Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ. Γιώργου Γραμματικάκη

Γιώργος Γραμματικάκης

Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ

Δέκατη έβδομη έκδοση

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ
Ιδρυτική δωρεά Παγκρητικής Ενώσεως Αμερικής ΗΡΑΚΛΕΙΟ 1999

(01) 3818372.Θ. Fax: 394236 Αθήνα: Μάνης 5.gr URL: http://www. Τηλ. (081) 394235.106 81.pek.uch. Fax: 3301583 e-mail: pek@physics. Τηλ. 1527.gr ISBN 960-7309-24-3 ©: 1990-1998 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ Εκτύπωση: ΛΥΧΝΟΣ Το εξώφυλλο είναι έργο του Μανόλη Τζομπανάκη Σχεδίαση εξωφύλλου: Δημήτρης Τζάνης . 711 10.uch.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ Ι Δ Ρ Υ Μ Α Τ Ε Χ Ν Ο Λ Ο Γ Ί Α Σ ΚΑΙ Ε Ρ Ε Υ Ν Α Σ Ηράκλειο Κρήτης: Τ.

Στη Μαρία και τον Οδυσσέα Στα άλλα παιδιά .

Περιεχόμενα Πρόλογος του Στυλιανού Αλεξίου Υπό τύπον προλόγου. από τον συγγραφέα Από το σημείωμα για τη 2η έκδοση Από το σημείωμα για την 3η έκδοση Από το σημείωμα για την 4η έκδοση Σημείωμα για την παρούσα έκδοση 15 19 26 26 27 28 ΚΕΦΑΛΑΙΟ I: H σ η μ ε ρ ι ν ή ε ι κ ό ν α τ ο υ Σ ύ μ π α ν τ ο ς Από τον μύθο στην επιστήμη Το άπειρα μικρό και το απέραντα μεγάλο Μοναχικά αστέρια και κοινωνικοί γαλαξίες Δύο παράλληλες που συγκλίνουν ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ: H ε κ ρ η κ τ ι κ ή γ έ ν ε σ η τ ο υ Σ ύ μ π α ν τ ο ς Η διαστολή του Σύμπαντος Η Μεγάλη Έκρηξη Ένα σύντομο χρονικό του Σύμπαντος Γιατί πιστεύουμε στη Μεγάλη Έκρηξη ΚΕΦΑΛΑΙΟ III: Ύ λ η κ α ι δ υ ν ά μ ε ι ς σ τ ο π ρ ω τ ο γ ε ν έ ς Σύμπαν Οι θεμελιώδεις δυνάμεις του κόσμου Οι δομικοί λίθοι του Σύμπαντος Η ενοποίηση των αλληλεπιδράσεων Οι πρώτες στιγμές της κοσμογονίας Το πληθωρισμικό Σύμπαν. ή η διαστολή της διαστολής 31 36 38 41 43 46 46 48 51 53 56 57 62 .

ή η δημιουργία του σκηνικού της ζωής Η Γη. ή ενεργειακή ακρισία Η ανάγκη ηπιότητας Απειλές στην ατμόσφαιρα Ασφυξία στις θάλασσες και τη στεριά 65 66 68 69 70 72 74 76 79 83 87 91 96 97 101 104 106 109 111 116 121 125 127 130 133 135 138 142 . ή η ύπαρξη σκοπιμότητας στο Σύμπαν Το Σύμπαν ενός ανώνυμου συγγραφέα ΚΕΦΑΛΑΙΟ VII: Η Γ η κ α ι ο ά ν θ ρ ω π ο ς σ ε μ ε τ α ί χ μ ι ο Η θεότητα Γαία και οι εφιάλτες της Η πυρηνική απειλή Ο υπερπληθυσμός της Γης Ενεργειακή κρίση. ένας ιδιόμορφος αλλά κατάλληλος πλανήτης Η εμφάνιση της ζωής Η ζωή διδάσκεται από τα λάθη της Η εξέλιξη των ζωικών ειδών ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI: Ο ά ν θ ρ ω π ο ς π α ρ ώ ν σ τ ο κ ο σ μ ι κ ό παιχνίδι Ο μηχανισμός της εξελίξεως Η ιδιαιτερότητα του ανθρώπου Ο ανθρώπινος πολιτισμός Η συνείδηση του εαυτού μας και του Όλου Εξωγήινες υποθέσεις Η ανθρωπική αρχή.10 ΓΙΩΡΓΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΑΚΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV: Η ε ξ έ λ ι ξ η τ ο υ Σ ύ μ π α ν τ ο ς κ α ι ο π ο λ υ τ ά ρ α χ ο ς βίος τ ω ν α σ τ έ ρ ω ν Ο σχηματισμός των γαλαξιών Ένα αστέρι γεννιέται Ο θερμός βίος των αστέρων Το ερυθρό προστάδιο του θανάτου Ο ήρεμος θάνατος ενός μικρού άστρου Οι εκρηκτικοί θάνατοι των μεγάλων αστεριών Ο θάνατός τους. η ζωή μας Οι σκοτεινές προοπτικές ενός πολύ μεγάλου άστρου Το παρόν του Σύμπαντος προοιωνίζεται το μέλλον του ΚΕΦΑΛΑΙΟ V : Η σ ι ω π η λ ή γ έ ν ε σ η τ η ς ζ ω ή ς Ο σχηματισμός του ηλιακού συστήματος.

Βερενίκης Κόμη (Μετάφραση Στ.η ΚΟΜΗ τ η ς Β ε ρ ε ν ί κ η ς Ο θάνατος της ζωής Η δοκιμασία ενός πολιτισμού Επίλογος ή επιμύθιο Καλλιμάχου. Αλεξίου) Βιβλιογραφικά Ευχαριστίες 11 145 146 153 159 161 165 .

ακόμη και με γυμνό μάτι είναι δυνατόν να διακρίνει κανείς καμιά δεκάδα α π ό τα αστέρια της. Επειδή αυτό έγινε πράγματι. σχετικά. Στην «Κόμη της Βερενίκης» έχουν παρατηρηθεί αρκετές εκρήξεις υπερκαινοφανών. Με τα σύγχρονα τηλεσκόπια. Έ τ σ ι . αστρονό­ μος της αυλής αλλά και διπλωμάτης. Η βασίλισσα Βερενίκη ήταν σύζυγος του βασιλιά της Αιγύπτου Πτολεμαί­ ου Γ' του Ευεργέτη και ορκίσθηκε να θυσιάσει τα ωραία μαλλιά της αν εκείνος γύριζε νικητής α π ό μια εκστρατεία στη Συρία. η «Κόμη της Βερενίκης» μεσουρανεί τον Μάιο. εξαιτίας μιας μεγάλης περιοχής α π ό σκοτεινή σκόνη. σύζυγο της Βερενίκης. υπέδειξε τη νέα αστρική παρουσία στον. ευρίσκε­ ται ο σπειροειδής γαλαξίας Μ67. . Ο Κόνων. Πλησιέστερα. α π ' όπου η θεά Αφροδίτη τη μετέφερε στους ουρανούς με ένα φτερωτό άλογο-άνεμο. Για τους παρατηρητές του Βορεί­ ου Ημισφαιρίου. ονομάζεται και «μαύρος οφθαλμός». στο πεδίο που ορίζεται α π ό τον αστερισμό της «Κόμης της Βερενίκης» έχουν ανιχνευτεί χιλιάδες γαλαξίες που απέχουν α π ό μας εκατοντάδες εκατομμύρια έτη φωτός. του Βοώτη και της Μεγάλης Αρκτου. η πλεξούδα της Βερενίκης τοποθετήθηκε στον ναό. Ας σημειωθεί ότι η Βερενίκη είχε ήδη βάλει να δολοφονήσουν τον νεαρό εραστή της μητέρας της. η «Κόμη της Βερενίκης» συνοδεύεται α π ό έναν παλαιότατο μύ­ θο. ενώ το βέλος στη δεύτερη φ ω τ ο γ ρ α φ ί α υποδεικνύει τον υπερκαινοφανή.η ΚΟΜΗ τ η ς β ε ρ ε ν ι κ η ς 13 Η «Κόμη της Βερενίκης» είναι μια μικρή ο μ ά δ α αστεριών. Π α ρ ' όλο που επίσημα καταγράφηκε ως αστερισμός α π ό τον σπουδαίο Δ α ν ό αστρονόμο Tycho Brahe τον 17ο αιώνα. κατά τις καθαρές νύχτες της Ανοίξεως. Μια πρόσφατη παρόμοια έκρηξη παρατηρήθηκε το 1940 στον γα­ λαξία NGC 4725. με ασθενική ως επί το πλείστον φωτεινότητα. έξαλλο για την απώλεια της κόμης. όταν ήδη είχε αρχίσει να μειώνεται η λαμπρότητά του. που εκείνη της προόριζε για σύζυγο. που. Η π ρ ώ τ η φ ω τ ο γ ρ α φ ί α δείχνει τον γ α λ α ξ ί α πριν α π ό την έκρηξη. που περικλείεται α π ό τους αστερισμούς του Λέ­ οντος.

Το τόλμημα ίσως θα μου συγχωρηθεί από λίγους παλιούς συμμαθητές που θυμούνται ακόμη ότι στις πρώ­ τες τάξεις του Γυμνασίου ήθελα να γίνω .. Ο Γιώρ­ γος Γραμματικάκης ανήκει στους επιστήμονες που πιστεύουν στη δυ­ νατότητα αυτή και που ήδη την πραγματοποιούν συνδυάζοντας την πλήρη κατοχή μιας ειδικότητας με ευρύτατη παιδεία. Έχει αρχίσει να γίνεται νοητό ότι πρέπει να οδηγηθούμε προς μια περισσότερο ενιαία αντίλη­ ψη της επιστήμης...«αστρονόμος και χημι­ κός» και ότι είχα σπάσει αρκετούς φακούς του βιβλιοπωλείου του παππού μου προσπαθώντας μάταια να φτιάσω ένα τηλεσκόπιο! Κοί­ ταζα από την ταράτσα του σπιτιού μας τον Πήγασο και την Κασσιό­ πη (αυτό ήταν ακόμη τότε δυνατόν) και διάβαζα το «Σύμπαν» του Ραπτάρχη. που θα βλέπει το θαυ­ μαστό φαινόμενο του κόσμου και της ζωής σαν κάτι ουσιωδώς ενι­ αίο..Πρόλογος Θ Α ΦΑΝΕΙ ΑΣΦΑΛΩΣ ΠΕΡΙΕΡΓΟ το ότι «Η Κόμη της Βερενίκης» του φίλου Γιώργου Γραμματικάκη προλογίζεται από έναν φι­ λόλογο και αρχαιολόγο. όπως και εγώ. προς μια νέα σύνθεση των κλάδων της. είναι ο μόνος τρόπος να σωθεί ο ανθρώπινος πολιτισμός και η Γη από τον μύθο της τεχνολο­ . στην ανάγκη ενός νέου «ανθρωπισμού». Άκουσα από το στόμα του ότι ο Αϊνστάιν έλεγε πως είχε επηρε­ ασθεί κυρίως από τον. Υπάρχει όμως και μια άλλη σοβαρότερη πλευρά αυτής της ασυνή­ θιστης ανάμιξης διαφορετικών επιστημών. Joyce! Η αναδημιουργία του «homo universalis». πλούτο ενδια­ φερόντων και βαθύ φιλοσοφικό προβληματισμό. του «γενικού αν­ θρώπου». όροι που αναφέρο­ νται στη δομή της ύλης προέρχονται από ένα μυθιστόρημα του J. Ντοστογιέφσκι! Ακόμη. όπως τον ήξερε η Αναγέννηση. Πιστεύει.

και ο φίλος του ο ποιητής Καλλίμαχος. ο Κόνων. το τέλος του κόσμου μας μέσα στη φωτιά: «solvet saeclum in favilla». Είναι η «εκπύρωσις». διακόπτοντας το διάβασμα. με την εξόγκωση του Ήλιου σε «ερυθρό γίγα­ ντα». φτάνει τελικά ο συγγραφέας στο απώτατο μέλλον. πό­ σο θα χαίρονταν ο αστρονόμος των Πτολεμαίων στην Αλεξάνδρεια. Υπερβαίνοντας τον χρόνο. τη συναρ­ παστική περιπέτεια της δημιουργίας. Χαρακτηριστικά προσθέτει εδώ ο Γραμματικάκης. περιγράφοντας «τους ωκεανούς που μεταβάλλονται σε αέρα». όπως λέει ένα παλιό αποκαλυπτικό ποίημα. της θέσης του μέσα σ' αυτόν και της απροσμέτρητης αξίας και σημασίας της μοναδικής και ανεπανάληπτης ζωής του. γιατί και τα άστρα πεθαίνουν. να φεύγει κάτω από τα πόδια μου το έδαφος και έβλεπα στο βάθος να σφύζουν τα άστρα! Άλλες φορές σκεπτόμουν. Ένας από τους θανάτους αυτούς είναι η έκρηξη. θα γίνει «λευκός νάνος». ώς τον σχηματι­ σμό του ηλιακού συστήματος. Ως εισα­ γωγή στην τριπλή και αδιάσπαστη αυτή μύηση. ένιωθα με ίλιγγο. πλησιάζοντας έτσι στο τέλος του. που δημιουργεί τους «υπερκαινοφανείς». δεν μπορώ να φα­ νταστώ κάτι πιο καίριο από το παρόν σύγγραμμα του Γιώργου Γραμματικάκη. και υπάρχουν διάφοροι «θάνατοι αστεριών». Ο άνθρωπος θα αποκτήσει και πάλι συνείδηση του κοσμικού χώρου. «θα διαλυθεί ο αιών μέσα στις σπίθες».16 ΓΙΩΡΓΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΑΚΗΣ γικής «προόδου» και της απεριόριστης «αναπτύξεως». με γλαφυρό λόγο (γιατί είναι άριστος δάσκαλος και ομιλητής). Υπάρχουν πα­ ρήγορες ενδείξεις ότι η αντίστροφη μέτρηση για τον μύθο αυτόν έχει αρχίσει. από τη «μεγάλη έκρηξη» και τη συνεχιζόμενη έκτοτε «διαστολή των γαλαξιών». ότι το τέλος της Γης θα συμβεί «αν η ανθρώπινη μωρία την αφήσει ώς τότε ανέπαφη»! Ύστερα ο Ήλιος θα ξαναμικράνει. αφηγείται ο Γραμματικάκης. θα απορροφηθεί μέσα του ολόκληρο το σύστημα των πλανη­ τών. που ασφαλώς δεν είναι το μόνο υπάρχουν και άλλα μέσα στον απέραντο χώρο. που συνέλαβε ήδη η αρχαία ελληνική φι­ λοσοφία. αν μπορούσαν να φανταστούν ότι με τον αστερισμό που ανακάλυψαν και ύμνησαν θα . στο «τέλος του αιώνος». Με σαφήνεια. και με συχνή αναγωγή στην ποίηση (από τους φιλοσοφι­ κούς στίχους του συμπατριώτη μας Επιμενίδη ώς τον Καβάφη). όταν. στις σελίδες που ακολουθούν. όπως σε κάποιες μέρες του πολέμου. Πολλές παρόμοιες εκρήξεις παρατηρήθηκαν στην περίφημη «Κόμη της Βερενίκης». που έδωσε το όνομα της στο βι­ βλίο! Διαβάζοντας στο χειρόγραφο του Γιώργου τα κεφάλαια αυτά.

στο σημείο αυτό. μόνο για να υπάρξουν «νοήμονα όντα» ικανά να παρατηρή­ σουν. του Ιερού Αυγουστίνου: «non in tempore sed cum tempore finxit Deus mundum». γιατί ο Γραμματικάκης δεν είναι μόνο φυσικός· είναι και ποιη­ τής! Τα τελευταία κεφάλαια του βιβλίου περνούν σε μια συναρπαστική εξιστόρηση της εμφανίσεως της ζωής και έπειτα του ανθρώπου πάνω στη Γη. Η υλική μικρότητα της Γης και του ανθρώπου δεν μειώνει καθόλου τη σημασία τους. ούτε τα ανύπαρκτα για το σύμπαν χρόνια μας. «Ο Θεός εδημιούργησε τον κόσμο όχι εν χρόνω. στη λεγόμενη «ανθρωπική αρχή». όπως έλεγε ένας παλιός. Ξαναπαίρνει έτσι ο άνθρωπος τη θέση που του αξίζει μέσα στη δημιουργία και η ανθρώπινη νόηση γίνεται σκοπός του «μεγάλου προγραμματιστή». γίνεται «Natura sive Deus». ήταν επίσης δημι­ ουργία του χώρου και χρόνου (δεν υπήρχαν αυτά προ της «μεγάλης εκρήξεως»). όπως χαρακτηριστικά την αποκαλεί ο Γραμματικάκης. οι ανάδοχοι του βιβλίου ενός μακρινού απογόνου και συναδέλφου των. του Θεού. η «θεά Γαία». αλλά μαζί με τον χρόνο»! Ποιος όμως ο σκοπός όλης αυτής της μεγαλειώδους διαδικασίας. Σφακιανάκης. ο μουσικός και ερασιτέχνης αστρονόμος Κώστας Ι. Ο Γραμματικάκης αναφέρεται. «Φύσις ή μάλλον Θεός»! Αυτή η «Θεία Φύσις». αυτά που μετρούν τη σημασία της δημιουργίας. Ακόμη και όταν ένας κόσμος καταστρέφε­ ται. καθώς και στον φιλοσοφικό προβληματισμό γύρω από το σκοπό και το νόημα της εμφανίσεως αυτής. αυτό δεν σημαίνει τίποτε μέσα στο σύνο­ λο της μεγαλειώδους προσπάθειας για οργάνωση της ύλης-ενέργειας και για νόηση. όπως πιστευόταν άλλοτε). Και λέω συναδέλφου (και για τους δύο).Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ 17 γίνονταν. Είχε ήδη λεχθεί από την αρχή ότι η δημιουργία του κόσμου (που δεν είναι «άναρχος». Δεν είναι τα χιλιόμετρά μας. Η αιωνιότητα και το άπειρο «χωρούν μέσα στη φούχτα μας». Διά του ανθρώπου η φύσις συνειδητοποιεί την ύπαρξή της και από τη στιγμή αυτή υπάρχει πράγματι. να υπάρχουν και άλλα μέσα στο Σύμπαν. λέει ο Γραμματικάκης. λησμονημένος σήμερα Ηρακλειώτης. πρέπει να προστατευθεί από τους εφιαλ- . Ο άνθρωπος ήταν απαραίτητος για την παρατή­ ρηση του σύμπαντος. Ανάλογα με τον άνθρωπο «νοήμονα όντα» πρέπει. Αντιστρέφεται έτσι το «Deus sive Natura» του Spinosa. Αναρίθμητες ίσως φορές μέσα στον απέραντο χώρο και χρόνο έγιναν αναρίθμητα σύ­ μπαντα. Επαληθεύεται έτσι η ρήση του μεγάλου Χριστιανού φι­ λοσόφου. ύστερα από αιώνες. κατά τον συγγραφέα του βι­ βλίου.

αναπτύσσεται αριστο­ τεχνικά και τεκμηριωμένα στο 7ο και τελευταίο κεφάλαιο του βι­ βλίου. τα σημερινά «Αχτάρικα»― και στο σπίτι του: από εκεί. καταστροφή της γεωργικής γης. αφιλοσόφητες και «κυνικά ιδιοτελείς» μά­ ζες με το απατηλό προσωπείο της Προόδου. υπερπληθυ­ σμός.18 ΓΙΩΡΓΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΑΚΗΣ τικούς κινδύνους που την απειλούν σήμερα: πυρηνικά. του βουνού και του δάσους. θυμόμουν κάποια πρωινά και απογεύ­ ματα που συζητούσαμε ώρες με τον Γιώργο Γραμματικάκη καθισμέ­ νοι στο κατ' εξοχήν «κέντρο» του Ηρακλείου ―το άλλοτε «Ρεγκινάκη». ένας μικρός αλλά χωρίς πέρατα Παράδεισος. κοιτάζαμε τον Στρουμπουλά. μέσα σε μια παράλογη και επικίνδυνη εποχή. το Μπουρούνι της Ρογδιάς και τη θάλασσα της Κρήτης. Ο κίνδυνος αυτός. τον Οδυσσέα. Είναι το πολυκέφαλο θηρίο που πα­ ρουσιάζεται στις απλοϊκές. ενεργειακή σπατάλη. τη Μαρία. ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ ΑΛΕΞΙΟΥ . μια μικρή αιωνιότητα. Τελειώνοντας το διάβασμα. που απειλεί να εξαφανίσει τη Γη και τον άνθρωπο πολύ πριν από το φυ­ σιολογικό τέλος του ηλιακού μας συστήματος. μόλυνση. πλάι στην Εύα. Ήταν για μέ­ να ένας μικρόκοσμος καλοσύνης και Γνώσης.

Υπό τύπον προλόγου
Από τη σειρά των ανεξήγητων φαινομένων τα οποία αποτελούν το Σύμπαν, ή τον χρό­ νο, έτσι και η δημιουργία ενός βιβλίου δεν είναι λιγότερο μυστηριώδης. Όπως και όλες οι πράξεις του Σύμπαντος, είναι μια πράξη μαγική. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι εί­ ναι ο πιο συναισθηματικός τρόπος για να προφέρεις ένα όνομα. Τώρα προφέρω εγώ το όνομά της: Maria Kodama· τόσα πρωινά, τόσες θάλασσες, τόσοι κήποι της ανατολής και της δύσης. Χ. Μπόρχες «Οι αριθμοί»

0

Ι ΛΟΓΟΙ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΟΠΟΙΟΥΣ ΓΡΑΦΕΤΑΙ ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ε ί ν α ι

πολλοί και κ ά π ο τ ε δ υ σ δ ι ά κ ρ ι τ ο ι . Στην ουσία του, ωστόσο, ένα βιβλίο αποτελεί πάντοτε μια π ρ ο σ π ά ­ θεια επικοινωνίας. Αν την επικοινωνία αυτή ο συγγραφέ­ ας την επιδιώκει με τον αναγνώστη ή τον εαυτό του, δεν έχει ίσως ιδιαίτερη σημασία. Εκείνο που έχει σημασία εί­ ναι ό τ α ν η ε π ι κ ο ι ν ω ν ί α αφήνει κ ά π ο ι α ίχνη εσωτερικά: Στον συγγραφέα ή τον αναγνώστη. Δεν είναι σπάνιες οι φορές που τα ίχνη αυτά μένουν ανεξάλειπτα και στον συγ­ γραφέα και στον αναγνώστη του. Ας σημειωθεί π ά ν τ ω ς α π ό την αρχή ότι ο αναγνώστης, ο υποθετικός αναγνώστης του παρόντος βιβλίου, δεν είναι ανάγκη να έχει ιδιαίτερη παιδεία. Αρκεί να έχει ενδιαφέ­ ρον και την ανάλογη ευαισθησία για τη γνωριμία του κό­ σμου και της εξελίξεώς του. Οι σελίδες που ακολουθούν δεν επιθυμούν συνεπώς να τον δ ι δ ά ξ ο υ ν αυτό π ο υ επι­ διώκουν είναι ν' α ν ο ί ξ ο υ ν κ ά π ο ι ε ς χ α ρ α μ ά δ ε ς , π ο υ τη γνωριμία αυτή ίσως την κάμουν ευκολότερη. Προσπάθεια του συγγραφέα υπήρξε, λοιπόν, οι γνώσεις ή οι επιστημονικές πληροφορίες που υπάρχουν στο βιβλίο

20

ΓΙΩΡΓΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΑΚΗΣ

να εκφράζουν το καίριο και να μην προϋποθέτουν πολλά για την κατανόηση τους. «Δεν θέλω τίποτε άλλο π α ρ ά να μιλήσω απλά, να μου δοθεί ετούτη η χάρη», λέει κάπου ο Σεφέρης. Ο απλός λόγος ωστόσο, όταν έχει να κάνει κα­ νείς με τα όσα η επιστήμη πρεσβεύει για τα σπουδαία του Σύμπαντος και της ζωής, είναι ιδιαίτερα δύσκολος. Διότι στην απλότητα δεν πρέπει να θυσιάζεται η ακρίβεια και τ ο α δ ο γ μ ά τ ι σ τ ο , π ο υ χ α ρ α κ τ η ρ ί ζ ο υ ν τον επιστημονικό λόγο. Το π α ρ ό ν βιβλίο άλλωστε, πέρα α π ό την πληροφό­ ρηση, επιδιώκει κάτι σημαντικότερο: Τον προβληματισμό του αναγνώστη περί τον κόσμο και τα μυστικά του. Αν, μετά την α ν ά γ ν ω σ η τ ω ν σελίδων του, λύθηκαν κ ά π ο ι α ερωτήματα του υποθετικού αυτού αναγνώστη, αλλά προέ­ κυψαν ίσως άλλα βασανιστικότερα, η «Κόμη της Βερενί­ κης» έχει πετύχει ένα μέρος α π ό τον σκοπό της. Αντίθετα α π ό την κοινή ίσως πεποίθηση, ο δάσκαλος —και ο συγ­ γ ρ α φ έ α ς του βιβλίου δεν παύει να είναι δάσκαλος— δεν πρέπει τόσο να προσφέρει γνώσεις· χρειάζεται απλώς να ε ν θ α ρ ρ ύ ν ε ι την α ν α ζ ή τ η σ η κ α ι την π ρ ο σ ω π ι κ ή στάση όσων η τύχη έφερε να τον ακούουν. Έ ν α βιβλίο, ασφαλώς, γ ρ ά φ ε τ α ι μέσα μας επί πολλά χρόνια. Η γ ρ α φ ή του όμως στο χαρτί ενθαρρύνεται συνή­ θως α π ό κάποιες αφορμές, ή α π ό το ωρίμασμα του χρό­ νου. Έ τ σ ι , κ α τ ά τη διάρκεια της πανεπιστημιακής του ζω­ ής, ζητήθηκε συχνά α π ό τον υ π ο γ ρ ά φ ο ν τ α να δώσει δια­ λέξεις γι' αυτό π ο υ λέγεται ευρύτερο κοινό στην Α θ ή ν α και σε μεγάλες ή μικρότερες πόλεις της Κρήτης. «Ο φίλος μας σηκώθηκε, χαιρέτησε και άρχισε να μιλά», έγραψε για μια π α ρ ό μ ο ι α δ ι ά λ ε ξ η η Ρ έ α Γ α λ α ν ά κ η . « Ό μ ω ς , ε ν ώ επρόκειτο να μιλήσει για μαθηματικά, φαίνεται πως δεν άντεξε την πρόκληση κι άρχισε να κάνει τον ταχυδακτυ­ λουργό και τον μάγο, τ ρ α β ώ ν τ α ς μέσα α π ό το μανίκι του μια μαύρη τ ρ ύ π α κι έναν άσπρο νάνο, ή βλέποντας μέσα σ' ένα κοινό ποτήρι νερό, σαν μέσα α π ό κρυσταλλένια σφαίρα, ένα κίτρινο δαχτυλίδι να περιβάλλει το πορτοκα­ λί του χρόνου...». Για όποιον, όπως ο συγγραφέας του βιβλίου, δεν κατέ­ χει καλά τα μαγικά, το πορτοκαλί του χρόνου, έτσι καθώς χάνεται σιωπηλά, δεν έπαυσε ποτέ ν' αποτελεί πηγή αγω-

Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ

21

νιας. Οι διαλέξεις, ωστόσο, εκείνες ήσαν π ρ ά γ μ α τ ι μια πρόκληση. Ανάμεσα σε άλλα, έθεταν στην ουσία του το πρόβλημα της διαδόσεως της επιστημονικής γνώσεως, αυ­ τή κ α θ ' εαυτήν την αξία της. Αν κάτι ωστόσο ενδιαφέρει εδώ, ήταν ένας κοινός τους άξονας: Ό τ ι οι άνθρωποι συμ­ μετείχαν, άλλοτε με τρόπο βουβό κι άλλοτε εκφράζοντας ανοιχτά τις εσωτερικές τους διαθέσεις. Την κ α χ υ π ο ψ ί α ή τον θ α υ μ α σ μ ό , την εμπιστοσύνη ή την α π ο σ τ ρ ο φ ή τους προς τον επιστημονικό λόγο. Δεν ήταν σπάνιες οι φορές π ο υ μια α τ μ ό σ φ α ι ρ α μυσταγωγίας κυριαρχούσε. Α φ ο ύ , ακριβώς όπως η ποίηση ή η τέχνη, η επιστήμη —όχι οι ξη­ ρές της γνώσεις, αλλά το βάθος της— είναι σε θέση να ανυ­ ψώσει τον ά ν θ ρ ω π ο α π ό τα μικρά και καθημερινά. Στην αναζήτηση ή την προσέγγιση του Άλλου. Ο ίδιος κοινός άξονας έγινε πάλι φανερός όταν, για το Σ ύ μ π α ν και την εξέλιξή του ο υ π ο γ ρ ά φ ω ν έκανε μια σειρά ε κ π ο μ π ώ ν στον Ρ α δ ι ο φ ω ν ι κ ό Σ τ α θ μ ό Ηρακλείου. Π α ρ ' όλο π ο υ η Ε λ λ ά δ α η σημερινή αναλίσκεται σε άλλα —ή ίσως και γι' αυτό— φαίνεται ότι οι εκπομπές ακούστηκαν α π ό πολύ κόσμο. Δεν ήσαν μόνο διανοούμενοι ή σπουδα­ στές οι ακροατές· κάποτε ήσαν ά ν θ ρ ω π ο ι απλοί, αλλά με πολλή μόρφωση. Ο ράφτης της οδού Ευγενικού, για πα­ ράδειγμα, εκνευριζόταν όταν ένας πελάτης διέκοπτε την ακρόαση των ε κ π ο μ π ώ ν όπως αποδείχτηκε, ο ίδιος εγνώριζε τον κόσμο του Σ ύ μ π α ν τ ο ς , το ίδιο καλά με εκείνον τ ω ν υ φ α σ μ ά τ ω ν του. Ο δε γ ν ω σ τ ό ς « φ ι λ ό σ ο φ ο ς » τ ω ν Α ρ χ α ν ώ ν —αυθεντικός απόγονος των αρχαίων σοφιστών— έκανε στον υ π ο γ ρ ά φ ο ν τ α ένα αμφιλεγόμενο σχόλιο: Ό τ ι δεν κ α τ α λ ά β α ι ν ε α π ο λ ύ τ ω ς τ ί π ο τ α α π ό το περιεχόμενο των εκπομπών, αλλά ότι αισθανόταν μεγάλη την ανάγκη να τις ακούει. Οίκτιρε δε, επειδή φ α ν τ α ζ ό τ α ν την πνευμα­ τική τους εξάρτηση, εκείνους που ήταν σε θέση και να κα­ ταλάβουν το περιεχόμενο. Με βάση λοιπόν τις διαλέξεις αυτές και τις εκπομπές, γράφηκε μια π ρ ώ τ η μορφή της «Κόμης της Βερενίκης». Η π ρ ώ τ η αυτή μορφή αφορούσε στη δημιουργία και την εξέ­ λιξη του Σύμπαντος· και, π α ρ ά τις προσδοκίες, παρέμεινε για πολύ καιρό στα συρτάρια. Τούτο α π ο δ ι δ ό τ α ν στην τε­ λειοθηρία του συγγραφέα και στις εγγενείς δυσκολίες ενός

22 ΓΙΩΡΓΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΑΚΗΣ παρόμοιου εγχειρήματος. Τί προσπαθεί να εκφράσει. Και η μορφή όμως αυτή του βιβλίου παρέμεινε επί και­ ρό στα συρτάρια. τα δ η μ ι ο υ ρ γ ή μ α τ α της ζωής― υπάρχει α π ό καιρό και ίσως θα υπάρχει για π ά ν τ α . ο συγγραφέας αισθανό­ ταν ότι μήτε η πληροφόρηση. μήτε. η «Κόμη της Βερενίκης». «Τώρα όμως θα πω το μάθημά μου αν κα­ ταφέρω να το θυμηθώ». Ακριβέστερα. ακριβέστερα. σημαντικότερος ίσως. δηλαδή ο άνθρωπος. Φαίνεται ωστόσο ότι. δεν θα περιγράφεται μήτε θ α θ α υ μ ά ζ ε τ α ι α π ό κ α ν έ ν α ν . Η π ρ ώ τ η μορφή του βιβλίου χρειάστηκε λοιπόν να αναθεωρηθεί. πέρα και π ά ν ω α π ό τα άλλα. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι το Σ ύ μ π α ν ―η Γη. Κάθε είδους δημιουργία «πνευματική». είναι λόγοι αρκετοί για ν α εκδοθεί ένα βιβλίο. Έ ν α βιβλίο. αισθάνεται ότι το έμαθε στις πολλές ώρες που πάλευε με το βιβλίο και τις λέξεις του. οι γαλα­ ξίες και τα ν ε φ ε λ ώ μ α τ α . ενώ οι αναγνώστες των χει­ ρ ο γ ρ ά φ ω ν μιλούσαν με καλοσύνη για κείνη ή την άλλη αρετή του. την ολική μοναξιά. εκφράζει π ά ν τ α ένα ρεύμα υπόγειο. Διόλου κά­ ποτε φανερές. παύσει να υπάρ­ χει. Ό π ω ς όμως έγινε αντιληπτό με τον καιρό. Έ τ σ ι απέκτησε μια κ α τ ' οικονομία ανθρωποκεντρική μορφή και βρέθηκε πλησιέστερα προς τις εσωτερικές καταβολές του συγγρα­ φέα. Ποιο είναι λοιπόν το μάθημα —αν καταφέρει να το θυ­ μηθεί!— που επιδιώκει να πει το π α ρ ό ν βιβλίο και ο συγ­ γραφέας του. τούτο θα 'ταν σωστό προς τον αναγνώστη. μια εσωτερική αιχμή ή αιχμές του συγγραφέα. μήτε η ποίηση που κρύβουν συχνά οι επιστημονικές αλήθειες. Θ α π ρ ό κ ε ι τ α ι για την ακραία. α π ό την πιο μεγά- . Καθώς το γ ρ ά ψ ι μ ο προχωρούσε. είναι ισχυρότερη α π ό λογικές σκέψεις. για να περιλάβει τα σχετικά με την εξέλιξη της ζωής και τους κινδύνους που απειλούν τον πλανήτη π ο υ την φιλοξενεί. ό π ο ι α α μ φ ι β ο λ ί α ενυ­ πάρχει μέσα μας. εκτός α ν υπηρετεί έναν ειδικό σκοπό. Αισθάνεται ότι το ξέρει ή το έμαθε ― αισθάνε­ ται όμως επίσης ότι μήτε να το διατυπώσει μπορεί. Αλλά αν ο παρατηρητής. η γένεση ή η εξέλιξη του Σύμπαντος δεν α φ ο ρ ά περί­ που κ α ν έ ν α ν ή. έγραψε ο Σάμιουελ Μπέκετ. υπήρχε κι ένας άλλος λόγος. Τούτο ο συγγραφέ­ ας αισθάνεται ότι το ξέρει. αν μπορούσε. Και τούτο.

είναι κα­ λύτερο να παραμένει κανείς εν σιωπή. μήτε ίσως τρόπο. Ο μονόλογος αυτός.Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ 23 λη ώς την πιο ταπεινή —όπως η παρούσα― είναι. μήτε το υπόγειο ρεύμα που γέννησε το βιβλίο υπαινίσσονταν. Τότε. Αν γίνεται. τελειώνοντας το βιβλίο. συνήθως άρρητο. αύριο ή πάντοτε. περιοδικό που εκδίδει η Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου. παραποιεί— τη μυστική φωνή που εγέννησε το ίδιο το έργο. π α ρ α μ ε ί ν ε ι για λίγο ή πολύ σιωπηλός. έτσι και στην «Κόμη της Βερενίκης» οι γνώσεις δεν αποτελούν την Κόμη· ειδικότερα. τότε το βιβλίο είχε λόγο. Ως προς τον τίτλο του. Το ποίημα είχε τον τίτ­ λο «Βερενίκης Κόμη» κ α ι η μ ε τ ά φ ρ α σ η του ο φ ε ι λ ό τ α ν . και σ' ένα κείμενο ποιητικό οι λέξεις δεν είναι το ποίημα. που δημοσιεύ­ θηκε στο Παλίμψηστο. Αν ο υποθε­ τικός α ν α γ ν ώ σ τ η ς . χωρίς να αλλοιωθεί η αιτία εκείνη που τον γέννησε. αυτήν της Βερενί­ κης. είναι μια και μόνη: Ό .κ ά π ο τ ε δε. Είναι γι' αυτόν τον λόγο που η ανά­ λυση ενός έργου του πνεύματος ή της τέχνης. ουδέποτε υ π ο κ α θ ι σ τ ά . ας πούμε με πόνο. ο συγγραφέας έτυχε να δια­ βάσει ένα έξοχο ποίημα του Καλλιμάχου. η πληροφόρηση για τα σ π ο υ δ α ί α της επιστήμης. ό π ω ς για κ ά π ο ι ο σπουδαίον έρωτα. λόγο βαθύ­ τερο που εκδόθηκε. επιθυμεί να καταλήξει σε διάλογο. ο δημιουργός ένιωσε να κ α τ α κ τ ά κάποιες στιγμές ή όνειρα του βίου του. Ό π ω ς όμως σ' έναν π ί ν α κ α ζωγραφικής τα χ ρ ώ μ α τ α δεν είναι ο πίνακας. όμως. ασφαλώς. εν τέλει. να αποκαλυ­ φθεί. προϊόν ενός εσωτερικού μονολόγου. που τ ώ ρ α και στο παρελθόν. Ο συγγραφέας ήθελε να αποφύγει τις αυτονόητες επι­ λογές. που θα μιλούσαν για την εξέλιξη του Σύμπαντος ή της ζωής· διότι μήτε την κεντρική του πρόθεση ανακλού­ σαν. χρήσιμη ίσως γ ι α μια α ρ χ ι κ ή του π ρ ο σ έ γ γ ι σ η . Η μυστική λοιπόν φ ω ν ή π ο υ εγέννησε την «Κόμη της Βερενίκης» δεν έχει λόγο. το βιβλίο στάθηκε τυχε­ ρό. και η α π ο κ ά λ υ ψ η της μαγείας που περιέχουν. τ ι εσωτερικά. πάντως. Έ τ σ ι . π α ρ ά να προσπα­ θεί να τον περιγράψει στα χ α ρ τ ι ά ή τα λόγια. κι αν την επόμενη μέρα —μια επόμενη μέρα— η Βερενίκη υπάρχει π ι α στη μνήμη ή την καθημερινότητα του. Αναμφίβολα. υπήρξε μια κεντρική του έγνοια. τύχη αγαθή.

Με την «Κόμη της Βερενίκης» όμως ο υ π ο γ ρ ά φ ω ν —και όχι για π ρ ώ τ η φορά— αισθάνεται ότι π α ρ α β ι ά σ θ η κ α ν οι κα­ νόνες του παιχνιδιού. Ή το παιχνίδι λοιπόν έχει άλλο νόημα. γυναίκα του πάθους και της μοίρας αλλά και έκρηξη αστρική. τη δύναμη του μύθου και τα π ά θ η τα ανθρώπινα. με συμβολισμούς και ο μ ο ρ φ ι ά ά φ θ α σ τ η . Κ α θ ώ ς μάλιστα ο συγγραφέας του παρόντος βιβλίου ανα­ ζήτησε στην επιστημονική β ι β λ ι ο γ ρ α φ ί α τα σχετικά με την «Κόμη της Βερενίκης». το π ο ί η μ α του Καλλιμάχου που γράφηκε π ρ ι ν α π ό πολλούς αιώνες. υπο­ θέτουν οι σύγχρονες επιστημονικές απόψεις. κ α θ ώ ς λένε οι ναυτικές ιστο­ ρίες. ή οι κανόνες του δεν είναι με πληρότητα γνωστοί. και η Βερενίκη. α π ό το αν τα γ ρ ά μ μ α τ ά του είναι καλλιγραφικά ή με μελάνι πολυκαιρισμένο. ως α π ό μηχανής. Και μια έκρηξη υπερκαινοφανούς. και το π α ρ ό ν βιβλίο απέκτησε τον τίτλο του. Δεν αρκεί η πρόθεση να ή τ α ν α γ α θ ή . αφιερωνόταν —τιμή ίσως. το βιβλίο —κάθε βιβλίο— έχει την τύχη ενός μηνύματος που. Λέγεται ότι οι ά ν θ ρ ω π ο ι της επιστήμης δεν επιτρέπεται να έχουν πίστη σε π ρ ά γ μ α τ α υπερβατικά. Χ ρ ε ι ά ζ ε τ α ι τ α ρ ε ύ μ α τ α της θ ά λ α σ σ α ς ν α . Το ποίημα του Καλλιμά­ χου περιέκλειε. Ανε­ ξ ά ρ τ η τ α α π ό το αν το μήνυμα είναι σπουδαίο ή ανάξιο λόγου. Α π ό δω κι έπειτα. Έ τ σ ι . τότε που ο αστερισμός μεσουρανεί. που δεν την άξιζε— στον υπογράφοντα. α ν α κ ά λ υ ψ ε με έκπληξη ότι στον αστερισμό αυτό έχουν παρατηρηθεί πολλές εκρήξεις υπερκαινοφανών. ο τίτλος του βιβλίου ―η «Κόμη της Βερενίκης»― είχε ανευρεθεί. είναι ένα γε­ γονός γενεσιουργό της ζωής στο Σ ύ μ π α ν αφού τότε και μόνον τότε είναι δ υ ν α τ ή η δ η μ ι ο υ ρ γ ί α τ ω ν β α ρ ύ τ ε ρ ω ν στοιχείων. Έ ν α βιβλίο που α ν α ζ η τ ά τον τίτλο του. Κ α τ ά σύμπτωση μάλιστα αξιοση­ μείωτη. το γ ρ α π τ ό έφυγε οριστικά α π ό το χέρι εκείνου που το έγραψε. την αν­ θ ρ ώ π ι ν η κραυγή και την α ι ώ ν ι α σιωπή του Σ ύ μ π α ν τ ο ς . ρίχνεται στη θάλασσα μέσα σ' ένα μπουκάλι.24 ΓΙΩΡΓΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΑΚΗΣ στον Στυλιανό Αλεξίου. Έ τ σ ι έγινε. που κάπου στο Σύ­ μ π α ν ίσως απετέλεσε την α π α ρ χ ή ζωής· α ς α ν α φ ε ρ θ ε ί ακόμα ότι ο συγγραφέας —ασφαλώς πολέμιος της αστρο­ λογίας— γεννήθηκε το μήνα Μάιο. που ανευρίσκονται στη Γη και τους ζώντες ορ­ γανισμούς.

γ ι α να φτάσει το μήνυμα σ' έναν ή σε π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο υ ς . σ τ α μ ι κ ρ ά ή τ α μ ε γ ά λ α της καθημερινότητας. . Ε ί ν α ι α υ τ ό π ο υ ήθελε ε π ί α ι ώ ν ε ς η Β ε ρ ε ν ί κ η . κ α θ ώ ς α π ό τ ο ν α σ τ ε ρ ι σ μ ό του Λέοντος και της Μεγάλης Α ρ κ τ ο υ έκλαιγε για τα π ά ­ θ η τ α δ ι κ ά τ η ς κ α ι τ α α ν θ ρ ώ π ι ν α . η « Κ ό μ η τ η ς Βερενί­ κης» ά ρ χ ι σ ε τ η δ ι κ ή τ η ς ζ ω ή .Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ 25 έχουν τη σωστή κατεύθυνση. ικανή να αγαπηθεί ή να την αγνοήσουν. να την α γ γ ί ξ ο υ ν μ ε ρ ι κ ο ί μ ε τ ρ υ φ ε ρ ό τ η τ α κ α ι ο ι π ο λ λ ο ί ν α πε­ ράσουν α δ ι ά φ ο ρ ο ι στην π α ρ ο υ σ ί α της. Έ τ σ ι ή α λ λ ι ώ ς . μ έ ρ ο ς π ά ν τ ο τ ε της Γης και μάρτυρας των υπέρλαμπρων εκρήξεων που κάποτε εγέννησαν τον έ ρ ω τ α και τη ζωή. Η Β ε ρ ε ν ί κ η ζει π ι α α ν ά μ ε σ ά μ α ς . στη σ ι ω π ή της ν ύ κ τ α ς ή λουσμένη στο πρωινό φως. και οι ά ν θ ρ ω π ο ι να περιδια­ βάζουν στις παραλίες. Ο σ υ γ γ ρ α φ έ α ς α υ τ ή τ η ζ ω ή μήτε ν α τ η ν κ α τ ε υ θ ύ ν ε ι . μήτε ν α τ η ν α λ λ ά ξ ε ι μ π ο ρ ε ί .

