωθεί και φωτισθεί, τότε παύουν όλες οι ενέργειες’’. Από την προαναφερθείσα εξαιρετική για τα όσα διαπραγματευόμαστε εδώ σειρά του μητροπολίτη Ναυπάκτου και αγίου Βλασίου Ιεροθέου, που με συντρόφευε καθ’ όλη τη διάρκεια της μελέτης, χάρη στην αγάπη της ηγουμένης της Ιεράς Μονής Γενεθλίου της Θεοτόκου, Φωτεινής, στο Θεολόγο.
40 41

Αναμνήσεις από τον γέροντα Πορφύριο, Αναστασίου Τζαβάρα, β’ έκδοση 1992, Εκδόσεις «Επτάλοφος». Συζητήσεις για την Ορθόδοξη Ψυχοθεραπεία του Μητροπολίτου Ναυπάκτου & Αγίου Βλασίου Ιερόθεου, 3, σελ. Αγ. Βαρσανουφίου, απ. χ’. Ελληνορθόδοξη παράδοση και δυτικός πολιτισμός, Εκδ. Μήνυμα, σελ. 62, 1985.

229.
42 43