που φέρει το όνομα της Βερενίκης― αλλά την ίδια αυτήν τη Βερενίκη. τα πράγματα ήρθε να καταστήσει δυσκολότερα εκείνος ο σο- . συνάντησε μεγάλη την αντίθεση μιας ομάδας νεώτε­ ρων επιστημόνων. η αγάπη αυτή δεν έχει επαρκείς ερμηνείες.δεν αγάπησε τόσο ένα βιβλίο. Η άποψη ότι είναι γυ­ ναίκα υπαρκτή και του παρόντος. επιμένει ότι η Κόμη της Βερενίκης είναι ένας απλός αστερισμός. εθεάθη από ψαράδες και ποιητές ανοικτά της θάλασσας του Ιονίου ή της Κρήτης.τι φαίνεται.26 ΓΙΩΡΓΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΑΚΗΣ Από το σημείωμα για τη δεύτερη έκδοση . η Βερενίκη δεν έζησε την εποχή των Πτολεμαίων. Δεδομένου όμως ότι παραμένει ένας αστερισμός ή μια γυναίκα του παρελθό­ ντος. ενώ στοιχεία από τη χαμένη βιβλιοθή­ κη της Αλεξάνδρειας βεβαιώνουν ότι η Βερενίκη πράγματι έζησε την εποχή των Πτολεμαίων και μάλιστα είχε άφθαστη χάρη.... μια άποψη που διατυπώθηκε πρόσφατα προκάλεσε αίσθη­ ση στους επιστημονικούς κύκλους. Ίσως γι' αυτό. χωρίς ίσως αντίφαση με τις υπάρχουσες επιστημονικές θεωρίες. γυναίκα της νοσταλγίας και της μοίρας.Ενώ με την παρούσα της έκδοση η «Κόμη της Βερενίκης» αποκτά ίσως το οριστικό της περιεχόμενο. έντονη συνεχίζεται η διαμάχη σχετικά με την ίδια αυτήν τη Βερενίκη. ένας μελετητής ισχυρίζεται άλ­ λωστε ότι η Βερενίκη ουδέποτε υπήρξε. Εκφράσθηκε μάλιστα ο ισχυρισμός ―που είναι δύσκολο να επιβεβαιωθεί απ' όσα γνωρίζομε για τη φύση του φωτός― ότι η Βερενίκη. επικαλούμενη πρόσφατα δεδομένα από διαστημικά τηλεσκόπια. Κατ' αυτήν. Η ομάδα αυτή θεωρεί ότι μια παρόμοια ερμηνεία αντιβαί­ νει στην αρχή της αβεβαιότητας και. Ο αναγνώστης ―ο σύγχρονος αναγνώστης.. Σε μια σπουδαία πραγματεία του. είναι γυναίκα πραγματική και του παρόντος. Από το σημείωμα για την τρίτη έκδοση . Αντίθετα. Έτσι. ερ­ μηνεύεται η καλή τύχη του παρόντος βιβλίου. και τα σχόλια που ακούστηκαν για την «Κόμη της Βερενίκης». και μάλιστα αναγνωρίσιμη από την έκφρα­ ση και τις κινήσεις της.Ως προς τη σύντομη εξάντληση της πρώτης εκδόσεως. ο συγγραφέας αισθάνεται λίγο αμήχανα. ούτε έχει σχέση με εκρήξεις άστρων και τις κινήσεις των γα­ λαξιών. Απ' ό. που κάποια στιγμή πέρασε δίπλα του και συ­ νοδεύει έκτοτε τη σιωπή του. Κι ενώ δεκάδες διδακτορικές διατριβές εξακολουθούν να εκπονούνται γύ­ ρω από το θέμα. τη ζωή ή τα πάθη που προξένησε. η Βερενίκη αγαπήθηκε από τους αναγνώστες της. η ίδια η Βερενίκη με την κοκκινόχρωμη κόμη και τα εκφραστικά μάτια.

Από το σημείωμα για την τέταρτη έκδοση Καθώς η Βερενίκη και το βιβλίο που προκά­ λεσε η ουράνια παρουσία της συνεχίζουν τη δια­ δρομή τους χάρις στην καλοσύνη της κριτικής και των αναγνωστών. Εκεί. που βοήθησε τους ναυτικούς ώς τις μέρες μας. οι αστερι­ σμοί έχουν απεικονιστεί σε χαλκογραφίες με απαλές αποχρώσεις. στο κέντρο του αστερισμού της Βερενίκης και σε διαρκώς μειούμενη από­ σταση. ο αποτραβηγμένος από τα εφήμερα και τον κόσμο. Πράγματι. ένα εντυπωσιακό στοι­ χείο προσετέθη στην αλυ­ σίδα των γεγονότων περί το θέμα. υπάρχει ένας σπειροειδής γαλαξίας ―ο επονομαζόμενος και μαύρος οφθαλμός― που έχει υφή σκοτεινή και του αιώνιου χρόνου.Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ 27 φός. Η ουράνια αυτή σφαίρα εξε­ τέθη σε μια έκθεση για τη ζωή και το έργο του Μερκάτορος που έγινε πρόσφα­ τα στο Αρχαιολογικό Μουσείου του Ρεθύμνου. και η Κόμη της Βερενίκης αναφέρεται ελληνικά και λατινικά. Διαπιστώθηκε ότι η πρώτη χαρτογρά­ φηση του αστερισμού έγι­ νε το 1551 από τον σπου­ δαίο χαρτογράφο Γεράρδο Μερκάτορα. . εξαίσιους χάρτες και την περίφημη επίπεδη απεικόνιση της Γης. που ανεμίζει από άνεμο ανερμήνευτο ανάμεσα στους αστερισμούς του Λέοντος και της Με­ γάλης Άρκτου. Ο σοφός υπενθύμισε ότι. «φιλόσο­ φο του κόσμου και πολί­ τη της Αναγέννησης». ανάμεσα σε υδρογείους. σε μια υπέρο­ χη ουράνια σφαίρα από ξύλινο κορμό. ο συγγραφέας του παρόντος βιβλίου παρέ­ μεινε σιωπηλός μπροστά στον ξανθό «πλόκαμο» της Βερενίκης.

της «Κόμης της Βερενίκης». Η ασά­ φεια συμβαδίζει με αυτήν καθ' εαυτήν την ύπαρξη της «Βερενίκης». τη συνε- . Έτσι λοιπόν. Αν πρόκειται για το πρώτο ή το δεύτερο. Έγραφε άλλω­ στε στον πρόλογο ότι. για την παρούσα έκδοση. Τον συγγραφέα δεν τον χρειάζεται πια. αυτό είναι το οριστικό. Έχουν να λένε άλλωστε ότι κάθε μεγάλος έρωτας έχει ένα τέλος. Ως αστε­ ρισμός ή ως γυναίκα της μοίρας. συνέβαλαν και οι καλές «Πανεπιστημια­ κές Εκδόσεις». η Βερενίκη εξασκεί μια γοητεία. τα γράμ­ ματα ή τα λόγια τους δεν παύουν να συγκι­ νούν τον συγγραφέα. Στην ασάφεια του αριθμού της εκδόσεως. αισθάνεται ο συγγραφέας του βιβλίου. το τελευταίο σημείωμα. και τα σχόλια. Ισχυρίζονται ότι η γρήγορη εξάντληση της κάθε εκδόσεως. εκείνος αισθάνεται ότι ήρθε η ώρα να αποχω­ ριστεί οριστικά τη Βε­ ρενίκη. δεν επέτρεπαν την ακριβή αρίθμη­ ση. αφ' ότου άρχισε να ζει ανάμεσά μας. αφήνεται στον χρόνο να το αποφασίσει. τη ζωή της μήτε να την κατευ­ θύνει. και οι συνεχείς μεταμορφώσεις του εξωφύλλου. που αποκαλείται απλώς «παρούσα».28 ΓΙΩΡΓΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΑΚΗΣ Σημείωμα για την παρούσα έκδοση Ενώ ο κύκλος των αναγνωστών του βιβλί­ ου εξακολουθεί να αυ­ ξάνεται με τον χρόνο. μήτε να την αλ­ λάξει μπορεί. ως μύθος ή ως επιστημονική πραγ­ ματικότητα που δεν επιδέχεται αμφισβήτη­ ση. μια έλξη ανερμήνευτη από μόνη της. θα πρόσθετε ο συγγραφέας. χωρίς να αποφεύγονται τα αισθήματα που συνοδεύουν κάθε αποχωρισμό. Ούτε είχε άλλωστε νόημα. Ή μια συνεχή αρχή.

αν η καλοσύνη των ανα­ γνωστών συνεχιστεί. που οι επιστήμονες έθεσαν σε τρο­ χιά τα τελευταία χρόνια. Έτσι. Μόνο που έχει κάποια ευθύνη και ο αναγνώστης ―«σύ! hypocrite lecteur! mon semblable. . Στα διά­ φορα σημεία του πλανήτη.τις πρώτες δειλές συμπυκνώσεις της αρχέγονης ακτινοβο­ λίας. η «Κό­ μη της Βερενίκης» δεν έχασε στην ισχύ ή το επίκαιρο κάποιων κεφαλαίων της. Η παγκόσμια διάσκεψη για το περιβάλλον. παρελθόν του!. Στη βασική της μάλιστα οπτική ισχύει το αντίθετο. Στη Γιουγκο­ σλαβία ένας πόλεμος. κατέληξε σε ευχολόγια και σε άρνηση λήψεως πρακτικών μέτρων από τους ισχυρούς της γης. και άλλοτε να θρη­ νεί για τα πάθη τα δικά της και τα ανθρώπινα. πεθαίνουν από την πείνα και τις ασθένειες. Ενώ στην μακρι­ νή Ρουάντα. την ανθρώπινη πορεία δεν έπαυσε να χαρακτηρίζει η απειλή και ο παραλογισμός. που είχε περίπλοκη ιστορική. από τα πολλά χρόνια που πέρασαν από την πρώτη της έκδοση. θα συνοδεύει και την επόμενη και τη μεθεπόμενη έκδοση της «Βερενίκης». και οι ιδέες για την κατοπινή εξέλιξή του. Μακάρι. Παράλληλα. Δεν είναι άλλωστε αλήθεια ότι ο αστερισμός εμ­ φανίζεται ―αν οι συνθήκες του ουρανού είναι ευνοϊκές― κατά την άνοιξη. Ο δορυφόρος αυτός. και κυρίως παιδιά με έκπλη­ κτο βλέμμα. που θα οδηγήσουν αργότερα στους σχηματισμούς της ύλης και στους Γα­ λαξίες. ένα γεγονός απαλύνει τα αισθήματα μιας κερδισμένης ελευ­ θερίας αλλά και της θλίψεως από το αναπότρεπτο του αποχωρισμού: Το γεγο­ νός ότι. ούτε στη δραματικότητα των προειδοποιήσεών της. η θεωρία της γενέσεως του κόσμου από μια αρχική Μεγάλη Έκρηξη. που συνεκλή­ θη το 1992 στο Ρίο και δημιούργησε πολλές ελπίδες. Καθώς τα πρώτα αποτελέσματα των μετρήσεων ανακοινώθηκαν το 1992. Έτσι λοιπόν η Βερενίκη. φυλετική αλλά και θρη­ σκευτική βάση οδήγησε στη βαρβαρότητα και την ερήμωση. mon frere!»― αυτού του βιβλίου· που δεν γρά­ φτηκε για να τον διδάξει.Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ 29 χώς αναστατωμένη ψυχή της. χιλιάδες πρόσφυγες του εμφυλίου. άλλωστε. εξακολουθεί να χαίρεται για τα επιτεύγματα. εξοπλισμένος με όργανα μεγά­ λης ευαισθησίας. ενεδρεύει πάντα το Κακό. και να λιγοστεύει ο παραλογισμός. ενετόπισε στις εσχατιές του Σύμπαντος -στο απώτερο δηλα­ δή. καθώς περνούν τα έτη και οι αιώνες. απέκτησαν λοιπόν μια νέα επιβεβαίωση. από τον αστερισμό που ανεμίζουν τα υπερήφανα μαλλιά της. που. κέρδισαν νέα ορμή από τα εκπλη­ κτικά ευρήματα ενός τεχνητού δορυφόρου. Ενώ όμως αυτό είναι το οριστικό σημείωμα. ενθουσιασμός προκλήθηκε στον επιστημονικό κόσμο. αλλά για να του μιλήσει. να πολλαπλασιάζονται τα επιτεύγματα. Πολλά από όσα αναφέρονται στο βιβλίο.

Τη με­ γαλειώδη γένεση και την εξέλιξη του είναι.τι π λ η ρ ο φ ο ρ ί α α π ό το πείραμα έφθασε μέχρις εμάς. Στη μακραίωνη διαδρομή του αν­ θρώπου επί της Γης. Ο επιστήμονας που το σχεδίασε δεν είναι πια τριγύρω για να μας εξηγήσει τί ακριβώς έκανε και. Έ ρ γ ο ασφαλώς φιλό­ δοξο.και σφραγίζουν τη φιλοσοφία. Μόνο που η . τους μύθους και τις ποικίλες μορφές τέχνης. Περίπου όπως ο ικανός αρχαιολόγος. Προκειμένου. είναι α ν ά γ κ η να μελετήσουμε ό. τί σκο­ πό εξυπηρετούσε. το πεπερασμένο ή άπειρο της εκτάσεώς του. τα σχετικά ερωτήματα ―για τη γένεση του Σύμπαντος. που καθιστούν ανέφικτη την επανάληψή του στα γήινα ερ­ γαστήρια. την ύπαρξη κινητήριας δυνάμεως ή το τέλος του― αποτελούν βασικό στοιχείο της αγωνίας ή φαντασίας του ανθρώπινου είδους.I. Οι δε τρόποι που ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τη δομή και τη λει­ τουργία του Κόσμου ανακλώνται σε κάθε μεγάλο πολιτισμό ή σε κάθε θρησκεία . αλλά όχι ιδιαίτερα πρωτότυπο. Ή τ α ν δε τέτοιες οι συνθήκες και η θερμοκρασία του πειράματος. κυρίως. που επιχει­ ρούν να περιγράψουν οι σελίδες που ακολουθούν. κατά πρώτο λόγο. H σημερινή εικόνα του Σύμπαντος Από τον μύθο στην επιστήμη Τ ο ΒΙΒΛΙΟ ΑΥΤΟ ΑΦΟΡΑ Σ ' ΕΝΑ ΠΕΙΡΑΜΑ που έγινε πριν από 15 δισε­ κατομμύρια χρόνια. που από κά­ ποια ευρήματα ή υποθέσεις οδηγείται στην ανασύνθεση μιας ολόκληρης εποχής. τα σχετικά με το Σύμπαν έχουν μια ιδιαίτερη βαρύ­ τητα. να ανασυνθέσουμε την αρχική εικό­ να. Δεν είναι περίεργο ότι και σήμερα. συνεπώς. Το πείραμα αυτό ήταν η δημιουργία του ίδιου του Σύμπαντος.

Είναι χρήσιμο. επιπρόσθετα στη λογική κατεργασία. Το βίωμα του έναστρου ουρανού δεν παύει. επιβιώνει για αιώνες. Είναι γεγονός ότι. οι άξονες των σχετικών αντιλήψεων: Πρώτα υπήρξε η επικράτηση του Λόγου. Στην ποιητική μαγεία των εικόνων κρυβόταν η ανάγκη του ανθρώπου να καθησυχάσει τον τρόμο του για το υπερφυσικό και το άγνωστο. αιώνα που συνέβη το ανεξή­ γητο ελληνικό θαύμα.32 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ απάντηση. ασφαλώς. όχι απλώς την ικανότη­ τα να έχει μια ερμηνεία πειστική των φυσικών φαινομένων. άλλωστε. να αναφερθούν. για πρώτη φορά τη δυνατότητα να προβλεφθούν με σχετική ακρίβεια οι κινήσεις των ουράνιων σωμάτων. ο Αϊνστάιν μετακινεί την προσοχή μας από τις λεπτομέρειες στη σύλλη­ ψη του Όλου. ο Αριστοτέλης επιβάλλει μια λογική αντίληψη για τον Κόσμο. και το αστρονομικό του πρότυπο. απλώς. περισσότερο από ερμηνείες ο άνθρωπος αναζητού­ σε στο Σύμπαν ασφάλεια και εικόνες οικείες στην εμπειρία του. η αντίληψη για τον Κόσμο υφίσταται μια ρι­ ζική και αιφνίδια μετατροπή. Ο μύθος ή η φαντασία. διάφο­ ρους από τους ανθρώπινους. Έτσι. ο Αναξίμανδρος. Έτσι. για να κατανοηθούν τα παρατηρούμενα φαι­ νόμενα. επειδή αυτές είναι τελειότερες! Τις ιδέες αυτές επεξεργάζεται ο Πτολεμαίος. αλλά και τη δυνατότητα να κυριαρχήσει σ' αυτά. επιδιώκεται διαρκώς και περισσότερο μέσω της επιστημονικής γνώσεως. ο Αριστοτέλης. στις αρχές του αιώνα μας. που έχει ταυτόχρονα αισθητική ομορφιά: ότι η Γη ακινητεί στο κέντρο του Σύμπαντος και ότι τα άστρα και οι πλανήτες κινούνται περί αυτήν σε κυκλικές τροχιές· κυκλικές. Η ανθρώπινη νόηση αισθάνεται. δίδουν τη θέση τους στη λογική κατεργασία και στα πρώτα στοι­ χεία επιστήμης. Εικόνες ανθρωπομορφικές συνόδευαν τον Ή λ ι ο ή την εμφάνιση της Σελήνης. απλώς. ο Πλάτων― δέχονται πρώτοι ότι το Σύ­ μπαν δεν δημιουργήθηκε και ούτε υπήρχε αποκλειστικά για τον άνθρω­ πο. έχοντας και την ευλογία της Χριστιανικής Εκκλησίας. με τους Έλληνες φιλοσόφους· αργότερα.Χ. Οι Έλληνες διανοητές ―ο Πυθαγόρας. να υποβάλλει . ήρθε η μεθοδική παρατήρηση και μαθηματική διατύπωση των φυσικών νόμων από τον Νεύτωνα .τέλος. τα κε­ λύφη του οστράκου. Έ δ ι ­ νε. Με την Ελληνική σκέψη. πριν από τον 6ο π. κατά χρονική αλληλουχία. και χωρίς αυτό να είναι κατ' ανάγκην θετικό. Η περιγραφή των μύθων και των φιλοσοφικών ή θρησκευτικών από­ ψεων γύρω από το Σύμπαν δεν ανήκει στους σκοπούς του παρόντος βι­ βλίου. ενώ τα αστέρια χόρευαν σε θεϊκούς ρυθμούς. οι Βαβυλώνιοι και οι Αιγύπτιοι θεωρούσαν το Σύμπαν ως ένα όστρακο που επέπλεε στην απέραντη θάλασσα· η Γη και ο ουρανός ήσαν.

Το 1981 οργανώθηκε ένα συνέ­ δριο κοσμολογίας από την Καθολική Εκκλησία. Οι κοσμολογικές θεωρίες προσπαθούν τώρα να συμβιβάσουν τις απαιτήσεις της λογικής αναλύσεως με τη μεθοδική παρατήρηση του Κόσμου.. γιατί είναι η στιγμή της Δημιουργίας· και η στιγμή της Δημιουργίας είναι δουλειά του Θεού. αφού οι αντιλήψεις του Αριστοτέλη κυριαρχούν. αλλά και αυτούς της Ασίας. Ό π ω ς ανακοίνωσε στο τέλος ο ίδιος ο Πάπας στους συνέδρους. κυρίως από τους Πα­ τέρες της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Για τους πολλούς αιώνες που ακολουθούν. με τα ποικίλα δόγματα και τις διακυμάνσεις της ισχύος της. ο Λόγος κυριαρχεί. αλήθειες εξ αποκαλύψεως. διδάσκει τολμηρά ότι «το άπειρο Ον δημιούργησε τον κόσμο από το τίποτε και τον δημιούργησε όχι εν χρόνω. Στους σημερι­ νούς. Ό σ ο βέβαια τα επιστημονικά όργανα τελειοποιούνται. μια μι­ κρή ομάδα άστρων στον αστερισμό της Μεγάλης Άρκτου δεν είναι παρά η χαμένη βασιλική πλεξούδα της Βερενίκης. που κυρίως εκπροσωπείται από τον Αριστοτέλη. η Θρησκεία είναι. Στο έξοχο ποίημα του Καλλιμάχου.Χ. βέβαια. που έδωσε τον τίτλο στο παρόν βιβλίο. αυτή τη φορά. εν τού­ τοις. Αγνοείται όμως από τους συγχρό­ νους του. οι παρατηρή­ σεις γίνονται ακριβέστερες. Η δε Ελληνική σκέψη. κατ' εξοχήν στον Ευρωπαϊκό χώρο.Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ 33 τη μαγεία του στον άνθρωπο και να συνδέεται με τα πάθη του. η προσαρμοστικότητά της απέναντι στο κύρος το επιστημονικό γίνεται συχνά παροιμιώδης. ότι η Γη απλώς περιστρέφεται περί τον άξονά της και γι' αυ­ τό τα άστρα ανατέλλουν και δύουν. κάποτε γίνονται προσπάθειες να εναρμονισθεί ο φιλοσοφικός λόγος με το δόγμα. Και συχνά καταφεύγει σε μηχανισμούς κα­ τασταλτικούς για να αντιμετωπίσει ιδέες ανεπιθύμητες. Στις σχέσεις της με τον επιστημονικό λόγο. Οι αλήθειες είναι. Έ ν α ς καινούργιος π α ρ ά γ ο ν τ α ς επηρεάζει όμως τη διαπάλη των κοσμολογικών ιδεών: Είναι η εξάπλωση της Χρι­ στιανικής Θρησκείας. Μαλλί της Βερενίκης πάλι ας γίνω κι ο Ωριων ας πάει να λάμπει πλάι στον Υδροχόο. επηρε­ άζει όχι μόνον τον Ευρωπαϊκό πολιτισμό. καιρούς. Ωστόσο. άλλωστε.. τον 5ο μ. αλλά μαζί με τον χρόνο».η ίδια όμως η Μεγάλη Έκρηξη δεν πρέπει να ερευνά­ ται. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Ινδός αστρονόμος Aryabhata επιμένει. Ο Αυγουστίνος. εξ ορισμού αντιφατική. αιώνα. «Είχα κάθε λόγο να είμαι ευχαριστημένος που ο . οι επιστημονικές θεωρίες για την εξέλιξη του Σύμπαντος από μια αρχική Μεγάλη Έκρηξη είναι αποδεκτές από την Εκκλησία . που ήδη νοσταλγεί σπαρα­ κτικά: Τί θέλω εγώ στους ουρανούς.

Hawking. Αφού διασχίσουν επτά ουράνιες σφαίρες. πνευματικές όμως αυτήν τη φορά. Στα δύο πρώτα βιβλία ο ποιητής διασχίζει τον υλικό κό­ σμο: από τον Άδη. Εννέα ομό­ κεντρες σφαίρες. Οι μελετητές του Δάντη υποθέτουν ότι ο ποιητής έφθασε στην αποκαλυπτική του ενόραση. φθάνουν στην ένατη και μεγαλύτερη σφαίρα. όσο η ακτίνα τους είναι μικρότερη. όπου και τα όρια του κόσμου. επειδή αγνοούσε την Ευκλεί­ δεια Γεωμετρία. τον Δάντη οδηγεί η πολυαγαπημένη του Βεα­ τρίκη. είναι η «Θεία Κωμω­ δία» του Δάντη. αλλά και να συνδεθεί η λειτουργία του κόσμου με τα ανθρώπινα. που δέσποζε επί αιώνες. ωστόσο. τα κοσμολογικά πρότυπα. Στο τρίτο βιβλίο. αποκτούν μιαν άλλη διάσταση. Είναι εντυπωσιακό ότι η παραπάνω εικόνα έχει ομοιότητα με το θεω­ ρητικό πρότυπο για τα γαλαξιακά συστήματα που διατύπωσε έξι αιώνες αργότερα ο Αϊνστάιν. Είχε όμως πολλές γνώσεις αστρονομίας. υλική ή πνευματική. γράφει ο S. ούτε μια στιγμή Δημιουργίας». που βρίσκεται στο παγωμένο εσωτερικό της Γης. ακόμα και με επιρροές θρησκευτικές. Εκεί βρίσκεται φυσικά και η κατοικία του Θεού. Η Βεατρίκη δίδει τη χαριτωμένη και τυπικά γυναικεία δικαιολογία ότι κάθε σφαίρα. Ό π ω ς παρατηρεί ο ποιητής. μέ­ χρι το απαραίτητο Καθαρτήριο στους πρόποδες ενός βουνού. Αντίθετα με τις πλανη­ τικές. που δεν επιλέγεται τυχαία. α π ' όπου εκπέμπεται εκτυφλωτικό φως. Την πλήρη περιγραφή για τη Μηχανική των ουράνιων σωμάτων. αλ- . Αυτό σημαίνει ότι δεν υπήρξε ποτέ μια αρχή του Σύμπαντος. δηλαδή τις υλικές σφαίρες: Εκεί η ταχύτητα περιστροφής μεγαλώ­ νει ανάλογα με την ακτίνα. και μια όγδοη με τα αστέρια του ζωδιακού κύκλου. Σφραγίζονται από μαγεία ποιητική και ανακλούν την επιθυμία όχι μόνον να κατανοη­ θεί. την Primum Mobile. οι αιθέριες σφαίρες περιστρέφονται τόσο γρηγορότερα. που φέρουν τα ονόματα των πλανητών του ηλιακού συστήματος. Με την εφεύρεση του τηλεσκοπί­ ου. τον «Παράδεισο». περιστρέφε­ ται τόσο γρηγορότερα όσο πιο τέλεια είναι. εξακριβώνεται ότι οι πλανήτες κινούνται γύρω από τον Ήλιο και μά­ λιστα σε τροχιές ελλειπτικές· η Γη ή ο Δίας αποτελούν τα κέντρα περιφο­ ράς μικρών δορυφόρων. ανατρέπει πρώτα ο Κοπέρνικος· και. περιβάλλουν τον Θεό και ρυθμίζουν την κίνηση των υλικών σφαιρών. Τη γεωκεντρική αντίληψη για τον Κόσμο.34 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ Πάπας δεν εγνώριζε το θέμα της διάλεξης που μόλις είχα δώσει στο συνέ­ δριο». οι πειραματικές ικανότη­ τες και οι παρατηρήσεις του Γαλιλαίου. Μέσω της τέχνης. αλλά όχι περιορισμένος. Έ ν α παράδειγμα. που δεν είναι ικανή να περιγράψει το Σύμπαν. οριστικά. «που αφορούσε στη δυνατότητα να είναι ο χωρόχρονος πεπερασμένος.

Ο Νεύτων δί­ δει και την ερμηνεία αυτών των κινήσεων.περίπου σαν ο παρατηρητής του να ευρίσκεται έξω από αυτό. θα δώσει τον 17ο αιώνα ο Νεύτων. σφραγίζει με τη με­ γαλοφυία του την έρευνα για τη φύση και τις ιδιότητες του φωτός. Υπήρξε τόσο επιβλητικό το οικοδόμημα της Νευτώνειας Μηχανικής. με τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας. η επιστημονική γνώση είναι οπλισμένη με δύο σπουδαία εργαλεία μεθόδου και γνώσεων: Τη Θεωρία της Σχετικότητας και την Κβαντομηχανική· η πρώτη. προκαλεί τη βαρύτητα. Η άρση ορισμένων εσωτερι­ κών τους αντιφάσεων. η διαμόρφωση δηλαδή μιας κβαντικής θεωρίας . που η επιστήμη δύσκολα θα επείθετο για την αναθεώρηση του. το Σύμπαν θεάται στη σύνολη εικόνα του . κυρίως. Διαμορφώνεται. τη Φυσική σφραγίζει κατά τις πρώτες δεκαετίες του αιώ­ να μια άλλη επανάσταση. αλλά και αποτελεί την α π α ρ χ ή επαναστατικών τεχνολογικών επινοήσεων. Ταυτόχρονα. απλώς. Έτσι.Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ 35 λά και πολύ πέρα από αυτήν. αυτή τη φορά από μια πλειά­ δα σπουδαίων φυσικών. της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότητας. Ο Αϊνστάιν αναδεικνύει την πραγματική υφή του χώρου και του χρόνου και τη μεταξύ τους σχέση: Δεν είναι. Περί τα μέσα λοιπόν του αιώνα μας. που είχαν προβλεφθεί από τη θεωρία. η Κβαντομηχανική όχι μόνον επιβεβαιώνεται από τα πειρά­ ματα. Η θεωρία δηλαδή που περι­ γράφει τον μικρόκοσμο ― τον κόσμο των ατόμων. οι νόμοι της βαρυτικής έλξης αποκτούν το βαθύτερο περιεχόμενό τους και μια ενοποιητική διάσταση. ο χώρος και ο χρόνος η σκηνή των κοσμικών γεγονότων. η δεύτερη. Παράλληλα. ήταν όχι απλώς ριζοσπαστική αλλά και ποιοτικά διάφορη. που εκόμισε ωστόσο στις αρχές του 20ού αιώνα η σκέψη του Αϊνστάιν. ως συνέπεια των θεμελιωδών φυσικών νόμων που ο ίδιος διετύπωσε. των πυρήνων και των ηλεκτρονίων. για παράδειγμα της Γης. Ο «χωρόχρονος» είναι στην πραγματικότητα ο βα­ σικός ιστός του Σύμπαντος· η καμπύλωσή του από την παρουσία ενός υλικού σώματος. Διότι δεν παρέχει απλώς τα απαραίτητα μαθηματι­ κά για την κίνηση των σωμάτων στον χώρο και τον χρόνο. επαληθεύονται πει­ ραματικά και την καθιστούν μια αναμφισβήτητη αλήθεια. του μικρόκοσμου. Θεωρία τολμηρή αλλά και σίγουρη στην ερμηνευτική της ικανότητα. Μέσα από την αυστηρή μαθηματική γλώσσα της Ειδικής και. Το βι­ βλίο του "Principia Mathematica" ανήκει στα μνημειώδη επιτεύγματα της ανθρώπινης σκέψης. Απροσδόκητα φαινόμενα ―όπως η σχετικότητα του χρόνου ή η καμπύλω­ ση του φωτός―. ερμηνευτική του μεγάκοσμου. η Κβαντομηχανική. και παρά την επική αντίθεση του Αϊνστάιν στις βασικές της αντιλήψεις. Η νέα άποψη για το Σύμπαν. αλλά τα επηρεάζουν και επη­ ρεάζονται από αυτά.

. τό πάν εξελίσσε­ ται». προς το παρόν. εκπομπή ποικίλων ακτινοβολιών αλλά και ασύλ­ ληπτες διεργασίες της ύλης. Τρομακτικοί είναι πρώτα-πρώτα οι αριθμοί που αναφέρονται στις αποστάσεις ή άλλα μεγέθη του. αποτελεί αυτή τη στιγμή επίμονη αναζήτηση της Φυσικής.και έχει την αρχή του σε συγκεκριμένο χρόνο στο παρελθόν. αλλά και αιφνίδιες εκρήξεις. Ό π ω ς έγραψε ο ιατροφιλόσοφος Γ. Το άπειρα μικρό και το απέραντα μεγάλο Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ είναι ασφαλώς διαφορετική από αυτήν που περιέγραψαν οι μύθοι ή η ευαισθησία των ποιητών. η ιδέα ενός παρόμοιου Σύμπα­ ντος ίσως εξέφραζε τη βαθύτερη ανάγκη του για μιαν αλήθεια αιώνια και αμετάβλητη.και υφίσταται μια συνεχή εξέλιξη προς ένα άγνωστο.που είτε υπήρχε από πάντα σ' έναν άπειρο χρόνο είτε δημιουργήθηκε μεν κάποια στιγμή στο παρελθόν. αμετάβλητο . τέλος. Δεν είναι μόνον ότι η ποίηση σχεδόν εξέλιπε από τα ανθρώπινα. η εξέλιξη των επιστημονικών οργάνων υπήρξε εντυπωσιακή. Χαρακτηρίζεται από αργές αλλαγές. αλλά διαστέλλεται . εξάλλου. πρέπει να αποδεχθεί ότι αυτό το αδιανόητο Όλον είναι το αποτέλεσμα μιας αδιανόητης εκρήξεως στο μακρινό παρελθόν ― σημάδια της οποίας υπάρχουν εν τούτοις και σήμερα. Καθώς ο άνθρωπος αισθάνεται παροδική την παρουσία του στον κόσμο. Είναι μόνον τις τελευταίες δεκαετίες που η εικόνα ανατρέπεται. ηρε­ μία. Δια­ πιστώνεται ότι το Σύμπαν δεν είναι στατικό.τι είναι το Άπειρον. και π α ρ ' όλο που η επιστημονική έρευνα κατέκτησε πολλά και σπουδαία. Κατά τις τε­ λευταίες ιδίως δεκαετίες. Παρά τη φαινομενική του.36 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ της βαρύτητας. ό.τι υπάρχει έν τω Ά π ε ί ρ ω τό οποίον περιλαμβάνει τά Σύμπαντα. Και απεκάλυψε ένα Σύμπαν που δεν μπορεί εύκολα να το συλλάβει το ανθρώπινο μυαλό. το Σύμπαν είναι βίαιο. Τό πάν μεταβάλλεται. αλλά δημι­ ουργήθηκε περίπου όπως είναι σήμερα. ό. Γεωργουδάκης «"Ο. Έκπληκτη η ανθρώ­ πινη νόηση. Αξίζει ωστόσο να σημειωθεί. υπήρχε μια καθολική παραδοχή για ένα Σύμπαν στατικό.τι είναι τά Σύμπαντα έν τω απεί­ ρως μέγα και έν τω απείρως μικρω τά οποία ό ανθρώπινος νους αδυνα­ τεί νά περιλάβη από της έλξεως και ώσεως των έσχατων ατόμων της ύλης μέχρι της τρομακτικής άνατινάξεως ωκεανών διαπύρου Ύλης. είναι μιά έκτύλιξις. μιά έξέλιξις. και να σημειωθεί με έμφαση: Μέχρι το πρώτο τέταρτο του αιώνα μας.

συνήθως εκφράζονται παραστατικά. είναι 13 g/cm3. Επειδή ακριβώς οι αποστάσεις αυτές είναι τεράστιες. είναι διδακτική επίσης η αναφορά σε ορισμένα μεγέθη που χαρακτηρίζουν τον μικρόκοσμο. τον κοντινότερο προς τον δικό μας γα­ λαξία . Χρειάζονται δηλαδή κάπου 10 εκατομμύρια άτομα στη σειρά για να καλύψουν τη μύτη ενός μολυβιού.τέλος. Και ενώ η μέση πυκνότητα. αυ­ τή του πυρήνα των ατόμων προσεγγίζει τα 2. και 2 εκατομμύρια έτη για να φθάσει στην Ανδρομέδα. Είναι όμως μια κλίμακα που επιφυλάσσει πολλές εκπλήξεις. το βασικό μικροσωματίδιο της ύλης. όπως αυτή που υποθέτουμε ότι υπάρχει στον αστερισμό του Κύκνου. Έτσι. έχοντας διασχίσει μερικά δισεκατομμύρια γαλαξίες που ο καθένας απο­ τελείται κατά μέσο όρο από 100 δισεκατομμύρια άστρα! Αν όμως οι αριθμοί αυτοί δίδουν μια ιδέα της ασύλληπτης εκτάσεως του Σύμπαντος. τα άτο­ μα του Σύμπαντος υπολογίζονται σε 1079 Η κλίμακα λοιπόν από το απείρως μικρό ―τον μικρόκοσμο― στο απέ­ ραντα μεγάλο είναι ασύλληπτη. έχει πολύ μεγα­ λύτερη μάζα από αυτήν του Ήλιου. ας πούμε στον πυρήνα της Γης. Ας σημειωθεί μόνον ότι για να διανύσει το φως ένα πρωτόνιο. Ας υπομνησθεί ότι το φως τρέχει με ταχύτητα 300. ο Ήλιος έχει μάζα πε­ ρίπου 2xl0 3 0 kg και διαστάσεις 10 6 km. στα πέρατα του ορατού Σύμπαντος.1 0 m.8 x 1014 g/cm3! Είναι ενδεχόμενο ο αναγνώστης να έχει κουρασθεί από την αναφορά στους αριθμούς.000 φορές περίπου από αυτές του πρωτονίου. ένας υποθετικός ταξι­ διώτης χρειάζεται ένα μόνο δευτερόλεπτο για να φτάσει στη Σελήνη· χρειάζεται μερικές ώρες για να ξεφύγει από το ηλιακό μας σύστημα .2 4 sec ― σε αντίθεση με τα 15 δισεκα­ τομμύρια χρόνια που απαιτούνται για όλο το Σύμπαν. κατά έναν αριθμό με 21 μηδενικά! Έ ν α μέσο άτομο. με τον χρόνο που χρειάζεται το φως για να τις καλύψει. όπως αυτό του οξυγόνου. αυτός ο υποθετικός ταξιδιώτης.είναι ελαφρότερο δηλαδή α π ό ένα κουνούπι. μεγαλύτερες κατά 100. Εάν υποτεθεί ότι όλα τα αστέρια περιέχουν τον ίδιο αριθμό ατόμων με τον Ήλιο. έχει διαστάσεις 10 . Το πρωτόνιο. Το νόημα αυτής της αναφοράς είναι να καταδειχθούν η . Μια μαύρη όμως οπή. χρειάζεται 10 . Ταξιδεύοντας μ' αυτή την ιλιγγιώδη ταχύτητα. τη μεγαλύτερη ταχύτητα που γνωρίζει η Φύση.000 έτη για να διασχίσει τον Γαλαξία μας. χρειάζεται 15 τουλάχιστον δισεκατομμύρια έτη για να βρε­ θεί. Είναι προφανές ότι ο αριθμός των ατόμων στο Σύμπαν είναι κολοσσιαίος.κά­ που 100. έχει διαστάσεις 1Ο 1 5 m και την απειροελάχιστη μάζα των 1Ο-27 kg.000 χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο. αλλά διαστάσεις μόνον 10 km.Η Σ Η Μ Ε Ρ Ι Ν Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ 37 Διδακτική για τον σκοπό του παρόντος βιβλίου είναι η αναφορά με­ ρικών χαρακτηριστικών αποστάσεων στο Σύμπαν.

επιφανειακή θερμοκρασία 5. τον πολυύμνητο και. Ο δικός μας Ήλιος. Από τα δύο. Το δέος όμως επαυξάνεται. Τα άλλα αστέρια έχουν μάζα που. παρόμοιοι με τον δικό μας. τα αστέρια συνίστανται κατά 75% του βάρους τους από υδρογόνο και κατά 2 3 % περίπου από ήλιο. ο σί­ δηρος. το ίδιο συμβαίνει και με την ποικιλία των αστρικών σωμάτων ή την ιεραρχι­ κή τους τάξη. Είναι αξιοσημείωτο ότι. που μπορεί να θεωρηθεί ένα «τυπικό» αστέρι. ελάχιστο. συμπληρώνουν το υπόλοιπο.38 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ απεραντοσύνη της κλίμακας και οι δυσκολίες που συναντά η επιστημονι­ κή της διερεύνηση. μόνον μ' αυτό που προξενεί η ανθρώπι­ νη βλακεία μπορεί να συγκριθεί― δεν είναι αδικαιολόγητο. φτάνει και τις πενήντα φορές τη μάζα του Ήλιου. ηλεκτρονικά μικροσκόπια για τα κύτταρα και τη διπλή έλικα των μορίων της κληρονομικότητας. Το ανθρώπινο δέος μπροστά στον έναστρο ουρανό ―δέος που. οπτικά τηλεσκόπια ή ραδιοτηλεσκόπια για την ανίχνευση ενός μακρινού γαλαξία. Είναι ίσως περιττό να σημειω­ θεί ότι η καταγραφή ή ο συνδυασμός των δεδομένων και η πολύπλοκη θεωρητική τους επεξεργασία έγινε δυνατή μόνον χάρις στην αλματώδη εξέλιξη των ηλεκτρονικών υπολογιστών. ενώ στα μι­ κρότερα δεν υπερβαίνει το ένα της δέκατο. ο άνθρακας. Τα βαριά στοιχεία.000 km. Ό σ ο πράγματι απομακρυνόμαστε από τα ανθρώπινα μέτρα. όταν στην εμπειρία προστίθεται και η επιστημονική γνώση. ποσοστό της ύλης ενός αστεριού. έχει ακτίνα γύρω στα 700. η ανίχνευση των όσων συνιστούν το Σύμπαν απαιτεί όργανα διαρκώς πιο πολύπλοκα: επι­ ταχυντές και ηλεκτρονικές διατάξεις για τα στοιχειώδη συστατικά της ύλης. Οι ήλιοι αυτοί βρίσκονται σε πολύ μεγαλύτερες απο­ στάσεις και διαφέρουν μεταξύ τους στη μάζα ή τις διαστάσεις― έχουν όμως κοινή περίπου σύσταση και δραστηριότητα. . Τα αστέρια είναι απλώς ήλιοι. Είναι αυτή που αποκαλύπτει το βάθος ή τις προεκτάσεις των όσων η όραση αντιλαμβάνεται. όπως δείχνει η ανάλυση των φασμάτων τους. Μοναχικά αστέρια και κοινωνικοί γαλαξίες Α Ν ΟΜΩΣ Η ΑΝΑΦΟΡΑ στα μεγέθη του Σύμπαντος εντυπωσιάζει. δηλαδή. πρώτα ―και τα απλούστερα― στοιχεία του περιοδι­ κού συστήματος. σύμφωνα με τον Βολταίρο. όπως το οξυγόνο. κα­ μιά φορά. Τη βασική μονάδα του Σύμπαντος αποτελούν τα αστέρια.500 Κ και εσωτερική θερμοκρα­ σία μερικά εκατομμύρια βαθμούς. μοναδικό. υπο­ τίθεται. και είτε προς το ελάχιστο είτε προς το μέγιστο.

που σ' έναν μακρι­ νό παρατηρητή ο Γαλαξίας θα έμοιαζε με δίσκο αθλητικό που έχει διάμε­ τρο 100. άλλοι σπειροειδείς ή και έχουν σχήμα ανώμαλο. οι κβάσαρ. που είναι ορατά με γυμνό μάτι στον ουρανό. αργότερα απειλεί να τα συνθλίψει. Δεν έχουν όμως όλοι οι γαλαξίες το ίδιο σχήμα. Ο Α. Είναι δε τέτοια η διάταξή τους.000 και πάχος 2. άλλω­ στε. σε σμήνη γαλαξιών. ανή­ κουν όλα στον Γαλαξία μας· και π α ρ ά τους σχετικούς μύθους ότι δεν μπορούν να μετρηθούν. που ίσως εκπέμπουν ακτινοβολία όσο εκατό κανονικοί γαλαξίες. Η εκπομπή ακτινοβολίας είναι το αποτέλεσμα της συνεχούς αυτής διαπάλης. αναπτύσσο­ νται και πεθαίνουν― το ά φ θ ο ν ο υδρογόνο «καίγεται» στο εσωτερικό τους. Τα αστέρια είναι ιεραρχικά οργανωμένα σε σμήνη και γαλαξίες· και οι τελευταίοι πάλι. Ο δικός μας Γαλαξίας ανήκει στην ίδια ομάδα με δεκαέξι άλλους· είναι η γειτονιά μας. του Σύμπαντος. ο Γαλαξίας μας περιλαμβάνει 200 τουλάχιστον δι­ σεκατομμύρια άστρα. η ετερόφωτη λαμπρότητά τους ξεπερνά συχνά αυτήν των αστε­ ριών. έχουν εντοπισθεί ιδιόμορφοι· «ημιαστρικοί» γαλα­ ξίες. και το φως τους δεν οφείλεται σε πυρηνικές αντιδράσεις. Με πυρηνική αντίδραση. Τα αστέρια αυτά. τα φώτα σιγαλέα κινώνται των αστέρων λελυπημένα.000. βρίσκονται πο­ λύ κοντά.000 ετών φωτός. Συνολικά. ωστόσο. και ένα διακριτικό γνώρισμα των αστεριών. Το μέγεθός τους. παράγο­ ντας άφθονη ενέργεια. Κάλβος δίδει έξοχα την υποβλητικότητα της εικόνας του έναστρου ουρανού: Kai εις την σκοτιάν βαθείαν. Στις εσχατιές. Οι γνώριμοι μας πλανήτες έχουν πολύ μικρότερη μάζα από τα αστέρια. δεν ξεπερνούν τις 3.Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ 39 Η κοινή σύσταση είναι λοιπόν ένα από τα χαρακτηριστικά των αστε­ ριών. Στο μεγα­ λύτερο μέρος της ζωής τους ―γιατί και τ' αστέρια γεννώνται. Αν οι υποθέσεις για τη δημιουργία των πλανητικών συστημάτων είναι σωστές. προσπαθούν τ' αστέρια ν' αντιμετωπίσουν τη βαρύτητα· που ενώ είναι η δύναμη που τα γέννησε. υπολογίζεται ότι δεν υπερβαίνει αυτό του Ηλιακού μας συστήματος. Οι κβάσαρ είναι τόσο φωτεινοί. Το άλλο είναι η εργώδης εσωτερική τους δραστηριότητα. μετατρέπεται στο στοιχείο ήλιο. εν τούτοις. εις το απέραντον διάστημα. Με αυτό τον τρόπο. Επειδή. Άλλοι είναι ελλειπτι­ κοί. . ωστόσο. πλανήτες θα πρέπει να υπάρχουν στο Σύμπαν σε αριθμό συγκρίσιμο με τα αστέρια.

δηλαδή. εμπλουτι­ σμένο σε μικρό ποσοστό με μέταλλα. Σε αντίθεση με τα αστέρια. αστέρι στον Ήλιο. Πράγματι. μπορεί να έχει παύσει να υπάρχει. οι γαλαξίες δεν φαίνεται να πάσχουν από μοναξιά. εν τούτοις θα εξακολουθεί να λάμπει στον ουρανό! Αντίστροφα τώρα: Αν ο γειτονικός μας γαλαξίας. οι πληροφορίες που ξεκινούν από κάποια γωνιά του Σύμπαντος. το φως χρειάζεται σχεδόν εννέα χρόνια για να φτά­ σει στη Γη. έγινε στην πραγματικότητα πριν από 160. Αν.000 χρόνια. Διότι οι κοσμικές αποστάσεις είναι τεράστιες. οι αποστάσεις μεταξύ των αστεριών ενός γαλαξία είναι τεράστιες. Αυτό που ωστόσο πρέπει να συνειδητοποιήσει ο αναγνώστης είναι ότι. Οι γείτονές τους βρίσκονται σχετικά κοντά. Η έκρηξη του υπερκαινοφανούς (του supernova 1987Α) στο νεφέλωμα του Μαγελάνου. εξαιρετικά αραιή μεσοαστρική ύλη.και μό­ νον υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε για τη σημερινή του κατάσταση. αυτός της Ανδρομέδας. και οι κάτοικοι του παρατηρούν τη Γη με τηλεσκόπια εξαιρετικής ισχύος. Έτσι. ο πλησιέστερος γείτο­ νας του βρίσκεται μερικές εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά. παρατηρούμε ουσιαστικά το παρελθόν του. Έ ν α παρόμοιο αστέρι. Πρέπει να σημειωθεί ότι ο χώρος μεταξύ των αστέρων κάποιου γαλα­ ξία δεν είναι εντελώς κενός. Με παρόμοιο τρόπο. είναι ο Α του Κενταύρου. που παρατηρήθηκε πρόσφατα. Το κο­ ντινότερο. χρειάζονται χρόνο πολύ να φθάσουν σε μας. που είναι κοντινό μας αστέρι. ο γαλαξίας της Ανδρομέδας απέχει «μόνο» 20 γαλαξιακές διαμέτρους από τον δικό μας.40 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ Έ ν α σπουδαίο χαρακτηριστικό της μακροσκοπικής δομής του Σύ­ μπαντος είναι ότι οι γαλαξίες είναι πολύ αραιοκατοικημένοι. που απέχει από αυτόν 4 έτη φωτός· αυτή η απόσταση είναι 10 εκατομμύ­ ρια φορές μεγαλύτερη από τη διάμετρό του. Ακόμη και από τον λαμπρό Σείριο. Έ ν α ν μακρινό γα­ λαξία τον βλέπουμε όπως ήταν πριν από δισεκατομμύρια χρόνια. Πληρούται από διάχυτη. είτε με τη μορφή φωτός είτε ως ραδιοκύματα και π α ρ ' όλο που ταξιδεύουν με την ταχύτητα του φωτός. Η μεσογαλαξιακή ύλη είναι ομαλά κατανεμημένη και η ελάχιστη σκόνη που περιέχει είναι στερεό υδρογόνο υπό μορφή κόκκων χιονιού. κατοικεί­ ται. ένας γαλαξίας παρασταθεί σαν ένας αθλητικός δίσκος. Αν παραστατικά φαντασθεί κανείς ένα αστέρι σαν μια μπάλα αντισφαιρίσεως. συνεπώς. Στη σύ­ σταση του αερίου υπερισχύει και πάλι σημαντικά το υδρογόνο. μεσογαλαξιακή ύλη και όχι απόλυτο κενό καλύπτει τον χώρο ανάμεσα στους γαλαξίες. παρατηρώντας το Σύμπαν. για παράδειγμα. Έτσι. θα παρακολουθήσουν με ενδιαφέρον το πρώτο όρθιο βάδισμα . Ανάλογα ισχύουν για τα δισεκατομμύρια των άλλων γαλαξιών. που αποτελείται από αέριο και κοσμική σκόνη. ο γείτο­ νας του απέχει μόνο μερικά μέτρα.

Μαθηματική απλότητα και συμμε­ τρία χαρακτηρίζει τους νόμους της Νευτώνειας Μηχανικής. κάθε προσπάθεια για την κατανόηση του Σύμπα­ ντος με μεθοδολογία επιστημονική φαίνεται καταδικασμένη. Η απάντηση δίδεται από την αναζήτηση της «έσχατης» απλότητας. πράγματι. Από την ίδια αντίληψη περί απλότητας κυριαρχούνται και οι σύγχρονες αναζητή­ σεις της επιστήμης: Η προσπάθεια να ενοποιηθούν. οι συγκεκριμένες υπάρξεις και οι πράξεις μας. Πώς να βρεθούν κοινοί άξονες ή νόμοι. όπως και την εξίσωση που περιγράφει τη μετατροπή της ύλης σε ενέργεια. Ό π ω ς παρατηρεί ο P. μέσω των δομών της Μοριακής Βιολογίας. αυτό της ανθρώπινης ζωής. όσο χρειάζεται στις εικόνες από τη Γη για να φτάσουν στην Ανδρομέδα.Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ 41 του ανθρώπινου είδους. Και που. η πίστη ότι τα βασικά χαρακτηριστικά του κό­ σμου μπορεί να διατυπωθούν σε κομψούς φυσικούς νόμους· και ότι σ' αυτούς τους νόμους υποτάσσονται στο τέλος και φαινόμενα. Θα δουν δηλαδή δύο εκατομμύρια χρόνια πίσω στο παρελθόν. Βασική. με ποιον τρόπο μπορεί να γίνει προσιτό στην επιστημονική γλώσσα αυτό το αδιανόητο Όλον.τι είναι στην πραγ­ ματικότητα· ας είναι λοιπόν προσεκτικές οι φιλάρεσκες αναγνώστριες. προσπαθώντας να διατυπώσει τους θεμελιώδεις νόμους της φύσης με μαθηματική μορφή. που με την κομψή εξίσωσή του για την κίνηση του ηλεκτρονίου εξέφρασε λαμπρά αυτήν την αντίληψη. Δύο παράλληλες που συγκλίνουν ΕΚ ΠΡΩΤΗΣ ΟΨΕΩΣ. είμαστε μόνον εμείς. Παρόν. Ό. αποτελεί κύ­ ριο άξονα της προόδου της. επιδίωξη της Φυσικής επιστήμης είναι η αναγωγή των συνθέτων σε απλά. αναζήτηση που κυριαρχεί σε όλη τη διαδρομή της επιστήμης. «Ο ερευνητής. Ακόμη και το πρόσωπό μας σ' έναν καθρέφτη βλέπου­ με κατά τι νεώτερο ―απειροελάχιστα νεώτερο― α π ' ό. αλλά και από τον Δημόκριτο στην αρχαιότητα. Η αναζήτηση της απλότητας κυριαρχεί στην έρευνα για τα δομικά συστατικά της ύλης από τους σημερινούς φυσικούς. Dirac.τι μας περιβάλλει ανήκει στο απώτερο ή κοντινό παρελ­ θόν. στην επιφά­ νεια ασύνδετα. για παράδειγμα. οι τέσσερις αλληλεπιδράσεις που εμφανίζονται διακριτές στο σημερινό Σύ­ μπαν ή η προσπάθεια να κατανοηθεί το πολυπλοκότερο ίσως από τα φαινόμενα. πού να εντοπισθούν οι πρωταρχικοί πα­ ράγοντες για τη δημιουργία και την εξέλιξή του. πρέπει να αποβλέπει κυρίως στο μάθη- . λοιπόν. ενώ δεν έχει ίσως επαρκή λογική ή φιλοσοφική αιτιολόγηση.

Συγκεκριμένα. Ο σχηματισμός. για να κατανοηθεί η εσωτερική ζωή των άστρων. η εσωτερική συνέπεια των θεω­ ρητικών κατασκευών. η βασική μέθοδος της Φυσικής επιστήμης δεν πρέπει να παραβιάζεται. της Πυ­ ρηνικής Φυσικής χρειάζονται. Ό σ ο και αν αυτό φαίνεται φιλόδοξο. η κατανόηση της αρχής και της εξελίξεως του Σύμπαντος εναρμονίζεται στην ίδια επιδίωξη: Της αναγω­ γής των πολύπλοκων σε έσχατες αρχές. Δύο παράλληλες. των σύνθετων φαινομένων σε φαινόμενα οικεία στα επιστημονικά εργαστήρια ή την επιστημονική γνώ­ ση. η αλληλουχία του τελικού συ­ μπεράσματος με τις επιμέρους προτάσεις. όσο προχωρούμε προς την αρχή του χρόνου και την αρχή της ύλης. οι οποίες διέπουν τη συμπεριφορά του ατομικού κόσμου. θα πρέπει να θεωρήσει την απλότητα ως το υπόβαθρο του ωραίου». Και αφού εδώ αναφερόμαστε στην αρχή αλλά και την εξέλιξη του Όλου. προέβλεψε την ύπαρ­ ξη μαύρων ο π ώ ν είναι όμως επίσης απαραίτητη στην κατανόηση της εξελίξεως του Σύμπαντος. Σ' αυτήν τη διαδικασία. τέλος. ωστόσο. που αποτελεί ίσως ένα από τα άλματα στην ανθρώ­ πινη σκέψη. είναι σαφές: Η Φυσική του μικρόκοσμου και η Κοσμολογία είναι δύο παράλληλες. ενός αστέρα νετρονίων ή το φάσμα ενός αστρικού αντικειμένου ερμηνεύονται με βάση τις αρχές της Κβαντομηχανικής. που συγκλίνουν. γίνονται πιο αναγκαίες. συνεπώς. που είναι απλώς τα αστέρια. αλλά και το γιατί λάμπουν. Το συμπέρασμα. Τα «πρότυπα» που διατυπώνονται σε μαθηματική γλώσσα επιβιώνουν μόνον εφόσον και για όσο διάστημα δεν παραβιά­ ζουν τους παραπάνω κανόνες. που περιγράφει τη δομή του χώρου και του χρόνου. Η επιβεβαίωση δηλαδή της θεωρίας από τα πει­ ραματικά δεδομένα και τις παρατηρήσεις.42 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ ματικά ωραίο. . Οι γνώσεις. Αυτές οι διασυνδέσεις. Η Γενική Θεωρία της Σχετικότητας. Έτσι είδαμε ότι το Σύμπαν είναι διάσπαρτο από εργαστήρια πυρηνι­ κής σύντηξης. είναι αυτονόητο ότι οι απαραίτητες γνώ­ σεις για τη μελέτη του Σύμπαντος πρέπει να αναζητηθούν σ' όλο το φά­ σμα των όσων η πειραματική ή θεωρητική Φυσική έχει κατακτήσει. ανάμεσα στον μικρόκοσμο και τον μα­ κρόκοσμο.

ήλιου.αν τα δέντρα βαφούν λευκά. συνε­ πώς.II. ακόμη και τη νύχτα. οι απλές ―και όχι βέβαια οι απλοϊκές― ερωτήσεις διδάσκουν και δοκιμάζουν βαθύτερα τις αντιλήψεις μας. δεν είναι ικανοποιητική. Μια πιο εκλεπτυσμένη ερμηνεία για το σκοτάδι της νύχτας είναι ότι το φως των άστρων φθάνει μέχρις εμάς εξασθενημένο. λέει ο Όμηρος· καλό είναι να ακούσομε τη νύχτα. θα ήταν το ίδιο. « Α γ α θ ό ν και νυκτί πειθέσθαι». Σ' ένα Σύμπαν άπειρο και που υπάρχει από πά­ ντα. Μια τέτοια απλή ερώτηση. είναι: Γιατί η νύχτα είναι σκοτεινή. Η εκρηκτική γένεση του Σύμπαντος Η διαστολή του Σύμπαντος Ο Ι ΑΠΛΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ έχουν μεγάλη σημασία για την επιστήμη. Αλλά. ακριβέστερα. Πράγματι: Η συνηθισμένη απάντηση. Ίδιον μιας σωστής παιδείας. Το αποτέλεσμα. δηλαδή. θα έπρεπε αυτή η ύλη να θερμαίνεται και να επανεκπέμπει την ακτινοβολία. Διότι συχνά απο­ καλύπτουν πτυχές ενός προβλήματος με αδύναμη ή και λανθασμέ­ νη την ερμηνεία. . ότι η νύχτα είναι σκοτεινή επειδή ο Ήλιος δύει. γιατί είναι ο ουρανός σκοτεινός τη νύχτα. συναντά τον κορμό ενός δέντρου . Ο ουρανός θα έπρεπε τό­ τε. που το μάτι μας. επειδή απορροφά­ ται από την αραιή μεσοαστρική ύλη. Ή. να λούζεται στο φως.ενός άλλου. τότε. Ό π ω ς σ' ένα απέραντο δά­ σος. οπουδήποτε και αν στραφεί. η ματιά μας προς οποιαδήποτε κατεύθυνση θα συναντούσε την επι­ φάνεια ενός άστρου . τον παρατηρητή θα περιβάλ­ λει ένα πάλλευκο σύνολο. που οδηγεί σε ριζοσπαστικά συμπεράσμα­ τα για το Σύμπαν. όπως συμβαίνει άλλωστε και στα πράγματα της ζωής.

Αυτή η εικόνα ανατράπηκε ριζικά α π ό μια σπουδαία ανακάλυψη. Ό π ω ς διαπίστωσε με μεθοδικότητα ο Hubble. ότι το Σύμπαν έχει μιαν αρχή στον χρόνο. να έχει τη σωστή απάντηση. εκείνη την εποχή. Αν η πηγή κινείται. όσο η απόσταση του γαλαξία στον οποίο ανήκε το άστρο ήταν μεγαλύτερη. Μετατόπιση μάλιστα τόσο εντονότερη. Η απλή ερώτηση που αναφέραμε και που έμεινε στην ιστορία με το όνομα «παράδοξο του Olbers» διατυπώθηκε. σε μια επαναστατική διαπίστωση για το Σύμπαν: Ότι οι γαλαξίες απομακρύνονται! Πράγματι: Οι χαρακτηριστι­ κές φασματικές γραμμές. τον 19ο αιώνα. είναι ανάλογη με την απόστασή του. δηλαδή προς το ερυθρό. Έτσι. Ο ήχος ενός αυτοκινήτου ή ενός τραίνου. Το σκοτάδι της νύχτας υποδεικνύει. η συχνότητα ενός ήχου που ακούμε μεταβάλλεται σε συνάρτηση με την κίνηση της πη­ γής που τον εκπέμπει. ανάλογα με το αν πλησιάζουν ή απομακρύνονται από μας. Και δεν μπορούσε. ο σχετικά κοντινός γαλαξίας της Παρθένου απομακρύνεται με . Σύμφωνα με αυτό. Έτσι. για πα­ ράδειγμα. το φως του θα μετατοπισθεί προς την κυανή περιοχή του φάσματος· αν απομακρύνεται. συνεπώς. γίνεται οξύτερος ή βαρύτερος. οι ερμηνείες αυτές έχουν κάποια βάση. πα­ ρουσίαζαν μια διαρκή και αναμφισβήτητη μετατόπιση προς το ερυθρό.44 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ Μόνο αν τα άστρα δεν υπάρχουν από πάντα. Γιατί όλοι πίστευαν ―και εξακολουθούσαν να το πιστεύουν μέχρι τις πρώτες δεκαε­ τίες του 20ού αιώνα― ότι το Σύμπαν είναι αιώνιο και αμετάβλητο· ότι έτσι ήταν και έτσι θα είναι για πάντα. αν ένα άστρο πλησιάζει προς τη Γη. Στην ανθρώπινη εμπειρία είναι γνωστό ένα φαινόμενο της Φυσικής που φέρει το όνομα «φαινόμενο Doppler». αλλά άναψαν το φως τους κάποια στιγμή στο σχετικά πρόσφατο παρελθόν. Στηριγμένος σ' αυτό το απλό φαινόμενο ―«ίσως το φως θα 'ναι μια νέα τυραννία. είτε το φως από τα μακρινά άστρα δεν έχει φτάσει ακόμη στη Γη είτε η παρεμβαλλόμενη ύλη δεν έχει θερμανθεί αρκετά. το 1929. η ταχύτητα με την οποία απομακρύνεται ένας γαλαξίας. δηλαδή. στις οποίες το φως ενός άστρου αναλύεται. Διότι τότε. το ηλεκτρομαγνητικό κύμα φθάνει στον παρατηρητή με διαφορετική συχνότητα ―και. Το πρόβλημα κάποιας αρχής ή της γενέσεως του απασχολούσε μόνον τη μεταφυσική και τη θεολογία και όχι την επιστήμη. ποιος ξέρει τί καινούργια πράγματα θα δείξει»― ο αστρο­ νόμος Hubble έφθασε. το φως που δεχόμαστε θα μετατοπισθεί προς μεγαλύτερα μήκη κύματος. με διαφορετικό μήκος κύματος― από αυτήν που εκπέμπεται. ωστόσο. Με ανάλογο τρόπο συμπεριφέρεται και το φως.

Ο χώρος. Κατά την εκτίμησή του τότε. ο Επιμενίδης ο Κρης είχε πει κάτι παρόμοιο: «Ούτε γάρ ήν γαί. μέσα κι έξω από το μπα­ λόνι. Επειδή μάλιστα κάθε νόμισμα-γαλαξίας περιβάλλεται α π ό όλους τους άλλους. αν υπήρχε ομφαλός. θνητοίσι δ' άφαντος»· θα ήταν ορα­ τός από τους θεούς. τό­ σο μεγαλύτερη είναι η ταχύτητα φυγής του. από την απομάκρυνση των γαλαξιών. Ερωτήσεις όπως «τι υπάρχει πέ­ ρα από το Σύμπαν» ή «σε τι διαστέλλεται το Σύμπαν» είναι χωρίς νόημα.Η ΕΚΡΗΚΤΙΚΗ ΓΕΝΕΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ 45 ταχύτητα 11. οι παρατηρητές. όμως. είναι εύκολο να ανάγει τον εαυτό του σε κέντρο δια­ στολής του Σύμπαντος. δηλαδή οι γαλαξίες. ακριβώς όπως η επιφάνεια του μπαλονιού. το Σύμπαν μήτε κέντρο. είναι συγκλονιστικό. Ο ίδιος ο χώρος μεγαλώνει. ής μέσος ομφαλός ούτε θαλάσσης». δημιουργώντας διαρκώς και καινούργιο χώρο γύρω του. παριστάνουν τους γαλαξίες. μοιάζομε με ένα μυρμήγκι που κινείται μόνον στην επιφάνεια. οι πιθανοί κάτοικοι οποιουδήποτε γαλαξία θα έβλεπαν κι αυτοί τους άλλους γαλαξίες να απομακρύνονται. Μικρά νομίσματα. . που δέχεται την ομοιογένεια του Σύμπαντος και δεν αποδίδει καμιά ιδιαίτερη σημασία στον Γαλαξία μας. και μάλιστα με τον ίδιο απλό νόμο που διατύπωσε ο Hubble. πάντως. Εμείς. Ο αθεράπευτος εγωι­ σμός μας θα έδιδε την απάντηση ότι απομακρύνονται από μας. Το συμπέρασμα. Και καθώς η κατανομή των γαλαξιών γίνεται αραιότερη. αφανής όμως στους θνητούς. που ακολουθεί τον απλό νόμο που περιγράψαμε. Με ταχύτητα. Ζούμε σ' ένα Σύμπαν που διαστέλλεται! Το Σύμπαν δεν είναι στατικό. Διότι. «Θεοίς δήλος. δηλαδή. Σε παλαιότερους καιρούς. τόσο γρηγορότερα απομακρύνεται. Οι μακρινοί κβάσαρ υπολογίζεται ότι απομακρύνονται με ταχύτητα που πλη­ σιάζει αυτήν του φωτός! Από πού. αλλά δια­ στέλλεται. Αυτό όμως αντιφάσκει με μια γενικά παραδεκτή κο­ σμολογική αρχή. απομακρύνονται οι γαλαξίες. από τον δικό μας Γαλαξία.200 km/sec. Ό σ ο μακρύτερα είναι ο γαλαξίας. Το διαστελλόμενο Σύμπαν έχει πολλές αναλογίες με την επιφάνεια ενός μπαλονιού που φουσκώνει. Κέντρο στο Σύμπαν δεν υπάρχει. μήτε πέρατα έχει. ενώ αυτός της Ύ δ ρ α ς με 61. τα νομίσματα. δεν υπάρχει. προσκολλημένα στην επιφάνεια του. δημιουργείται η εντύπωση ότι απομακρύνονται μεταξύ τους. απομακρύνονται μεταξύ τους· και τούτο γιατί ο χώρος ανάμεσά τους με­ γαλώνει. Έτσι. απομακρύνσεως ανάλογη προς την απόστασή τους. Στην πραγματικότητα. χωρίς συναί­ σθηση της τρίτης διάστασης. όσο μακρύτερα βρί­ σκεται ένας άλλος γαλαξίας. δηλαδή. Καθώς το μπαλόνι φουσκώνει.000 km/sec.

Κάθε σημείο του καθενός μας συνέπιπτε με το κάθε σημείο των άλ­ λων. «Ήμαστε όλοι εκεί». σ' αυτή την αδιανόητη κοσμική σφαίρα. που είχε άπειρη πυκνότητα και θερμοκρα­ σία. Τούτο όμως οδηγεί σε μια παραδοχή αναπότρεπτη. είναι ικανή να υπερ­ νικά τις δυνάμεις έλξεως ανάμεσα στους γαλαξίες. οι γαλαξίες είχαν μια κοινή εκκίνηση.ήταν συγκεντρωμένα σ' ένα σημείο! Έ ν α σημείο. Η σκηνή..46 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ Η Μεγάλη Έκρηξη ΕΙΝΑΙ ΛΟΙΠΟΝ ΓΕΓΟΝΟΣ ΑΝΑΜΦΙΣΒΗΤΗΤΟ ότι οι γαλαξίες απομακρύνο­ νται. σε όλα τα σημεία του χώρου. η αρχέγονη ύλη στο σώμα του αναγνώστη ή του συγγραφέα αυτού του βιβλίου.. δη­ λαδή. «Πού αλ­ λού άλλωστε. Αυτή η βασική αρχή. σ' ένα μοναδικό σημείο. ακόμα δεν το ξέραμε. αφού ο χώρος και ο χρόνος δεν ήταν υπάρχουσες οντότητες. η Μεγάλη Έ κ ρ η ξ η πρέπει να έλαβε χώρα πριν από 15 περίπου δισεκατομμύρια . Ο ίδιος ο χώρος και ο χρόνος δημιουργούνται τη στιγμή της Μεγάλης Εκρήξεως. Το ίδιο και όσον αφορά στον χρό­ νο. Στο σημείο αυτό το υπέρπυκνο ή.». Η Μεγάλη Έκρηξη έγινε ταυτόχρονα και παντού. δηλαδή. Ένα σύντομο χρονικό του Σύμπαντος Ό Π Ω Σ ΥΠΟΛΟΓΙΖΕΤΑΙ ΕΥΚΟΛΑ α π ό τον νόμο του Hubble. μας απαλλάσσει από ενοχλητικές ερωτήσεις για το τί έγινε ή τί υπήρχε «πριν». ακόμη και σήμερα. στην καλύτερη περίπτωση. του δράματος δημιουργείται ταυτόχρονα με το δράμα. Η φυ­ γή των γαλαξιών οφείλεται στην τεράστια ορμή που απέκτησε η αρχέγο­ νη ύλη κατά την έκρηξη· και που. Συγκεκριμένο σημείο που έγινε η έκρηξη δεν μπορεί να νοηθεί· όπως δεν νοείται και κέντρο στο Σύμπαν. προήλθε το σημερινό Σύμπαν.. Από αυτήν τη Μεγάλη Έκρη­ ξη. γράφει σαρκαστικά ο Ίταλο Καλβίνο. Ό τ ι ήταν δυνατόν να υπάρ­ χει διάστημα. την περιώνυμη πια ως Big Bang. που συνάγεται από τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας. θα μπορούσαμε να υπάρχουμε. Ό τ ι κάποια στιγμή στο μακρινό παρελθόν. Όλη. κάποια στιγμή και για λόγους που δεν γνωρίζουμε. Τίποτα δεν υπήρχε και τίποτα δεν έγινε πριν. η ύλη και η ενέργεια του Σύμπαντος ―η φωτεινή ακτινοβολία. και μάλιστα με τον απλό γραμμικό τρόπο που διατύπωσε ο Hubble. την αρχή του παντός. οι πλανήτες.. έγινε μια τρομακτική έκρηξη. οι γαλαξίες.

Αυτή είναι η χρονική στιγμή μηδέν. Το Σύμπαν διαστέλλεται και ψύχεται.000 χρόνων. η θερμοκρασία του ελατ­ τώνεται στο μισό. λειψή. Τα βασικά. Παρόντα είναι επίσης τα νετρίνα. όσο και μεγαλειώδη αυτή πο­ ρεία του Σύμπαντος προς τη σημερινή του εικόνα. και η θερμοκρασία του γύρω . συστατικά του Κόσμου ―πρωτόνια. διεισ­ δυτικά σωματίδια με απειροελάχιστη ή μηδενική μάζα. Το νεαρό Σύμπαν. η θερμοκρασία έχει πέσει στο ένα δισεκατομμύριο βαθμούς. όση περίπου και στο εσωτερικό θερμών αστέρων. περιέχει επίσης ηλεκτρό­ νια και ποζιτρόνια. Χρησιμοποιώντας τη Θεωρία της Σχετικότητας και τους νόμους της Θερμοδυναμικής. πέ­ φτει στα 10 δισεκατομμύρια βαθμούς· χίλιες φορές μεγαλύτερη από αυ­ τήν που παράγεται σε μια έκρηξη υδρογονοβόμβας. Το θεωρητικό πρότυπο που διαμορφώθηκε έτσι. με ακτίνα μερικές δεκάδες έτη φωτός.Η ΕΚΡΗΚΤΙΚΗ ΓΕΝΕΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ 47 χρόνια. η θερμοκρασία. Ας περιγράψουμε συνοπτικά την αργή. Στην «ηλικία» των 700. δεν φαίνεται να συμβαίνει τίποτα αξιοσημείωτο. Εκατό δευτερόλεπτα μετά τη Μεγάλη Έκρηξη. που διαρκώς συγκρούονται και εξαϋλώνονται σε φως. νετρόνια και ηλεκτρόνια― είναι ήδη παρόντα. Από απειροελάχιστες δια­ στάσεις. οι πυρήνες του δευτερίου και κυρίως του ηλίου· είναι τα πρώτα μετά το υδρογόνο στοιχεία του περιοδικού συστή­ ματος. τα αρχέγονα υλικά σωματίδια ―το γενικόλογο υποδηλώνει και την άγνοια μας― έχουν ήδη διασπαστεί σε πρωτόνια και νετρόνια. Ταυτόχρονα με τη διαστολή. από άπειρη που ήταν. Οι συνθήκες είναι κατάλληλες για να σχηματισθούν. ασφαλώς. έχει στο γενικό του πλαίσιο ισχύ αναμφισβήτητη. Στη μεγάλη χρονική περίοδο που ακολουθεί την πυρηνοσύνθεση. Αντίστροφα. Η «πυρηνοσύνθεση» αυτή δεν διαρκεί περισσότερο από 15 λεπτά και είναι. η φωτεινή ακτινοβολία διαρκώς μετατρέπεται σε ύλη. συνεπώς. στο εσωτερικό των αστέρων. ενώ η ύλη εξακολουθεί τη συνεχή αλληλεπίδραση της με την ακτινοβολία. που θα πρέπει να αφθονούν και στο σημερινό Σύμπαν. είναι δυνατόν να εντοπισθούν τα σπουδαιότερα στά­ δια αυτής της διαστολής. Οι πυρήνες των υπόλοιπων στοιχείων που απαντώνται στο Σύμπαν δημιουργούνται μεταγενέστερα. η διάμετρος του Σύμπαντος είναι χίλιες φορές μικρότερη από τη σημερινή. Στη θερμοκρασία αυτή. ενώ συμπληρώνεται ή και αναιρείται σε ορισμένα σημεία του από νεώτερες αντιλήψεις. το Σύμπαν αρχίζει να διαστέλλεται με τρομακτική ταχύτητα. Κάθε φορά που το μέγεθος του Σύμπαντος διπλασιάζεται. αρχίζει και η συνεχής ψύξη του. από πρωτόνια και νετρόνια. Έ ν α μόλις δευτερόλε­ πτο μετά τη Μεγάλη Έκρηξη.

Τότε σχηματίζονται τα πρωταρχικά άτομα προς τούτο. Κατ' αρχήν. πριν από 5 δισεκατομμύρια χρόνια. επικρατούσε για πολλά χρόνια. πράγματι. η συνηγορία της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότητας. Ο δικός μας και οι άλλοι γαλαξίες σχηματίζονται υπό την επίδραση του βαρυτικού πεδίου.αλλά δεν είναι αρκετή. Από το ίδιο νεφέλωμα που σχημάτισε τον Ήλιο αποσπώ­ νται. που φθάνει ώς εμάς σήμερα. και έτσι οι αλληλεπιδρά­ σεις του φωτός με την ύλη γίνονται πολύ δύσκολες. από κάποια τοπική συγκέντρωση ύλης στον Γαλαξία μας γεννιέται με αργή διαδικα­ σία ο Ήλιος. τα ηλεκτρόνια συλλαμβάνονται σε καθορισμένες τροχιές γύρω από τους πυρήνες. Είναι χαρακτηριστικό ότι μια άλλη θεωρία. Τι οδήγησε λοιπόν σε αδιαμφισβήτητη κυ­ ριαρχία τη θεωρία της Μεγάλης Εκρήξεως. Το φως αποδεσμεύε­ ται από την ύλη και αρχίζει τη μοναχική του περιπλάνηση στο Σύμπαν. Τα άτομα όμως είναι ηλεκτρικώς ουδέτερα. που παρατηρούνται σήμερα με ισχυρά τη­ λεσκόπια στις εσχατιές του Σύμπαντος· είναι οι αρχέγονοι γαλαξίες. πρό­ βλημα άλυτο. Τέλος. Αυτή δεχόταν ότι το Σύμπαν δεν είχε αρχή και ότι και­ νούργια ύλη. Ο καιρός περνά και 3 δισεκατομμύρια χρόνια μετά την αρχική έκρη­ ξη σχηματίζονται οι κβάσαρ. 7 δισεκατομμύρια χρόνια μετά τη Μεγάλη Έκρηξη. συμπληρώνει τα κενά από την απομάκρυνση των γαλαξιών. η απομάκρυνση των γαλαξιών είναι μια πολύ σοβαρή ένδειξη για την ορθότητα του . ακόμη και σήμερα. κομμάτια ύλης που θα εξελιχθούν στους πλανήτες. και ενώ το Σύμπαν έχει ήδη την υπολογίσιμη ηλικία των 10 δισεκατομμυρίων ετών. οι επιστήμονες πιστεύουν σή­ μερα στο θεωρητικό π ρ ό τ υ π ο που στηρίζεται στη Μεγάλη Έ κ ρ η ξ η . Έ ν α ς α π ' αυτούς. Οι λεπτομέρειες του σχηματισμού τους αποτελούν. Ασφαλώς. η θεωρία της «σταθερής κατάστασης». που δημιουργείται συνεχώς. η Γη. όπως θα δούμε. θα αναδειχθεί ικανός να φιλοξενήσει το φαινόμε­ νο της ζωής. με τις οποίες περιγράφηκε η δομή του κόσμου από . Οι εξισώσεις.48 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ στους 3.000 βαθμούς. Είναι το ίδιο. λίγο αργότερα. - Γιατί πιστεύουμε στη Μεγάλη Έκρηξη ΣΤΗΝ ΠΟΛΥ ΜΕΓΑΛΗ ΠΛΕΙΟΝΟΤΗΤΑ ΤΟΥΣ. αποτελώντας έναν αψευδή μάρτυρα της Μεγάλης Εκρήξεως. έτσι ώστε σήμερα η ισχύς της να χαρακτηρίζεται ανάλογη με αυτήν της Νευτώνειας Μηχανικής. Τα άτομα του υδρογόνου και του ηλίου κάνουν έτσι την εμφάνισή τους και από τότε δεσπόζουν στη σύσταση του Σύμπαντος.

Είδαμε ότι. Εκτός όμως από την εγκυρότητα της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότη­ τας. Ο θεωρητικός φυσι­ κός ―και παράλληλα γνωστός εκλαϊκευτής της επιστήμης― G. Τότε και μόνον τότε ήταν ευνοϊκές οι ενεργειακές συνθήκες γι' αυτήν την πυρηνική διαδικασία. επειδή τότε ―κατά τα μέσα του αιώνα μας― λίγοι πίστευαν στη δημιουργία του Σύμπαντος από μια αρχική υπέρθερμη σφαίρα. Η ιστορική ανακάλυψη. αρνούμενος να δεχθεί φιλοσοφικά ένα διαστελλόμενο Σύμπαν. Και έχει ως βάση το εντυπωσιακό γεγονός ότι. έστω έμμεσα. Δια- . όταν το Σύμπαν είχε ηλικία 700. Με βάση τους νόμους της Πυρηνικής Φυσικής. εί­ ναι ωστόσο δυνατόν να υπολογίσει κανείς το ποσοστό του ηλίου που πα­ ρήχθη μ' αυτόν τον τρόπο. που ταξι­ δεύει έκτοτε ελεύθερα στο Σύμπαν. Κι αυτή ταυτίζεται με το σημείο μηδέν της Μεγάλης Εκρήξεως. Gamow και οι συνεργάτες του υπολόγισαν ότι αυτή η φωτεινή ακτινοβολία. παρά τη φαινομενική ποικιλία της. όπως είδαμε. Το 1965 οι Α. Penzias και R. άζωτο ή ο σίδηρος). εισήγαγε μια αυθαίρετη σταθερά στις εξισώσεις του. Οι υπολογισμοί. ενώ βαρύτερα στοιχεία (π. Είναι μάλιστα δραματικό το γε­ γονός ότι ο ίδιος ο Αϊνστάιν. η φω­ τεινή ακτινοβολία παύει να αλληλεπιδρά με την ύλη. υπάρχουν δύο σοβαρές πειραματικές ενδείξεις που υποστηρίζουν τη θεωρία της Μεγάλης Εκρήξεως. τα όποια είναι τόσο οικεία στην ανθρώπινη ζωή. και ενώ διαρκώς διαστέλλεται και ψύχεται. που απέκλεισε τη δυνατότητα αυτής της διαστολής.Η ΕΚΡΗΚΤΙΚΗ ΓΕΝΕΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ 49 τη μεγαλοφυία του Αϊνστάιν. το πρώτο «πειραματικό» στήριγμα στο θεωρητικό πρότυπο.000 χρόνων. που οδήγησε. Το δεύτερο στήριγμα αναφέρεται σε μια ανακάλυψη από τις εντυπω­ σιακότερες στην ιστορία της επιστήμης. Η πρώτη α π ' αυτές αναφέρεται στην πε­ ρίοδο της πυρηνοσύνθεσης. Wilson προσπαθούσαν με μια ευαί­ σθητη κεραία να εντοπίσουν τα σήματα ενός τεχνητού δορυφόρου. συμφωνούν με την πραγματική τιμή που ανευρίσκεται σήμερα στο Σύμπαν και παρέ­ χουν.χ. η ύλη στο σημερινό Σύμπαν αποτελείται κατά 75% από υδρογόνο· το ήλιο συνιστά το 22-23%. προβλέπουν τη σύγκλιση όλων των σημείων του χωροχρόνου σε μια μαθηματική «ανωμαλία». οξυγόνο. ως εκ θαύματος. όπως γίνεται συχνά στη Φυσική. δεν συνιστούν πάνω από 23% της ύλης του Σύμπαντος! Οι πυρήνες όμως του ηλίου σχηματίσθηκαν από την ένωση δύο πρω­ τονίων και δύο νετρονίων. Οι υπολογισμοί τους πέρασαν σχεδόν απαρατήρητοι. στον σχηματισμό των πρώτων στοιχείων του περιοδικού συστήματος. τα πρώτα 15 λεπτά μετά τη Μεγάλη Έκρηξη. πρέπει να έχει σήμερα μια θερμοκρα­ σία περίπου τριών βαθμών Κέλβιν (3 Κ)· λίγο δηλαδή πάνω από το από­ λυτο μηδέν. ήρθε σχεδόν τυχαία.

. Λόγω ακριβώς της διαστολής του χώ­ ρου.από μακρινές περιοχές του Σύμπαντος. δηλαδή. μείωσαν την ένταση της ακτινοβολίας.50 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ πίστωσαν όμως ότι. και ήταν συγκλονιστική: Η ακτινοβολία αυτή είναι το φως που αποδεσμεύθηκε από την ύλη. Στην αρχή απέδωσαν τη διάχυτη αυτή ακτινοβολία σε πειρα­ ματικό «θόρυβο» ή στις αναπότρεπτες ακαθαρσίες αθώων περιστεριών που είχαν τη φωλιά τους στην κεραία. Η σωστή ερμηνεία δόθηκε γρήγορα. και η θεωρητική πρόβλε­ ψη που βασίσθηκε στη γένεση του Σύμπαντος από μια υπέρθερμη σφαί­ ρα. μήτε η θυσία των περιστεριών προς χάριν της επιστήμης. Μήτε όμως ο λεπτομερής έλεγχος της συσκευής. δισεκατομμύρια χρόνια πριν. Ό π ω ς η ζέστη σ' ένα σβησμένο τζάκι. Η σταθερή και ισότροπη παρου­ σία της υποδείκνυε ότι είχε εξωγαλαξιακή προέλευση. η ασθενική ακτινοβολία μικρο­ κυμάτων πιστοποιεί την ύπαρξη μιας λαμπρότατης φωτιάς στο παρελ­ θόν. που αντιστοιχεί σε θερμοκρασία 3 Κ· όση. συνελάμβαναν μια σταθερή και ανεξήγητη ακτινοβολία στις συχνότητες μικρο­ κυμάτων. Και φθάνει σήμερα σε μας -ένα είδος απολιθώματος από το παρελθόν. Είναι πια ένα «ψυχρό» φως. η συχνότητα της ακτινοβολίας έχει μετατοπισθεί από τη φωτεινή πε­ ριοχή στις συχνότητες μικροκυμάτων. οπουδήποτε και αν έστρεφαν την κεραία.

διαφέρουν αισθητά ως προς τις ιδιότητες αλλά και τον ρόλο τους. επιβεβαίωσαν οι μετρήσεις μιας αποστολής στην Αφρική κατά την έκλειψη Ηλίου του 1919. Πράγματι. Μια. ονομάζονται ακριβέστερα και αλληλεπιδράσεις. Η τηλεγραφική αναγγελία του σημαντικού για την επιστήμη γεγο­ νότος έχει την αυστηρή λιτότητα του επιστημονικού λόγου: «Η θεωρία Ο Θ Ε Ο Σ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΠΕΡΙΠΛΟΚΟΣ. Τις δυο από τις αλληλεπιδράσεις γνωρίζουμε πολύ καλά από τη ζωή την καθημερινή. Η πιο οικεία είναι η βαρύτητα. . και εξα­ σκούνται ανάμεσα σε σωματίδια ύλης ή ενέργειας. όπως θα το περίμενε κανείς. και παρά τη φαινομενική πολυ­ πλοκότητα των φυσικών φαινομένων. το παρόν βιβλίο στα χέρια του αναγνώστη.III. Η βαρυτική δύναμη εξασκείται ανάμεσα σε όλα ανεξαιρέτως τα σώ­ ματα και είναι πάντοτε ελκτική. Είναι η ίδια επίσης που συγκρατεί. Είναι μάλιστα ικανή να προκαλέσει κα­ μπύλωση στο φως το ίδιο! Την καμπύλωση αυτή του φωτός. αλλά όχι κακεντρεχής». Υλη και δυνάμεις στο πρωτογενές Σύμπαν Οι θεμελιώδεις δυνάμεις του κόσμου έγραψε ο Αϊνστάιν. αυ­ τή ελπίζω και όχι η ευγένεια. οι θεμελιώδεις δυνάμεις που ρυθμίζουν τα του Κόσμου είναι μόνον τέσσερις. Η βαρυτική αλληλεπί­ δραση κυριαρχεί στον μεγάκοσμο. Είναι αυτή που κρατά σε ισορροπία τους πλανήτες στις σταθερές τροχιές τους περί τον Ήλιο ή ρυθμίζει την κίνηση ενός τεχνητού δορυφόρου. δε. Οι τέσσερις θεμελιώδεις αλληλεπιδράσεις. που απετέλε­ σε έναν θρίαμβο της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότητας.

Ό π ω ς και η ισχυρή.χ. Η ισχυρή. γίνεται αι­ σθητή στις διαστάσεις του υποατομικού κόσμου. συνήθως έχει να κάνει κανείς με σώματα ηλεκτρικώς ουδέτε- . πέραν του ατομι­ κού κόσμου. αλλά η βαρυτική δύναμη είναι η ασθενέστερη σε ένταση από τις τέσσερις. άπειρη· συνεπώς. είναι η ισχυρότερη από όλες· από τη βαρύτητα. Συμμετέχει όμως επίσης στις πυρηνικές διαδικασίες στον Ήλιο. όταν οι μάζες είναι μεγάλες. Η ηλεκτρομα­ γνητική δύναμη συγκρατεί τα ηλεκτρόνια στις τροχιές τους γύρω από τον πυρήνα και κυριαρχεί. Αυτή οδηγεί τα κύματα τηλεοράσεως στα σπί­ τια ―και ως προς τούτο δεν πρέπει να θεωρείται ευεργετική― αλλά και ενυπάρχει στη ρίζα κάθε άλλου τεχνολογικού επιτεύγματος του καιρού μας. είναι. κατά έναν αριθμό που ακο­ λουθείται από 40 μηδενικά! Η ισχυρή δύναμη είναι εκείνη που συγκρατεί. π α ρ ' όλο που και αυτή έχει εμβέλεια άπειρη. άλλοτε απωστική. που είναι διαφορετικά: Διάφορες είναι και οι σφαίρες επιρ­ ροής τους. Δεν είναι όμως μόνον η ισχύς τους ή τα σωμάτια στα οποία εκδη­ λώνονται. π. Η εμβέλεια της βαρύτητας. Οι υπόλοιπες δύο από τις αλληλεπιδράσεις αφορούν κατά βάση στον υποατομικό κόσμο. Η δεύτερη αλληλεπίδραση. είναι η ηλεκτρομαγνητική. περιορίζεται στο ατομι­ κό ή. έχει ανάγκη τα ηλεκτρικά φορτία για να εκδηλωθεί· είναι δε άλλοτε ελκτική. δεν ξεπερνά δηλαδή τα όρια του μικρόκοσμου. από τον μικρόκοσμο σε όλη την έκταση του Σύμπα­ ντος. σαν ένας τεράστιος ιστός. Ο λόγος είναι ότι. το πολύ. Πράγματι. που έχουν ως αποτέ­ λεσμα την ευεργετική του ακτινοβολία. Ηχεί ίσως περίεργα. εν τούτοις. τέλος. Διότι είναι αυτή που προκαλεί τη ραδιενεργό διάσπαση των πυρήνων. μεγάλη και η σφαίρα επιρροής της. Η ηλεκτρομαγνητι­ κή. η ισχυρή αλληλεπίδραση είναι όρος απαραίτητος για την ύπαρξη και τη σταθερότητα της ύλης. Στα φαινόμενα του μικρόκοσμου. δεν έχει εκ πρώτης όψεως προθέσεις αγαθές.. και προφανώς πολύ συνεκτικά μεταξύ τους. Ανεπαίσθητη στην καθημερινή εμπειρία. Η επίδραση των τεσσάρων αυτών αλληλεπιδράσεων απλώνεται. Η προβλεφθεισα μετατόπιση ήταν 1"72 και η παρατηρηθείσα 1"75 ± 06». η λεγόμενη ασθενής. όπως προδίδει και το όνομά της. Σε αντίθεση με τη βαρύτητα. η γνωστή από την καθημερινή εμπειρία. η εμβέλεια των ισχυρών και ασθενικών δυνάμεων περιορίζεται στα 10 -12 cm. στο μοριακό ή βιολογικό επίπεδο. Είναι οι μεγάλες μάζες που την κάνουν να κυ­ ριαρχεί στον μεγάκοσμο. στο μοριακό επίπεδο. από τις αλληλεπιδράσεις του φυσικού κόσμου. τα πρωτόνια και τα νετρό­ νια στον πυρήνα των ατόμων.52 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ του Αϊνστάιν επιβεβαιώθηκε πλήρως. Η τέταρτη. η επίδρασή της είναι σχεδόν αμελητέα. συνεπώς.

ΥΛΗ ΚΑΙ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΣ ΣΥΜΠΑΝ

53

ρα. Ανάμεσα, ας πούμε στον Ή λ ι ο και στη Γη, η ηλεκτρομαγνητική δύνα­ μη είναι, γι' αυτόν και μόνον τον λόγο, μηδενική. Ο ιστός λοιπόν των αλληλεπιδράσεων, ενώ απλώνεται σ' όλο το Σύ­ μπαν, είναι ιδιαίτερα πυκνός στις ατομικές διαστάσεις. Εκεί, με λεπτά και ισχυρότατα νήματα, διαπλέκονται οι τρεις από τις αλληλεπιδράσεις. Η βαρύτητα αφήνεται να δεσπόζει μόνη της στον μεγάκοσμο. Και δεν εί­ ναι περίεργο ότι αυτή αποτελεί την κινητήρια δύναμη στον σχηματισμό των γαλαξιών και των αστέρων.

Οι δομικοί λίθοι του Σύμπαντος
ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΟΥ ΦΥΣΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ είναι ανά­

γκη, εκτός από τις θεμελιώδεις αλληλεπιδράσεις, να αναλύσει κανείς και το πρωτογενές επίπεδο στο οποίο εκδηλώνονται. Να απαντήσει, συνε­ πώς, στο ερώτημα, ποιοι είναι οι δομικοί λίθοι του Σύμπαντος, τα έσχατα δηλαδή συστατικά της ύλης. Το ερώτημα αυτό, παλιό όσο και ο ανθρώπινος πολιτισμός, έχει τον τελευταίο αιώνα απαντήσεις που δεν διαφέρουν, ως προς τη φιλοσοφική τουλάχιστον αντίληψη, από αυτήν που έδωσε ο Δημόκριτος. Πράγματι, με την εξέλιξη της Χημείας, τα άτομα, στοιχειώδη συστατικά της ύλης που δεν «τέμνονται» άλλο, επεβλήθησαν σαν μια αναπόδραστη ανάγκη. Η διερεύνηση της δομής του ατόμου στις αρχές του 20ού αιώνα συμπέρα­ νε ότι τα άτομα αποτελούνται από έναν συνεκτικότατο, βαρύ πυρήνα και από ηλεκτρόνια που περιφέρονται περί αυτόν υπό την επίδραση της ηλε­ κτρομαγνητικής δυνάμεως. Η αποκάλυψη, στη συνέχεια, της δομής του ίδιου του πυρήνα, επίτευγμα θεωρητικά όσο και πειραματικά αξιοθαύ­ μαστο, μετέθεσε την έσχατη σύνθεση της ύλης σε ακόμη βαθύτερο επίπε­ δο. Διαπιστώθηκε ότι ο πυρήνας συνίσταται από πρωτόνια και νετρόνια. Αυτά τώρα, μαζί με το ηλεκτρόνιο, αποτελούσαν τα στοιχειώδη συστατι­ κά της ύλης. Για την πληρότητα της εικόνας, έπρεπε απλώς στα στοιχειώ­ δη σωμάτια να προστεθεί και η ελάχιστη δυνατή ποσότητα -το κβάντοτης ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας, δηλαδή το φωτόνιο. Ας σημειωθεί ότι τα αυστηρά όρια μεταξύ ύλης και ενέργειας είχαν ήδη καταργηθεί από την Ειδική Θεωρία της Σχετικότητας. Η ειδυλλιακή αυτή εικόνα για τον μικρό αριθμό των στοιχειωδών συ­ στατικών της ύλης δεν έμελλε, ωστόσο, να διατηρηθεί επί πολύ. Πρώτα στις κοσμικές ακτίνες που φθάνουν στη Γη από το διάστημα και, στη συ­ νέχεια, με την κατασκευή μεγάλων επιταχυντών, ανιχνεύθηκαν αρκετές

54

Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ

εκατοντάδες καινούργια «στοιχειώδη» σωματίδια. Προς τιμήν μάλιστα της αρχαίας Ελληνικής επιστήμης, στα περισσότερα α π ' αυτά εδόθησαν γράμματα ή ονόματα ελληνικά. Τα σωματίδια αυτά είχαν ποικίλες μάζες και ιδιότητες. Τα βαρύτερα αλληλεπιδρούσαν ισχυρά και επονομάσθηκαν ―από την αρχαία ελληνική λέξη «αδρός»― αδρόνια. Μια άλλη κατηγορία, τα λεπτονια, είχαν μάζες πολύ μικρότερες, ήσαν λίγα στον αριθμό, και υπέκειντο στην ασθενή αλ­ ληλεπίδραση. Η Φυσική, και μάλλον αναπάντεχα, είχε βρεθεί μπροστά σ' ένα χάος σωματιδίων. Ως δε αυτό να μην ήταν αρκετό, το χάος έμελλε να διπλασια­ σθεί. Μια σπουδαία θεωρητική πρόβλεψη, ότι στο κάθε σωματίδιο αντι­ στοιχούσε ένα αντι-σωματίδιο, ίδιο και απαράλλακτο ως προς τη μάζα αλλά με ηλεκτρικό φορτίο αντίθετο, επιβεβαιώθηκε πανηγυρικά από τα πειράματα. Το πρωτόνιο είχε ως εικόνα κατοπτρική το αντιπρωτόνιο, το ποζιτρόνιο ήταν το αντισωματίδιο του ηλεκτρονίου, στο Λ-σωμάτιο αντι­ στοιχούσε ένα αντι-λάμδα. Εξαίρεση δεν υπήρχε για κανένα από τα εκα­ τοντάδες σωμάτια. Στην ύλη, με λίγα λόγια, αντιστοιχούσε η αντιύλη! Αν η πίστη στην απλότητα και τη συμμετρία του Κόσμου δεν ήταν έμ­ μονη ιδέα των φυσικών, το αδιέξοδο από την πολυπλοκότητα της εικό­ νας φαινόταν οριστικό. Επίμονες, ωστόσο, θεωρητικές αναζητήσεις και πειράματα αποκατέστησαν, αυτή τη φορά σε ακόμη βαθύτερο επίπεδο, τη βασική απλότητα στη δομή της ύλης: Το πρωτόνιο και το νετρόνιο, καθώς και τα εκατοντάδες άλλα αδρόνια που παρήγοντο στους επιταχυ­ ντές, αποδείχθηκε ότι δεν ήσαν θεμελιώδη· ήσαν και αυτά σύνθετα σωμά­ τια! Πράγματι θεμελιώδη, «άτμητα» και πάλι, ήσαν μόνον έξι σωματί­ δια - και, βέβαια, τα έξι αντισωματίδιά τους. Αυτή τη φορά, από ένα μυ­ θιστόρημα του James Joyce, τα θεμελιώδη αυτά σωματίδια ονομάσθηκαν κουάρκ (quarks), λέξη παράξενη και χωρίς ιδιαίτερο νόημα. Από συνδυασμούς τριών κουάρκ ή ενός κουάρκ και ενός αντικουάρκ συνθέτονται όλα τα γνωστά αδρόνια· με παρόμοιο τρόπο, όπως από συν­ δυασμούς ατόμων δημιουργούνται τα μόρια. Η συνηθισμένη μάλιστα ύλη χρησιμοποιεί μόνο δύο από τα έξι «είδη» κουάρκ. Μια τριάδα κουάρκ (τα δύο ταυτόσημα) αρκεί για να συνθέσει το πρωτόνιο - μια άλλη τριάδα συνθέτει το νετρόνιο. Η ύπαρξη «ειδών» κουάρκ, που δεν φαίνονται να παίρνουν μέρος στη σύσταση της συνήθους ύλης, αποτελεί ένα βαθύ αί­ νιγμα. Ίσως να είναι απλώς υπολείμματα της κοσμογονίας. Ενώ όμως υπάρχει βεβαιότητα για το ότι συνθέτουν την πυρηνική ύλη, μέχρι στιγμής τουλάχιστον, κουάρκ δεν έχουν βρεθεί ελεύθερα στο Σύμπαν! Είναι εγκλωβισμένα, και α π ' ό,τι φαίνεται για πάντα, μέσα στα

ΥΛΗ ΚΑΙ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΣ ΣΥΜΠΑΝ

55

πρωτόνια ή τα νετρόνια. Αν έζησαν ελεύθερα, θα ήταν για απειροελάχι­ στες στιγμές αμέσως μετά τη Μεγάλη Έκρηξη. Σήμερα, είναι αδύνατο να αποχωρισθούν από την τριαδική τους δομή. Γιατί, σύμφωνα με τις σύγ­ χρονες θεωρίες, η ισχυρή αλληλεπίδραση που τα συνδέει γίνεται τότε άπειρης ισχύος. Ό π ω ς παρατηρεί επιγραμματικά ο Γ. Ηλιόπουλος, «το τίμημα της ελευθερίας είναι άπειρο». Όσον αφορά στη δομή των λεπτονίων, τα πράγματα απεδείχθησαν ευτυχώς πολύ απλούστερα: Α π ' όσα μέχρι στιγμής βεβαιώνουν τα πειρά­ ματα, τα λεπτόνια είναι πράγματι θεμελιώδη σωματίδια· εσωτερική σύ­ σταση δεν έχουν. Και υπάρχουν πάλι έξι λεπτόνια, σε απόλυτη και συμμε­ τρική αντιστοιχία με τα κουάρκ. Το ηλεκτρόνιο είναι το πιο σπουδαίο από τα λεπτόνια, μια και είναι το μόνο που συμμετέχει στην ατομική δο­ μή. Το φαντασματικό νετρίνο, σωματίδιο με μηδενική ή σχεδόν μηδενική μάζα ―καταδικασμένο άρα να ταξιδεύει πάντα με την ταχύτητα του φω­ τ ό ς - και χωρίς ηλεκτρικό φορτίο, είναι και αυτό λεπτόνιο. Πρέπει να αφθονεί στο Σύμπαν και να έπαιξε σπουδαίο ρόλο στην εξέλιξη του. Ωστόσο, λόγω της πολύ ασθενικής του αλληλεπιδράσεως με την ύλη, εί­ ναι εξαιρετικά δύσκολο να ανιχνευθεί. Υπολογίζεται ότι αυτή τη στιγμή περνούν από το κεφάλι του αναγνώστη ―και, βέβαια, δημοκρατικότατα και από το κεφάλι του συγγραφέα- περί τα 10 1 2 νετρίνα, που ανεμπόδι­ στα εξέρχονται από το άλλο άκρο της Γης. Τα θεμελιώδη, λοιπόν, συστατικά της ύλης είναι λίγα τον αριθμό: έξι κουάρκ και έξι λεπτόνια. Και ακόμη λιγότερα -δύο από τα κουάρκ και το ηλεκτρόνιο- αυτά που η συνηθισμένη ύλη χρησιμοποιεί για τη δόμησή της. Αν η εικόνα είναι οριστική, είναι λίγο νωρίς να συμπεράνει κανείς. Ε φ ' όσον όμως οι αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στα σωματίδια είναι διακρι­ τές και μόνον τέσσερις, η εικόνα, προς το παρόν τουλάχιστον, αρχίζει πάλι να είναι απλή και συμμετρική. Αυτό που απομένει για την κατανόη­ ση του Σύμπαντος είναι ο τρόπος που τα σωματίδια αυτά της ύλης επε­ νεργούν μεταξύ τους και με τις δυνάμεις που αναφέραμε. Ό π ω ς πιστεύουμε σήμερα, τούτο γίνεται μέσω των λεγόμενων φορέ­ ων: ενδιαμέσων δηλαδή των αλληλεπιδράσεων, που είναι κι αυτά σωμα­ τίδια ύλης ή ενέργειας. Περίπου όπως μια μπάλα του τέννις που ανταλ­ λάσσεται ανάμεσα σε δύο παίκτες, οι «φορείς» ανταλλάσσονται μεταξύ των κουάρκ ή των λεπτονίων. Είναι λοιπόν αυτονόητο ότι σε κάθε αλλη­ λεπίδραση αντιστοιχεί ένας φορέας. Το γνωστό φωτόνιο είναι, έτσι, ο φο­ ρέας της ηλεκτρομαγνητικής αλληλεπιδράσεως· η ανταλλαγή του ανάμε­ σα στα φορτισμένα ηλεκτρόνια ή τα κουάρκ δημιουργεί την ηλεκτρική άπωση ή έλξη. Την ασθενή δύναμη μεταβιβάζει το σωμάτιο W, που η πει-

56

Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ

ραματική του επιβεβαίωση έγινε μόνο πρόσφατα. Το γλοιόνιο ―περίεργη λέξη που σημαίνει ιδιότητες συγκολλητικές― είναι ο φορέας που ανταλ­ λάσσεται ανάμεσα στα κουάρκ· και, συνεπώς, το υπεύθυνο για την ισχυρή αλληλεπίδραση. Η βαρύτητα, τέλος, έχει ως φορέα το βαρυτόνιο. Το βαρυτόνιο είναι πολύ δύσκολο να ανιχνευθεί πειραματικά, αφού η βαρυτική αλληλεπί­ δραση είναι τόσον ασθενική. Δεν υπάρχουν όμως πολλές αμφιβολίες για την ύπαρξή του. Είναι εντυπωσιακό να σκεφθεί κανείς ότι ένα μήλο πέ­ φτει στο έδαφος ή η Γη έλκεται από τον Ήλιο, επειδή βαρυτόνια ανταλ­ λάσσονται ανάμεσα στα στοιχειώδη σωματίδια που, σε αριθμό ασύλλη­ πτο, συνιστούν τα σώματα αυτά.

Η ενοποίηση των αλληλεπιδράσεων
Έ Ν Α ΟΝΕΙΡΟ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ, που εν πολλοίς φαίνεται αδικαιολόγητο,

υπήρξε πάντα η ενοποίηση των τεσσάρων θεμελιωδών αλληλεπιδράσεων. Η διαμόρφωση, δηλαδή, ενός ενιαίου μαθηματικού σχήματος, ικανού να περιγράφει το σύνολο αλλά και την κάθε αλληλεπίδραση χωριστά, ως ει­ δική περίπτωση. Ό σ ο και αν τούτο φαίνεται τολμηρό, έχει ένα προηγού­ μενο. Ενώ ο μαγνητισμός και ο ηλεκτρισμός είναι στην επιφάνεια φαινό­ μενα διαφορετικά, εν τούτοις συνιστούν μια και μόνη αλληλεπίδραση· και περιγράφονται με απόλυτη ακρίβεια από τέσσερις εξισώσεις, τις κομ­ ψές εξισώσεις Maxwell του ηλεκτρομαγνητισμού. Στην επιδίωξη για την ενοποίηση των αλληλεπιδράσεων ανάλωσε μεγάλο μέρος της ζωής του ο ίδιος ο Αϊνστάιν και άλλη δικαιολόγηση η επιδίωξη αυτή δεν έχει, από την πίστη στη βαθύτερη συμμετρία και απλότητα του φυσικού κόσμου. Είναι λοιπόν αξιοσημείωτο ότι, τα τελευταία ιδίως χρόνια, η προσπάθεια για την ενοποίηση των αλληλεπιδράσεων έχει ήδη να επιδείξει εντυπω­ σιακή πρόοδο. Ο μηχανισμός, πρώτα-πρώτα, των αλληλεπιδράσεων φαίνεται να εί­ ναι κοινός, αφού κατά βάσιν στηρίζεται στην ανταλλαγή ενός «φορέα» ανάμεσα στα στοιχειώδη σωματίδια. Οι ιδιότητες του φορέα αυτού, που άλλοτε έχει μάζα ή φορτίο, άλλοτε όχι, δίδουν στην κάθε αλληλεπίδραση τον διακριτό χαρακτήρα της. Τούτο όμως συμβαίνει όσο οι ενέργειες των σωματιδίων είναι αυτές του σημερινού Σύμπαντος· σε υψηλότερες ενέρ­ γειες, οι φορείς των αλληλεπιδράσεων θ' αρχίσουν να προσομοιάζουν με­ ταξύ τους. Τότε οι αλληλεπιδράσεις αποκτούν την ίδια ισχύ και μπορούν να περιγραφούν με την ίδια μαθηματική γλώσσα.

Οι πρώτες στιγμές της κοσμογονίας Μ Ε ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΕΝΟΠΟΙΗΤΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ. Το απώτατο. έναν θρίαμβο της θεωρίας. προβλέπεται να συμβαίνει όταν τα σωματίδια αποκτούν ενέργεια 10 13 φορές μεγαλύτερη α π ' όση παρέχουν σήμερα οι γήινοι επιταχυντές. Οι πρώτες στιγμές της κο­ σμογονίας ―και όσο και αν αυτό κρύβει επιστημονική οίηση― είναι πια γνωστές με σχετική ακρίβεια. ωστόσο. Διότι η μάζα αλλά και οι ιδιότητες του σωματίου αυτού -που μπορεί να ονομασθεί και «βαρύ φωτόνιο». διότι η βαρύτητα ανθισταται ακόμη πεισματικά στο ενοποιητικό σχήμα. που εκτείνεται σε ένα μόλις εκατοστό του δευτερολέπτου μετά τη Μεγάλη Έκρηξη. η κοσμολογική έρευνα ενι­ σχύθηκε αναπάντεχα από το διαμετρικό της αντίθετο. η ανυπαρξία σ' αυτόν αντιύλης― έγινε δυνατόν να απαντηθούν με πειστικότητα. Τότε ακριβώς που η ενέργεια του «πειράμα­ τος» για τη δημιουργία του Σύμπαντος ήτανε αυτή που απαιτεί η θεωρία για την ενοποίηση των τριών τουλάχιστον αλληλεπιδράσεων. επεχείρησε να ενοποιήσει κατ' αρχήν την ασθενή με την ηλεκτρο­ μαγνητική δύναμη.ΥΛΗ ΚΑΙ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΣ ΣΥΜΠΑΝ 57 Έ ν α θεωρητικό πρότυπο. απαιτείται ένας επιταχυντής που θα έφθανε μέχρι τα κοντινά αστέρια . παρελθόν του Σύμπαντος. Οι Μεγάλες Ενο­ ποιητικές Θεωρίες διερευνήθηκαν. κυριαρχεί­ ται από τις αλληλεπιδράσεις των θεμελιωδών σωματιδίων. Η ενοποίηση. Η ονομασία περιέχει κάποια υπερβολή.και παρόμοι­ ος επιταχυντής είναι μάλλον ανέφικτος. ως προς τις εφαρμογές τους. Η ενιαία «ηλεκτρασθενής» αλληλεπίδραση καθιερώθηκε πανηγυρι­ κά και γέννησε τη βεβαιότητα για τη διεύρυνση της. Η εικόνα που αναδύεται από την εκπληκτική αυτή σύνθεση έχει συνέπεια. στη διατύπωση των Μεγάλων Ενοποιητικών Θεωριών (Grand Unified Theories). το 1982. τη Φυσική του μι­ κρόκοσμου. στις συν­ θήκες που επικρατούσαν κατά τα πρώτα κλάσματα του δευτερολέπτου μετά τη Μεγάλη Έκρηξη. Αυτό που απέμενε ήταν μια αυτονόητη κατεύθυνση. λοιπόν. οι επίμονες θεωρητικές αναζητήσεις οδήγησαν. αλλά και ομορφιά αισθητική. σύντομα.χ. Για τον πειραματικό έλεγχο της θεωρίας. Η πειραματική ανακάλυψη του φορέα W (που άλλοτε έχει ηλεκτρικό φορτίο.είχαν προβλεφθεί με ακρί­ βεια. Πράγματι. άλλοτε όχι) απετέλεσε. που διαμορφώθηκε με βάση την αντίληψη αυτήν. Και ερωτήματα που αφορούν στη δομή του σημερινού Κόσμου ―π. Π α ρ ' όλο δε . που ενοποιούν την ηλεκτρασθενή πλέον δύναμη με την ισχυρή.

αρκεί να μην υπήρχαν κοινές περιοχές ύλης-αντιύλης. Στην αρχή της περιόδου αυτής.1 2 sec. Είναι η εποχή εξαφανίσεως της αντιύλης. Οι αλληλεπιδρά­ σεις στο ρευστό αυτό έχουν έναν ρυθμό φρενιτιώδη. Η αμέσως επόμενη περίοδος. α π ' ό. Η βαρύτητα έχει αποχωρισθεί από τις τρεις άλλες δυνάμεις. από 10 . ρυθμίζει μια και μόνη δύναμη· και υπήρχε ένα είδος σωματίου. Επειδή η ενέργεια που αντιστοιχεί σ' αυτήν τη θερμοκρασία είναι κολοσσιαία. Έ ν α σημαντικό γεγονός σφραγίζει την περίοδο που ακολουθεί. όπως είδαμε. οι αλληλεπιδράσεις πρέπει να ήσαν ενοποιημένες. Η θερμοκρασία.4 3 έως 10 . Η πρώτη περίοδος ονομάζεται και «εποχή της κβαντικής βαρύτητας». αντινετρόνια ή ακόμη και αντιάτομα δεν φαίνεται να υπάρχουν στο ηλιακό μας σύστημα. Τούτο φαίνεται να έχει τη ρίζα του στην απει­ ροελάχιστη ακριβώς περίοδο που ακολουθεί την εποχή της κβαντικής βα­ ρύτητας. Αν όμως υποθέσει κανείς ―και είναι μια υπόθεση αισθητικά και φιλο­ σοφικά ελκυστική― ότι στο Σύμπαν υπήρχε αρχικά ίσος αριθμός σωματι­ δίων και αντισωματιδίων. Επειδή όμως δεν έχει διαμορ­ φωθεί ακόμη η πλήρης ενοποιητική θεωρία ―η βαρύτητα. Και είναι μια «εποχή» κατ' ευφημισμόν.58 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ που είναι ένα παρελθόν στιγμιαίο. μπορεί να διακριθεί σε κάποιες βασι­ κές περιόδους. α π ό άπειρη που ήταν.3 5 έως 10 . Σαφής. είναι δύσκολο να ενταχθεί σ' αυτήν― δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς συνέβη. δηλαδή. πά­ ντως. ούτε σε κάποια περιοχή του Γαλαξία μας. αντιπρωτόνια. είναι η εποχή της μεγάλης ενοποιήσεως.τι στους ίδιους τους φυσικούς. μεγά­ λες ποσότητες ακτινοβολίας θα επρόδιδαν τις συγκρούσεις σωματιδίων με τα αντισωματίδιά τους και την αναπόφευκτη εξαΰλωσή τους. Το ότι η αντιύλη «λάμπει διά της απουσίας» της στο σημερινό Σύμπαν είναι γεγο­ νός αναμφισβήτητο. Πράγματι. όσο και παράδοξο. ο γαλαξίας αυτός δεν θα διέφερε από έναν «κανονικό» γαλαξία. πάντως. κι ακό­ μη φωτόνια και νετρίνα. Τα της δημιουργίας. είναι ανάγκη να ερμηνεύσει την επελθούσα έκτοτε κυριαρχία της ύλης. Βαριά αρχέγονα σωματίδια ―κάποια κοινή πιθανόν μορφή των κουάρκ και των λεπτονίων― με ίσο αριθμό αντισωματιδίων τους. ενός ολόκληρου γαλαξία ―ή και ενός άλλου Σύμπα­ ντος!― από αντιύλη δεν μπορεί να την αποκλείσει κανείς. αφού διαρκεί από τη χρονική στιγμή μηδέν μέχρι το απειροελάχιστο 10 -43 sec.και εί­ ναι πιθανόν ότι το Σύμπαν μόλις υπερέβαινε το μέγεθος ενός ατόμου. διάκριση του χώρου και του χρόνου δεν υπήρχε . βέβαια. Την πι­ θανότητα. Είναι όμως η πιθα­ νότητα αυτή πολύ πιο χρήσιμη στους συγγραφείς επιστημονικής φαντα­ σίας.3 5 sec. πέφτει στα 10 32 Κ. συνιστούν το κοσμικό ρευστό. Οπτικά. από 10 . και ενώ η θερμοκρασία είναι . Διότι τότε.

Στην υπέρθερμη περίοδο των πρώτων εκατοντάδων χιλιάδων χρόνων. προς όφε­ λος της ύλης. τα φωτόνια όχι μόνον είναι κα­ τά πολύ περισσότερα των νουκλεονίων. που έχει να κάνει με το ότι OL φυσικοί νόμοι για τα σωματίδια και αντισωματίδια δεν είναι ακριβώς οι ίδιοι. Καθώς το Σύμπαν διαστέλλεται και η θερμοκρασία διαρκώς πέφτει. ωστόσο. η ισχυρή αλληλεπίδραση διαχωρίζεται από την ηλεκτρασθενή. την «ύλη» του σημερινού Σύμπαντος: Τα άστρα. η ασθενής δύναμη αποχωρίζεται από την ηλεκτρομαγνητική. Τα αρχέγονα σωματίδια διασπώνται σε κουάρκ και αντικουάρκ. και για το πρώτο ένα δισεκατομμυριοστό του δευτερολέπτου. Η ενέργεια υπό μορφήν ακτινοβολίας είναι μεγαλύτερη από την ενέργεια που περικλείεται στην ύλη. οι Μεγάλες Ενοποιητικές Θεωρίες προβλέπουν ότι η αρχική συμμετρία ύλης-αντιύλης διαταράσσεται ελαφρά. κατά αγαθή μας τύχη. Αποτελεί. Στο τέλος του πρώτου δευτερολέπτου. κυρίως σε πρωτόνια και νετρόνια. δη­ λαδή. Το φως. Έτσι. Τα κουάρκ. Το ότι το φως γίνεται ύλη και αντίστροφα δεν είναι ίσως εύκολα νοητό από τον ανα­ γνώστη. τα κουάρκ έχουν εγκλωβιστεί σε αδρόνια· δηλαδή. ενώ τα περισσότερα κουάρκ. Κατά τις πολύπλοκες αυτές διαδικασίες και επειδή οι ενέργειες είναι τεράστιες.που καταλήγει. εξαϋλώνονται συγκρουόμενα με αντικουάρκ. Είναι αυτά ακριβώς που θα αποτελέσουν. αλλά ενδιαφέρουσα παραβίαση ―όπως κάποιο σημαδάκι στο συμμετρικό πρό­ σωπο μιας γυναίκας. ή ένα νετρόνιο― αναλογεί σήμερα σε ένα δισεκατομμύριο φωτόνια. αλλά συνεισφέρουν και περισσό­ τερο στο ενεργειακό περιεχόμενο του Σύμπαντος. ενώ τα φωτόνια και λε­ πτόνια διαρκώς αλληλεπιδρούν με την ύλη. Και οι τέσσε­ ρις δυνάμεις είναι πια διακριτές και αναλαμβάνει η κάθε μια τον ειδικό ρόλο της στο Σύμπαν. Ό π ω ς υπολογίζεται μάλιστα. καθώς το Σύμπαν διαστέλλεται και ψύχεται. Ίσως η φράση «εν αρχή ήν το Φως» δεν κρύβει και μεγάλη υπερβολή. Εκεί θα παραμεί- . ένα νουκλεόνιο ύλης ―ένα πρωτόνιο. αποτελεί την άλλη βασική συνιστώσα του Σύμπαντος. όσα δεν έχουν εκρηκτικό σύντροφο θα παραμείνουν εν ζωή. Το Σύμπαν διανύει μια περίοδο φωτοκρατίας. μια καθημερινή πραγματικότητα στα πειρα­ ματικά εργαστήρια. είναι ακόμη ελεύθερα. Είναι μία ελάχιστη. Ο μετασχηματισμός των φω­ τονίων σε ηλεκτρόνια και ποζιτρόνια είναι κοινός τόπος. τους πλανήτες και μας τους ίδιους. Είναι μια αναλογία που σταθεροποιείται αμέσως μετά τον σχηματισμό του ηλίου και χαρακτηρίζει το Σύμπαν.ΥΛΗ ΚΑΙ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΣ ΣΥΜΠΑΝ 27 59 10 Κ. Τούτο οφείλεται στην παραβίαση μιας συμμετρίας της Φυ­ σικής. λεπτόνια και αντιλεπτόνια. σε μια μικρή περίσσεια κουάρκ. σ' όλη την έκταση του φάσματος του. ύστερα από επίμονες διαδικασίες στον χώ­ ρο και τον χρόνο.

Σε ένα δευτερόλεπτο. το Σύμπαν περικλείει πολύ περισσότερη ενέργεια υπό μορφήν ύλης. το Σύμπαν εισέρχεται τώρα στην ιστορία του. Ό τ ι τα κου­ άρκ του σώματος μας ζουν από πάντα και θα ζουν αιώνια. ακριβώς όσο ένας άνθρωπος να ανοιγοκλείσει τα μάτια του. Τούτο οφείλεται στο ότι. Την έναρξη. Σήμερα. δεν έχει άδικο ο S. OL βασικές συνιστώσες και τα υλικά για την εξέλιξη του Σύμπαντος έχουν ήδη δημιουργηθεί: τα αδρόνια. λοιπόν. ενώ οι άλλες τρεις δυνάμεις περιο­ ρίζονται στον μικροκοσμικό χώρο. δεν φαίνεται πια να βιάζεται. τα κουάρκ φαίνο­ νται αποφασισμένα να υπάρχουν.τι φαί­ νεται όμως και για το μακροπρόθεσμο μέλλον του― αποκλειστικά σχεδόν υπεύθυνη είναι η βαρύτητα. καθώς το Σύμπαν διαστέλλεται. Η βαρύτητα σιγά-σιγά κυριαρχεί στον μεγάκοσμο.000 χρόνια μετά τη Μεγάλη Έκρηξη― το Σύμπαν. Π α ρ ' όλο δε που στον μακροχρόνιο βίο τους έχουν αλλάξει ή και θα αλλάξουν πολλές φορές περιβάλλοντα χώρο. αποπνέει ασφαλώς μια συγκλονιστική αίσθηση αθανασίας. ζούμε στην εποχή της υλοκρατίας. από τη Μεγάλη Έκρηξη. το Σύ­ μπαν περνά στην κυριαρχία της ύλης. η σταθερή ενέργεια των τελευταίων κάποια στιγμή υπερισχύει. απαιτούνται εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια για να υπάρξουν τα πρώτα ουδέτερα άτομα. Λίγο. τα φωτόνια κρυώνουν και συνεχώς χάνουν ενέρ­ γεια. Ο σχηματισμός του ηλίου ―η πυρηνοσύνθεση― είναι μια διαδικασία που διαρκεί λίγα μόνον λεπτά. Ενώ.σχηματίσθηκαν. Από την προϊστορία. όσο το Σύμπαν υπάρχει. μια και το φως δεν αλληλεπιδρά πια με την ύλη. από αυτήν την περίοδο και μετά είναι δυνατόν να έχουμε απευθείας παρατηρήσεις. όμως. Τούτων δοθέντων. λοιπόν. Με τον σχηματισμό των πρώτων ατόμων και την απαρχή κυριαρχίας της ύλης ―700. που διαρκεί δισεκατομμύρια χρόνια ―απ' ό. εξακολουθούν σε αριθμό να είναι πάντα ένα δισεκα­ τομμύριο φορές περισσότερα από τα βαρυόνια. Weinberg. Αυτονόητο όσο κι αν φαίνεται. συνεπώς. αδιάσπαστα και αμετάβλητα. της «ιστορικής» περιόδου χαρακτηρίζει και ένα άλλο σημαντικό γεγονός. όμως. Έκτοτε. όταν δίδει την ακό­ λουθη συνταγή για την παρασκευή του Σύμπαντος: . κατά το πρώτο δευτερόλεπτο της κο­ σμογονίας. όμως. έχοντας εξασφαλίσει κάποια ύπαρξη. τα λεπτόνια και οι τέσσερις αλληλεπιδράσεις. Από την κυριαρχία της ακτινοβολίας. Το Σύμπαν χαρακτη­ ρίζεται από διαφάνεια. Τα κουάρκ που ενυπάρχουν στο σώμα μας -στους πυρήνες των ατόμων που το απο­ τελούν. Διότι. α π ' όσον υπό μορφήν ακτινοβο­ λίας. ικανή να ανακουφίσει την ψυχή μας.60 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ νουν φυλακισμένα για πάντα. Για την εξέλιξη του Σύμπαντος προς τη σημερινή δομή του.

. όσο το σημε­ ρινό μέγεθος τον Σύμπαντος είναι μεγαλύτερο από το τότε μέγεθος του. ένας από τους φυσι­ κούς που διαμόρφωσαν τις σχετικές θεωρίες. κυρίως. το γε­ γονός παραμένει. Απομένει μόνον να κατανοηθεί το απειροελάχιστο χρονικό διάστημα κοντά στην κοσμογονική αρχή. εκφράζει με ενάργεια το εντυπωσιακό κλείσιμο του κενού ανάμεσα στον μεγάκοσμο και τον μικρόκοσμο. Τοποθετήστε τα υλικά σ' ένα σύμπαν που διαστέλλεται. Τότε θα μπο­ ρούμε όλοι. Οι λέξεις που επιλέγει με τα δάκτυλά του προβάλλονται στην οθόνη. η προβλεπόμενη σύγκλιση τους σε υψηλές ενέργειες παρέ­ χουν πολλές πληροφορίες για τις πρώτες στιγμές της δημιουργίας. προσαρτημένο στην αναπηρική του καρέκλα. Hawking. αγω­ νιώδεις αναζητήσεις των τελικών απαντήσεων και σύμβολα του εν δυνά­ μει ανθρώπινου μεγαλείου. την παρομοιάζει μ' ένα φίδι που τρώει την ουρά του. Ο S. να συμμετάσχουμε στη συζήτη­ ση του γιατί συμβαίνει να υπάρχει το Σύμπαν και εμείς. «αν ανακαλύψουμε μια πλήρη ενιαία θεωρία. Μια εικόνα συνεπής και απλή αναδύεται. φυσικοί και απλοί άνθρωποι. πράγματι. σπουδαίος θεωρητικός φυσικός που εργάζεται ακριβώς στη θεωρία της κβαντικής βαρύτητας. Αν ο αναγνώστης επιμένει να δοκιμάσει τη συνταγή.Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ 61 «Λαμβάνετε ένα νουκλεόνιο για κάθε δισεκατομμύριο φωτόνια και έναν μικρό αριθμό λεπτονίων. ας επιδιώξει απλώς να φτιάξει ένα Σύμπαν καλύτερο. έχασε πριν από λίγα χρόνια και τη φωνή του. Αυτό το παλαιό. Διότι. Σε κάποια χρονική στιγμή θερμάνετε τα σε μια θερμοκρασία τόσο μεγαλύτερη από την παρούσα θερμοκρασία των 3 Κ. γράφει ότι. Ο S.». με ρυθμό διαστολής που επιβάλλεται από το βαρυτικό τους πεδίο. Η γνώση των αλληλεπιδράσεων του φυσικού κόσμου και.. Όσο και αν τα παραπάνω φαίνονται τολμηρά ή και απίστευτα. Glashow. Το δραματικό είναι ότι ο Hawking «συμμετέχει» κατ' ευφημισμόν στη συζήτηση. όχι μόνον από λίγους φυσικούς. Επικοινωνεί μ' έναν ειδικό υπολογιστή. Ανακατέψτε καλά. οπότε η βαρύτητα ενοποιείται με τις άλλες τρεις δυνάμεις. παράλυτος από τα φοιτητικά του χρόνια από μια σπάνια ασθένεια των νεύρων. σύντομα θα γίνει κατανοητή στις γενικές της αρχές από οποιονδήποτε. κοσμολογικό σύμβο­ λο. ώστε τα ποικίλα είδη των σωματιδίων να κατα­ νεμηθούν όπως απαιτεί η θερμοδυναμική ισορροπία. Μετά από αρκετά μεγά­ λη αναμονή. το μείγμα θα καταλήξει στο παρόν Σύμπαν». .

μέχρι σήμε­ ρα καμιά πειστική ένδειξη για την ύπαρξή τους. αυτές οι ασύνδετες περιοχές να έχουν την ίδια θερμοκρασία. που η ισχυρή αλληλεπίδραση αποχω- .3 6 sec). εν τούτοις. Η ιδέα αυτή διατυπώθηκε τα τελευταία χρόνια από τον Α. Ο επίκαιρος αυτός όρος εκφράζει το γεγο­ νός ότι το Σύμπαν. Οι αδυναμίες που αναφέραμε αντιμετωπίζονται με μια τολμηρή ιδέα. Έ ν α από αυτά ακούει στο χαρακτη­ ριστικό όνομα «το πρόβλημα του ορίζοντα». δεν παραμένει ασφα­ λώς χωρίς σημαντικά προβλήματα. Αυτή η εντυπωσιακή ισοτροπία είναι ανεξήγητη. που λέγεται αιτιακή και που περικλείεται από έναν «ορίζοντα». αντιδιαμετρικά σημεία του ουρανού απέχουν σήμερα 30 δισεκατομμύρια έτη φωτός. Πώς συμβαίνει. Στο διάστημα αυτό εκδηλώνεται ένας αιφνίδιος πληθωρισμός. Δύο. όμως. Διότι είδαμε ότι η ακτινοβολία ταξιδεύει προς εμάς για 15 περίπου δισεκατομμύρια χρόνια. ακριβώς όπως υπάρχει μόνο του ένα θετικό ή αρνητικό ηλεκτρικό φορτίο. μεμονωμένων δηλαδή βόρειων ή νότιων μαγνητικών πόλων. Οποιαδήποτε κατεύθυνση του ουρανού και αν διερευνηθεί. Το πρόβλημα αυτό δεν είναι το μόνο. λοιπόν. Δεν είναι. Το πρόβλημα του ορίζοντα εμφανίζεται εναργέστερο στην κοσμική ακτινοβολία μικροκυμάτων. Ανεξήγητη είναι και η ανυπαρ­ ξία «μαγνητικών μονόπολων». συνεπώς. και έχει να κάνει με την ομοιογένεια που παρατηρείται στο Σ ύ μ π α ν το ότι δηλαδή σε μεγάλη κλί­ μακα. Θεωρητικά. Guth και ανα­ θεωρεί το πρότυπο της Μεγάλης Εκρήξεως μόνο για κάποια απειροελά­ χιστα κλάσματα του δευτερολέπτου. και για ένα κρίσιμο κλάσμα του δευτερολέπτου μετά τη γένεση του. Είναι τότε (στα 10 . πολύ ταχύτερη από τη συ­ νήθη του. δυνατόν να είχαν κα­ μιά επικοινωνία. υπέστη μια ιλιγγιώδη διαστολή. Η πει­ ραματική αναζήτηση των μονόπολων δεν έδωσε. η θερμοκρασία της ακτινοβολίας ευρίσκεται σταθερή και ίση με 3 Κ. γιατί η γρήγορη διαστολή του Σύμπαντος δεν ήταν δυνατόν να επιτρέψει στις απομακρυσμένες περιοχές του να επικοινωνήσουν και να εξελιχθούν με όμοιο τρόπο. Αυτή την τύχη έχει ανά πάσα στιγμή μία μόνον περιοχή. όπως εμπλουτίσθηκε από τη θεωρία για την ενοποίηση των αλληλεπιδράσεων. η κατανομή των γαλαξιών φαίνεται κανονική. ο ορίζοντας καθορίζεται ακριβώς από την απόσταση που έχει δια­ νύσει το φως στον συγκεκριμένο χρόνο. Πράγμα παράξενο. προβλέπεται να υπάρχουν.62 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ Το πληθωρισμικό Σύμπαν ή η διαστολή της διαστολής Το ΠΡΟΤΥΠΟ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΕΚΡΗΞΕΩΣ. Με δεδο­ μένο ότι καμιά φυσική πληροφορία δεν μεταδίδεται γρηγορότερα από το φως.

το δικό μας είναι καταδι­ κασμένο να μην επικοινωνήσει ποτέ. Σαν μέτρο σύγκρισης. το δικό μας το Σύμπαν να είναι ένα μόνο από τα πολλά σύμπαντα που δημιουρ­ γήθηκαν κατά τη στιγμή της ιλιγγιώδους διαστολής· το καθένα προερχό­ μενο από την διαστολή μιας και μόνον αιτιακής περιοχής. Και με αυτά τα άλλα σύμπαντα. είναι δυνατόν να εκλυθούν κατά τρόπο αναπάντε- . που υπερβαίνει ίσως το 10 . Έτσι το πρόβλημα του ορίζοντα δεν υφίσταται. Από τη διαστολή μιας παρόμοιας «αιτιακής» περιοχής ―διαστολή που υπήρξε αρχικά τρομακτική. όπως μια φυσαλλίδα. κα­ θώς ψύχεται. όπως είναι η θεωρία του πληθωρισμικού Σύμπαντος. να μεγάλωσε την ακτίνα του περισσότερο από 10 5 φορές. Δεν φτάνει. κατά τα τελευταία 10 δισεκατομμύρια χρόνια. αλλά γρήγορα απέκτησε κανονικό ρυθμόπροήλθε το σημερινό ορατό Σύμπαν. καταστρέφει κάποια στιγμή τη συμμετρία του και μετατρέ­ πεται σε κρυστάλλους πάγου. άφθονος χρόνος και η δυνα­ τότητα να αποκτήσει ομοιογένεια και θερμοκρασιακή ισορροπία. Διότι όλο το ορατό Σύμπαν προήλθε από την εξέλιξη μιας μόνον περιοχής του χώρου. όμως. Είναι δηλαδή ενδεχόμενο. Κάθε μία από τις περιοχές του χώρου φούσκωσε. της πληθωρισμικής διαστολής δίδει ενδεχομένως μιαν απάντηση στα αρχέγονα ερωτήματα για το «πριν» και την «αιτία» της δημιουργίας. Δεν είναι ανύπαρκτα. συνεπώς.ΥΛΗ ΚΑΙ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΣ ΣΥΜΠΑΝ 63 ρίζεται από τις άλλες δύο και η μεταξύ τους συμμετρία διαρρηγνύεται. Σ' αυτές τις περιπτώσεις. το Σύμπαν δεν πρέπει. όπως αποδείχθηκε αργότερα. 30 κατά έναν τεράστιο συντελεστή. Ό τ α ν η ισχυρή δύναμη αποχωρίζεται από τις άλλες δύο ―απειροελάχιστα κοντά στη χρονική στιγμή μηδέν― συμβαίνει μια «μετα­ τροπή φάσεως». που υπολογίζεται μάλιστα ότι δεν υπερέβαινε σε διαστάσεις τα 10 25 cm. Η ιδέα. καθώς η θερμοκρασία του «κενού» Σύμπαντος μειώνεται. άλλωστε. Διότι διεσπάρησαν σε όλο τον χώρο κατά τη φρενιτιώδη διαστολή. Ίσως θα πρέπει να συμφιλιωθούμε με την ιδέα ότι και το ίδιο το Σύμπαν είναι ένα από τα δισεκατομμύρια δισεκατομμυρίων άλλα. και π α ρ ' όλο που ξεκίνησαν από την ίδια αρχή. αλλά απλώς εξαιρετικά σπάνια σωματίδια. Υπήρχε. δηλαδή. Τολμηρή. που η Γη εκτοπίστηκε από το κέντρο του ηλιακού συστήματος· δεν φτάνει ότι. έχει και εξίσου τολμηρές συνέπειες. Ανάλογη μ' αυτήν που παρατηρείται στο νερό όταν. Ο συνολικός αριθμός των συμπάντων αυτών μπορεί να προσεγγίζει το 10 7 8 ! Το ενδε­ χόμενο δίκαια αποκλήθηκε από έναν αστροφυσικό «ακραία Κοπερνικεια αρχή». Μήτε η απουσία μαγνητικών μονόπολων στο σημερινό Σύμπαν φαίνεται περίερ­ γη. επειδή η κατά­ σταση ισορροπίας είναι επισφαλής. ο Ήλιος δεν βρίσκεται στο κέντρο του Γαλαξία μας και ότι ο Γαλαξίας αυ­ τός είναι ένας ανάμεσα σε δισεκατομμύρια άλλους.

και που εξ αυτής εκπορεύεται στη συνέχεια η κο­ λοσσιαία ποσότητα ύλης και ακτινοβολίας του Σύμπαντος. Η δημιουρ­ γία. Ό π ω ς ειπώθηκε. . Είναι μια ενέργεια που προέρχεται ουσια­ στικά από το τίποτα. δηλαδή το κενό. του Σύμπαντος φαίνεται δυνατή σχεδόν εκ του μηδενός. γιατί να υπάρχει κάτι ενώ θα 'πρεπε να μην υπάρχει τίποτε είναι ίσως ότι «το κάτι υπάρχει επειδή το τίποτα. η απάντηση στο ερώτημα. είναι ασταθές». λοιπόν.64 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗ! χο τεράστια ποσά ενέργειας.

η θερμοκρασία διαρκώς πέφτει και το διαστελλόμενο Σύμπαν αποτελείται κυρίως από άτομα υδρογόνου και ηλίου. η πυρηνοσύνθεση. . Αντί των 92 διαφορετικών ατόμων που είναι δυνατόν να σχηματισθούν. Έτσι. είχαν την ευθύνη για την οργάνωση της ύλης σε πρώτο επίπεδο. Η εξέλιξη του Σ ύ μ π α ν τ ο ς κ α ι ο π ο λ υ τ ά ρ α χ ο ς βίος των αστέρων Ο σχηματισμός των γαλαξιών ΌΠΩΣ ΕΙΔΑΜΕ. τα στοιχειώδη σωμάτια και οι αλληλεπιδράσεις τους συντελούν αποφασιστικά στην κατανόηση των πρώτων στιγμών της Δημιουργίας. συ­ γκροτεί από πρωτόνια και νετρόνια πυρήνες ηλίου και λιγοστό δευτέριο. Έτσι. αναλαμβάνει τον ρόλο της η ηλεκτρομαγνητική δύναμη: Τα ηλεκτρόνια δεσμεύονται σε τροχιές περί τους πυρήνες και συνιστούν τα άτομα. η πρώτη ημέρα φαίνε­ ται εκ πρώτης όψεως να αποτελεί τη Μεγάλη Χαμένη Ευκαιρία για να δημιουργηθεί ένα Σύμπαν με δυνατότητες εξέλιξης σε ανώτερες μορφές υλικής οργάνωσης». Οικονόμου. και μάλλον με φτωχά αποτελέσματα. «Από την άποψη της οργάνωσης της ύλης.IV. Είναι τότε που οι τέσσερις κοσμικές δυνάμεις. Αφού εξαντληθεί έτσι. πολύ γρήγορα όμως διακριτές. δημιουργή­ θηκαν μόνον δύο: Το υδρογόνο και το ήλιο. αλλά με τη συνεργία αυτή τη φορά και της ασθενούς. Έ χ ο υ ν περάσει εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια α π ό τη Μεγάλη Έκρηξη. η ισχυρή δύναμη φυ­ λακίζει ανά τριάδες τα κουάρκ σε πρωτόνια και νετρόνια και πάλι η ισχυρή δύναμη. η πρώτη ημέρα». «δεν πήγε και τόσο καλά. γράφει χαρακτηριστικά ο Λ. στην αρχή ενοποιημένες.

Έ ν α παρόμοιο υποσυμπύκνωμα. η συσσώρευση αυτή αποτελεί εφεξής κέντρο έλξεως για τα υπόλοιπα άτομα. Γιατί. Κα- . διαθέτοντας μεγαλύτερο βαρυτικό πεδίο από τη γύρω περιοχή. Κάποια στιγμή. το αρχικά ομοιόμορφο νέφος εξελίσσεται έτσι σε διάσπαρτες περιο­ χές συμπυκνώσεων ύλης. οι τερά­ στιες συγκεντρώσεις ατόμων που συνιστούν το νέφος την καθιστούν υπο­ λογίσιμη. Έ ν α κοινό φαινόμενο κάνει τώρα έκδηλη την παρουσία του. Οι συμπυκνώσεις αυτές αποτελούν τους πρωτογαλαξίες· τους προγόνους. αποσπάται από την υπόλοιπη μεσοαστρική ύλη. Με τη συνεχή έλξη ατόμων. Η άπειρη εμβέ­ λεια της είναι προς τούτο καθοριστική.δημιουργήσει κάποια συσσώρευση ύλης σε μια πε­ ριοχή του νέφους. ισχυροποιείται διαρκώς. Επειδή παρόμοια ελκτικά κέντρα δημιουργούνται πολ­ λά. στο τέλος της οποίας το Σύμπαν αποτελείται πλέον από διάσπαρτους πρωτογενείς γαλαξίες. Έτσι. Σ' αυτήν την αεριώδη μάζα που αποσπάται. το κέντρο αυτό διαρκώς ισχυροποιείται και. Η δύναμη αυτή. όπως μια χιονοστιβάδα. ασθενέστατη ανάμεσα στα στοιχειώδη σωμάτια. Ας συνοψίσουμε πάλι την εικόνα: Μετά την πρώτη φάση της δημιουρ­ γίας. διαρκεί μερικά δισεκατομμύρια χρόνια. Υπό την επίδραση τώρα της βαρύτητας. Το νεφέλωμα του Ωριωνα. στο αρχέγονο νέφος αρχί­ ζουν να εκδηλώνονται μικρές μεταβολές. κυριαρχεί εφεξής. η βαρυτική δύναμη εξακολουθεί να συμπιέζει τα άτομα. Ό π ω ς όμως η αρχική ομοιομορφία του αρχέγονου νέφους παρα­ βιάστηκε από τους πρωτογαλαξίες. Ένα αστέρι γεννιέται Η ΦΑΣΗ ΑΥΤΗ. αυξάνει σε ποσότητα και πυκνότητα ύλης. το Σύμπαν αποτελείται από ένα τεράστιο νέφος υδρογόνου με ικα­ νές προσμίξεις ηλίου. Νησίδες σ' έναν αδιάφορο ωκεανό αραιής ύλης.66 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ Η ευκαιρία που χάθηκε έπρεπε να αποκατασταθεί· κι αυτή τη φορά με τη μεσολάβηση της βαρύτητας. είναι ένα παρόμοιο νέ­ φος. δηλαδή. π α ρ ' όλο που η βαρυτική έλξη μεταξύ μεμονωμένων ατόμων υδρογόνου είναι αμελητέα. που με το τηλεσκόπιο μπορεί να το δει κανείς πανέμορφο στον ουρανό. οι πρωτογαλαξίες παρέχουν βάσιμη την υπόσχεση ότι η ευκαιρία δεν χάθηκε οριστικά. και συνεπώς χωρίς κανέναν προφανή ρόλο στα πρώτα στάδια εξέλιξης του Σύμπαντος. των σημερινών γαλαξιών. έτσι και τυχαία υποσυμπυκνώματα ύλης σε κάθε πρωτογαλαξία παραβιάζουν την ομοιομορφία του και είναι οι πρόγονοι των αστέρων. αν μια τυχαία διακύμανση -και το τυχαίο εδώ περικλείει και την άγνοια μας.

Από τις συγκρούσεις των σωματιδίων και την ταχύτατη περιπλάνηση των ηλεκτρονίων ανάμεσα στους απογυμνω­ μένους πυρήνες. Εξαιτίας της διαφορετι­ κής διάρκειας ζωής . Αν η μάζα. Η κλασική λογοτεχνία ή ποίηση είναι. λοιπόν. όμως. Τα άτομα εισχωρούν το ένα μέσα στο άλλο και η υψηλή θερμοκρασία αποδεσμεύει τα ηλε­ κτρόνια από τους πυρήνες. του πρωτοαστέρα εί­ ναι σχετικά μεγάλη. Οι ηλεκτρονικοί φλοιοί των ατόμων αρχίζουν σχεδόν να εφά­ πτονται. Τα άστρα. Το εκπεμπόμενο φως δεν είναι πια το χαρακτηριστικό του υδρογόνου. Το νεαρό αστέρι -δείγμα ασταθούς συμπεριφοράς. αποκαλυπτική· και κά- . επί πολύ και ο πρωτοαστέρας γίνεται ολοένα θερμότερος και πυ­ κνότερος. στον «Ερρίκο τον 4ο» περιγράφει τις Πλειάδες ως τους «επτά αστέ­ ρες».Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ 67 θώς τα άτομα συγκρούονται μεταξύ τους. Οι Πλειάδες είναι ένα χαρακτηριστικό σμήνος αστέρων σε νηπιακή ηλικία. Τα νεογέννητα άστρα συνήθως σχηματίζουν σμήνη. εξελίσσονται ή αφανίζονται σε χρονικές κλίμακες που ποικίλ­ λουν από εκατομμύρια έως δισεκατομμύρια έτη. συχνότερες όσο η πυ­ κνότητα αυξάνει και η θερμοκρασία διαρκώς ανεβαίνει. ένα πραγματικό άστρο έχει έτσι γεννηθεί. Ό τ α ν η συνολική μάζα είναι μικρή -όπως για παράδειγμα σή­ μερα στον πλανήτη Δ ί α . ενώ τον 19ο αιώνα ο Λόρδος Βύρων αναφέρεται σε ένα του ποίημα στη «χαμένη Πλειάδα. η μια γενεά διαδέχεται την άλλη. καθώς όμως αυξάνει η ενέργεια των φωτονίων. έτσι. Οι συγκρούσεις των ατόμων γίνονται. Η μετατροπή της βαρυτικής ενέργειας σε θερμότητα συνεχίζεται. Ωστόσο.οι γενεές επικαλύπτονται. Γεννώνται συνεχώς. Ο Σαίξπηρ. η βαρυτική σύνθλιψη επιμένει. η κινητική τους ενέργεια μεγα­ λώνει κι αυτό σημαίνει αύξηση της θερμοκρασίας. μετατοπίζεται προς το ορατό ερυθρό. που ύστερα από εκατομμύρια χρόνια διαχωρίζονται σε μικρότερες ομάδες. δεν γεννήθηκαν άπαξ και διά παντός. εκλύονται τεράστιες ποσότητες φωτός. ωστόσο. που δεν φαίνεται πια». ζουν πολύ περισσό­ τερο!. Εκπέμπεται αρχι­ κά στην περιοχή των ραδιοσυχνοτήτων και του υπερύθρου. Περίλαμπρα προδίδοντας την ύπαρξη του.τ α μικρότερα.η απωστική δύναμη μεταξύ των ατόμων εξι­ σορροπεί τη βαρυτική σύνθλιψη. μάλιστα άστρα. Τα άτομα διε­ γείρονται και το αέριο φωτοβολεί στο χαρακτηριστικό μήκος κύματος του υδρογόνου.είχε προφανώς εξαφανισθεί έναν αιώνα πριν. Ό σ ο υπάρχει διαθέσιμη ύλη στο πρωτο­ γενές νέφος. λοιπόν. που εκτείνεται σε μήκος 17 ετών φωτός. Έ ν α μεγαλοπρεπές λίκνο αστέρων στον δικό μας Γαλαξία είναι το νεφέλωμα του Ωρίωνα. εν τού­ τοις. μόνον έξι από αυτούς διακρίνονται με γυμνό μάτι.

Αφελείς θεωρίες. η θερμοκρασία ανεβαίνει δραματικά και μια άλλη διαδικασία κυριαρχεί: Η σύνθεση πιο περίπλοκων πυρήνων. αστέρες της κύριας ακολουθίας. η σωστή ερμηνεία του φαινομένου.68 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ ποτέ. Η συρρίκνωση της ύλης παύει. διαδικασία που εμφανίστηκε για λίγα μόνον λε­ π τ ά μετά τη Μεγάλη Έ κ ρ η ξ η . Ο θερμός βίος των αστέρων Η ΝΗΠΙΑΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΟΥ ΑΣΤΡΟΥ δεν διαρκεί επί πολύ. η πυρηνική καύση εκλύει τεράστια ποσά ενέργειας από το κέντρο του αστέ­ ρα και οι πιέσεις που δημιουργούνται συγκρατούν τη βαρυτική σύνθλιψη. Ο ίδιος ο Ήλιος είναι ένα περίλαμπρο παράδειγμα αστέρα στην ωριμότητά του. Η πυρηνοσύνθεση. Έ ν α ς πολύ μεγάλος αριθμός αστέρων στον νυχτερινό ουρανό διέρχο­ νται αυτή τη φάση. είχαν διατυπωθεί κατά καιρούς. Το υδρογόνο κυριολεκτικά καίγεται σε μια θερμοκρασία γύρω στα 10 εκα­ τομμύρια βαθμούς. δεν υπήρξε εύκολο στην επιστημονική έρευνα να το εξακριβώσει. Τότε άρχισε στον πυρήνα του το υδρογόνο να μετασχηματίζεται σε ήλιο κι αυτή την εσωτερική ζωή βιώνει τώρα και τεσσεράμισυ περίπου δισεκατομμύρια χρόνια.τ α πρωτόνια. αναβιώνει τώρα και δεν πρόκειται να εγκαταλείψει στο εξής το κοσμικό παιχνίδι. για λόγους που δεν αναφέρονται στη γνώση του ανθρώπου και της ψυχής του. Ή δ η το άστρο έχει τρόπο να αμυνθεί ενάντια στη δύναμη της βαρύτη­ τας. Το ότι το φως και η θερμική ενέργεια των αστέρων οφείλονται σε πυ­ ρηνικές αντιδράσεις. ο Πολι­ κός. που απέδιδαν την ενέργεια αυτή στο βαρυτικό πεδίο ή ακόμη και σε κάρβουνο που καίγεται.είναι τώρα που συγκρούονται μεταξύ τους. Η περίοδος της βαρυτικής του συστολής δεν πρέπει να διήρκεσε πε­ ρισσότερο από 15 εκατομμύρια χρόνια. σχηματίζοντας στην αρχή δευτέριο και στη συνέχεια ήλιο. μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Χρειάστηκε η κατανόηση της ισοδυναμίας μάζας και ενέργειας ―ως απλή συνέπεια της Ειδικής Θεωρίας της Σχετικότητας― και η ανάπτυξη της Κβαντομηχανικής για να δοθεί. ο αστέρας σταθεροποιείται σε μέγεθος και για πολλά εκατομμύρια χρόνια ζει έκθαμβος και σε δυναμική ισορροπία. και καθώς οι πυρήνες του υδρογόνου . Αποτελεί. όπως λέγονται. Το άστρο έχει μπει στην πυρηνική εποχή του. ενώ το γέννησε. ο Βέγας. ασφα­ λώς. που. η ερμηνεία αυτή ένα σπουδαίο επιστημονικό επίτευγμα κι ένα ακόμη . Διότι η βαρυ- τική σύνθλιψη εξακολουθεί. τείνει διαρκώς να το συντρίψει. Πράγματι. που διαρκεί εκατομμύρια χρόνια· ο Σείριος. Είναι.

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ 69 σημείο σύγκλισης των παραλλήλων. «Η περίοδος που οι αστέρες γίνονται ερυθροί γίγαντες». τ' αστέρια χρησι­ μοποιούν έτσι τη στάχτη από τα προηγούμενα πυρηνικά τους ολοκαυτώ­ ματα. Αυτή τη φορά όμως. Λέγεται μάλιστα ότι ένας από τους φυσικούς που συνέλαβαν την ιδέα προκάλεσε την ίδια νύχτα τα ειρωνικά σχόλια της αγαπημένης του. κυ­ ρίως υδρογόνου. Το υδρογόνο στο εσωτερικό του άστρου εξαντλείται κι ό. από έναν πυκνό και υπέρθερμο πυρήνα που περιβάλλεται από έναν τεράστιο φλοιό αεριώδους ύλης. Α π ό την ένωση τριών πυρήνων ηλίου. ως εάν το φάσμα της βαρυτικής σύνθλιψης να έχει ενσπεί­ ρει πανικό στο αστέρι. Καθώς μάλιστα το ήλιο κάποια στιγμή κι αυτό εξαντλείται. ένα στοιχείο που θα αποδειχθεί κεντρικής σημασίας στην εξέλιξη της ύλης κάνει την εμφάνιση του: Ο άνθρακας. Στοιχεία οικεία στο γήινο μας περι­ βάλλον κάνουν την εμφάνιση τους: Οξυγόνο. Αφού όμως ενέργεια δεν εκλύεται πια για να την αντιμετωπίσει. που την προκαλεί η καύση του ηλίου. ολοένα και πιο περίπλοκες πυρηνι­ κές αντιδράσεις πραγματοποιούνται. Διαδοχικά. η βαρυτική σύνθλιψη αρχίζει έναν καινούργιο κύκλο. αρχίζουν τώρα οι θερμοπυρηνικές αντιδρά­ σεις του ηλίου. Το αστέρι συστέλλεται εκ νέου. Η πίεση από το εσωτερικό όχι μόνον εξισορροπεί τη βαρύτητα. μαγνήσιο. Το ερυθρό προστάδιο του θανάτου Ό Π Ω Σ ΤΙΠΟΤΑ ΔΕΝ ΔΙΑΡΚΕΙ ΩΣΤΟΣΟ ΓΙΑ ΠΑΝΤΑ. Με τη συνεχή άνοδο της θερμοκρασίας στον πυρήνα. η θερμοκρασία από τις βίαιες συγκρούσεις των πυρήνων ανεβαίνει και σύντομα φθάνει τα εκατό εκατομμύρια βαθμούς. Η μόνη διαφορά είναι ότι τα αστέ- . έτσι. Είναι τώρα ένας ερυθρός γίγαντας! Ο ερυθρός γίγαντας συνίσταται. είναι η στάχτη του ―ο άνθρακας― που αρχίζει πια να καίγεται. Στην απελπισμένη άμυνα τους απέναντι στη βαρύτητα. αλλά εξωθεί το αστέρι σε μια γιγάντια διαστολή. παρατη­ ρεί ο Β.τι απομένει είναι μια αδρανής ποσότητα ηλίου. έτσι και η καύση του υδρογόνου. «είναι η περίοδος της ζωής που κάνουν τις τρέλες τους. ξοδεύοντας ενέργεια αλόγιστα. πυρίτιο. Διότι στον θαυμασμό της για τα άστρα που λάμπουν. Ξανθόπουλος. Από την επιφάνεια του η ενέργεια ακτινοβολείται σε μεγαλύτερα μήκη κύματος και ο αστέρας φαίνεται κόκκινος. εκείνος υπερηφανεύθηκε ―και χωρίς τη συνήθη οίηση του ερω­ τευμένου― ότι ήταν ο μόνος άνθρωπος στον κόσμο που ήξερε τον λόγο. Υπό τις συνθήκες αυτές. όλο και πιο πολύ­ πλοκοι πυρήνες παράγονται και συμμετέχουν εν συνεχεία στην καύση. η ενέργεια παράγεται με πολύ τα­ χύτερο ρυθμό.

θα δεκαπλασιάσει τη θερμοκρασία της και οι ωκεανοί θα εξαερωθούν. Η ίδια η Γη. στο βαθύτατο γήρας του. ο Αλντεμπαράν. εξαρτάται όμως αποκλειστικά από την ολική μά­ ζα του αστεριού. έχοντας καύσει το υδρογόνο του στο κέντρο. στη σύνθεση πολύπλοκων πυρήνων. Οι πυρηνικές αντιδράσεις στο εσωτερικό των αστέρων σταματούν με τη δημιουργία του σιδήρου. ο πιο ονομα­ στός ερυθρός γίγαντας είναι ο Αντάρης. τέλος.τι απέτυχε να δημιουργήσει ο περίτεχνος και πολύ ισχυρότε­ ρος μηχανισμός της Μεγάλης Εκρήξεως γεννιέται ―ή ίσως. οι αστέρες νετρονίων και οι εξάπτουσες την ανθρώπινη φαντασία μαύρες οπές. Στον δικό μας Γαλαξία. Όλοι οι αστέρες περνούν ή θα περάσουν από το στάδιο του ερυθρού γίγαντα. τρεις κατηγορίες ι δ ι ό μ ο ρ φ ω ν αστρικών πτωμάτων: Οι λευκοί νάνοι. που είναι πυρήνας σταθερότητος. είναι λίγοι οι ερυθροί γίγαντες σε κάθε γαλαξία. τόσο . έναν θάνατο αναπόφευκτο και κάποτε βίαιο. Ο ίδιος ο Ήλιος μας δεν θα αποφύγει κι αυτός το πικρό ποτήρι. κατά παράδοξο τρόπο.70 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ ρια περνούν το στάδιο της εφηβείας μετά την ωριμότητά τους. Μετά από πέντε περίπου δισεκατομμύρια χρόνια. εάν η ανθρώπινη μωρία την έχει αφήσει μέχρι τότε ανέπαφη. Έ ν α ς άλλος ερυθρός γίγαντας. και είναι μερικές εκατοντάδες φορές μεγαλύτερος α π ό τον Ή λ ι ο . ο Ήλιος θα καταστρέψει τους πλανήτες που τον συνόδευσαν πιστά από τη στιγμή της γεννήσεως του. θα μετατραπεί σε ερυθρό γίγαντα. λοιπόν. Ό. Δ ι α κ ρ ί ν ο ν τ α ι . Ο ήρεμος θάνατος ενός μικρού άστρου ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΤΩΝ ΑΣΤΕΡΩΝ ακολουθεί μια περίοδος σταθερότη­ τας και περισυλλογής· και. Οι πυρηνικές καύσεις των αστέρων απολήγουν. Οι διαστάσεις του θα μεγαλώσουν τόσο. που θα καλύψει και θα πυρπολήσει ένα μεγάλο μέρος του Ηλιακού συστήματος. Το στάδιο αυτό είναι στην ουσία μια αργή πορεία προς τον θάνατο. λίγο πριν από το τέλος της ζωής τους». Έτσι. Το είδος του θανάτου διαφέρει. Βρίσκεται στον αστερισμό του Σκορπιού. είναι ανάγκη να γεννηθεί!― στο εσωτερικό των αστέρων. ένα στάδιο όπου η ενεργειακή σπατάλη γίνεται αναγκαστική. έτσι. 600 έτη φωτός μακριά από μας. είναι ορατός σαν ένα κοκκινωπό σημείο στον αστερισμό του Ταύρου. Επειδή όμως το στάδιο αυτό δεν διαρκεί επί πολύ. που αποτελούν ένα ακόμη βήμα στην οργάνωση της ύλης. Τα διαθέσι­ μα καύσιμα έχουν εξαντληθεί και μάλιστα.

Η περαιτέρω βαρυτική σύνθλιψη των λευκών νάνων συγκρατείται από την πίεση των ηλεκτρονίων. Αυτά συμβαίνουν όταν η μάζα του θνήσκοντος αστέρος είναι σχετικά μικρή. Στην περίπτωση όμως που η μάζα του αστεριού είναι δύο με τρεις φορές μεγαλύτερη από αυτήν του Ήλιου. Είναι τώρα ένας αστέρας νετρονίων. απλώς. ψυχροί και αόρατοι. Καθώς οι λευκοί νάνοι συνεχώς ακτινοβολούν ενέρ­ γεια που δεν αναπληρώνεται. έχουν εντοπισθεί πολλοί έπειτα από αστρονομικές παρατηρήσεις. Στην περίπτωση που η μάζα του αστεριού είναι μικρή. το γνωστότερο αστέρι στον ουρανό.Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ 71 γρηγορότερα.000 στροφές το δευτερόλεπτο. η λαμπρότητα τους μειώνεται διαρκώς και κάποια στιγμή το φως τους σβήνει οριστικά. Ο αστέρας διαθέτει στο εξής έναν γιγαντιαίο πυρήνα από νετρόνια που συγκρατούνται από τη δύναμη της βαρύτητας. σε μια σπουδαία αρχή της Κβαντομηχανι­ κής. Έ ν α ς λευκός νάνος. το αστέρι καταλήγει σε «λευκό νάνο»· ονομα­ σία που οφείλεται στη λαμπρότητα και στις διαστάσεις του. Η πυκνότητα του είναι πράγματι τρομακτική. Συνεπώς. Οι πυρήνες των ατόμων αρχίζουν να εφάπτονται μεταξύ τους· και η αλληλεπίδραση με τα συμπιεσμένα ηλε­ κτρόνια μετατρέπει τα πρωτόνια σε νετρόνια. το αστέρι συμπιέζεται και πεθαίνει. για παράδειγμα. περιστρέφεται με ιλιγγιώδη ταχύτητα. όσο η μάζα του αστεριού είναι μεγαλύτερη. που οφείλεται στην υψηλή θερμοκρασία. ίσως και 10 15 gr/cm3. Αφού περάσει το στάδιο του ερυθρού γίγαντα και ο Ήλιος μας ―μοίρα κακή!― θα καταλήξει και αυτός σε λευκό νάνο. περιφέρεται περί τον Σείριο. συγκρίσιμη έστω με αυτήν του Ήλιου. Αυτή η περιστροφή πρόδωσε μάλιστα την παρουσία των αστέρων νε- . Οφείλεται. που θεωρητικά μπο­ ρεί να φθάσει και τις 3. Στην περίπτωση των ηλεκτρονίων. Λόγω του μικρού μεγέθους του. και εν τούτοις ζυγίζει εκατομμύρια φορές όσο η Γη. που φέρει το χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ό όνομα «απαγορευτική αρχή του Pauli». Υπό το βάρος των υπερκείμενων φλοιών. η αρχή αυτή σημαίνει χονδρι­ κά ότι δύο ηλεκτρόνια δεν μπορούν να συμπιεσθούν στην ίδια περιοχή του χώρου. η βαρυτική σύνθλιψη οδηγεί την ύλη σε κατάσταση ιδιόμορφη. Έ ν α ς αστέρας νετρονίων δεν έχει ακτίνα μεγαλύτερη από 10-20 χιλιό­ μετρα. η βα­ ρύτητα υπερισχύει εκ νέου· κι αυτή τη φορά αφήνεται ανενόχλητη. Λόγω της επιφανειακής τους λαμπρότητας. αλλά πυκνότητα πολλαπλάσια: Έ ν α ς βώλος από το «έδαφος» τους θα ζύγιζε πενήντα τόννους. που συνυπάρχουν με τους πυρήνες στην ιοντισμένη ύλη. Οι λευκοί νάνοι έχουν περίπου το μέγεθος της Γης. Στο Σύμπαν περιφέρονται ως σκοτεινοί πια νάνοι. Και είναι μια πίεση που δεν χρειάζεται τη δαπάνη ενέργειας για να συ­ ντηρηθεί.

Διότι διαθέτουν ισχυρό μαγνητικό πεδίο και. Μέχρις ότου επικρατήσουν ωριμότερες σκέψεις. Κινέζοι αστρονόμοι είχαν κατα­ γράψει μια τεράστια αστρική έκρηξη. Οι αστέρες.72 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ τρονίων στο διάστημα. είναι σταθερότατος και δεν προσφέρεται για σύντηξη.Χ. ανακαλύφθηκε ένας άλ­ λος αξιοσημείωτος αστέρας νετρονίων. όπως ένας περιστρεφόμενος φάρος. ο πυρήνας αποτελείται τώρα από σίδηρο. Αυτές οι κατακλυσμικές εκρήξεις. Οι παλμοί που συλλαμβάνονται από τη Γη έχουν. όταν εξαντλεί τα πυρηνικά του καύσιμα. εκτοξεύουν ένα μεγάλο μέρος από την ύλη αυτή στο διάστημα. Μια ονομαστή πηγή ραδιοκυμάτων έχει εντοπισθεί στο Νεφέλωμα του Καρκίνου. Θεωρητι­ κά. αξιοπρεπές τέλος. Ό τ ι υποκρύπτουν η κάθε μια έναν αστέρα νετρονίων. Ο σίδηρος.000 έτη φωτός μακριά. όπου το 1054 μ. «φωτίζουν» περιοδικά τη Γη με δέ­ σμη ραδιοκυμάτων. όμως. ύστερα από αλλεπάλληλους κύκλους πυρηνικών καύσεων. Την έκρηξη προκαλεί η οριστική αδυναμία του πυρήνα να αποτρέψει τη βαρυτική του σύνθλιψη. παλλόμενες πηγές ραδιοκυμάτων (pulsars) έχουν εντο­ πισθεί περισσότερες από 300 στον Γαλαξία μας. δημιούργησε την αισιοδοξία ότι ίσως ήταν μηνύματα από έναν εξω­ γήινο πολιτισμό. Γι' αυτό και η πρώτη ανίχνευσή τους. που κάνει 642 στροφές το δευτε­ ρόλεπτο. σε λευκό νάνο ή αστέρα νετρονίων μπορεί να θεωρηθεί ένα ήρεμο και. . Μέχρι σήμερα. η πηγή των ραδιοπαλμών εφέρετο μάλιστα με την ονομασία «μικρά πράσινα αν­ θρωπάκια». εν τούτοις. όμως. είναι οι λεγόμενοι υ π ε ρ κ α ι ν ο φ α ν ε ί ς (supernova). το 1967. 8. Διότι. χωρίς να λαμβάνεται σοβαρά υπ' όψιν. Υπολογίζεται ότι τα σημεία του ισημερινού του κινούνται με ταχύτητα που υπερβαίνει το ένα δέκατο αυτής του φωτός. δεν υπάρχει πια καμιά αμφιβολία. η ιδέα της έσχατης αυτής συμπυκνώσεως της ύλης κυκλο­ φορούσε επί πολλές δεκαετίες. έτσι. οπωσδήποτε. Εκεί. Οι εκρηκτικοί θάνατοι των μεγάλων αστεριών Η ΚΑΤΑΛΗΞΗ ΕΝΟΣ ΑΣΤΕΡΑ. η κάθε μια τους λαμπρότερη από ένα δ ι σ ε κ α τ ο μ μ ύ ρ ι ο ήλιους. μεγάλη κανονικότητα. που έχουν μάζα πολύ μεγαλύτερη από τον Ή λ ι ο υπόκεινται σε μια σκοτεινή προοπτική· αυτήν της ολοκληρωτικής καταρρεύσεως της ίδιας της ύλης τους! Και σε μια ύστατη προσπάθεια να την αποφύγουν. Στο αστρικό σμήνος της Αλώπεκος. Ο αστέρας νετρονίων που εκπέ­ μπει τα ραδιοκύματα αποδείχθηκε ότι αποτελεί υπόλειμμα αυτής της εκρήξεως και περιστρέφεται 30 φορές το δευτερόλεπτο.

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ

73

Ενώ, λοιπόν, τα εξωτερικά στρώματα του άστρου εξακολουθούν να ισορροπούν με την καύση ελαφρότερων στοιχείων, στον πυρήνα η πίεση των ηλεκτρονίων και των νετρονίων δεν αρκεί να συγκρατήσει τις κολοσ­ σιαίες βαρυτικές δυνάμεις. Ο πυρήνας του άστρου ―που σ' αυτό το στά­ διο έχει μέγεθος όσο η Γη― αρχίζει να καταρρέει και να θρυμματίζεται στα στοιχειώδη του συστατικά. Μια πλημμυρίδα νετρίνων, που παράγο­ νται από την αλληλεπίδραση πρωτονίων και ηλεκτρονίων, εγκαταλείπει πρώτη τη σκηνή της καταστροφής - δι' αυτών μεταφέρονται τεράστια πο­ σά ενέργειας προς τους εξωτερικούς φλοιούς. Η διαδικασία αυτή επιτα­ χύνει τη βαρυτική κατάρρευση, που ολοκληρώνεται σε χιλιοστά του δευ­ τερολέπτου μετά την έναρξή της. Στην καρδιά, όμως, του πυρήνα η πυ­ κνότητα συνεχώς αυξάνει. Ό τ α ν αυτή προσεγγίζει την πυκνότητα της πυ­ ρηνικής ύλης, μήτε τα νετρίνα είναι δυνατόν πια να αποδράσουν. Η πα­ γίδευση τους συσσωρεύει διαρκώς ενέργεια στον πυρήνα. Ως αποτέλεσμα, ένα ισχυρότατο κρουστικό κύμα εκσπά κάποια στιγμή και κινείται προς τα έξω, με ταχύτητα που φτάνει το ένα δέκατο αυτής του φωτός. Η τρομακτική πίεση του κρουστικού κύματος προκαλεί την έκρηξη του αστέρα. Καθώς τα εξωτερικά στρώματα εκτινάσσονται βίαια, απο­ κτούν ταχύτητες ιλιγγιώδεις και σχηματίζουν ένα νεφέλωμα θερμού αερί­ ου που φωτοβολεί λόγω των συγκρούσεων του με τη μεσοαστρική ύλη. Έ ν α παρόμοιο νεφέλωμα, στον αστερισμό του Κύκνου, εξαπλούται ακό­ μη και σήμερα με υπερηχητικές ταχύτητες. Και είναι το πανέμορφο υπό­ λειμμα α π ό μια έκρηξη υπερκαινοφανούς που έλαβε χώρα πριν α π ό 20.000 χρόνια. Τόσο λαμπρές είναι οι εκρήξεις υπερκαινοφανών, που εύκολα ανι­ χνεύονται ακόμη και σε μακρινούς γαλαξίες. Η λαμπρότητα τους διαρκεί μερικούς μήνες και ύστερα το αστέρι ξαναπέφτει στην ασημαντότητα. Ενώ όμως σε άλλους γαλαξίες είχαν ήδη καταγραφεί μερικές εκατοντά­ δες, στον δικό μας Γαλαξία τώρα και μερικούς αιώνες -και παρά τα ανα­ μενόμενα!- οι υπερκαινοφανείς έλαμπαν διά της απουσίας τους. Ο τελευ­ ταίος παρατηρήθηκε από τον Κέπλερ το 1604 μ.Χ. Κατά ειρωνεία δηλα­ δή της τύχης, λίγο πριν από την κατασκευή του τηλεσκοπίου. Έ ν α ν άλλο ονομαστό υπερκαινοφανή κατέγραψαν με ακρίβεια οι Κινέζοι αστρολό­ γοι το 1054 μ.Χ. Για να κατευνάσουν μάλιστα την οργή του αυτοκράτορα για την αιφνίδια εμφάνιση του, απέδωσαν στο άστρο-επισκέπτη προθέ­ σεις ευλογίας της σοδειάς. Το Νεφέλωμα του Καρκίνου, με διάμετρο περί τα 10 έτη φωτός, είναι ό,τι απέμεινε σήμερα από εκείνη την περίλαμπρη έκρηξη. Αυτή είναι η προϊστορία του θέματος. Και επειδή, ασφαλώς, η κατά-

74

Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ

νόηση της αστρικής εξελίξεως έχει κεντρική σημασία για την επιστήμη, μια έκρηξη υπερκαινοφανούς που παρατηρήθηκε πρόσφατα σ' έναν μι­ κρό γειτονικό γαλαξία σωστά χαρακτηρίσθηκε ως γεγονός σπουδαίο για τον ανθρώπινο πολιτισμό. Η έκρηξη αυτή έγινε αντιληπτή το πρωί της 24ης Φεβρουαρίου του 1987 και έλαβε χώρα στο Νέφος του Μαγελάνου, μόνον 160.000 έτη φωτός απόσταση από μας. Ορατή από το Νότιο Ημι­ σφαίριο, αστραπιαία συγκέντρωσε επάνω της το ενδιαφέρον των επιστη­ μόνων και κάθε τύπου γήινα ή διαστημικά τηλεσκόπια κατευθύνθηκαν προς το λαμπερό σημείο. Λίγες ώρες πριν, ευαίσθητοι ανιχνευτές στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ιαπωνία, με άλλο σημειωτέον επιστημονικό προορισμό, είχαν ήδη καταγράψει την άφιξη των νετρίνων. Ό π ω ς είχε προβλεφθεί θεωρητικά, τα νετρίνα εγκαταλείπουν πρώτα τη σκηνή της εκρήξεως. Ο υπερκαινοφανής του Φεβρουαρίου ―γνωστός πια ως SN 1987 Α― διετήρησε με διακυμάνσεις τη λαμπρότητα του για μερικούς μήνες. Στην αιχμή της, η λαμπρότητα αυτή υπερέβη κατά 200 φορές την ηλιακή, αλλά από τα μέσα Ιουνίου άρχισε να σβήνει. Η συγκίνηση, όμως, των επιστη­ μόνων διατηρήθηκε επί πολύ αμείωτη. Ή τ α ν η πρώτη γενιά που είχε την τύχη να παρακολουθήσει με ακρίβεια μια παρόμοια κατακλυσμική έκρη­ ξη. Να την παρακολουθήσει, βέβαια, εκ των υστέρων. Διότι το φως και τα νετρίνα από τον υπερκαινοφανή είχαν ξεκινήσει ―μεταφέροντας έναν πλούτο πληροφοριών― το κοσμικό τους ταξίδι την εποχή που το ανθρώ­ πινο είδος, επί της Γης τουλάχιστον, ανεκάλυπτε την τεχνική της φωτιάς! Ο πρόγονος του SN 1987 Α, το αστέρι δηλαδή που εξερράγη, εντοπί­ σθηκε γρήγορα. Στους αστρονομικούς καταλόγους έφερε το όνομα Sanduleak-69. Είχε 20 φορές τη μάζα του Ήλιου και η άσημη ζωή του, που του επεφύλασσε εν τούτοις αυτό το φαντασμαγορικό τέλος, διήρκεσε περί τα 10 εκατομμύρια χρόνια. Τα δεδομένα που έχουν συλλέγει από την έκρηξη του υπερκαινοφανούς, με σημαντικές ασφαλώς αναθεωρήσεις εδώ κι εκεί, επιβεβαιώνουν τις θεωρητικές αντιλήψεις για την αστρική εξέλιξη. Με εντυπωσιακό τρό­ πο, το Σύμπαν το ίδιο προσέφερε τη συνηγορία του και επιβεβαίωσε τις εκπληκτικές ικανότητες του ανθρώπινου μυαλού.

Ο θάνατος τους, η ζωή μας
Η ΕΚΤΟΞΕΥΣΗ ΤΕΡΑΣΤΙΩΝ ΠΟΣΟΤΗΤΩΝ ΥΛΗΣ ΣΤΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ α π ό τ η ν

έκρηξη ενός υπερκαινοφανούς εμφανίζεται πράξη σπάταλη. Πολύ περισ-

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ

75

σότερο, όταν για εκατομμύρια χρόνια πριν, η ύλη αυτή είχε υποστεί επί­ μονη πυρηνική κατεργασία και περιείχε, δύσκολα να συντεθούν, στοι­ χεία. «Τίποτε δεν είναι άσκοπο, τίποτε περιττό», έγραψε ωστόσο ο Αριστο­ τέλης· και στη συγκεκριμένη περίπτωση, αυτό είναι παραπάνω από αλη­ θινό. Διότι, σε μια ή περισσότερες παρόμοιες εκρήξεις οφείλουμε και μεις την ύπαρξη μας! Η ενδιάθετη ανάγκη του ανθρώπου να συνδεθεί με τον αστρικό κύκλο και την αιωνιότητα συμπίπτει εδώ με την επιστημονική πεποίθηση. Πράγματι, η ύλη από τον αστέρα που εκρήγνυται, και με μεγάλη ταχύ­ τητα εκτείνεται στον χώρο, αναμειγνύεται με το αρχέγονο συμπαντικό ρευστό. Το μεσοαστρικό αέριο κοντά στην περιοχή της εκρήξεως δεν αποτελείται στο εξής μόνο από υδρογόνο και ήλιο. Περιέχει και ίχνη α π ' τα βαρύτερα στοιχεία που η πυρηνική καύση εδημιούργησε στο εσωτερι­ κό του αστέρα. Μάλιστα, η κατακλυσμική έκρηξη δημιουργεί συνθήκες τέτοιες, που ακόμη πιο σύνθετες πυρηνικές αντιδράσεις είναι δυνατές. Πυρήνες βαρύτεροι από τον σίδηρο, με περίπλοκη δομή, όπως ο άργυ­ ρος, ο χρυσός ή το ουράνιο, εμφανίζονται για πρώτη φορά. Έ σ τ ω σε πο­ λύ μικρό ποσοστό, αποτελούν πια συστατικά του κοσμικού ρευστού. Ο κάθε πυρήνας συλλαμβάνει αργότερα έναν συγκεκριμένο αριθμό ηλε­ κτρονίων ―όσα και τα πρωτόνιά του― και αποκτά ταυτότητα ως άτομο. Π α ρ ' όλο που με ανεξακρίβωτο προορισμό, τα άτομα θα έχουν στο εξής μακρά και ενδιαφέρουσα σταδιοδρομία. Συνεπώς, αν νέα αστέρια -αστέρια δεύτερης γενιάς- σχηματισθούν από το κοσμικό ρευστό, εκτός από το υδρογόνο και ήλιο θα περιέχουν μια ποικιλία από βαρύτερα στοιχεία. Ατέλειωτοι κύκλοι αστρικών θανά­ των και αναγεννήσεων μπορεί να ακολουθήσουν, ως είδος κοσμικών με­ τεμψυχώσεων. Ο ίδιος ο Ήλιος, εφόσον έχει εξακριβωθεί ότι περιέχει βα­ ρύτερα στοιχεία, είναι αστέρι τουλάχιστον δεύτερης γενιάς. Και μια που η Γη μας απεσπάσθη από τον Ή λ ι ο , είναι ευεξήγητη η παρουσία των στοιχείων αυτών στην ατμόσφαιρα, στο έδαφος και στους ωκεανούς της. Ασφαλώς, είναι μια εικόνα που υπερβαίνει τα μέτρα της καθημερινό­ τητας: Ό τ ι ο άνθρακας στο χαρτί του παρόντος βιβλίου, ο χρυσός που κοσμεί τον λαιμό μιας γυναίκας ή ο φωσφόρος των ψαριών σχηματίσθη­ καν στο εσωτερικό κάποιου ή κάποιων αστέρων. Και σε κάποια στιγμή απογνώσεως εκσφενδονίσθηκαν στο Σύμπαν για να συλληφθούν από τον αμυδρό πρόγονο της Γης. Το ίδιο όμως ισχύει και για τα πρωτογενή υλικά της ανθρώπινης ύπαρξης ―το οξυγόνο, τον σίδηρο ή το ασβέστιο― που συνιστούν το σώμα

Σε ένα άλλο νεφέλωμα -περί τον αστερισμό Ιστία. που αρχίζουν έτσι να εφάπτονται με­ ταξύ τους. όπως αναφέρθηκε. Και έχει. δραστικά μειώνοντας το βάρος του. πιθανότητα: Η κατάρρευση της ίδιας της ύλης! Ό τ α ν το κατάλοιπο έχει πράγματι μάζα μερικές φορές μεγαλύτερη από αυτήν του Ήλιου. που αναμένεται με αγωνία. λόγω του τεράστιου βαρυτικού πεδίου. κανένα σωμάτιο. εν τούτοις είμαστε φτιαγμένοι από αστερόσκονη. εντοπίσθηκε ένας αστέρας νετρονίων με ηλικία περίπου 11. Η μαύρη οπή υποδηλώνει έτσι μια περιοχή του χώρου εξαιρετικά μι­ κρή σε όγκο. Μια καμπύ­ λωση δηλαδή του χώρου και του χρόνου α π ' όπου. το μόνο ενδεχόμενο. Κάποιο κατάλοιπο του πυρήνα απομένει. το αρχικά με­ γάλο αστέρι. όπου η τεράστια ύλη ενός θνήσκοντος αστέρος αυτοαναιρεί- . Είναι προϊόντα επίμονης αστρικής κατεργασίας. Η ύλη οδηγείται σε μια κατάσταση ουσιαστικής ανυπαρξίας. δεν εξακοντίζεται όλη η μά­ ζα του άστρου στο διάστημα. οι γραμμές άμυνας του ως λευκού νάνου ή αστέρα νετρονίων είναι ανίσχυρες. Αν κάποια στιγμή. εκπέμπει τα κανονικά ραδιοσήματά του από το Νεφέλωμα του Καρκίνου είναι το νε­ κρό κ α τ ά λ ο ι π ο του υπερκαινοφανούς που π α ρ α τ ή ρ η σ α ν οι Κινέζοι αστρονόμοι στην αρχή της χιλιετίας. μια παλλόμενη ραδιοπηγή εκδηλώσει την παρουσία της στον SN 1987 Α. αυτήν τη φορά. αυτό που σχηματίζεται είναι μια μαύρη οπή. τον πυρήνα τους απειλεί μια νέα και δραματική. Οι σκοτεινές προοπτικές ενός πολύ μεγάλου άστρου Μ Ε ΤΗΝ ΕΚΡΗΞΗ ΤΟΥ ΥΠΕΡΚΑΙΝΟΦΑΝΟΥΣ. η θεωρητική αυτή εικόνα για την εξέλιξη ενός μεγάλου άστρου θα αποκτήσει ένα ακόμη ισχυρότατο έρεισμα. Αυτήν τη δυνατότητα προσπάθησε απεγνω­ σμένα να εξασφαλίσει. αυτό το κατάλοιπο. Κυριολεκτικά. αλλά μήτε το ίδιο το φως είναι δυνα­ τόν να αποδράσει. Και τη ζωή μας οφειλομε στον θάνατο κάποιου άστρου.000 χρό­ νων.που επίσης αποτελεί το κατάλοιπο ενός υπερκαινοφανούς. τη δυνατότητα να τελευτήσει σαν λευκός νάνος ή αστέρας νετρονίων. Η βαρυτική κατάρρευση που υπονομεύει διαρκώς τον αστρικό βίο δεν αποτελεί. Συγκλονιστική όσο κι αν είναι η ιδέα. Η βαρύτητα υπερνικά και τη φαινομενικά ασυμπίεστη σφαίρα των νετρονίων. Η αυ­ τοκτονία του άστρου που τα σκόρπισε κάποτε ως αστρική σκόνη δεν φαίνεται μια πράξη άσκοπη. εν τούτοις.76 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ ή το μυαλό μας. Ο αστέρας νετρονίων που. Στα πολύ μεγάλα αστέρια και μετά την έκρηξη του υπερκαινοφανούς.

προς τη μία κατεύθυνση. Τα υψηλά τείχη κτίζει στην περίπτωση αυτή το βαρυτικό πεδίο. η ακατανόητη σύμπτωση ιδιοτήτων της δημιουργίας και της καταστροφής. καταπίνοντας την ύλη που θα προσεγγίσει τον ορίζο­ ντα τους. «Ανεπαισθήτως μέ έκλεισαν από τον κόσμο εξω». διαβαίνοντας τον ορίζοντα. Εμπόδιο. χωριστές οντότητες· και εν απουσία θεωρίας της κβαντικής βαρύτητας. Το σήμα της πληροφορίας. καμιά δύναμη δεν μπορεί να συ­ γκρατήσει τη διαδοχική συρρίκνωση και τελική κατάρρευση της ύλης σ' ένα μοναδικό σημείο· το αποκαλούμενο και «σημείο ανωμαλίας». και σε απόσταση μισού μέτρου από αυτήν. κάθε γνώση Φυσικής καταρρέει. Ο Ήλιος. πιθανόν η ακραία μορφή του απρόσιτου ή του άγνωστου. Ουδέποτε όμως θα μπορούσε στο εξής να δια­ φύγει. μάλιστα. όπως στην «Αλίκη στη χώρα των θαυ­ μάτων» την αόρατη γάτα επρόδιδε απλώς το χαμόγελο της. Εντός της περιοχής αυτής ―που χαρακτηριστικά καλείται και «ορί­ ζοντας γεγονότων»― κανένα συμβάν δεν έχει δυνατότητα να δηλώσει την παρουσία του στους απέξω. Η ύλη αποκτά εκεί άπειρη πυκνότητα· και ακόμη άπειρη γίνεται η ισχύς του βαρυτικού πεδίου. Η ιδιόμορφη αυτή μαθηματική ανωμα­ λία στο κέντρο μιας μαύρης οπής έχει το ανάλογό της στο σημείο μηδέν του χωροχρόνου. α π ' όπου με τη Μεγάλη Έ κ ρ η ξ η εξεπορεύθη το Σύ­ μπαν. Ό τ α ν το θνήσκον αστέρι συμπιεσθεί σε δια­ στάσεις μικρότερες από τον ορίζοντα. μάρτυ­ ρες άφωνοι της εξαφανίσεως ενός μεγάλου άστρου. Ο χώρος και ο χρόνος δεν υπάρχουν ως αυθύπαρκτες. Την παρουσία τους δηλώνει μόνο το βαρυτικό πεδίο. Πριν αποσυ- . Αν υπάρχει κάτι καθησυχαστικό. Είναι αυτή η ανωμαλία. να ευρε­ θεί μέσα στη μαύρη οπή. δεν θα διαταράξει καθόλου την τροχιά της Γης. αν ολόκληρη η Γη μας κατέληγε σε μαύρη οπή. γράφει ο ποιη­ τής. οπτικό ή υλικό. ένας άνθρωπος θα είχε βάρος 100 δισεκατομμύρια φορές περισσότερο! Οι μαύρες οπές αποτελούν μιαν αναπόδραστη πρόβλεψη της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότητας. Η ισχύς του γίνεται αντιληπτή από το ότι. θα έπρεπε τότε να υπερβεί την ταχύτητα του φωτός· και αυτό είναι ένα αξεπέραστο εμπόδιο. Εν τούτοις. Ενεδρεύουν απλώς σε περιοχές της μεσοαστρικής ύλης.Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ 77 ται. είναι ότι οι μαύρες οπές δεν ταξι­ δεύουν στο αχανές. του ορίζοντα οδηγεί ένα άστρο ή κάποιο περιφε­ ρόμενο σώμα πλανητικό στον ανεπίστρεπτο δρόμο προς την ανωμαλία. λοιπόν. θα παύσει όμως να ανατέλλει! Η υπέρβαση. Έτσι. αν θα γίνει μαύρη οπή. το μέγεθος της δεν θα ήταν μεγαλύτερο από μια ασπιρίνη. ο άτυχος αστροναύτης που θα δοκιμάσει να εξερευνήσει μια μαύρη οπή δεν βρίσκει απλώς τον δρόμο της επιστροφής κλειστό. Έ ν α ς άτυχος αστροναύτης θα μπορούσε.

. που η κίνηση του δεν ερμηνεύεται με άλλον τρόπο.78 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ ντεθεί οριστικά. υπό την κατακλυσμική βαρυτική έλξη. που υποθέτουμε ότι συνοδεύει την επιταχυνόμενη κάθοδο μιας μάζας προς αυτήν.τι πίστευε. Έτσι ερ­ μηνεύεται το ότι οι κβάσαρ εκπέμπουν ακτινοβολία χίλιες φορές περισ­ σότερη από όση ένας ολόκληρος γαλαξίας! Σύμφωνα. Το δίδυμο αυτό σύστημα αποτελεί μια ισχυ­ ρή πηγή εκπομπής ακτινών Χ. ίσως. των αινιγμα­ τικών αντικειμένων που ανιχνεύονται στα όρια του Σύμπαντος. Διότι θα εξακο­ λουθήσουν να τον βλέπουν. και είναι. Είναι ακόμη πιθανόν. κυμάτων και υπέρυθρων ακτίνων που παρατηρείται σε γειτονικές στο κέ­ ντρο του Γαλαξία περιοχές. οφείλεται η εκπομπή ράδιο-. με μια υπόθεση του S. η δίοδος του από τη μαύρη οπή θα τον οδηγήσει σ' ένα άλλο σημείο του Σύμπαντος. Ίσως. Η μάζα της υπολογίζεται έξι φορές όσο η ηλιακή. ενώ έχουν μάζα όσο ένα μεγά­ λο βουνό. ο αόρατος συνοδός ενός γιγαντιαίου αστέρα. σ' ένα ολό­ τελα διαφορετικό Σύμπαν. κάθε σώμα ή ακτινοβολία που θα περάσει από τον ορίζοντα της. το Σύμπαν είναι διά­ σπαρτο από μικρές μαύρες οπές που σχηματίσθηκαν κατά τη Μεγάλη Έκρηξη.γεννιέται το ερώτημα πώς μπορεί ν' ανιχνευθεί ένα παρόμοιο. Η ανίχνευση αυτή γίνεται με έμμεσο τρόπο: από τα ισχυρά βαρυτικά φαινόμενα που παρατηρούνται στη γειτονιά μιας μαύρης οπής ή από τη μεγάλη έκλυση ενέργειας. σύμφωνα με μια τολμηρή θεωρητική άποψη. πιθανό­ τατα. Αυτές οι αρχέγονες μαύρες οπές. σώμα. στον ορίζοντα της μαύρης οπής. Στην παρουσία της.000 έτη φωτός από μας. απορροφά­ ται ή αιχμαλωτίζεται για π ά ν τ α . ακόμη καλύτερα. Αν όμως φως δεν διαφεύγει από μια μαύρη οπή ―αλλά αντίθετα. παρόμοιες ή και μεγα­ λύτερες μαύρες οπές να υπάρχουν στο κέντρο των κβάσαρ. τέλος. δεν υπερβαίνουν σε μέγεθος τον πυρήνα ενός ατόμου. και να αποκτά επιταχύνσεις ιλιγγιώδεις. αισθάνεται το σώμα του να εκτείνεται αφάνταστα καθ' ύψος. Διότι. Μια σχεδόν αναμφισβήτητη μαύρη οπή έχει εντοπι­ σθεί έτσι στον αστερισμό του Κύκνου. που απέχει 10. κατ' όνομα μόνον αστρικό. μια μαύρη οπή με μάζα δεκάδες χιλιάδες φορές μεγαλύτερη από αυτήν του Ήλιου ενεδρεύει στο κέντρο του Γαλαξία μας. Hawking. οι σύντροφοι του στο διαστημόπλοιο δεν πρόκειται ν' ανησυχήσουν. αλλά εκατομμύρια χρόνια στο παρελθόν ή. Σαν ένας λόγος επιπρόσθετος στην ατυχία του. ωστόσο. ο αστροναύτης να αποδειχθεί λιγότερο άτυχος α π ' ό. Η ακτινοβολία παράγεται καθώς ύλη που εκτοξεύεται από τον αστέρα οδεύει προς τη μαύρη οπή. ακίνητο στον χώρο και με σταματημένη τη ροή του χρόνου του. Σύμφωνα με κάποιες άλλες ενδείξεις.

Στην πρώτη περί­ πτωση. σε περίπου 40 δισεκατομμύρια χρόνια από τώρα. Η βαρυτική έλξη θα υπερισχύσει. Υπολογίζεται δε θεωρητικά σε 5 x 10 . Το πρόβλημα έχει πολλές αναλογίες με την τύχη ενός πυραύλου που εκτοξεύεται στο Διάστημα. Η διαστολή του. Κάποια στιγμή οι πυρηνικές αντιδράσεις στα άστρα θα σταματήσουν και τα ίδια τα πρωτόνια πιθανότατα θα διασπαστούν.αλλιώς. Τούτο ισχύει και για το μέλλον του ίδιου του Σύμπαντος. Αν. ενώ η ζωή του είναι άπειρη. η διαστολή του θα συνεχισθεί επ' άπειρον. το μέλλον του Σύμπαντος ρυθμίζεται αποκλειστικά από το παρόν του· το αν δηλαδή η παρούσα πυκνότητα του είναι μικρότερη. ο πύραυλος υπερνικά τη γήινη έλξη και αρχίζει μια πορεία στον απέραντο χώρο . αντίθετα -η δεύτερη περίπτωση. που η σημερινή πυκνότητα του είναι μικρότερη από την κρίσιμη. είναι ένα μέλλον που εκτείνεται στη διάρκεια δισεκατομμυρίων ανθρώπινων ζωών. καταδικάζεται να περιφέρεται γύρω από τη Γη ή να επανακάμψει σ' αυτήν. είναι μια ζωή κατ' ευφημισμόν. θα σταματήσει. Παρά την έκταση του χρόνου και την πολυπλοκότητα του προβλήμα­ τος. υπάρχει μια καθοριστική ποσότητα που είναι το «κλειδί» για την προοπτική του Σύμπαντος. Ανάλογα ισχύουν όσον αφορά στο ίδιο το Σύμπαν. Αν η ταχύτητα του πυραύλου είναι μεγαλύτε­ ρη από μια κρίσιμη ταχύτητα. όπως είναι προφανές. Η νύκτα θα γίνει . Αλλά. Διότι. το Σύμπαν είναι «κλειστό» και πεπερασμέ­ νο. Ό τ α ν η κοσμική πυκνότητα γίνει διπλάσια από την κρίσιμη ―οπότε το Σύμπαν θα έχει συσταλεί στο ένα εκατοστό του σημερινού του μεγέθους― η ακτι­ νοβολία μικροκυμάτων θα κυριαρχήσει στον ουρανό. σε αντίθεση με τα ανθρώπινα. Π α ρ ' όλο που. Τα γεγονότα που γνωρίσαμε μέχρι τώρα θα αναστραφούν. Είναι τότε ένα «ανοιχτό» Σύ­ μπαν. οδηγώντας σε μια διαρκώς επιταχυνόμενη συστολή και καταστάσεις ολοένα θερμότερες και πυκνό­ τερες.η σημερινή του πυκνότητα είναι μεγαλύτερη από την κρίσιμη.Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ 79 Το παρόν του Σύμπαντος προοιωνίζεται το μέλλον του ΠΕΡΙΣΣΌΤΕΡΟ ΚΑΠΟΤΕ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΟΝ. Ο άνθρωπος είναι συνηθι­ σμένος να διερευνά το μέλλον. αν η ταχύτητα του είναι ίση ή μικρότερη από την κρίσιμη. Η ποσότητα αυτή ονομάζεται -και εύστοχα«κρίσιμη πυκνότητα».τι απομείνει θα εί­ ναι μια στάχτη από μαύρες οπές που θα εκρήγνυνται κατά καιρούς σε ακτινοβολία και ύλη.3 0 gr/cm3 ή 3 πρωτόνια ανά κυβικό μέτρο. ίση ή μεγαλύτερη από την κρίσιμη. Ό. Τα πράγματα εφεξής είναι απλά.

τελευταία περίπτωση. Τα άστρα και οι πλανήτες. απειρο­ ελάχιστα κοντά στην καινούργια Μεγάλη Αρχή. η πυκνότητα του Σύμπαντος είναι σήμερα ίση με την κρίσιμη. εκτός από την ορατή. Άπειρης διάρκειας θα είναι επίσης και η ζωή του. όπως είδαμε. αλλά και τη δομή του Σύ­ μπαντος. τον μικρότερο δυνατό ρυθμό. η θερμοκρασία θα προσεγγίσει τα 10. είναι παρακιν­ δυνευμένο να προβλέψομε. του Σύμπαντος ρυθμίζεται αποκλειστικά σχεδόν από την παρούσα πυκνότητα της ύλης του. Το αν το κλειστό Σύμπαν οδηγηθεί και πάλι σε μια υπέρπυκνη κατά­ σταση και. Τούτο είναι. λοιπόν. τα πράγματα γίνονται πιο αμφίβολα. καθώς ―όπως ένα άπει­ ρο πλαστικό σεντόνι― διαρκώς θα διαστέλλεται και θα αραιώνει.3 2 gr/cm3. Το μέλλον.000. Η πραγματική ύλη του γαλαξία θα είναι τότε δεκαπλά­ σια από αυτήν που παρατηρούμε. για να ερμηνευθούν ικανο­ ποιητικά. Περίπτωση με ελάχιστη στατιστική πιθανότη­ τα.000 χρόνων ακόμη. Από παρατηρήσεις όμως μεγάλης κλίμακας. μεγάλες μαύ­ ρες οπές. Όχι γιατί μας λείπει η οίηση· αλλά επειδή δεν έχει. με ισχυρότατη εν τούτοις θεωρητική υποστήριξη. μεσογαλαξιακή σκόνη ή νέφη και. η πυκνότητα της «βαρυονικής ύλης» -βαρυόνια καλούνται τα πρωτόνια και τα νετρόνιαυπολογίζεται πολύ μικρότερη από την κρίσιμη. Με την παρέλευση 700. Μόλις και φθάνει τα 10 .80 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ φλεγόμενη μέρα. Από τις μέχρι σήμερα αστρονομικές παρατηρήσεις. σε κόκκινους ή καφετιούς «νάνους». συνεπώς. Το Σύμπαν τότε εί­ ναι επίπεδο. . πενήντα. φορές μικρότερη α π ' όση απαιτείται για να «κλείσει» το Σύμπαν. Πόση. συνεπώς. την ύπαρξη κάποιας αφανούς ύλης. ασφαλώς. Οργανωμένη. ακτίνας μέχρι και εκατό χιλιά­ δων ετών φωτός. Δια­ τυπώθηκε έτσι η υπόθεση ότι κάθε γαλαξίας περιβάλλεται από μια «άλω». ίσως. Η δια­ στολή του θα έχει. φυσικά. όμως. Το Σύμπαν φαίνεται να είναι ανοιχτό και η διαστο­ λή του θα συνεχισθεί επ' άπειρον. θα αποσυντεθούν σε ακτινοβολία. είναι αυτή η πυκνότητα που καθορίζει όχι μόνον το μέλλον. διαμορφωθεί ακόμη μια ικανοποιητική θεωρία Κβα­ ντικής βαρύτητας. επιστρέφοντας ταπεινά στον αρχέγονο εαυτό τους. συνεπώς. Στην τρίτη. ένα είδος φωτοστέφανου σκοτεινής ύλης. μια νόμιμη πιθανότητα. σε μια καινούργια Μεγάλη Έκρηξη. Ο χώρος του είναι άπειρος και η γεωμετρία του Ευκλείδεια. Οι περι­ στροφικές κινήσεις των γαλαξιών απαιτούν. Θα ήταν βέβαια τραγικό αν οι επίπονες προσπάθειες για την ανίχνευση του Σύμπαντος καταλήξουν με τη διαπίστωση ότι πολύ μικρό μόνον μέρος του παρατηρούμε ― ή είμαστε σε θέση να παρατηρήσουμε.000 Κ. με μια θερμοκρασία γύρω στα 300 Κ. ικανή να περιγράψει την κατάσταση της ύλης. ηλεκτρόνια και πυρήνες.

Μια νέα εποχή για την Αστρονομία ―η Αστρονο­ μία των νετρίνων― έκανε ίσως τα πρώτα της βήματα. Είναι εντυπωσιακό. που προβλέ­ πονται από τις σύγχρονες Θεωρίες Ενοποιήσεως: το άξιον. που και πάλι δεν αρκεί για να «κλείσει» το Σύμπαν. το φωτινο. κάποια από αυτά έκαναν αισθητή την παρουσία τους σε ευαίσθητους ανιχνευτές. Έτσι ή αλλιώς. είναι η ύπαρξη μη βαρυονικής ύλης σ' αυτό· διάφορης δηλαδή από τα πρωτόνια ή τα νετρόνια. η συνολική μάζα των νετρίνων θα αρκούσε για να «κλείσει» το Σύμπαν. Ό λ α όμως είναι υποθετικά και δεν έχουν προς το παρόν ούτε και στοιχειώδη πειραματική υποστήριξη. τους αποδίδουν μια απειροελάχιστη μάζα. Κάποια σωμάτια. και επειδή ο αριθμός τους είναι πολύ μεγάλος. Π α ρ ' όλο. υπό τους πανηγυρισμούς των επιστημόνων. Δεν υπάρχει κανένας θεωρητικός λόγος. . που ξεκίνησαν μαζί. όμως. όμως. τα μαγνητικά μονόπολα. Ο προσδιορισμός ωστόσο της μάζας του νετρίνου είναι πειραματικά εξαιρετικά δύσκολος. Επειδή. όμως.Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ 8 1 Μια άλλη δυνατότητα. ότι βοήθεια για να λυθεί το πρόβλη­ μα ήρθε αναπάντεχα από το ίδιο το Σύμπαν. οι ταχύτητες τους ―πολύ κοντά. Η ανάλυση των δεδομένων από τον SN 1987 Α. για παράδειγμα. παρά την εξαιρετική δυσκολία των μετρήσεων. που η μάζα του νετρίνου πρέπει να είναι ακριβώς μηδέν και μάλι­ στα. Ό π ω ς είδαμε πράγματι. Για την εξωτική αυτή μορφή ύλης υπάρ­ χουν πολλοί υποψήφιοι. τη Γη μας· και. ύστερα από ταξίδι 160. η ανίχνευση των νετρίνων από τον SN 1987 Α είναι ένα από τα εντυπωσιακά παραδείγματα αλληλεπιδράσεως της Κο­ σμολογίας με τη Φυσική του μικρόκοσμου. Έ ν α άλλο σημείο όπου οι πα­ ράλληλες συγκλίνουν. Το θέμα λοιπόν παραμένει ανοι­ χτό. η εκρηκτική παρουσία του υπερκαινοφανούς SN 1987 Α κατηύγασε τον Φεβρουάριο του 1987 το Νέφος του Μαγελάνου. εν τούτοις. λοιπόν. ότι στο Σύμπαν αφθονούν ―σε αριθμό μάλιστα συ­ γκρίσιμο με τα φωτόνια― τα νετρίνα. Το μέλλον του Σύμπαντος και η διερεύνηση του αποτελούν. λόγω της πολύ ασθενικής αλληλεπιδράσεώς του με την ύλη. Είδαμε. έδωσε πράγματι ένα «ανώτερο όριο» για τη μάζα του νετρίνου. Τα νετρίνα που εξεπέμφθησαν κατά την έκρηξη βομβάρδισαν. λοιπόν. οπωσδήποτε. Τότε.000 ετών θα έπρεπε να φτάσουν στη Γη σε διαφορετικούς χρόνους. στην ταχύτητα του φωτός― θα διαφέρουν επί­ σης. Είναι όμως τόσο μικρό το όριο αυτό. που θα ανέτρεπε την εικόνα ενός ανοιχτού Σύ­ μπαντος. προβλέπεται θεωρητικά η ύπαρξη νετρίνων με διαφορετικές μάζες. ύστε­ ρα από μακρύ ταξίδι στην διαστημική νύχτα. παρέχο­ ντας έτσι ενδείξεις για τη μάζα τους. κάποιες παραλλαγές των σύγχρονων θεωριών. ασφαλώς.

Έ ν α κλειστό Σύμπαν. έχει μιαν αναμφισβήτητη αισθητική και φιλοσοφική ομορφιά. Δεν είναι.82 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ μια από τις ακραίες εκδηλώσεις της ανθρώπινης περιέργειας . Εκτός των άλλων. να συγκρα­ τεί στη μνήμη του ο αναγνώστης ότι υπάρχει και μια άλλη εκδοχή. μήτε οριστική απάντηση περί του μέλλοντος αυτού είναι εύκολο να δοθεί. . ιδιαίτερα μάλιστα σε αέναα επαναλαμβανόμενους κύκλους. καθώς η επιστημονική περιήγηση για τη γένεση. πιθανότατα. Διότι. Τη διατύπωσε ο ποιητής της ελληνικής υπερβατικότητας ―που είχε την ατυ­ χία να επονομασθεί Νομπελίστας― σε ένα από τα ολιγότερο γνωστά ποι­ ήματα του: Μόνο που υπάρχει και μια διαφορετική εκδοχή. το παρόν και το μέλλον του Σύμπαντος αγγίζει το τέλος της. μήτε η απάντηση αυτή θα έχει οποιαδήποτε πρακτική σημασία για τον άνθρωπο και την πεπερασμένη ζωή του. δεν πρόκειται ποτέ να τελειώσει.ή οιήσεως. απλώς. η αναζήτηση της αλήθειας στην αποθέωση της. περίεργη η προτίμηση των επιστημόνων στην εκδοχή του κλειστού Σύμπαντος και η επιμονή τους να ανεύρουν τη χαμένη μάζα που θα στη­ ρίζει την εκδοχή αυτή. Είναι όμως χρήσιμο. έχει ίσως καταστήσει τη ματιά μας έγκλειστη στα εγγενή όρια αυτής της επιστήμης. όσο γερνάω τόσο λιγότερα καταλαβαίνω Η πείρα μου ξέμαθε τον κόσμο Μην με πιστεύετε Η πείρα. λοι­ πόν. από τη διαδρομή πολλών αιώνων ανθρώπινης επιστήμης. η φιλοτέχνηση ενός σπουδαίου έργου τέχνης που. παρακάμπτει και το πρόβλημα της δημιουργίας του στον χρόνο. Είναι.

φαινομένων. και ο Ήλιος είναι το πεδίο. εν τούτοις συνοδεύεται από δραστηριότητα εργώδη. Άλλοτε. δραματικών συχνά. που πλουτίσθηκε με τα στοι­ χεία αυτά από εκρήξεις υπερκαινοφανών.v. H σιωπηλή γένεση της ζωής Ο σχηματισμός του ηλιακού συστήματος ή η δημιουργία του σκηνικού της ζωής 0 Ή Λ Ι Ο Σ ΕΊΝΑΙ ΕΝΑ ΣΥΝΗΘΙΣΜΕΝΟ ΑΣΤΕΡΙ. και κατά προέ­ κταση και μεις. Σταθερή όσο κι αν είναι αυτή η φάση της ζωής του Ήλιου. Έτσι. έχει την προέλευση του από μια περιοχή του αρχέγονου νέφους υδρογόνου. Ο Ήλιος. Πολύπλοκες αλληλεπιδράσεις της ενέργειας και της ύλης λαμβάνουν χώρα σε κολοσσιαία κλίμακα. Π α ρ ά τον τρομακτικό ρυθμό αυτής της καύσεως ―600 περίπου εκατομμύρια τόννοι υδρογόνου το δευτερόλεπτο!― δεν φαίνεται ότι ο Ήλιος. Σήμερα ο Ήλιος βρίσκεται στη δεύτερη φάση της ζωής του. του φωτός που προέρχε­ ται από την επιφάνεια του επιβεβαιώνει την παρουσία ιχνών από βαρύτερα στοιχεία. Μετά από αυτό θα μετατραπεί σε ερυθρό γίγαντα και θα σβήσει οριστικά ως λευκός νάνος. όμως. βίαιες εκλάμψεις στην ηλιακή επιφάνεια . τοξοει­ δείς στήλες αερίων μαζών εκτινάσσονται κατά καιρούς από την ατμό­ σφαιρά του και εξαπλούνται στο διάστημα ή επικρέμονται για μέρες υπέρ την επιφάνειά του. που αποτελείται κυρίως από υδρογόνο και ήλιο. θα αντιμετωπίσει προβλήματα για άλλα 5 δισεκατομμύ­ ρια χρόνια. συνεπώς. Η πυρηνι­ κή καύση στον πυρήνα του μετατρέπει το υδρογόνο σε ήλιο― και αυτό γί­ νεται με σταθερότητα τώρα και 5 δισεκατομμύρια χρόνια. Η μελέτη.

Είναι αποκλειστικά η παρουσία του αν­ θρώπου. της επιφάνειας του ταλαντεύονται κάθε πέντε λεπτά κατά 10 χιλιόμετρα. Αξίζει να υπογραμμισθεί ότι ο Ήλιος περιέχει περισσότερο από το 99. Ωστόσο.πυ­ κνότητας και της ύλης. πολύ μικρότεροι σε μέγεθος και αποτελούμενοι σε μεγάλο βαθμό από βαριά στοιχεία. Το ηλιακό μας σύστημα περιλαμβάνει εννέα πλανήτες. βραχώδη σύ­ σταση παρέμειναν. ενώ έχουν ανιχνευθεί ταλαντώσεις με πολύ μεγαλύτερη πε­ ρίοδο. ψυχρού στις άκρες και με μεγάλες θερμοκρασίες ―κοντά 2000 Κ― στο κέντρο του. Ό π ω ς συμβαίνει και στους γήινους σεισμούς. Περί τον Ή λ ι ο περιφέρονται οι πλανήτες. Είναι πολύ πιθανόν ότι ο Ήλιος ήταν αρχικά ένα τεράστιο νέφος αε­ ρίου και σωματιδίων πάγου ή σκόνης που περιστρεφόταν αργά. ο Ερμής . Το ηλια­ κό αυτό νεφέλωμα άρχισε να συστέλλεται υπό την επίδραση της βαρύτη­ τας και να αποκτά το σχήμα ενός περιστρεφόμενου δίσκου. Έ ν α πε­ ρίεργο. Απίστευτο όσο κι αν φαίνεται. Έτσι.9% της μά­ ζας του Ηλιακού συστήματος.84 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ εκτοξεύουν τεράστιες ποσότητες σωματίων και ακτινοβολίας. ο Ήλιος μας πάλλεται! Τμήματα. που επι­ δρούν στις γήινες επικοινωνίες ή δημιουργούν πανέμορφες φωτεινές μαρ­ μαρυγές στον νυκτερινό ουρανό. Τα εξωτικά αυτά φαινόμενα φαίνονται να συνδέονται με το έντονο μαγνητικό πεδίο των μαγνητικών κηλίδων. και χιλιάδες αστεροειδών διατρέχεται επίσης από κομήτες με ουρά φαντασμαγορική και αναρίθμητους μικρούς μετεωρίτες. που προσέδωσε στη Γη και τα άλλα ασήμαντα θραύσματα του αρχέγονου Ήλιου σημασία ιδιάζουσα. Η μεγάλη αυτή διαφορά θερμοκρασίας απέληξε σε μια κατανομή της. η μελέτη των ηλιακών δονήσεων ελπίζεται ότι θα παράσχει πολλές πληροφορίες για τον εσωτερικό πυρήνα του άστρου μας. Η υψηλή θερμοκρασία των εσωτερικών στρωμάτων προκάλεσε εξά­ τμιση των παγωμένων ουσιών. όπως είναι η Σελήνη. οι εσωτερικοί πλανήτες ―η Γη. που κάθε ένδεκα χρόνια εμφανίζουν μια αινιγματική έξαρση δραστηριότητας. πράγματι. «Θραύσματα». άλλωστε. διότι η αρχιτεκτονική αλλά και η παραπλήσια ηλικία των μελών του Ηλιακού συστήματος υπονοούν πράγματι μια κοινή αρχή. σκοτεινών περιοχών στην ορατή ατμόσφαιρα του ήλιου. ο Άρης. και μόνον όσες είχαν στερεά. στον μεγάλο αριθμό των επιστημονικών ειδικοτήτων έχει προστεθεί και η ηλιακή σεισμολογία. δεν υπάρχει μια κοινά αποδεκτή εικόνα για τον σχηματισμό του Ηλιακού συστήματος. Έτσι. πολλούς δορυφόρους. ένα κοινό γενεσιουργό γεγονός στον χρόνο. ανάλογη με τους σημερινούς δακτυλίους του Κρό­ νου. ηλιακό χαρακτηριστικό παραμένει χωρίς πειστική ερ­ μηνεία. παρά την πληθώρα των πληροφοριών από τα σύγχρονα τηλεσκόπια ή τα διαπλανητικά ταξί­ δια.

που περιβάλλει έναν βραχώδη πυρήνα. ο ακραίος και ένατος πλανήτης.Η ΣΙΩΠΗΛΗ ΓΕΝΕΣΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ 85 και η Αφροδίτη― που. δη­ λαδή. της αμμωνίας. κατάφεραν να επιβιώσουν λόγω των χαμηλών θερμοκρασιών. Οι υπερμεγέθεις εξωτερικοί πλανήτες που κινούνται σε πολύ μεγαλύ­ τερες αποστάσεις -ο Δίας. εκτός από τις «ιδιότητες» που κατά και­ ρούς του απέδωσε η Θεολογία. Τα στερεά σωματίδια συνενώθηκαν αρχικά στους πλανητοειδείς. συνάγεται ότι είναι γύ­ ρω στα 5 δισεκατομμύρια χρόνια. σε αδρές γραμμές. Τα αέρια αυτά απέδρασαν εύκολα από την ατμόσφαιρα των μικρότερων πλανητών. κυρίως. αν ο Δημιουργός του Σύμπαντος ήξερε ακριβώς τι ήθελε να κάνει. Ο σχηματισμός τους έγινε σε στάδια. τα πα­ γωμένα μόρια του νερού. Η σχετικά μακρινή από­ σταση τους από τον θερμό Ήλιο και το ισχυρότερο βαρυτικό τους πεδίο επέτρεψαν τη συγκράτηση των ελαφρών αερίων. φαίνεται ότι η εικόνα αυτή για τον σχηματισμό του Ηλιακού συστήματος είναι. Από πολλές πηγές. ο Ουρανός. που παρέσυραν τε­ ράστιες μάζες υδρογόνου και ηλίου καθώς εκινούντο. έχουν μεγάλη πυκνότητα και σύσταση βραχώδη. είναι κατ' ουσίαν ένας αστεροειδής. Δεν είναι έτσι πε­ ρίεργο ότι οι εξωτερικοί πλανήτες διαθέτουν μια παχιά και πυκνή ατμό­ σφαιρα. όπως πιστεύεται. στα εξώτερα στρώματα του αρχέγονου ηλιακού δίσκου. υπό τη βαρυτική έλξη.χ. Οι πλανητοειδείς. Ως προς την ηλικία πάντως του Ηλιακού συστήματος. και κυρίως από την παρουσία μακρόβιων ραδιενεργών στοιχείων. σύσταση αεριώδη· ενώ ο Πλούτων. Ίσως. Δακτύλιοι ύλης απεσπάσθησαν από τον περιστρεφόμενο δίσκο. με διάμετρο γύρω στα 100 χιλιόμετρα. με τον πρόγονο του Ήλιου -τον πρωτοήλιο. Φαί­ νεται ότι. τους πρωτοπλανήτες. Την ίδια ηλικία έχουν οι μετεωρίτες και οι δορυφόροι. ο Κρόνος. σωστή. ο Ποσειδών. είχε ανάγκη να είναι και ένας εξαίρετος προγραμματιστής. Πολύπλοκα πράγ­ ματι προγράμματα ηλεκτρονικών υπολογιστών. άρχισαν να συγκρούονται και να ενώνονται σε μεγαλύτερα σώματα.στο κέντρο.έχουν χα­ μηλές πυκνότητες και. Ο σχηματισμός των πρωτοπλανητών ακολούθησε ίσως εδώ μια διαδικασία διαφορετική. δεν φαίνεται να υπάρχουν σοβαρές αμφιβολίες. το φως του!― λίγο ίσως πριν από τον σχηματισμό των εσωτερικών . Π α ρ ' όλο που πολλά απομένουν ακόμη να διευκρινισθούν ή και να αναθεωρηθούν. σχηματίσθηκαν από αυτές τις πε­ ριοχές του δίσκου. Ο Ήλιος άρχισε την πυρηνική του καύση ―άναψε. Η συμπύκνωση της ύλης κάθε δακτυλίου οδήγησε σε μεγάλους αυτήν τη φορά πρωτοπλανήτες. προγόνους των σημερινών πλανητών. ή π. που μιμούνται τις αρχι­ κές συνθήκες στο αρχέγονο νέφος. περιγράφουν μια εξέλιξη που προσεγ­ γίζει πολύ τη σημερινή δομή του.

Έ ν α από αυτά ήταν και ο Ήλιος. σκόπιμο να συνοψισθεί εδώ ότι η ιστορία της ύλης. κάποια κομμάτια ύλης που αποσπώνται θα διαμορφωθούν σε πλανήτες. Μερικά από αυτά. έως μερικές εκατοντάδες βαθμούς Κελσίου. θα πρέπει να υπάρχουν δισεκατομμύρια παρόμοια στο Σ ύ μ π α ν . είχαν βίαιο θάνατο. οι πλανήτες. ενώ έζησαν κανονικά. Η θερμοκρασία τότε στο κέντρο του ηλιακού νεφελώ­ ματος προσήγγιζε τα 8 εκατομμύρια βαθμούς. από την οποία αποτελείται και η Γη. στην ύλη να εμφανίσει το φαινόμενο της ζωής. οι πλανήτες έχουν γεννηθεί από στάχτες των αστεριών. Είναι. Με τη βίαιη έκρηξη. πάντως. λοιπόν. πάντως. Η ύλη των πλανητών έχει υποστεί επίμονη αστρική κατεργασία και περιέχει πια όλα σχεδόν τα στοιχεία.αποτελεί ένα προχωρημένο επίπεδο αστρικής οργανώσεως.86 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ πρωτοπλανητών. Από αυτόν δέχονται ενέργεια και φωτεινή ακτινοβολία. Κατά τη διάρκεια των εκατομμυρίων ετών που διαρκεί ο σχηματισμός του Ήλιου. λεπτά στρώ­ ματα ύλης εξετοξεύθησαν βίαια από την εξωτερική επιφάνεια του Ήλιου. Κυριολεκτικά. Το Ηλιακό μας. άλλων πλανητών στο μέλλον απέκλεισε ο Ήλιος και μάλιστα μ' έναν τρόπο εκδικητικό. . προσφέρουν κατ' αρχήν το κατάλληλο περιβάλλον που θα επι­ τρέψει στην ύλη να οργανωθεί σε πιο σύνθετους σχηματισμούς. δηλαδή. σύστημα -και π α ρ ' όλο που είναι δύσκολο να παρατηρηθούν. τον Ήλιο. Είναι αυτοί. Τον σχηματισμό. Έ ν α είδος ανέμου -που ονομάζεται άνεμος του Ταύρου. ως επί το πλεί­ στον. Με λίγα λόγια. τα οποία και πάλι σχημάτισαν αστέρια. που συγκρατούν τα βαρύτερα στοιχεία. Που θα επιτρέψουν. σχηματίσθηκαν άλλα είδη πυρήνων. απωθώντας όσο αέριο είχε απομείνει και καθιστώντας αδύνατο τον περαιτέρω σχηματισμό πλανητών. αρχίζει πολύ πριν από τη διαμόρ­ φωση του πλανητικού συστήματος. Το αρχέγονο νέφος από υδρογόνο και ήλιο συμπυκνώθηκε σε αστέρια. και ειδικότερα ένας από αυτούς.σάρωσε τότε το Ηλιακό σύστημα. Στο εσωτερικό τους. όταν απεκατεστάθη η σταθερότητα της πυρηνικής καύσης. Εννέα πλανήτες περιστρέφονται σε σχεδόν κυκλικές τροχιές γύρω από ένα πυρακτωμένο άστρο. βαρύτερων α π ό το υδρογόνο ή το ήλιο. η αστρική ύλη διασκορπίσθηκε σε άλλα υδρογονικά νέφη. Ό π ω ς επιβεβαιώνεται από την παρατήρηση ενός νεογέννητου αστέρα στον Αστερισμό του Ταύρου. αλλά και κατά τη διάρκεια της τελικής εκρήξεως. ενώ η θερμοκρασία της επιφάνειας τους κυμαίνεται α π ό λίγους.

ανάμεσα τους η Γη εμφανίζει αμέσως μια ελκυστι­ κή προσωπικότητα. Στην Αφροδίτη το παχύ στρώμα διοξειδίου του άνθρακος παγιδεύει την υπέρυθρη ακτινοβολία του Ήλιου και. επέβαλαν δραστικές αλλαγές στη χημική σύσταση της γήινης ατμόσφαιρας. υψώνει σε πολλές εκατοντάδες βαθμούς τη μέση θερμοκρασία της. Σχηματισμοί νεφών διατρέχουν την ατμόσφαιρα και αφήνουν να διακρίνονται οι ωκεανοί και οι σκουρόχρωμες ήπειροι. στον Άρη η θερμοκρασία είναι αισθητά κάτω α π ό το μηδέν και εμφανί­ ζει μεγάλες ημερήσιες μεταβολές. για τρία τουλάχιστον δισεκατομμύρια χρό­ νια. Το αξιοσημείωτο είναι ότι η ιδιαιτερότητα της γήινης ατμόσφαιρας οφείλεται στην ύπαρξη ζωής στην επιφάνεια της και όχι αντίστροφα. ένας ιδιόμορφος αλλά κατάλληλος πλανήτης ΑΝ ΕΝΑ ΔΙΑΣΤΗΜΟΠΛΟΙΟ με προέλευση εξωγήινη πλησιάσει κάποτε τους εσωτερικούς πλανήτες του Ηλιακού συστήματος. Π α ρ ' όλο που έχει κοινή καταγωγή με τους γείτονες της ―με την Αφροδίτη μάλιστα είναι περίπου δίδυμη. Μακρύτερα. εκτός α π ό τη μάζα της. η Αφροδίτη καλύπτει. το θερμοκρασιακό εύρος θα ήταν απαγορευτικό για την ανάπτυξη ζωής. το χαρακτηριστικό πράσι­ νο των φυτών. υπό τον πυκνό μανδύα μιας δηλητηριώδους ατμό­ σφαιρας. Είναι επειδή.διότι α π ό αυτήν εξαρτάται άμεσα η θερμοκρασία. οι επιβάτες του θα βιώσουν μια χαρακτηριστική εικόνα: Κάτω α π ό την αραιή. Πράγματι. Δεν θα ήταν παράλογο αν οι εξωγήινοι επισκέπτες θεω­ ρούσαν αμέσως τον πλανήτη μας ως ισχυρό υποψήφιο για την παρουσία ζωής. Αν ο πλα­ νήτης Γη επλανάτο σε τροχιές παραπλήσιες του Άρη ή της Αφροδίτης. με την παραγωγή ικανών ποσοτήτων οξυγόνου. ενώ αυτή της Γης από άζω­ το και οξυγόνο. όπως σ' ένα θερμοκήπιο.Η ΣΙΩΠΗΛΗ ΓΕΝΕΣΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ 87 Η Γη. Σε αντίθεση με τους μελαγχολι­ κούς αυτούς πλανήτες. Η ιδιαιτερότητα της Γης δεν σταματά όμως στις θάλασσες ή στην ατμόσφαιρά της. η ατμόσφαιρα της Αφροδίτης και του Αρη συνίστανται ως επί το πλείστον α π ό διοξείδιο του άνθρακος. ολόκληρη την επιφάνεια της. λεπτή ατμό­ σφαιρα του Αρη θα δουν μονότονες και άγονες έρημους. άλλωστε. αφού έχουν την ίδια μάζα και διάμετρο― διαφέρει ουσιαστικά και ως προς τη θερμοκρασία. η απόσταση της από τον Ήλιο . Αντίθετα. όπως είναι η φωτοσύνθεση. Η συγκεκριμένη τροχιά της Γης περί τον Ή λ ι ο ―σε απόσταση 150 εκατομ- . Έ ν α ισχυρό τηλεσκόπιο θα απεκάλυπτε. Ο καθοριστικός παράγων που διαμόρφωσε τη Γη στον πλανήτη που γνωρίζουμε σήμερα είναι. βιολογικές δραστηριότητες.

έως τα 80 χιλιόμετρα. ενώ οι υδρατμοί υγροποιούνται και καλύπτουν.88 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ μυρίων χιλιομέτρων κατά μέσο όρο. ήλιο. με την πάρο­ δο του χρόνου. να περιείχε υδρογόνο. κα­ θώς και από στερεοποιημένη λάβα ή γρανιτώδη βράχια. πολλά από τα αέρια δεν ήταν δυνατόν να συγκρατηθούν από τη βαρύτητα και απεδρασαν στο διάστημα. ότι για το εσωτερικό της Γης λίγα πράγματα είναι με βεβαιότητα γνωστά. Το άζωτο παραμένει στην ατμό­ σφαιρα και συνιστά σήμερα το μεγαλύτερο μέρος της. άν­ θρακα καθώς και ίχνη από βαρύτερα στοιχεία. άζωτο. Και είναι γνωστά με τρόπο έμμεσο. ανάλογα με τον τόπο ή την εποχή. θερμοπίδακες.τι φαίνεται. πάντως. αλλά και αυτονόητο. αργά αλλά με επιμονή. Α π ' ό. μια δευτερογενής ατμόσφαιρα σταθεροποιείται πάνω από την επιφάνεια αυτή. τους πολύτιμους ωκεανούς της. οξυγόνο. Θα πρέπει. συμβαίνει και στον πάγο. Γιατί. μεγάλη έκταση της επιφάνειας. Η αρχέγονη ατμόσφαιρα της Γης οφείλει την προέλευσή της στο ενδοαστρικό νέφος. Η θερμότητα δεν είναι πια αρκετή για να εκδιώξει τα αέρια. Η δραστηριότητα αυ­ τή συνοδεύεται από τη διαφυγή θερμότητας και ποικίλων αερίων -κυ­ ρίως διοξειδίου του άνθρακος. αποτελούν.000 χιλιομέτρων εκτείνεται ο στερεός μανδύας. η θερμοκρασία κινείται σε επίπεδα που είναι βιολογικά κατάλληλα και εμφανίζει μια ευ­ εργετική ποικιλία. Με την πάροδο των αιώνων. . εν τούτοις. να διαφο­ ροποιηθούν τα υλικά της ―τα ελαφρύτερα ανέβηκαν προς την επιφάνειακαι να αρχίσει η στερεοποίηση του εξωτερικού φλοιού. ηφαιστειογενής δράση. ή ο φλοιός της Γης. συνεπώς. Οι ωκεανοί διαλύουν το δηλητηριώδες διοξείδιο του άνθρακος και το δεσμεύουν στους ασβεστο­ λιθικούς ή μαρμαρώδεις σχηματισμούς τους. με τη συνεχή ψύξη της Γης πρώτα στερεοποιήθηκε ο εξωτερικός φλοιός. Ό π ω ς . υπο­ λείμματα της οποίας παρατηρούμε και σήμερα. κάτω από εκτεταμένες ορεινές επιφάνειες. η «σωστή» για μας. υδρατμών και αζώτου. όμως. είτε με τη μελέτη των σεισμικών κυμάτων είτε α π ' όσα μά­ θαμε για τους άλλους πλανήτες από τα διαπλανητικά ταξίδια. Κάτω από τον φλοιό και μέχρι βάθος 3. που με τη συμπύκνωσή του σχημάτισε το Ηλιακό σύστη­ μα. η Γη χρειάστηκε περί τα 600 εκατομμύρια χρόνια από τη γένεσή της για να αποκτήσει ένα θερμό και ρευστό κέντρο. Είναι αξιοσημείωτο. Γνώρισμα χαρακτηριστικό της Γης. Το εξωτερικό κέ­ λυφος. έχει πάχος που ποικίλλει από τα 5 χιλιόμετρα. κάτω από τους ωκεανούς. Μεγάλα ποσά θερμότη­ τας εγκλωβίσθηκαν στο εσωτερικό και μια εργώδης δραστηριότητα.από ρωγμές της επιφάνειας. Καθώς τότε η επιφάνεια της Γης ήταν πολύ θερμότερη από τη σημερινή. χαρακτηρίζει τη νεαρή Γη: Σεισμοί.δεν πρέπει να θεωρείται ως η μόνη «επιτρεπτή»· είναι. Αποτελείται κυρίως από πυρίτιο και αλουμίνιο.

αλλά τεράστιες πλάκες. Υπό το βάρος. την επονομασθείσα Παγγαία. από λειω­ μένο σίδηρο. η Παγγαία διαχωρίσθηκε αρχικά σε δύο και. Τα νέα στοιχεία. Το ισχυρό μαγνητικό πεδίο που παράγεται από αυτά τα ρεύματα. Πρέπει να περιέχει όμως θυλάκους από μάγμα. Ή δ η από το 1910 ο Α. λοιπόν. ενώ η θερμοκρασία του πρέπει να είναι πολύ υψηλή. οφειλόταν σε ραδιενεργά στοιχεία που εγκλωβίσθηκαν σε μεγάλα βάθη και με τις μεταστοιχειώσεις τους απελευθέρωναν ενέργεια θερμική. Ακόμη βαθύτερα και μέχρι το κέντρο της Γης -με συνολικό. κατά τα πρώτα τουλάχιστον στάδια της Γης. ίσως γύρω στους 5. Με την πάροδο των αιώ­ νων. της ανακαλύψεως νέ­ ων στοιχείων. εκτεί­ νεται σε ύψος δεκάδων χιλιομέτρων στο διάστημα. οι τεκτονικές πλάκες. όπου έχει τη ρίζα της η δράση των ηφαιστείων. όμως. μετακίνηση των ηπεί­ ρων. Στο παρελθόν. Wegener. . όπως σ' ένα παιδικό παιχνίδι. αυτοσυντηρούμενο από την περιστροφή της Γης. Έ ν α . στις ση­ μερινές ηπείρους. δείχνει ότι οι στεριές της Γης ―για παράδειγμα ένθεν και ένθεν του Ατλαντικού. ο πυρήνας κάνει εν τούτοις αισθητή την παρουσία του πολύ πέραν της επιφάνειας της. Η θεωρία αυτή συνάντησε σφοδρή την αντίθεση ή και την περιφρόνηση των συγχρόνων της γεωφυσικών. Έτσι. Π α ρ ' όλο που έγκλειστος περί το κέντρο της Γης. διε­ τύπωσε την τολμηρή υπόθεση ότι οι στεριές της Γης αποτελούσαν κάποτε μια κοινή ήπειρο. στη συνέχεια. Έ ν α ς παγκόσμιος χάρτης. η ιδέα του Wegener στηρίχθηκε σε μια απλή παρατήρηση. διευκρίνισαν με τρόπο απλό όσο και πειστικό τον μηχανι­ σμό που προκαλεί τη μετακίνηση των ηπείρων. ή η Αφρική με τη Νότιο Αμερική― μπορούν να προσαρμο­ σθούν μεταξύ τους.υπάρχει ο πυρήνας. τα οποία σε μεγάλο βαθμό οφείλονται στη χρήση υπολογιστών. Διότι. συνεπώς. Δεν είναι ακριβώς οι ήπειροι που μετακινούνται. κάποιου είδους κίνηση του παράγει ηλεκτρικά ρεύματα στη μεταλλική μάζα που τον αποτελεί. Η χημική του σύσταση είναι σχεδόν άγνωστη. πράγ­ ματι. Η προέλευση της θερμότητας αυτής αποτελεί ένα αί­ νιγμα. αναγεννήθηκε και απέκτησε την ωριμότητά της κατά τις πρόσφατες δεκαετίες.000 °C. από τα εντυπωσιακότερα γνωρίσματα του πλανήτη που κατοικούμε αποτελεί πρόσφατη μόνον κατάκτηση της γεωλογικής επιστήμης: Πρόκειται για την.300 χιλιόμε­ τ ρ α .Η ΣΙΩΠΗΛΗ ΓΕΝΕΣΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ 89 που αντιπροσωπεύει πάνω από το 80% του όγκου της Γης. πιθανότατα. πάχος 3. Κατά πάσα πιθανότητα. ενεργεί ως προ­ στατευτική ασπίδα και αποτρέπει βλαβερές επιδράσεις στους ζώντες ορ­ γανισμούς από αίτια κοσμικής προελεύσεως. Ό π ω ς γίνεται συχνά στην επιστήμη. εν τούτοις. αποδεδειγμένη πια. ήσαν πιθανόν ενωμένες και απομακρύνονται από τότε με αργό ρυθμό. αστρονόμος και μετεωρολόγος. Ο πυρήνας αποτελείται.

Μια τέτοια οροσειρά έχει εντοπισθεί στο μέσον του Ατλαντικού Ωκεανού και προκλήθηκε από τη διαπήδηση λάβας κ α τ ά μήκος μιας ρωγμής που εκτείνεται α π ό την Ισλανδία έως την Ανταρκτική.90 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ στις οποίες ο ίδιος ο φλοιός της Γης έχει διαχωρισθει. Στην περίπτωση του Ατλαντικού. Στα σημεία. ενώ τα ψυχρότερα στρώματα καταβυθίζονται. και ο πυθμένας του ωκεανού διαρκώς μεγαλώνει σε έκτα­ ση. Έτσι. σε πρώτη ανάλυση. το ράγισμα του φλοιού υπολογίζεται ότι έγινε πριν από 200 εκατομμύρια χρό­ νια· έκτοτε ο ωκεανός αυτός διαρκώς διευρύνεται. όμως. όπως είναι φυσι­ κό. τούτο εξαπλούται και από τις δύο μεριές της οροσειράς. αλλά βίαιης σύγκρουσης των τεκτονικών πλακών στις οποίες εδράζονται η Ινδία και η Κίνα. που εκδηλώνεται με σεισμούς. όμως. Τα σημεία όπου οι πλάκες συμπιέζονται ή αποχωρίζονται παρουσιάζουν. επα­ ναφέρουν ίσες ποσότητες από παλαιότερες και ψυχρότερες μάζες ύλης στον μανδύα υπό τη γήινη επιφάνεια. οι ήπειροι στα όριά του διολισθαίνουν και υποχρεώνονται να απομακρυνθούν μεταξύ τους. Τί προκαλεί. Διότι βαθείς ωκεάνιες τάφροι. Καθώς δι' αυτής διαρκώς διοχετεύεται μάγμα -κυρίως βασάλτης. ο πλανήτης μας θα έπρεπε να διογκώνεται. α π ' όπου το λειωμένο υλικό ρέει στον πυθμένα και συσσωρευόμενο σχηματίζει υποθαλάσσιες οροσειρές. ακολουθούν τις μετακινήσεις τους. έκρηξη ηφαιστείων ή ωκεάνια ρήγματα. η θερμότητα ανέρχεται προς την επιφάνεια με τα λεγόμενα ρεύματα μεταφοράς. τα Ιμαλάια όρη είναι το αποτέλεσμα της αργής. ρωγμή στον πυθμένα του ωκεανού είναι και η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε δύο από τις τεκτονικές πλάκες. Οι ήπειροι. στερεοποιείται. όπου οι τεκτονι­ κές πλάκες συγκρούονται. έντονη γεωλογική δραστηριότητα. Εκεί οι μάζες αυτές του φλοιού . Τούτο όμως δεν ισχύει. Η ανα­ ταραχή αυτή περιορίζεται σε μια περιοχή όχι μεγαλύτερη από 200 χιλιό­ μετρα υπό τον φλοιό της Γης. στα σημεία όπου ο λεπτότερος φλοιός των ωκεανών εισχωρεί κάτω από τους ηπειρωτικούς όγκους. Έτσι. Από το εσωτερικό της Γης. καθώς κανείς μπορεί να θεωρήσει ότι «εφιππευουν» τις πλάκες. Έχει όμως αναπάντεχες συνέπειες: Τα ρεύ­ ματα μεταφοράς προκαλούν ρωγμές στον λεπτό φλοιό κάτω από τους ωκεανούς. την κίνηση των πλακών. Μια παρόμοια. ογκώδεις οροσειρές σχηματίσθηκαν με την πά­ ροδο των αιώνων. η Αφρική και η Νότια Αμερική μετακινούνται κατά ένα περίπου εκατοστόμετρο τον χρόνο η κάθε μία. Στα δύο του άκρα. Αν όμως ο φλοιός της Γης διαρκώς εμπλουτίζεται σε υλικό από τα βάθη της.από το εσωτε­ ρικό της Γης. κατά τα οποία θερμό υλικό οδεύει διαρ­ κώς προς τα άνω. αντίθετα.

ασφαλώς. χωρίς την τεκτονική αυτή δραστηριότητα. της Βιολογίας αλλά και της Γεωλογίας. «Η ύπαρξη μας ξεκινάει μέ­ σα από την αστραποβόλα έκρηξη που γέννησε το Σύμπαν. που δευτερογενώς δημιουργεί την ανεξάντλητη ποικιλία των ακτών. Ολόκληρο το Σύμπαν είναι το κουκούλι μας».για τη σύνθε­ ση μιας πειστικής εικόνας. η ύλη που ξεπηδά από τις ρωγ­ μές και καταποντίζεται στις τάφρους. όπως είναι φανερό. Ό π ω ς ένας αέναος ιμάντας.συνιστούν συνεπώς. με συντομία επικίνδυνη. Ως προς ολόκληρη τη Γη. αποτελεί δύσκολο πεδίο δοκιμασίας για την επιστήμη. μέσα στον πρωτόγονο ωκεανό της Γης. για να ξαναρχίσουν. για παράδειγ­ μα. γράφει με γλώσσα ποιητική ο αστροφυσικός Η. Γιατί. Συνεχίζεται μες στη φλογισμένη καρδιά των άστρων. Reeves. έναν καινούργιο κύκλο. πώς υποθέτει ένα μεγάλο μέρος των επιστημόνων ότι έκανε την εμφάνιση του . η δραστηριότητα υπό την επιφάνεια της θα πρέπει να ήταν. που θα του δώσει έκτοτε ένα ολότελα διαφορετικό νόημα. τις διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στις τεκτονικές πλάκες. πρώτα σε δύο και αργότερα σε επτά ηπείρους. της ενδοχώρας και εν μέρει του κλίματος.και ιδιότητες ―όπως αυτή της αναπαραγωγής― που την καθιστούν φαινόμενο ποιοτικά διάφορο από όλα όσα η ανόργανη ύλη εκδηλώνει. μετακινεί τα κομμάτια αυτής της φλούδας και αναδιατάσσει τον φλοιό της Γης. Πριν α π ό ένα περίπου δισεκατομμύριο χρόνια. γεγονός καθοριστικό στην εξέλιξη του Σύμπα­ ντος και αυτή.Η ΣΙΩΠΗΛΗ ΓΕΝΕΣΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ 91 λειώνουν. οι πλάκες αυτές δεν έχουν πάχος μεγαλύτερο από όσο ως προς ένα μήλο η φλούδα του. «Δεν γεννηθήκαμε χθες». Και πρέπει να σημειωθεί ότι. εμφανίζει μια θαυμαστή πολυπλοκότητα . Ίσως μάλιστα να μην κατέληγε ποτέ στην ανθρώπινη κορύφωση της. η εξέλιξη της ζωής στη Γη θα ήταν απλούστερη και πληκτικότερη. Οι τά­ φροι αυτές ―κοντά στις ακτές της Χιλής ή της Ιαπωνίας. Η εμφάνιση της ζωής Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Στα αρχικά στάδια σχηματισμού της Γης. εντονότερη και ίσως είχε διαφορετική μορφή. Η ζωή. της Χημείας. η δραστηριότητα αυτή άρχισε να προσομοιάζει στη σημερινή. ενώ ο πρώ­ τος διαχωρισμός της πανηπείρου ―της Παγγαίας― τοποθετείται πριν από 600 εκατομμύρια χρόνια. όπως και οι ωκεάνιες ρωγμές. απαιτεί τη συνεργασία πολλών κλάδων επιστημονικών -της Φυ­ σικής. και στα κατώτερα ακόμη επίπεδα της. στην επιφάνεια των ηπείρων. πιθανόν. Ας αποπειραθούμε να περιγράψομε. μέσα στα αχανή μεσοαστρικά διαστήματα.

άλλα τα οστά. το οξυγόνο την οφείλει στη συνεχή του ανακύκλωση μέσω των φυτών. πρέπει να ήταν παρούσες σε αφθονία: Ηλεκτρικές εκκενώσεις στην ατμόσφαιρα και υπε­ ριώδης ακτινοβολία. φυτά δεν υπήρ­ χαν. και περιβάλλεται από ατμόσφαιρα δηλη­ τηριωδών αερίων. προς ώρας τουλάχιστον. Τού­ το υποστηρίζεται. της ανάπτυξης. κολυ­ μπούν στο αίμα. Μόνο στο αν­ θρώπινο σώμα υπάρχουν 200 περίπου ποικιλίες κυττάρων. έγινε δυνατή η παραγωγή αμινοξέων των χη­ μικών. από εντυπωσιακά όσο και απλά πειράμα­ τα. που άρχισαν να γίνονται πριν από τέσσερις περίπου δεκαετίες. Ασφαλώς. πληροφορίες κωδι- . ασφαλώς. ενέργειας. ενώσεων που ανευρίσκονται και στη δομή των βιολογι­ κών οργανισμών. Είναι πιθανόν ότι η ατμόσφαιρά του απετελείτο από υδρογόνο.92 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ στη Γη το φαινόμενο της ζωής. εν τούτοις. η επιφανειακή μορφή του πλανήτη μας δεν θύμιζε. μεγάλες γεωλογικές μεταβολές. όμως. δηλαδή.είναι μακρύς και δαιδαλώ­ δης. όμως. Το κύτταρο συνιστά μιαν εκπλήσσουσα μικρογραφία των ζωικών λειτουργιών: της κίνησης. που λόγω της απουσίας οξυγόνου έφθανε ανεμπόδι­ στη από τον Ήλιο. υδρατμούς και άλλα αέρια· οπωσδήποτε. διατεταγμένων σε πολύπλοκες δομές. ουσιώδεις για τη χημική και βιολογική εξέλιξη. βέβαια. Οι αναγκαίες πληροφορίες γι' αυτή τη χημική πολυπλοκότητα και τις απαραίτητες δραστηριότητες του κυττάρου είναι καταγραμμένες στα γο­ νίδια που βρίσκονται στον πυρήνα του. Βράχοι και νερό κάλυπταν την επιφάνεια της Γης. Περιοριζόμαστε στη Γη. Διότι το κύτταρο αποτελεί μιαν αξιοθαύμαστη σύνθεση ενός δισεκα­ τομμυρίου μορίων. Μέσα σε δοκιμαστικούς σωλήνες που μιμούνται τη σύσταση της αρχέγονης ατμόσφαιρας και υφίστανται την επίδραση ηλεκτρικών εκκενώσεων ή υπεριώδους ακτινοβολίας. Μορφές. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο δρόμος από αυτές τις χημικές ενώσεις ώς το κύτταρο -τη βασική μονάδα της ζωής. Τη σημερινή του παρουσία στην ατμόσφαιρα. Πριν από μερικά δισεκατομμύρια χρόνια. Τότε. με­ θάνιο.είναι εφικτό η ζωή να κάνει το πρώτο της βήμα. Είναι. Άλλα κύτ­ ταρα συνιστούν το δέρμα. όχι οξυγόνο. σε τίποτα τη σημερινή εικόνα. της προστασίας και της αναπαραγωγής. ως αιμοσφαίρια. που είναι χημικά πολύ δραστικό και θα σχημάτιζε γρήγορα σύνθετες ενώσεις. είναι δύσκολο να φαντασθεί κανείς ότι σ' αυτόν τον τα­ ραγμένο πλανήτη ―που χαρακτηρίζεται από έντονη ηφαιστειακή δράση. κάποια. δεν έχει τεκμηριωθεί επιστημονικά η ύπαρξη ζωής σε άλλα σημεία του Σύμπαντος. ωστόσο. αμμωνία. η κάθε ποικι­ λία έχοντας μια ειδική λειτουργία και αποστολή να επιτελέσει. αφού.

Τα ίδια τα νου­ κλεοτιδια συνδέονται σε ακόμα πιο πολύπλοκα μόρια. πιθανόν. περίπου όπως μια στριφογυριστή σκάλα. αντίγραφα του εαυτού τους. λοιπόν. δίδοντας στο κα­ θένα θυγατρικό κύτταρο το δικό του διπλό αντίγραφο. Αποτέλεσε. σωστά θεω­ ρείται μια μεγάλη στιγμή της σύγχρονης επιστήμης. Στέρεοι χημικοί δεσμοί συνδέουν κατα­ κόρυφα τους δομικούς λίθους ―τα διαδοχικά δηλαδή νουκλεοτιδια κάθε αλυσίδας. με κώδικα μια ειδική αλφάβητο που χρησιμο­ ποιεί μόνον τέσσερα γράμματα! Τα «γράμματα» είναι στην περίπτωση αυτή πολύπλοκα μόρια. τα μόρια του DNA κατασκευάζουν πρώτα ένα ακρι­ βές αντίγραφο του εαυτού τους. δηλαδή. Πού έγκειται όμως η σημασία του DNA για το φαινόμενο της ζωής. Η ζωή για τον καθένα μας αρχίζει από ένα μόνο κύτταρο: το μητρικό ωάριο. από τα χαρακτηριζοντα. Διαδοχικές διαι­ ρέσεις καταλήγουν σε ένα σύνολο 1014 ―εκατό τρισεκατομμυρίων!― κυττά­ ρων στον ενήλικο άνθρωπο. Προς τούτο.άσκηση. που ονομάζονται νουκλεοτίδια. όμως. Τα μόρια αυτά έχουν μια κατ' αρχήν απίστευτη ιδιότητα: Ό τ ι αυτοαντιγράφονται. που τη στιγμή της γονιμοποίησης περιέχει ένα και μοναδικό αντίγραφο των σχεδίων. Τούτο άρχισε ασταμάτητα από τότε που άρχισε η ζωή και θα διαρκέσει όσο εκείνη. παράλληλα και ένα «πολιτιστικό» γεγονός· με τη σωστή. Έ ν α βακτήριο. Κατασκευάζουν. Το γονιμοποιη­ μένο ωάριο διπλασιάζει το DNA και διαιρείται σε δύο.κι έτσι από τη μια διπλή έλικα δημιουργούνται δύο. Τότε όμως αποκτά και ένα δεύτερο από το σπερματοζωάριο. για την επιστήμη αυ­ τή τη φορά. δομές κατ' . βάσει σχεδίων που μεταφέρονται από το DNA.Η ΣΙΩΠΗΛΗ ΓΕΝΕΣΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ 93 κοποιημένες· και. το κύτταρο διαχωρίζεται κατά μήκος και δύο πανομοιότυπα κύτταρα δημιουργούνται. και όχι την εκ­ φυλισμένη έννοια του όρου.ενώ ασθενέστεροι δεσμοί στα πλάγια συνδέουν τις δύο ελικο­ ειδείς αλυσίδες και συνιστούν τα «σκαλοπάτια». συνεπώς. ολόκληρο τον αιώνα μας! Η ακριβής χημική ονομασία του DNA ―δεσοξυριβονουκλεϊκό οξύ― αποτε­ λεί ασφαλώς άσκηση για τη γλώσσα . μάλιστα. όμως. Τα αντίγραφα αυτά μεταναστεύουν σε αντίθετες περιοχές του κυττάρου. Έτσι σχηματίζο­ νται αλυσίδες νουκλεοτιδίων που αποτελούν το περίφημο DNA ― ακρω­ νύμιο. Crick το 1953. Η αναπαραγωγή. Watson και F. των φυτών και των ζώων έχει ως βάση την αναπαραγωγή των κυττάρων. Η ανακάλυψη της δομής του DNA. που έγινε από τους J. μια μέλισσα ή ο άνθρωπος έχουν. Αποδείχθη­ κε ότι το DNA έχει την αναπάντεχη μορφή μιας διπλής έλικας. απετέλεσε και η ανακάλυψη της δομής του DNA. Κάθε μια από τις δυο αλυσίδες χρησιμοποιείται σαν καλούπι για να συνθέσει την αντικρυστή της.

ανεξάντλητοι υπο­ λογίζεται ότι αντιστοιχούν σε όλους τους δυνατούς συνδυασμούς γραμ­ μάτων.94 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ επιταγήν των μορίων DNA των κυττάρων τους. που δεν είχαν ιδιαίτερη σημασία ή εξαφανί­ σθηκαν. έως τον σ χ η μ α τ ι σ μ ό του π ρ ώ τ ο υ «αυτοαντιγραφέα». απαιτείται ένα τεράστιο άλμα. θέλει ασφαλώς αρετήν και τόλμη για να κατανοηθεί. το «αθάνατο σπείρωμα» όπως ονομάσθηκε. δεν είναι περίεργη η αδιανόητη ποικιλία έμβιων μορ­ φών ύλης. Είναι γνωστές. όμως. Η σύγχρονη Βιολογία υποθέτει ότι η διαδικασία αυτή χρειάστηκε εκατομμύρια χρόνια και ότι τα απλά οργανικά μόρια συμπυκνώνονται τοπικά. Ό π ω ς είναι ευνόητο. σε ένα βιβλίο ενός εκατομμυρίου σελί­ δων. DNA ή παρεμφερή μόρια (RNA) που αποτελούνται από αλυσίδες νουκλεοτιδίων. Αυτή η μετάφραση είναι και σήμερα ένα βήμα κεντρικής σημασίας στην υλοποίηση των σχεδίων του DNA μέ­ σα σε κάθε κύτταρο. Οι περισσότεροι βιολόγοι πιστεύουν ότι τούτο συνέβη με επίμονες δοκιμές συνδυασμού . α π ' όπου και ο άνθρω­ πος κατάγεται. δηλαδή. Εκείνοι. στηρίζονται στο «δυϊκό σύστημα». Κάποτε τα μόρια DNA (ή RNA) «ανακάλυψαν» πώς να σχηματίζουν αντίστοιχα μόρια πρωτείνηςέμαθαν. προφανώς. που με αισιοδο­ ξία δέχεται κανείς ότι σχηματίσθηκαν με τη δράση των κεραυνών ή της υ π ε ρ ι ώ δ ο υ ς α κ τ ι ν ο β ο λ ί α ς . Μετά από αυτά. Διότι οι ζωντανοί οργανισμοί διαβάζουν το αλφάβητο του DNA και είναι γνώστες άριστοι της γλώσσας του. Πάντως. πιθανόν στις ακτές ή σε μικρές λίμνες και βαλτονέρια. Διότι από τα απλά μόρια. Οι διάφοροι τρόποι να συνδυασθούν αυτά τα νουκλεοτιδια είναι. που αποτελούνται από αλυσίδες αμινοξέων από την άλλη. η αυτόματη σύνθεση των πρώτων αλυσιδωτών μορφών που είχαν την ικανότητα της αντιγραφής και της μετάφρασης σε διαφορετικά μόρια φαίνεται από πρώτη σκοπιά εξαιρετικά απίθανη. Από τη μια μεριά ένζυμα και άλλες πρωτεΐνες. του αν­ θρώπου που ενυπάρχουν σε κάθε κύτταρο. έως ότου αναδυθούν τα βασικά για τη βιολογική εξέλιξη μόρια. άλλωστε. Ο τρόπος που αυτό το αξιοθαύμαστο μόριο. κάνει την εμφάνιση του στη Γη. δηλαδή ένα διγράμματο αλφάβητο. το DNA του ανθρώπου είναι πολύ μεγαλύτερο και ουσιωδώς διαφοροποιη­ μένο από το DNA των μονοκύτταρων προγόνων. να μεταφράζουν αλυσίδες από τη γλώσσα των νουκλεο­ τιδίων στη γλώσσα των αμινοξέων. αποτελούνται από τρία δισε­ κατομμύρια νουκλεοτιδια των τεσσάρων ειδών. είτε έχουν νόημα είτε όχι. ενώ το DNA χρησιμοποιεί τετραγράμματο. Τα σχέδια. Άπειροι συνδυασμοί πρέπει να έγιναν σ' αυτόν τον αρχέγονο «ζωμό». εν τούτοις. οι εκπληκτικές δυνατότητες πληροφοριών που χαρακτηρίζουν τους σύγχρονους υπολογιστές.

ούτως ή άλλως. εξίσου αποτελεσματικά όπως και στη Γη. στηρίζεται τουλάχιστον σε κατανοητές χη­ μικές διεργασίες. άλλωστε. η οποία περισσότερο συμβαδίζει με την ενδιάθετη ανθρώπινη ανάγκη. δίδονται οδηγίες για τη σύνθεση πρωτεϊνών. σφορδός πολέμιος παρόμοιων απόψεων. Υπάρχει. πράγματι. και η τολμηρή άποψη ότι ακόμη και τα πρώτα αυτοαντιγραφόμενα μόρια εμ­ φανίστηκαν αρχικά στην κεφαλή ενός νεαρού κομήτη και μεταφέρθηκαν αυτούσια στη Γη. προέρχεται από ένα παρό­ μοιο αστρικό νέφος. να δέχθηκε κατά τα πρώτα στάδια της υπάρξεώς της μια παρόμοια ευεργετική σπορά από το διάστημα. Μια «μονάδα». είναι ότι οι πρόδρομοι της ζωής στον πλανήτη μας παρήχθησαν σε πολύ μεγαλύτερο χρόνο και τόπο: Στα διαστρικά νέ­ φη! Εκεί. με τη βοήθεια του «αγγελιαφόρου» RNA. Διότι η αλυσίδα των μορίων DNA δεν περιέχει απλώς ένα σύνολο σχεδίων για την αναπαραγωγή. με την έκθεσή τους στην ενεργειακή ακτινοβολία του ενός ή του άλλου άστρου. ο δρόμος έκτοτε προς το κύτταρο. μπορούν να παραγάγουν προ­ δρόμους της ζωής. τα ατάκτως ερριμμένα σε μια περιοχή. Επιβλέπει.Η Σ Ι Ω Π Η Λ Η ΓΕΝΕΣΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ 95 απλών χημικών ενώσεων κατά τη διάρκεια της πρώτης φάσης της γήινης ιστορίας φάσης που διήρκεσε ένα δισεκατομμύριο χρόνια. που ταξιδεύουν αδιάκοπα ανάμεσα στο κέ­ ντρο του Ηλιακού συστήματος και το διάστημα. Την πιθανό­ τητα παραγωγής με αυτό τον τρόπο ενός μορίου ικανού να αναπαράγε­ ται. έχουν εντοπισθεί διάσπαρτες χημικές ενώσεις. Δεν υπάρ­ χει αμφιβολία ότι οι ενώσεις αυτές. με κάποιον τρόπο. η ιστορία ενός διαστρικού νέφους αρχίζει πολλά δισεκα­ τομμύρια χρόνια ενωρίτερα. ουσίας παρόμοιας σε σύσταση με το DNA. Ενδεχομένως με τη μεσολάβηση των κομητών. Μια εναλλακτική ιδέα. τα μόρια DNA κά­ νουν την εμφάνιση τους στη Γη. μεταφράζοντας τα σε σωματικές δομές. κυρίως του άνθρακος. ο Fred Hoyle. καθώς ο άνεμος φυσά και μετακινεί τα εκατομμύρια εξαρτήματά του. Οι πρωτεΐνες παίζουν στο εξής καθοριστικό ρόλο στη βιολογία του κυττάρου και ελέγχουν σε σημαντικό βαθμό τις χημικές διεργασίες του. τη συγκρίνει με την πιθανότητα να συναρμολογηθεί και να είναι έτοιμο να πετάξει ένα μεγάλο αεροπλάνο. που εμφανίζει κάποια χαρακτηριστικά ζωής. έχει συ­ νεπώς με κόπο σχηματισθεί. Δεν αποκλείεται λοιπόν η Γη. Άλλωστε. που. Εάν πάντως δεχθεί κανείς ότι. Εάν το περιβάλλον διαθέτει αμινο­ ξέα. επίσης. Διότι. π α ρ ' όλο που επίσης δυσδιάκριτος. Τούτο γίνεται έμμεσα. υπό τα έκπληκτα βλέμματα των επιστημόνων. γεγονός που αφήνει μεγάλα περιθώρια χρό­ νου για τις αναγκαίες χημικές διεργασίες που προηγούνται της ζωής. και στην υλοποίηση αυτών των σχεδίων. και όσο υπάρχει στο υγρό περιβάλλον .

αλλά πιο εξειδικευμένες μονάδες. Ό π ω ς έγραψε ένας βιολόγος. που είναι οργανισμοί προηγμένοι σε σχέση με τα μικρό­ βια. είναι το νόημα του έργου που παίζεται. Σε αντί­ θεση όμως με τη βελτίωση ενός αυτοκινήτου ή μιας μηχανής.96 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ της μικρής λίμνης ή βάλτου η «πρώτη ύλη». αντιγράφων που δεν είναι ακριβή. Οι μοριακές αλυσίδες που θα επιβιώσουν ύστερα από σκληρό αγώνα υπάρξεως έχουν καλύτερες ικανότητες αναπαραγωγής και προσαρμοστικότητας από τις αρχικές. με το προστατευτικό του περίβλημα και τις εξειδικευμένες λειτουργίες των μερών του. πάντως. Μπορεί. Είναι αλήθεια ότι η Βιολογία έχει διευκρινίσει πολλά σε ό. Το κύτταρο. Είναι μια αργή διαδικασία προς περισσότερο πολύπλοκες. η λεγόμενη «μετάλλαξη». Η ζώσα ύλη «βελτιώνει» διαρκώς τον εαυτό της. . Κυτταρικά. Η ζωή διδάσκεται από τα λάθη της ΚΑΘΟΡΙΣΤΙΚΉ ΣΤΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΊΑ ΤΗΣ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΉΣ είναι. η φύση είναι ταυτόχρονα σχεδιαστής και κατασκευαστής. και είτε η εμφάνιση της αυτοαναπαραγόμενης χημικής ενώσεως υπήρξε συμβάν αιφνιδιαστικό είτε απετέλεσε το τελικό προϊόν αναρίθμητων δοκιμών ενώ παρήρχοντο οι αιώνες. «Η ιζηματική λάσπη έγινε επιθετικότερη από χημική άποψη. επιφέροντας ή δοκιμάζοντας μικρές αλλαγές στο αρχικό σχέδιο. τη δυνατό­ τητα να σχεδιάσει εκ νέου τις ζώσες μονάδες της. Η παραγωγή. Δεν έχει. αυτή η μονάδα είναι σε θέση να παράγει «αντίγραφα» με την ανάλωση των οργανικών ενώσεων της πρώτης ύλης. αλλά που διαφέρουν σε μια ή περισσότερες λεπτομέρειες από τα αρχικά. αποτελεί ασφαλώς σταθμό σ' αυτή την εξέλιξη. να προ­ χωρήσει προς ανώτερη οργάνωση. Πιστεύεται ότι η εμφάνιση μονοκυττάρων οργανισμών που προσομοίαζαν στα σημερινά μικρόβια έγινε πριν από 3 δισεκατομμύρια χρόνια ή και περισσότερο. απλώς. λείψανα από χλωροφύκη. Το «λάθος» αυτό της φύσης ―και αν μπορεί να αποκληθεί λάθος!― είναι το έναυσμα της φυσικής επιλογής. Αυτό που δεν έχει διευκρι­ νισθεί ούτε από αυτήν. λοιπόν. Οι ηθοποιοί επαναστατούν και ανα­ λαμβάνουν τον ρόλο του σκηνοθέτη». η εξέλιξη προς συνθετότερες μορφές πλησιάζει σταθερά την πολυπλοκότη­ τα της ζωντανής ύλης. ανακαλύφθηκαν σε γεωλογικά απολιθώματα ηλικίας δύο δισεκατομ­ μυρίων ετών. το αποτυπωμένο στα μόρια DNA. κάποια στιγ­ μή.τι αφορά τους ηθοποιούς και τους σκηνοθέτες της ζωής. Ό π ω ς και να 'χει το πράγμα. ούτε από κανέναν άλλο. δηλαδή.

πριν από 500 περίπου εκατομμύρια χρόνια. οι οροσειρές και οι κοιλάδες προσδίδουν σιγά-σιγά στη Γη τη γνώ­ ριμη εικόνα της.Η ΣΙΩΠΗΛΗ ΓΕΝΕΣΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ 97 Με την τάση για συμβίωση και συνεργασία. όπως μαρτυρούν τα απολιθώματα. απελευθερώνοντας συνεχώς οξυγόνο. η παρουσία της ζωής πε­ ριορίζεται σε υδάτινους χώρους. Η σημερινή εικόνα του κύκλου της ζωής αρχίζει να αναδύεται. κατέλαβαν κάθε γωνιά του πλανήτη μας. ενώ στα ανώτερα στρώματα της σχηματίζεται το όζον -με μοριακή δομή τριών ατόμων οξυγόνου. οι απλοί μονοκύτ­ ταροι οργανισμοί συνθέτουν με την πάροδο του χρόνου τα πολύπλοκα κύτταρα των πιο εξελιγμένων μορφών. Καθώς διέθεταν σκελετό και πιο ανεπτυγμένο εγκέφαλο. Όσον αφορά στους μεγάλους ζωντανούς οργανισμούς. συνεπώς. που σ' έναν ανταγωνιστι­ κό κόσμο δίδει περισσότερες πιθανότητες επιβίωσης. σε λίμνες και ωκεανούς. Κάποιοι πρόγονοι των σημερινών φυτών χρησιμοποιούν το ηλιακό φως και. Ό σ ο γνω­ ρίζουμε. Είναι αξιοσημείωτο ότι. Το υπέρ­ θερμο εσωτερικό προκαλεί αλλαγές μικρής ή μεγάλης κλίμακας. μια σημαντική αλλαγή χαρακτηρίζει τη σύσταση της ατμόσφαιρας. τα ερπετά. Η ατμόσφαιρα εμπλουτίζεται με οξυγόνο. είναι η εποχή των ερπετών. που έκανε την εμφάνιση του πριν από 700 εκατομμύρια χρόνια. απελευθερώνουν οξυγόνο. τα ερπετά μπορεί να θεωρηθούν οι πρόγονοι του ποικίλου ζω- . Τα πρώτα είδη ιχθύων εμφανίσθηκαν πολύ αργότε­ ρα. να προστα­ τεύει τη Γη. πάντως. για πολύ μεγάλο διάστημα της ηλικίας της Γης. Τα πο­ τάμια. Απόγονοι κάποιων ειδών σπονδυλωτών αμ­ φιβίων. ενώ ο πλανήτης χαρακτηρίζεται ακό­ μη από αδιάκοπη γεωλογική και ηφαιστειακή δραστηριότητα. ο παλαιότερος πολυκύτταρος οργανισμός πρέπει να ήταν κάποιο είδος μέδουσας. κυρίως λόγω της υπεριώδους ακτινοβολίας που δέχεται ανυπεράσπιστη από τον Ήλιο. με τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης. Η Γη είναι ακόμη επικίνδυνη για την κυοφορία της ζωής. Η εξέλιξη των ζωικών ειδών Η ΔΡΑΜΑΤΙΚΉ ΕΞΟΔΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΑΠΟ ΤΑ ΥΔΑΤΑ πρέπει να έγινε πριν από 300 ίσως εκατομμύρια χρόνια. Καθώς όμως νέες ποικιλίες ζώντων οργανισμών παρουσιάζονται.που έχει την ικανό­ τητα να απορροφά την υπεριώδη ακτινοβολία και. Οι ζω­ ικοί οργανισμοί εκτρέφονται με οργανικές ύλες και τις καίνε με τη βοή­ θεια του οξυγόνου· ενώ τα φυτά αναπτύσσονται και διαβιούν με τη βοή­ θεια του ηλιακού φωτός.

. Ό π ω ς φαίνεται από τα απολιθώματα. τα υπερμεγέθη αυτά ερπετά πρέπει να είχαν ιδιαίτερες ικανό­ τητες. ωστόσο. ενώ τα χρώ­ ματα των λουλουδιών -που προκαλούν τον θαυμασμό μας σήμερα. ανεπανάληπτη βιολογική κατα­ στροφή. ωστόσο. Εν τούτοις. Η φυτική ζωή ανθεί επίσης. οι δεινόσαυροι εξαφανίζονται παντελώς. Διότι είναι αυτή που επιτρέπει στο εξής τη ραγδαία εξάπλωση και ανάπτυξη των θηλαστικών. πάντως. και τις δραματικές συνέπειες αυτής της καταστροφής. Πρόκειται για μια εκτεταμένη. ενώ πολλές μορφές ζωής εξαφανίζονται ―περίπου το 99% από όσες εμφανίσθηκαν κάποια στιγμή δεν υπάρχουν σήμερα!― εκείνες που επιβιώνουν επιδεικνύουν διαρκώς και περισσότερη πολυπλοκότητα. Των πουλιών και των θηλαστικών. πτώση μετεωριτών ή ακόμη και κοντινή στη Γη έκρηξη υπερκαινοφανούς. τη νόηση. Η χώνευση της τροφής στα θηλαστικά τους προσδίδει την απαραίτητη θερμότητα για την αντιμετώπιση του ψύχους. σε μια χρονική περίοδο που τοποθετείται πριν από 65 εκατομμύρια χρόνια. γεγονός αυτής της περιόδου αποτελεί η εμφάνιση των θηλαστικών. Για δεκάδες εκατομμύρια χρόνια. Ικανότητες ως προς τη δύναμη. Οι υποθέσεις ποικίλλουν από κάποιας μορφής επιδημία ή κλιματι­ κή αλλαγή μέχρι κάποια τρομακτική σεισμική δράση. αντίθετα α π ' ό. Το σημαντικότερο.τι ίσως πιστευόταν στην αρχή.εξυ­ πηρετούν απλώς την ανάγκη της προσελκύσεως των εντόμων για τη γονι­ μοποίησή τους. τα θηλαστικά ανα­ πτύσσονται και επιβιώνουν μάλλον στο περιθώριο. Ενώ όμως πολλοί προβληματίζονται για τις αιτίες. Έτσι μόνο ερμηνεύεται ότι «κλη­ ρονομούν» τη Γη για ένα διάστημα που υπερβαίνει τα 100 εκατομμύρια χρόνια. του ανθρώπινου είδους μη εξαιρουμένου. κανείς δεν αμφι­ βάλλει για τη σπουδαία αλλαγή που συνεπάγεται η εξαφάνιση των δεινο­ σαύρων. την ευελιξία και. μαζί τους εξαφανίζονται πάμπολλα είδη ερπετών. Τα ευρήματα απολιθωμάτων δείχνουν επίσης ότι.98 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ ικού κόσμου της παρούσας εποχής. Ο λόγος είναι ότι στις θάλασσες. Εύστοχος συνδυασμός των ελληνικών λέξεων «δεινός» και «σαύρα». μαζί και του ανθρώπου. Καταπράσινα δάση καλύπτουν μέρος της γήινης επιφάνειας. Παρά την έκταση. ενώ βαθμιαία ο αρχικός κύκλος της αναπαραγωγής με την εναπόθεση αυγών μετασχηματίζεται στη γέννηση ανεπτυγμένου εμβρύου και στον θηλασμό. κοινά αποδεκτή ερμηνεία της δεν έχει δοθεί μέχρι σή­ μερα. στον αέρα και στη γη του πλανήτη μας κυριαρχούν οι φοβεροί δεινόσαυροι. Ας σημειωθεί ότι ο σημερινός κυρίαρχος της Γης ―ο άνθρωπος― φέρει αυτόν τον τίτλο για λιγότερο από δύο εκατομμύρια χρόνια. πτηνών και θηλαστικών και μεγάλο μέρος από τη φυτική βλά­ στηση.

την εμφάνιση του ανθρώπου. η βιολο­ γική εξέλιξη προχωρεί προς την κορυφαία της πράξη. τα θηλα­ στικά παρουσιάζουν. . πάμπολλα και διαρ­ κώς πιο ανεπτυγμένα είδη· ανάμεσα τους είναι οι πρόγονοι του σημερι­ νού αλόγου. σε μικρό χρονικό διάστημα.Η ΣΙΩΠΗΛΗ ΓΕΝΕΣΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ 99 Διαρκώς προσαρμοζόμενα στο περιβάλλον και στις ανάγκες. Αργά αλλά σταθερά. του ελέφαντα ή της φάλαινας.

μπορεί κανείς να ακολουθήσει μόνον με τη Θεωρία της Εξελίξεως. Τα ευρήματα οργανι­ σμών σε απολιθώματα δεν αφήνουν περί αυτού πολλές αμφιβολίες: Με την πάροδο του χρόνου. είναι πορεία μακρά. συνεπώς. παραμένει επιστημονικά αναντίρρητη: Τον μηχα­ νισμό της εξελίξεως κινεί η φυσική επιλογή. κάποτε. στα μέσα του προηγούμενου αιώνα. Ο άνθρωπος παρών στο κοσμικό παιχνίδι Ο μηχανισμός της εξελίξεως Η ΠΟΡΕΙΑ ΑΠΟ τ ο ΠΡΩΤΟ ΠΟΛΥΠΛΟΚΟ ΜΟΡΙΟ που έχει την ικανότητα να αναπαράγεται. Από απόγο­ νο μάλιστα σε απόγονο. Η βασική της ωστόσο αντίληψη. Τους δύσβατους δρόμους και τις στενές ατραπούς αυτής της πορείας. Η Δαρβινική Θεωρία της Εξελίξεως έχει έκτοτε εμπλουτισθεί ή και αναθεωρηθεί σε πολλά σημεία της. ο Charles Darwin δημοσιεύει. ένα μεγάλο μέρος -που πλη­ σιάζει το ενενήντα τοις εκατό!. Σφραγίζει. βιβλίο από τα σημαντικό­ τερα της ανθρώπινης ιστορίας. αλλά και ικανό ποσοστό της ηλικίας του ίδιου του Σύμπαντος.VI. τη μνημειώδη «Καταγωγή των ειδών». παρεκκλίσεις από έναν αρχικό πρόγονο. τα μέλη κάθε είδους δείχνουν ουσιώδεις. στον πολυπλοκότερο επί της Γης οργανισμό. Επιπρόσθετα. Στηριζόμενος σε πολλά παρό­ μοια στοιχεία.της ηλικίας του πλανήτη μας. οι ζωικοί οργανισμοί εξελίσσονται σε πολυπλο­ κότητα. Διαρκεί κοντά στα τέσσερα δι­ σεκατομμύρια χρόνια. πέρα από τους ωραίους μύθους ή τη θρησκευτική πίστη. τα «χρήσιμα» για την επιβίωση τους χαρακτηρι- . τον άνθρωπο. Μόνον εκείνες οι παραλλα­ γές των βιολογικών ειδών που είναι ικανές να αντιμετωπίσουν ένα διαρ­ κώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον προώρισται να επιβιώσουν.

ότι οι μυριάδες παραλλαγές των ζωικών ειδών έχουν τη ρίζα τους στον γενετικό κώδικα. λοιπόν. προς τη Δαρβινική Θεωρία. Για τον πρόσθετο λόγο ότι η πλήρης κατανόηση των βιολογικών δομών της κληρονομικό­ τητας θα οδηγήσει και στην ανθρώπινη επ' αυτών επέμβαση. και αντιμετωπίσθηκαν με παρόμοια εχθρότητα. για το καλό ή το κακό.το. ωστόσο. αλλά και ματαιοδοξίας βαθύτατης. .τι φαίνεται. Είναι οι τυχαίες. Το ανθρώπινο πνεύμα αρέσκεται στο δόγμα ή στην επανάπαυση. να θίγεται από την κυριαρχούσα άποψη της επιστήμης. Το ότι ο άνθρωπος βρίσκεται εγγύτατα στο σημείο να επέμβει ο ίδιος ―και όχι μόνο η τύχη ή η αναγκαιότητα― στα γονίδια που καθοδηγούν τα κληρονομούμενα χαρακτηριστικά του χαρακτηρίζει. που δημιουργούν την ποικιλία στα χαρακτηριστικά κάθε είδους· είτε αυτά εί­ ναι το χρώμα των ματιών είτε το ύψος.102 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ στικά ενισχύονται. Καθώς. ως συνέπεια θρησκευτικών επιρροών. ωστόσο. Η σύνθεση της Θεωρίας της Εξελίξεως με τη Μοριακή Βιολο­ γία και τη Γενετική ―σύνθεση που συχνά αποκαλείται «νεοδαρβινισμός»― αποτελεί δραστήριο πεδίο της σύγχρονης επιστήμης. κρατώντας και αθροίζοντας τις καλές. απορρίπτοντας όσες είναι κακές. και όχι μόνο από θρησκευτικό φανατισμό. αποτελεί γεγονός μάλλον αναμφισβήτη. και όσο εμπιστεύεται κανείς τις ενδείξεις από τα απολιθώματα και τις σύγχρονες μελέτες συμπεριφοράς. Είναι κατανοητό. ο μύθος του αμετάβλητου των ζώντων οργανισμών καταρρέει. δεν είναι περίεργη η σφοδρή αντίθεση που εκδηλώθηκε. ένα «λάθος» στη διαδικα­ σία αντιγραφής του DNA ―σ' ένα μόνο ίσως μόριο από τα εκατομμύρια που το αποτελούν― οδηγεί σε αλλοίωση των εντολών που συνιστούν τον κώδικα αυτόν. Τούτο. που αποδίδει στο ανθρώπινο είδος κοινές καταβολές με κοινωνίες πιθήκων. Πρόσφατες μάλιστα έρευνες οδηγούν στο συμπέρασμα ότι διαθέτουν κοινά με μας το ενενήντα εννιά τοις εκατό των γονιδίων. Πράγματι. δουλεύοντας σιωπηλά και ανεπαίσθητα». ο χιμπατζής και ο γορίλας είναι οι πλησιέστεροι συγγενείς μας. α π ' ό. ακόμη όμως και οι διανοητικές ικανότητες. Από όλα τα ζωικά είδη που διαβιούν στις θάλασσες και τις στεριές του πλανήτη μας. έτσι. αντιβαίνουν στην Αριστοτελική λογική ότι τα γήινα δεν αλλάζουν. μεταλλαγές του γενετι­ κού κώδικα. όπως και η ιδέα της συνεχούς ροής των πάντων του Ηράκλειτου. Με τα λόγια του ίδιου του Δαρβίνου: «Η φυσική επι­ λογή εξετάζει προσεκτικά κάθε μέρα και κάθε ώρα τον κόσμο. Είδαμε. τις πιο μι­ κρές μεταβολές του. την απίστευτη εξέλιξη του. Η εκθρόνιση της Γης ως Κέντρου του Ηλιακού συστήματος από τον Κοπέρνικο. περισσότερο ίσως από οτιδήποτε άλλο. και όχι η πιστότητα στην κληρονομική του μεταβίβαση.

συνεπώς. που έχουν ηλικία δύο ή και περισσότερα εκατομμύρια χρόνια. Τα διαρ­ κώς βελτιούμενα όμως είδη. την Αφρική― και αποδίδονται στον Homo erectus. Η διαβίωση των πρωτοπιθήκων στα δέντρα. που διαρκεί δεκάδες εκατομμύρια χρόνια. Κρανία που προσομοιά­ ζουν με τα ανθρώπινα ανευρέθηκαν σε πολλά σημεία της γης ―την Ιάβα. δυσδιάκριτο εξαιτίας των πολλών αλλαγών που έχουν επισυμβεί στο περιβάλλον και στον γενετικό κώδικα. όπως είναι η διαδεδομένη πλάνη. Εν πολλοίς. αναπτύσσουν συνεχώς τον εγκέφαλό τους και κατακτούν τις πρώτες υποτυπώδεις τεχνικές δεξιότητες. πιθανόν από την ανάγκη για αναζή­ τηση τροφής. OL μακρινοί αυτοί πρόγονοι του ανθρώπου. ανθρωποει­ δές με μεγάλη ικανότητα στα χέρια και με όρθιο βάδισμα. αυξάνουν τον πληθυσμό τους με γρήγορο ρυθμό . αναγκάζονται. τους εξόπλισε με ικανή όραση. είναι ασφαλώς θέμα ορισμού. Κάποια είδη. να αποικήσουν τα δέντρα και να προσαρμοσθούν στο και­ νούργιο αυτό περιβάλλον. ανήκουν στον Αυστραλοπίθηκο. Χαρακτηριστικά προερχόμενα από αργές γενετικές αλλαγές. παραμένει ένα ζήτημα με μεγάλη ασάφεια. Ο δυσ­ διάκριτος αυτός πρόγονος εντοπίζεται στα πρωτεύοντα θηλαστικά ―κα­ τηγορία θηλαστικών ζώων. Ακόμη παλαι­ ότερα ευρήματα στους τροπικούς της Αφρικής. να επανέλθουν στο έδαφος και να αναζητήσουν τροφή και στέγη σε κοντινές στα δάση περιοχές. . Το ποιος. Ασφαλώς. ευκινησία και δεξιότητα στα χέρια. πριν από 30 εκατομμύρια χρό­ νια. Η βιολογική οδός που θα οδη­ γήσει στα είδη των πιθήκων που απαντώνται σήμερα στον πλανήτη -και αργότερα στο ανθρώπινο είδος. τη Γαλλία. Τα ευρήματα άλλω­ στε των ανθρωπολόγων. Αλλά ότι και ο άνθρωπος και ο πίθηκος έχουν έναν κοινό πρόγονο.και τούτο είναι επόμενο να οδηγήσει σε μια νέα πάλι έλλειψη τροφής. που προσεγγίζουν κατά πο­ λύ τον σημερινό πίθηκο. Αυτοί οι «πρωτοπίθηκοι» υποχρεώθηκαν. που επεκράτησαν. περιορισμένα μέχρι στιγμής και διάσπαρτα. Ο Homo erectus πρέπει να έζησε πριν από ένα εκατομμύριο χρόνια. πού και πότε μπορεί να διεκδικήσει τον τίτλο του πρώτου «πραγματικού» ανθρώπου. ότι ο άνθρωπος κατάγεται α π ό τον πίθηκο. μερικά από τα είδη των πρωτοπιθήκων θα εξέλιπαν.διανύεται στο εξής χωρίς μεγάλα εμπό­ δια.Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΑΡΩΝ ΣΤΟ ΚΟΣΜΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ 103 Τούτο δεν σημαίνει. επει­ δή οι γενετικές αλλαγές δεν ευνοούσαν τη φυσική τους επιλογή. σ' έναν συνεχή ανταγωνισμό με όμοια ή ανόμοια δημιουργήματα της εξελίξεως. αφήνουν περιθώρια για έντονες αμφισβητήσεις. στην οποία κατατάσσεται και ο άνθρωπος― που αναπτύχθηκαν κυρίως μετά την εξαφάνιση των δεινοσαύρων. ωστόσο. απαραίτητα όμως για την επιβίωση στις ιδιαίτε­ ρες απαιτήσεις του νέου πεδίου δραστηριότητας και κατοικίας.

Κοντινοί πρόγονοι του σημερινού ανθρώπου. με χα­ ρακτηριστικό εκπρόσωπο τον άνθρωπο του Νεάντερνταλ. Υποτυπώδες νευρικό σύστημα έχουν. Ο εγκέφαλος αποτελεί πηγή κάθε σκέψεως ή αισθήματος και συνιστά μια οργάνωση της ύλης που δεν έχει την παράλληλη της στο προσιτό. Περισσότερο από το ενενήντα εννιά τοις εκατό αυτής της ιστορίας έχει ως μόνες της πηγές ευρήματα παλαιοντολογικά. πάντως. στα κοινά σφουγγάρια τα κύτταρα είναι απομονωμένα. και οι απλούστεροι οργανισμοί. ίσως διαμορφώθηκε πριν από ένα δισεκατομμύριο χρόνια. Η ιδιαιτερότητα του ανθρώπου ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΊΖΕΙ και συγχρόνως διαφοροποιεί τον άνθρωπο α π ό άλλα δημιουργήματα της εξελίξεως είναι η ποιότητα αλλά και η ανάπτυξη του νευρικού συστήματος. Καθώς η εξέλιξη προχωρεί. που αποτελεί την ανώτατη ιεράρχηση του. και. Μέσω αυτού του συστήματος και του εγκεφάλου. βέ­ βαια. εφόσον δεν οδηγούσαν σε βιολογικά αδιέξοδα.ενώ. Τούτο δεν θίγει πολύ τον εγωισμό μας. Η ασάφεια της ιστορίας μας ως είδους δεν πρέπει. στοιχειώδη εσω­ τερική επικοινωνία παρουσιάζουν νευρικά κύτταρα της «ύδρας». βελτίωναν τις ικανότητες του.104 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ μικρόσωμο ον με χαρακτηριστικά ενδιάμεσα μεταξύ του πιθήκου και του ανθρώπου. Και τούτο. Ο συνδυασμός τώ­ ρα επιδεξιότητας στα χέρια. το νευρικό σύστημα διαρκώς αναπτύσσε­ ται ποσοτικά και ποιοτικά. ως συσ­ σώρευση κεντρική πολλών κυττάρων. Διότι οι άνθρωποι αυτοί. Η πραγματική ευφυΐα απαιτεί όχι μόνον τη συνεργασία αλλά και την εξειδίκευση πολυάριθμων κυττάρων. τριδιάστατης οράσεως και αμφίδρομης επι­ κοινωνίας με το περιβάλλον μέσω του εγκεφάλου συνιστά ένα σύστημα . Ο πρώτος υποτυπώδης εγκέφαλος. Το πιο ενδιαφέρον όμως βήμα στην ανάπτυξη του εγκεφάλου παρουσιάζεται στα θηλαστικά. ελέγχεται κάθε πνευματική ή φυσική δραστηριότητα και διατηρείται η επικοινωνία με το περιβάλλον. ύστερα από πολυάριθμες ασφαλώς γενετικές μεταλλαγές. όπως συμβαίνει τότε και στα πράγματα της ζωής. πάντως. αντίθετα. θεωρούνται οι παραλλαγές που έζησαν πριν από μερικές εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. ήδη χρησιμο­ ποιούν πέτρινα εργαλεία και έχουν επαρκή ανάπτυξη του εγκεφάλου. τουλάχιστον. δεν είναι ικανά για σπουδαίο έργο. που. Για παράδειγμα. Έτσι δικαιολογείται η προσωνυμία του σοφού ανθρώπου ―Homo sapiens― με την οποία αυτοπροσαγόρευσε ο σημερινός άνθρωπος το είδος του. να εκ­ πλήσσει τον αναγνώστη. Σύμπαν.

επινοητές τεχνολογικών εξελίξεων. των κατακτήσε­ ων του νου. έτσι. Σε ένα έντομο. η ιστορία του ανθρώπου χωρίζεται σε δύο άνι­ σα μέρη. περί τα δέκα δισεκατομμύρια κύτταρα! Η συνήθης σύγκρισή του με έναν εξελιγ­ μένο υπολογιστή όχι μόνον αδικεί τον ανθρώπινο εγκέφαλο. με δεύτερο το δελφίνι. Είναι ενδεικτικό ότι ο τελευταίος δια­ θέτει τον μεγαλύτερο εγκέφαλο για το βάρος του από όλα τα ζωντανά εί­ δη. α π ό τις αλλαγές συμπεριφοράς που προκαλεί η παράδοση. Σε λιγότερα όμως από είκο­ σι χιλιάδες χρόνια. γίνονται οι ση­ μερινοί άνθρωποι. αλλά και οι εμπειρίες που. με συνείδηση του κόσμου και του εαυτού τους. η πολυπλοκότητα της δο­ μής του εγκεφάλου είναι αξιοσημείωτη: αποτελείται από δέκα έως εκατό χιλιάδες νευρικά κύτταρα. των ιδεών. Από αυτήν την άποψη. Τον ανθρώπινο εγκέφαλο συνιστούν εν τού­ τοις. Αν αποτελούμε κάποιο εί­ δος μηχανής. Ό π ω ς παρατηρεί ο J. Η ανάπτυξη. μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά. Οι αργές αλλαγές που οφείλονται στον γενετικό κώδικα ή στο φυσικό περιβάλλον υπερφαλαγγίζονται. Huxley. «Η εξέλιξη στο ανθρώπινο επίπεδο». αλλά και στην πολύπλοκη αλληλεπίδραση της διανοίας με το περιβάλλον. γράφει ο J. ή και περισσότερα. που είναι αδύνατον να συλλάβει κανείς . του νευρικού συστήματος και του εγκεφάλου που χαρακτηρίζει το ανθρώπινο είδος. συνεργαζόμενα αρμονικά και με πολυάριθμες εξειδικεύσεις. Πράγμα σημαντικότερο. αλλά και αποδεικνύει άγνοια για τις αξιοθαύμαστες αρετές του. «παρ' όλο που καλύπτει ελάχιστο μέρος του γεωλογικού χρόνου. αναλώνονται για τη μετάβαση από τον Αυστραλοπίθηκο της κεντρικής Αφρικής στον Homo sapiens: Είναι η βιολογική του εξέλιξη. Δεν είναι πλέον μόνο οι γενετικές ιδιότητες που κληρονομούνται. Δύο εκατομμύρια χρόνια.Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΑΡΩΝ ΣΤΟ ΚΟΣΜΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ 105 που προοιωνίζεται την επιβίωση των θηλαστικών και τη λειτουργική τους αποθέωση στον Homo sapiens. υπό τον επιταχυνόμενο ρυθμό της πολιτιστικής εξέλιξης. Bronowski «Δεν είμαστε υπολογιστές για να ακολουθήσουμε δρόμους χαραγμένους από τη στιγμή της γέννησής μας. μέσω της γλώσσας ή της μνήμης. ο μηχανισμός της εξελίξεως δεν στηρίζεται απλώς σε αλυσίδες πυρηνικών οξέων. Καλλιτέχνες ή επιστήμονες. Η παράδοση των εμπειριών. Και οι διαδικασίες της μά­ θησης πραγματοποιούνται σε συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου». πλούσιοι σε εμπειρίες ή γνώσεις. Όχι μόνον είναι κατά πολύ ταχύτερη. ήδη. έχει ήδη αποδώσει εντελώς μοναδικά αποτελέσματα. πράγματι. επιφέρει μια βαθύτατη αλλαγή στην ίδια την πορεία της εξελίξεως. Είναι ως προς αυτό το γεγονός που διαφέρει η εξέλιξη του ανθρωπίνου είδους από εκείνην του ζωικού βασιλείου. τότε είμαστε μηχανές μάθησης. οι κυνηγετικές φυλές της Αφρικής ή της Αυστραλίας.

αλλά και τις ομαδικές μετακινήσεις -έτσι ίσως εποικίσθηκε η Αμερική. μια εκτεταμένη άνοιξη αρχίζει στην Ευρώπη και στην Ασία . θυμίζουν τον εξαίσιο μύθο του Φαέθοντα.106 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ σε βιολογικό επίπεδο. να καλλιεργεί φυτά και να έχει οικιακά ζώα. αέναα επαναλαμ­ βανόμενο. τους κατευθυνόμενους πυραύλους. με μεγαλύτερη ενάργεια από άλ­ λα. το στρατόπεδο συγκεντρώσεως του Μπέλσεν. Ο επί μακρόν περιπλανώμενος άνθρωπος βρίσκεται. που ήσαν κυνηγοί και συλλέκτες. τις μυστικές εμπειρίες των Βουδιστών. που με το άρμα του Ήλιου ρυθμίζει τις καιρικές συνθήκες της Γης. είναι ευνόητη η βαθύτατη επίδρασή τους στο κλίμα και στην ανθρώ­ πινη διαβίωση. την κατοικία. Καθώς οι περίοδοι των παγετώνων διαρκούν δεκάδες χιλιάδες χρό­ νια. Περί το τέλος της εποχής των παγετώνων. σ' ένα πε­ ριβάλλον φιλικό.κι αυτό. τον Παρθενώνα. Ο νομάς μετατρέπεται σε . Για παράδειγμα. η ζωγραφική. καταγράφει τις γνώσεις του κυνηγού για τα ζώα. που χρονολογείται πριν από είκοσι χιλιάδες χρόνια. την "Γκουέρνικα" του Πικάσο. τον καθρέφτη ενός πολιτισμού. κάνει την εμφάνισή της. Ο ανθρώπινος πολιτισμός Η ΑΡΧΉ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΊΝΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΎ ―ή. Δεν είναι μάλιστα περίεργο ότι τούτο συμπίπτει με μια ριζική αλλαγή στο περιβάλλον: Είναι το τέλος μιας από τις εποχές των παγετώνων. τη Θε­ ωρία της Σχετικότητας.προς καταλ­ ληλότερο περιβάλλον. Η ζωγρα­ φική των σπηλαίων. Κατά κά­ ποιο τρόπο. που του επιτρέπει να εξερευνά με άνεση τη φύση. πράγματι. τη "Θεία Κωμωδία" του Δάντη. Έχει επίσης. σε μεγά­ λες προσαρμογές για να επιβιώσουν στις σκληρές της συνθήκες. η εποχή που πρώτη παρουσιάζει στοιχεία του παρόντος πολιτισμού― τοποθετείται πριν από δέκα χιλιάδες χρόνια. Ό τ α ν στο τέλος οι πάγοι αποτραβιούνται. Η ύπαρξη αξιών συνιστά. πριν από δέκα χιλιάδες χρό­ νια. Η εποχή αυτή υποχρέωσε τους ήδη κοντινούς προγό­ νους του σημερινού ανθρώπου. Η τελευταία εποχή παγετώνων άρχισε ίσως πριν από εκα­ τό χιλιάδες χρόνια. τις ταινίες των αδερφών Μαρξ. και τούτο είναι το πιο εξέχον. γεννήσει αξίες». έτσι. για να είμαστε ακριβέστε­ ροι. Προσαρ­ μογές ως προς την κυνηγετική τεχνολογία. Οι εποχές αυτές. τον κόσμο του και τους κινδύνους που τον απειλούν. έχουν περιοδική εμφά­ νιση στη Γη και οφείλονται πιθανότατα σε αστρονομικά αίτια. μια σπουδαία μορφή τέχνης. με το δριμύ ψύχος και την κάλυψη μέρους των ηπείρων από πάγους.

Έτσι. όμως. Πάντως. έχει κάποιες ευρύτερες διαστάσεις. τουλάχιστον. ως περίλαμπρο αποτέλεσμα της ομι­ λίας και των διανοητικών ικανοτήτων του ανθρώπου. όμως. Έτσι. ίσως πριν από πενήντα χιλιάδες χρόνια. η χαρακτική ή σημάδια συμβολικά. Ως προς τα πρώτα γραπτά κείμενα. γύρω στο 3. κάτοικοι της Μεσοποταμίας. με την ανάπτυξη της γλώσσας και της γραφής. τη βίδα.Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΑΡΩΝ ΣΤΟ ΚΟΣΜΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ 107 αγρότη. οι ποικίλες ανάγκες για το κυνήγι και την κατα­ σκευή εργαλείων. βέβαια. Bronowski. πιθανόν πάνω σε παπύρους ―οι Σουμέ­ ριοι έγραφαν σε ψημένο πηλό― δεν άντεξαν ίσως τη φθορά του χρόνου. είναι. εξοικείωσης με τον ζωικό και φυτικό κόσμο οδη­ γούν σε τεχνολογικές επινοήσεις: το σφυρί. μόνιμους πια. ανακαλύπτεται στη Νότια Ρωσία πολύ αργότερα. η γε­ ωργία που αναπτύσσεται στους. όταν ακόμα ζούσε σε σπήλαια. σε ευρύτατο λεξιλό­ γιο.000 π. Υπάρχουν βάσιμες υποθέσεις ότι υποτυπώδης γλωσσική επικοινωνία υπήρχε ήδη μεταξύ των μακρινών προγόνων του ανθρώπου.Χ. Την προκαλούσαν. έχει την αρχή της πολύ αργότερα. που είναι η συνειδητοποίηση α π ό τον άνθρωπο ότι μπορεί να κυριαρχήσει στο περιβάλλον και μάλιστα στο σπουδαιότερο επίπεδο του ― αυτό των ζώντων οργανισμών». η τεχνολογική πρόοδος σφραγίζεται δραστικά από τη χρήση της φωτιάς. το σκοινί. Η διάδοση των ιδεών και των γνώσεων . τόπους κατοικίας του αν­ θρώπου. συνεπώς. ίσως. Παλαιότερα γραπτά μνημεία. η εικόνα εμφανίζεται διαυγέστε­ ρη. που σωστά θεωρείται σημείο καμπής για την τεχνολογία. Ό π ω ς σημειώνει ο J. Η σημασία της γραπτής επικοινωνίας για την εξέλιξη του ανθρώπινου πολι­ τισμού. Αυτή όμως η αγροτική «επανάσταση». οι Βαβυλώνιοι και οι Έλληνες πλάθουν μύθους όπου ο ουρανός νοείται σαν ένας τεράστιος τροχός και ο Ήλιος άμαξα φλογοβόλος. Υπάρχει ένα διανοητικό άλμα. που αποτελεί και την αυ­ γή του ανθρώπινου πολιτισμού. δίδει το έναυσμα για την ανάπτυξη της τεχνολογίας και των πρώτων μορφών επιστήμης. και όχι αδικαιολόγητα. η φωτιά γίνεται τώρα μέσο κατασκευής αγγείων ή κα­ τεργασίας μετάλλων. Η υπεροχή.000 χρόνια διέθεταν ανεπτυγμένη γραφή με πολυάριθμα σύμβολα εικόνων και αριθμών που αντιστοιχούσαν. Αυτό υπονοούν. Γνωστή στον άνθρωπο από πολύ παλαιότερα. «Κάπου ανάμεσα στην καλλιέργεια των φυτών και την εξημέρωση των ζώων υπάρχει κάτι πολύ σημαντικό. που απαντώνται σε πρωτόγονα καλλιτεχνήματα και ανευρέθησαν μέσα σε σπήλαια. Οι Σουμέριοι. αυτονόητη. φέρουν την τιμή ότι πριν από 6. Με τις ευρύτατες χρήσεις του και τη συμμετρία της περι­ στροφής του. όμως. Ο τροχός. του ανθρώπου από τους ζωικούς επί της Γης συγγε­ νείς του συνδέεται. Οι ανάγκες. ο τροχός ανάγεται συχνά σε σύμβολο θεϊκής τάξεως. Η γλώσσα.

που άνθησε γύρω στα 1. Και τούτο. Η αλλαγή συμπεριφοράς που κληρονο­ μείται από τη γνώση και την παράδοση έχει προσλάβει σήμερα ρυθμό και έκταση ασύλληπτη. ωστόσο. Προϋπόθεση προφανής για την εξέλιξη αυτή είναι και η ανάπτυξη της επιστήμης. και ―πράγμα καθο­ ριστικό― η επιβεβαίωσή τους από τον πειραματικό έλεγχο. είναι μια απαραίτητη συνθήκη: η στήριξή τους σε δεδομένα και στη λογική. Ενώ μεγαλοπρεπείς κατασκευές. χαρακτηρίζει κάτι την επιστήμη και τις ιδέες τις επιστημονικές. που κατείχαν και τον επίζηλο τίτλο του Αστρονόμου.000 μ. προϋποθέτουν γνώσεις και χρήσεις που έχουν ως προέλευση την παρατήρηση του ουρανού. η επιστημονική μέθοδος έχει πράγματι την απαρχή της στην . επενερ­ γεί προς το μέλλον και δεν περιορίζεται στο παρόν. η φιλοσοφία. ή η τέχνη. Σπέρματα της επιστήμης ανευρίσκονται ήδη στους Αιγυπτί­ ους. Εν τούτοις.108 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ έχει τώρα μόνιμη και όχι παροδική την παρουσία της. σε όλη την πορεία του ανθρώπινου πολιτισμού. Σημείο διδακτικό ότι στους ιερείς των Μάγια. η Αστρονομία κατέχει περίοπτη θέση και η μελέτη της ροής του χρόνου συναντάται στα μνημεία και τους μύθους τους. άλ­ λωστε. Αν κάτι αξίζει να σημειωθεί εδώ. που αναπτύσσεται με την πάροδο των αιώνων. όπως οι Πυραμίδες ή τα μεγαλιθικά μνημεία της Αγγλίας. Η επιστήμη αποσκοπεί στην κατανόηση του κόσμου· αλλά το ίδιο. στον Ισθμό της Κεντρικής Αμερικής. και με την πρέπουσα έμφαση. πολιτισμό των Μάγια.Χ. Αν. είναι αυτήν τη στιγμή εν ζωή!― οι ρίζες της πρέπει να αναζητηθούν πολύ ενωρίτερα. με τον τρόπο τους. είχε δοθεί το δικαίωμα να ρυθμίζουν τα της τύχης των ανθρώπων ή των πόλεων. Στον σπουδαίο. με τρισχιλιετή ιερογλυφικά που υποδηλώνουν γνώση του ηλιακού ημερολογίου. πράττουν η θρησκεία. ο ποιητικός ή ο φι­ λοσοφικός λόγος. Υπ' αυτό το πρίσμα. συγγραφή και αποθήκευση κειμένων από υπολογι­ στές. είναι η έκρηξη και η αλλαγή μορφής στη γραπτή επικοινωνία που επισυμβαίνει την τελευταία δεκαετία: τηλετυπικά και φωτοτυπικά μηχανήματα. Το γεγονός υπογραμμίζει την επιταχυνόμενη -σε σχέση με τη βιολογική― εξωγενή εξέλιξη του ανθρώπου. επειδή ήσαν γνώστες των μυστικών των ουράνιων σωμάτων. φωτο­ σύνθεση του Τύπου. η γλώσσα γίνεται όρ­ γανο τέχνης και όχι αποκλειστικά της ανάγκης. Ό σ ο κι αν η σύγχρονη επιστημονική έρευνα θεωρείται ότι αρχίζει τις τελευταίες μόνον εκατονταετίες και αναπτύσσεται εκρηκτικά τον παρό­ ντα αιώνα περίπου ―το ενενήντα πέντε τοις εκατό των επιστημόνων. λίγες εκατονταετίες έχουν περάσει από την εποχή που τα χειρόγραφα εγράφοντο με αφάνταστο μόχθο και υπομονή ή σπουδαί­ οι λογισμοί του ανθρώπινου πνεύματος παρέμεναν λόγος προφορικός.

Βασικότερος. που έγινε δυνατό χάρις στη συσσώρευση λεπτομερών γνώσεων για το Ηλιακό σύστημα και. παράγοντας που σχετίζεται με αυτόν σε σπουδαιότητα είναι η ικανότητα που αναπτύξαμε να επιθυμούμε την αναζήτηση της αλήθειας. το μέρος αυτό της ανθρώπινης φύσεως που μας επιτρέπει τον θαυμασμό. που ο Γαλιλαίος αναγκαζόταν να απαρνηθεί τα συ­ μπεράσματα του ως προς την κίνηση της Γης ―διότι ουδέποτε είπε το πε­ ρίφημο «και όμως κινείται»― και να εγκαταλείψει την ενασχόλησή του με τα ουράνια. όμως. την ερμηνεία. την ενδοσκό­ πηση. Ό π ω ς την διατυπώνει ο Eric Chaisson. όσο και ποσοτική. «Την επιτομή του πολιτισμού ίσως αποτελεί η ικανότητα αναζητήσεως της αλήθειας για τον εαυτό μας και το Σύμπαν. και μόνον του ανθρώπου. Είναι μια ανάπτυξη ποιοτική. Έτσι. παρά λίγες εκατονταετίες. τεχνολογικών δεξιοτήτων. παρουσία της δεκάδες χιλιάδες έτη στο πα­ ρελθόν. ασφαλώς. να διερωτηθούμε πώς συνδέεται η ύπαρξή μας με την ύπαρξη του συνόλου των πραγμά­ των». Την απάντηση δίδει η συνείδηση. παράλλη­ λα. αξίζει να υπο­ γραμμισθεί. Άλλοι πολύ πιο πρόσφα- . η κατάκτηση της Σελήνης θεωρεί­ ται περίπου ως ένα φυσιολογικό επίτευγμα. και πάλι. αφού κατακτά συνεχώς και πολυπλοκότερα επί­ πεδα γνώσεως. της υπόγειας αυτής πραγματικότη­ τας που επιτρέπει τη σύνδεσή μας με τον κόσμο και τον εαυτό μας δεν αμφισβητείται. υποτυπώδη έστω. Πολλοί τοπο­ θετούν την. Τί είναι λοιπόν αυτό που μας επιτρέπει. ΟΜΩΣ. αντιλαμβανόμενοι τη μεγαλειώδη εικόνα. την αφαίρεση. ακόμη και μας ωθεί. αφού κρύπτεται πίσω α π ό κάθε τεχνο­ λογική αλλαγή του καιρού μας. ένα μέ­ τρο για την ανθρώπινη εξέλιξη και τον επιταχυνόμενο ρυθμό της. Η ΡΑΓΔΑΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ είναι φυσικό ν α εντυπωσιάζει ―και δικαιολογημένα βέβαια να φοβίζει― μια άλλη ιδιότη­ τα του εξελιγμένου ανθρώπου. Δεν έχουν περάσει όμως. την εποχή της ανακαλύψεως του τόξου. η καταγωγή της παραμένει αμφιλεγόμενη. Η ικανότητα να κρατηθούμε σε από­ σταση και. Κι ενώ η ύπαρξη της συνειδήσεως. Η παρούσα ανάπτυξη της επιστήμης την καθιστά.Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΑΡΩΝ ΣΤΟ ΚΟΣΜΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ 109 Αρχαία Ελλάδα. Η συνείδηση του εαυτού μας και του Όλου Α Ν . Με τον λόγο δε του Αριστοτέλη απλώνει την επιρροή της στους επερχόμενους αιώνες. να θέτουμε θεμελιώδεις ερωτήσεις και να προσπαθούμε να εύρομε τις λύσεις τους.

«Η συνείδηση είναι ένα τόσο σπουδαίο φαινόμενο. αφού κάποια από τα κείμενα της εποχής δείχνουν μιαν αφαιρετική ικανότητα. Η πρώτη του ημέρα ―η 1η Ιανουαρίου― ταυ­ τίζεται με τον σχηματισμό του πλανήτη μας και η τελευταία ―η 31η Δε­ κεμβρίου― με το «σήμερα». ίσως. δεν υπάρχουν αρκετά στοι­ χεία. Η ζωή εμφανίζεται μέσα στον Απρίλιο ―«ο Απρίλης είναι ο σκληρότατος μήνας». με αυτόν τον τρόπο. με κάτι πιο προσιτό στη σκέψη: τη διαδρομή ενός και μόνον ημερολογιακού έτους. συνεργεί εδώ με τον εγκέφαλο και το νευρικό σύστημα και παράγει ή εξελίσσει τη συνείδηση. η Κβαντομηχανική δεν είναι επαρκής για την ερμηνεία του κόσμου· είναι πιθανόν ότι οι φυσικές διαδικασίες της νοήσεως διέπονται από βαθύτερους. που απλώς αδυνατώ να πιστέψω ότι εμφανίζεται τυχαία από μια περίπλοκη υπολογιστική διαδικασία. ενώ στη συνέχεια στερεοποιείται και αποκτά μια δηλητηριώδη ατμό­ σφαιρα. άγνωστος ωστόσο παραμένει και ο μηχανισμός της συνειδήσεως. της απορίας ακριβώς για τον τρόπο που απορούμε. υπάρχει πάλι μια σχετική ασάφεια ως προς τη διαμόρφωση του πλανήτη. η λειτουργία της συνειδήσεως επιτρέπει τώρα να ανα­ κεφαλαιώσουμε συνοπτικά την ιστορία της Γης και του ανθρώπου επί της Γης. Ο Penrose υποστηρίζει την τολμηρή άποψη ότι. Ό π ω ς υπογραμμίζει ένας εξέχων σύγχρονος φυσικός.110 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ τα. Έκτοτε. μέχρι δηλαδή τις αρχές Μαρτίου. ειδικός. λίγο μετά την ανακάλυψη της γραφής. της συνειδήσεως του ίδιου τού Είναι και των εκφάνσεων του. η συγκέντρωση διαρκώς και πιο εξειδικευμένων κυττάρων. αλλά αδύνατη είναι. Μπορεί να ισχυρισθεί κανείς ότι ένα Σύμπαν κυβερνώμενο από νόμους που δεν επιτρέπουν την συνείδηση δεν αποτελεί καθόλου Σύμπαν». ήδη. Η σύγκρουση των τεκτονικών πλακών δημιουργεί ηπείρους. ο Roger Penrose. Για τους δύο πρώτους μήνες αυτού του υποθε­ τικού έτους. Μερικοί υποθέ­ τουν ότι είναι απλώς η εξέλιξη του νευρικού συστήματος. πιθανόν. έγραψε ο T. όπως επέμενε ο Αϊνστάιν. η ερμηνεία της αυτοσυνειδήσεως. μια στροβιλιζόμενη μάζα αερίων και σκόνης. η διάπλαση ει­ κόνων ή η φαντασία είναι δύσκολο να ερμηνευθούν με παρόμοιους μηχα­ νισμούς. οροσειρές και βαθύτατα ωκεάνια ρήγματα. Είναι το φαινόμενο που επιτρέπει την γνώση αυτής καθ' αυ­ τήν της υπάρξεως του Σύμπαντος. Υπόθεση μάλλον αφελής και μηχανιστική. Κάποιος. κατά την άποψη του γράφοντος. και πιθανόν για πολύ ακόμη άγνω­ στος μηχανισμός. Ό χ ι όμως απλώς δύσκολη. και για πολλούς μήνες. Εν πολλοίς. Έτσι ή αλλιώς. Elliot― ενώ έχουν περάσει ήδη εκατό μέρες από την αρχή. Ας αντιστοιχίσουμε αυτήν την ιστορία των περίπου πέντε δισε­ κατομμυρίων ετών. άγνωστους νόμους. Η Γη είναι.S. Διότι. ενώ η εξέλιξη της ζωής προχωρά με ανεπαίσθητα βή- .

Είναι μόνο στα μέσα Νοεμβρίου ―σαράντα πέντε ημέρες πριν από το «σήμερα»― που η ζωή κυριαρχεί στους ωκεανούς.και παρόμοιοι με αυτόν θα πρέπει να υπάρχουν εκατομμύρια στον Γαλαξία μας και μόνον. αφού μήτε η Γη μήτε το Ηλιακό .Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΑΡΩΝ ΣΤΟ ΚΟΣΜΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ 111 ματα. την επι­ φάνεια της Γης καλύπτουν δάση. παρουσιάσθηκε από την εκπομπή ως πραγματικό γεγονός. σχεδόν σε κυρίαρχο του φυσικού κόσμου. μάλιστα. λοιπόν. Στους σύγχρονους καιρούς. λουλούδια και πρωτόγονες μορφές ζώ­ ων. ότι η ύπαρξη εξωγήινης ζωής έχει ισχυρά υπέρ αυτής λογικά επιχειρήματα και σε κανέναν από τους φυσικούς νόμους δεν φαί­ νεται να αντιβαίνει. περίεργο ότι τη μοναξιά αυτή ο άνθρωπος προσπά­ θησε πάντοτε να απαλύνει. που περιγράφει το μυ­ θιστόρημα. Η αλήθεια είναι. Αυτόπτες μάρτυρες ομιλούν για επισκέψεις εξωγήινων όντων. η τάση αυτή παίρνει συχνά τη μορ­ φή υστερίας. Κατά τα μέσα Δεκεμβρίου. Πριν από λίγες δεκαε­ τίες. Wells «Ο Πόλεμος των Κόσμων» προεκάλεσε πανικό στην Νέα Υόρκη διότι η επίσκεψη των Αρειανών. επιτείνει την αίσθηση για το παράλογο και τυ­ χαίο της υπάρξεως μας. λοιπόν.λίγα μόνον λεπτά κατέχει η γραπτή ανθρώπινη ιστορία . έχει συνειδητοποιη­ θεί με μελαγχολία ότι ο πλανήτης μας είναι μάλλον συνηθισμένος . μια ραδιοφωνική διασκευή του ευφάνταστου μυθιστορή­ ματος του H. Σ' αυτήν τη μία και μόνον ώρα στη διαδρομή ενός ολόκληρου έτους.G. μυστηριώδη ιπτάμενα αντικείμενα γίνονται ορατά στον ουρανό ή σημεία επί της Γης αναγνωρίζονται ως αναμφισβήτητα ίχνη της διελεύσε­ ως προικισμένων συγκατοίκων μας στο Σύμπαν. που ανθεί ή άνθησε η ζωή έχει μια διάσταση μοναξιάς ανυπόφορη διότι. από υπόδουλο. ενώ οι ανθρωπομορφοι πίθηκοι εμφανίσθηκαν πριν λίγες ώρες και ο Homo sapiens πριν από μία ώρα. Από την εποχή του Κοπέρνικου. Προς τη στεριά εξέρχεται δεκαπέντε μέρες αργότερα. μάλιστα. Δεν είναι. Κυρίαρχο ναι. όχι όμως και αναγκαστικά σοφότερο. πλάθοντας μύθους ή αναζητώντας αποδείξεις για την παρουσία άλλων νοημόνων όντων στις γωνιές του Σύμπαντος. Μια εβδομάδα πριν από σήμερα. Με ποια λογική. επισυμβαίνει ουσιαστικά η ανθρώπινη εξέλιξη .και μόνο σε μερικά δευτερόλεπτα μετρεί­ ται η περίοδος που η επιστήμη και η τεχνολογία μετατρέπουν τον άνθρω­ πο. οι δεινόσαυροι κυριαρχούν. όπως κάθε μοναξιά. Εξωγήινες υποθέσεις Η ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΑ ΟΤΙ Η ΓΗ ΕΙΝΑΙ TO MONO ΣΗΜΕΙΟ σ' ένα απέραντο Σύ­ μπαν.

Ο αστρονόμος P. Η ζωή. Πριν από έναν μόλις αιώνα. αποτελεί το ανώτερο επίπεδο στη σταδιακή οργάνωση της ύλης και εμφανίσθηκε σχετικά σύ­ ντομα από τότε που πρόσφορες συνθήκες απεκαταστάθησαν στον πλα­ νήτη. εν τούτοις. του Ηλιακού συστήματος. πράγματι. Ή δ η από τον 4ο π.Χ. Διότι το Σύμπαν έχει βίο δισεκατομμυρίων χρόνων και απέραντος είναι ο αριθμός των αστρικών του σωμάτων. έστω υπο­ τυπώδης. είναι απίθανο να υπάρχει σε κάποιον από τους πλανήτες του. να διαμορφώσει μια πειστική απάντηση. κυρίως με τα δια­ πλανητικά ταξίδια. έχουν το αποκλειστικό προνόμιο να φιλο­ ξενούν ζωή και νοήμονα όντα. Τις αντιλήψεις αυτές συμμερίσθηκε ―και συμμερίζεται ακόμη― ένα με­ γάλο μέρος των επιστημόνων. προϊόντα ενός ανώτερου πολιτισμού. Αμφιβολία υπάρχει μόνο ως προς το είδος των όντων αυτών». αποτελείται σε μεγάλο βαθμό από παγωμένο νερό. Εδώ. η Βιοαστρονομία ―όρος που καθιερώθηκε από τον Έλληνα αστροφυσικό Μ. ο φιλόσοφος Μητρόδωρος διετύπωνε την ίδια άποψη. έγραψε ο ίδιος. Lowell έδωσε την ερμηνεία ότι ήταν έργα αρδευτικά. δεν αφήνει σήμερα καμιά αμφιβολία: Ζωή. «Το να θεωρηθεί η Γη ως ο μό­ νος κατοικημένος κόσμος στο άπειρο διάστημα είναι τόσο παράλογο. το πρόβλημα είναι πολύπλοκο. αιώνα. τότε η ζωή είναι τόπος . σε έναν πλανήτη που μοιάζει με την Γη. «πρέπει να θεωρείται βέβαιο. «Το ότι ο Άρης κατοικείται από όντα κάποιου είδους». δορυφόρος του Δία. Ενδείξεις ότι η Καλλιστώ. που μ' αυτόν τον τρόπο μετέφερε νερό από τους πόλους σε άνυδρες περιοχές του πλανήτη. αναπόφευκτα. αλλά δεν τελεσφό­ ρησε. όσο το να περιμένουμε ότι σε ένα χωράφι που σπέρνεται με στάρι ένας μόνον σπόρος θα φυτρώσει». Παραμένει το ενδεχόμενο παρουσίας ζωής κάπου αλλού στον Γαλα­ ξία μας ή σε κάποιον άλλο γαλαξία. εν τούτοις. Οι παράγοντες που υπεισέρχο­ νται είναι. συνδυάζο­ ντας τις τελευταίες αντιλήψεις για την αστρική εξέλιξη και τη βιολογία.112 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ σύστημα είναι κάτι ιδιαίτερο. Έ ν α ς καινούργιος κλάδος. που η απάντηση αυτή εξαρτάται άμε­ σα από τις επιμέρους υποθέσεις. Εάν όμως θεωρηθεί ότι η εξέλιξη της ανόργανης ύλης προς τις ζω­ ντανές της μορφές είναι περίπου μονόδρομος. ή ίχνη αμινοξέων που ανευρέθησαν σε μετεω­ ρίτες. υποδηλώνουν ότι ίσως κάποια απόπειρα έγινε. Μια ισχυρή υπόθεση για τη διερεύνηση του προβλήματος ―και πάντως μόνο υπόθεση― είναι ότι ζωή θα δημιουργηθεί. τόσο πολλοί. Η εξερεύνηση. η προσεκτική παρατήρηση του Άρη με το τηλεσκόπιο απεκάλυψε την ύπαρξη «διωρύ­ γων» στην επιφάνεια του. Παπαγιάννη― προσπαθεί.

άλλωστε. Είναι πιθανόν ο πολιτισμός αυτός να έχει κατακτήσει μορφές επικοινωνίας άγνωστες στη δική μας τεχνολογία. Είναι συνήθως παραισθήσεις. τον Α του Κενταύρου. που να μπορεί να αποδοθεί σε πρόθεση επικοινωνίας. αν την εξέλιξη αυτή επι­ σφραγίζει ένας τεχνολογικός πολιτισμός. που τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα είναι. χρειάζεται μερικές χιλιάδες έτη.σχηματίζονται με ρυθ­ μό δέκα το έτος. είναι ελάχιστα πιθανόν: Διότι. άρχισε να γίνεται πριν από λίγες μόνον δεκαετίες· και στην καλύτερη περίπτωση. Για να επικοινω­ νήσουν εκείνοι. να μοιρασθούν τις χαρές και τις πίκρες του. παρά τον υπερφίαλο εγωισμό μας. Ιδιαίτερα. μόνο. Ασφαλώς. δεν επικοινωνούν με το ανθρώπινο είδος. η πληρο­ φορία ότι υπάρχουμε έχει καλύψει μιαν απόσταση μόνον 50 ετών φωτός. Πράγματι. η πιθανότητα εξελίξεως κάποιας μορφής ζωής προς ευφυή όντα δεν είναι εύκολο να εκτιμηθεί. αν υπάρχουν. όπως . ένα ταξίδι στο κο­ ντινότερο αστέρι. βέβαια. απάτη ή σπάνια μετεωρολογικά φαινόμενα. Εδώ. ακόμη και σήμερα. Έτσι. Πράγμα που. Όσες παραμένουν ανεξήγητες. στον Γαλαξία μας. Διότι οι κατάλληλοι πλανήτες. όμως. είναι σχεδόν βέβαιο ότι εξωγήινοι πολιτισμοί δεν έχουν μέ­ χρις ώρας δηλώσει την παρουσία τους στον άνθρωπο. εγείρονται άλλου είδους αντιρρήσεις. Τούτο. Ας σημειωθεί. Στην περίπτωση. άλλωστε. πιθανόν. απέχουν πολύ από το να θεμελιώνουν την ύπαρξη διαστρικού τουρισμού. αφήνει σοβαρές ελπίδες στην παρουσία ευ­ άριθμων παρόμοιων πολιτισμών. Αν «εκείνοι» υπάρχουν. ο τρόπος της επικοινωνίας που θα επιλέξει δεν είναι δεδομένος. πρέπει να γνωρίζουν ή να υποθέτουν την ύπαρξή μας. Από τη μεριά της Γης. Ακόμη όμως και αν θεωρηθεί ως μικρή η πιθανότητα αυτή. λοιπόν. ο μόνος τρόπος να εντοπίσουν την παρουσία μας θα ήταν από τα σήματα που εκπέμπουν οι γήινοι πομποί. Οι μαρτυρίες για την παρατήρηση ή ακόμη και τις προσγειώσεις αγνώστου ταυτότητος ιπταμένων αντικειμένων ―καμιά φορά και φωτογραφίες― δεν αντέχουν στην κριτική διερεύνηση. Ακόμη. και αν ένας γαλαξιακός πολιτισμός υποψιάζεται την ύπαρξη του ανθρώπου επί της Γης. και π α ρ ' όλο που δεν πρέπει να υποτιμάται η πιθανή σημασία τους. Επί ματαίω. ότι νέα αστέρια ―κέντρα. αυτός ο τουρισμός ανήκει στο πολύ μακρινό μέλλον: Με την ταχύτητα που διαθέτουν οι σημερινοί πύραυλοι. στον ίδιο μάλιστα τον Γαλαξία μας. π α ρ ' όλο που η πα­ ρουσία τους είναι πολύ δύσκολο να επιβεβαιωθεί. οι περισσότερες ελπίδες στηρίχτηκαν στο ότι τα επί της Γης ραδιο­ τηλεσκόπια θα συλλάβουν κάποιο σήμα. προτιμούν να σιωπούν. πλα­ νητικών συστημάτων παρόμοιων με το δικό μας.Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΑΡΩΝ ΣΤΟ ΚΟΣΜΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ 113 κοινός στο Σύμπαν. Γιατί. είναι σχεδόν βέβαιο ότι αφθονούν. όμως.

η μόνη προς τούτο δυνατότητα. Αντιστοιχεί η συχνότητα αυτή σε μήκος κύματος 21 εκατοστομέτρων λόγω δε της αφθονίας του υδρο­ γόνου στο Σύμπαν. αρκούν λιγότερο α π ό 10 εκατομμύρια χρόνια -διάστημα μικρό σε σχέση με την ηλικία του Σύμπα­ ντος. ποια κατεύθυνση του αχανούς πρέπει να ερευνήσουν τα ραδιοτηλεσκόπια μας. και με βάση την πικρή εμπειρία ότι η αποικιακή νοοτροπία είναι βαθύτατα ριζωμένη στα ανεπτυγμένα έθνη. Μια παρόμοια συχνότητα. Η ύπαρξη. Αυτό. είναι υποχρεωμένος να επιλέξει μια συχνότητα από τις πολλές δυνατές· και η συχνότητα αυτή. Το ότι αυτό δεν έγινε. όμως. επανδρωμένα ή μη διαστημόπλοια. άξιους ακροάσεως! Παρά τις δυσκολίες αυτές. από πού πε­ ρίπου εκπέμπουν.114 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ σ' εμάς. κατ' άλλους επιστήμονες. Ο Μ. παράλογο να υποθέσει κανείς ότι πολλοί από τους πολιτισμούς αυ­ τούς κατέχουν τεχνολογικό επίπεδο κατά πολύ ανώτερο του δικού μας. ακόμη και αν αυτή τη στιγμή ένα εκατομμύριο άλλοι πολιτισμοί προσπαθούν να επικοινωνήσουν μαζί μας. πάντως. Αν αγω­ νιούν. του αποικισμού ολόκληρου του Γαλαξία! Δεν είναι. λοιπόν. και μόνον με το 5% της ταχύτητας του φωτός εάν κινούνται τα διαστημόπλοια. ένα μεγάλο δίκτυο ραδιοτηλεσκόπιων στην Αμερική είναι αυτήν τη στιγμή αποκλει­ στικά αφιερωμένο σε ένα πρόγραμμα για την εξερεύνηση της εξωγήινης ζωής. Υπολογίζεται ότι. το «τραγούδι του υδρογόνου» δεν είναι άδικο να θεωρηθεί ότι θα έχει και την προτίμηση εξωγήινων πολιτισμών. είναι σταθερή η παρουσία της στα γήινα ραδιοτηλε­ σκόπια. έστω σε κοντινές απο­ στάσεις. τα πράγματα είναι και πάλι δύσκολα. σημαίνει ίσως ότι παρόμοιοι πολιτισμοί . Παπαγιάννης θεωρεί ότι διαστημόπλοια με δυνατότητα να μεταφέρουν εκατοντάδες ή και χι­ λιάδες υπομονετικούς επιβάτες θα είναι ένα αυτονόητο επίτευγμα προ­ χωρημένων πολιτισμών. τούτο απλώς αντιστοιχεί σε ένα αστέρι ανάμεσα σε εκατό χιλιάδες υποψηφίους. τεχνολογικά ανεπτυγμένων πολιτισμών στον Γα­ λαξία μας θα είχε. Τότε. Ας σημειωθεί ότι ο ανθρώπινος πολιτισμός χρειάσθηκε μόνον 200 χρόνια από τη βιομηχανική επανάσταση για να στείλει. μιαν ενδιαφέρουσα συνέ­ πεια: Αυτήν. όπως εμείς.για να εποικισθεί ολόκληρος ο Γαλαξίας. Διότι αν «εκείνοι» υπάρχουν και εκπέμπουν. Και μ' αυτήν όμως την αισιόδοξη υπόθεση. οικεία στους αστρονόμους της Γης ―και με αισιοδοξία σε κάθε συνάδελφό τους στο Σύμπαν― είναι αυτή που εκπέ­ μπουν τα άτομα του υδρογόνου όταν αναπροσανατολίζουν την κίνηση του ηλεκτρονίου και του πρωτονίου τους. να επικοινωνήσουν. αν ο εξω­ γήινος πολιτισμός δεν είναι κακεντρεχής. πρέπει να έχει κάποια πιθανό­ τητα να αναγνωρισθεί από τους ανυπόμονους δέκτες της Γης. πράγ­ ματι.

που θα κάνει δυνατή την ανίχνευση του σήματος. μακράν τού να αποτελεί το περιούσιο δημιούργημα κάποιου Θεού. απλούστατα. μερικές ίσως εκτιμώντας με τον ίδιο τρόπο τη μοίρα των γαλαξιακών τους γειτόνων στον χώρο και τον χρόνο. οι τεχνολογικές όμως κορυφώσεις της να έχουν ως αποτέλεσμα την αυτοκτονία της.από τα πυρηνικά όπλα. τον υπερπληθυσμό και τη μόλυνση του περιβάλλοντος. μοναξιά του ανθρώπινου είδους. δεκαετίες εκρηκτικής εξελίξεως και τεχνο­ λογικών επιτευγμάτων έφθασαν πράγματι για να απειλείται το ανθρώπι­ νο είδος -και ο πλανήτης που το φιλοξενεί. που στατιστικά πρέπει να άνθησαν σε πολλά σημεία του Γαλαξία. που προσεγγίζει το τέλος της ζωής του. Υπονοεί. Davies. Η ενδεχόμενη. αργότερα την κοινωνική ορ­ γάνωση και. χωρίς όμως τη δύναμη να στείλουν ένα σήμα κινδύνου . Η σιωπή δη­ λαδή των «άλλων» πολιτισμών. που σύντομα θα οδηγεί στην καταστροφή. που είναι παρό­ μοια με τα δικά μας. τέλος. αυτή κ α θ ' εαυτήν ανυπόφορη. αποτελεί απλώς μιαν ασήμαντη στιγμή στην ατέλειωτη διαδοχή πολιτισμών του Σύμπαντος. ήδη προκαθορίζει ότι η καταστροφή είναι επί θύραις». μια τυφλή τεχνολογία. και ότι ένας εξωγήινος πολιτισμός έχει παρόμοιες αξίες ή υπευθυνότητα με τον δικό μας. Εκτός αν η πραγματικότητα είναι τελείως διαφορετική.αφού γνωρίζουν ότι αυτή η ίδια η τεχνολο­ γία.Ο Α Ν Θ Ρ Ω Π Ο Σ ΠΑΡΩΝ ΣΤΟ ΚΟΣΜΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ 115 δεν υπάρχουν. «όντας ένας προχωρημένος τε­ χνολογικά πολιτισμός. τότε δεν αποκλείεται η ζωή μεν να αφθονεί στο Σύμπαν. Είναι ίσως η μο­ ναξιά του μελλοθάνατου. είναι ο μόνος στον Γαλαξία. αλλά δεν υπάρχουν π ι α ! Εξαφανίσθηκαν υπό το βάρος των ανομημάτων τους. λοιπόν. μήτε τη δυσκολία τους να επικοινωνήσουν υπονοεί. γράφει ο P. τότε και η μοίρα του υπήρξε αυτή που προδιαγράφεται για μας: Η αυτοαναίρεση. «Σ' αυτήν την περίπτωση είμαστε μόνοι στο Σύμπαν». Αυτός «ο κόσμος ο μικρός ο μέγας». καθώς οι μορφές ζωής σε άλλους πλανή­ τες κάποια στιγμή θα αναπτύξουν τη νόηση. περικλείει μια δραματική υποψία. ότι υπήρξαν κάποτε. Λίγες. Αν αυτά αποτελούν αναπότρεπτη συνέπεια της αναπτύξεως. μήτε τις διαφορετικές τους προθέσεις ή τη διαφορετική νόηση. Εκατομ­ μύρια άλλοι θα ακολουθήσουν. μόνον. . Αν πράγματι θεωρήσει κανείς ότι η ανάπτυξη της τεχνολογίας και της επιστήμης αποτελεί περίπου μονόδρομο για κάθε πολιτισμό. Ο δικός μας. Εκατομμύρια άλλες κοινωνίες εξαφανίσθηκαν πριν από μας. και αν θεωρηθεί πολιτισμός.

Και. Έ ν α πρωτόνιο. που έχει διάφορες πα­ ραλλαγές. βρίσκεται στο μέσον της τεράστιας κλίμακας που συνδέει με κατάλληλο τρόπο τον μικρόκοσμο με τον μεγάκοσμο. Carter. διατυπώθηκε το περίφημο «ανθρωπικό αξίωμα». Τουλάχιστον από το γεγονός ότι ορισμένες συνθήκες θερμοκρασίας και χημικού ή φυσικού περιβάλλοντος είναι προϋποθέσεις για την ύπαρξή του». ότι η ανθρώπινη παρου­ σία στο Σύμπαν έχει ίσως κάποια ιδιαίτερη σημασία. συνεπώς.η τυπι­ κή. Υπάρχει. πιθανόν. βάσει αυτών. Η προσεκτική. η ύπαρξη του ανθρώπου προϋποθέτει ένα συγκεκριμένο Σύμπαν. κάποια επιδέξια κρυμμένη σκοπιμότητα. η θέση του ανθρώπινου παρατηρητή είναι αναγκαστικά ιδιαίτερη. Ο άνθρωπος συνεπώς. δεν απέχουν πολύ από τον γεωμετρικό μέσο όρο των διαστάσεων του ατομικού πυρήνα (10 -13 cm) και της αποστάσεως μεταξύ των αστέρων (10 18 cm. δεν υπήρχαν με­ γάλα περιθώρια επιλογής. Φαίνεται. δηλαδή ένα έτος φω­ τός). παρά τη θαυμαστή εσωτερική αλ­ ληλουχία του. Ο γεωμετρικός μέσος όρος είναι 6x10 4 gr. γιατί το Σύμπαν δεν έχει κάποιον προφανή σκοπό. Πράγματι. ή άλλους πλανήτες· αλλά. που είναι γύρω στα 2 μέτρα. δια­ στάσεις του ανθρώπου. Δεύτερο.2 4 gr. για παράδειγμα. Αυτές και άλλες συμπτώσεις υποδεικνύουν. κατ' αρ­ χήν. ίσα ίσα. μελέτη και παρατήρηση του Σύμπαντος αποκαλύ­ πτει. ή η ύπαρξη σκοπιμότητας στο Σύμπαν ΕΊΝΑΙ ΚΑΤΑΝΟΗΤΟ ότι ο άνθρωπος αισθάνεται το Σύμπαν εχθρικό και τον εαυτό του εξόριστο σε μια γωνιά του. Οι γραμμικές. ως προς τα μεγέθη. εξάλλου. «παρ' όλο που ο Κοπέρνικος έδει­ ξε ότι δεν κατέχουμε κάποια προνομιακή θέση στο Σύμπαν. Ο πολύπλοκος μηχανισμός του. έχει μάζα 2xl0 . γιατί το Σύμπαν εμφανίζεται απέραντα μεγάλο και με άπειρη ποικι­ λία μορφών ύλης. Ό π ω ς παρατηρεί ο Β. δηλαδή. ενώ ένα συνηθισμένο αστέρι γύρω στα 2 x10 33 gr. ή 60 κιλά . ότι η ανθρώπινη κλίμακα συμπίπτει περίπου με τον γεωμετρικό μέσο όρο της αστρονομικής και της πυρηνικής κλίμακας. μια σειρά αξιοσημείωτων συμπτώσεων.116 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ Η ανθρωπική αρχή. Προς την εκπλήρωση του σκοπού αυτού. όσον αφορά στις τιμές των φυσικών σταθερών ή άλλων χαρακτηριστικών μεγεθών. όμως. φαίνεται να λειτουργεί ερήμην του ανθρώπου. ας θυμηθούμε τα πρώτα λεπτά της . Η ανθρωπική αρχή αλλάζει την οπτική γωνία μας ως προς το Σύ­ μπαν. μάζα του ανθρώπινου σώματος. από τα πολλά δυνατά. Εξόριστο για δύο λόγους: Πρώ­ τα. Δεν είναι ότι στη μακραίωνη εξέλιξή του το Σύμπαν δημιούργησε τυχαία τις κατάλληλες συνθήκες για να υπάρξει ανθρώπινη ζωή σ' αυτόν εδώ.

ως αποτέλεσμα της κα­ τάλληλης εκλογής των φυσικών νόμων και των φυσικών σταθερών. Αν η ένταση της ηλεκτρομαγνητικής δυνάμεως ήταν μικρότερη. πολύ λίγο ήλιο ή πολύ λίγο υδρογόνο. που έχει διατυπώσει μια ενδιαφέρουσα παραλλαγή του ανθρωπικού αξιώματος: «Όλοι οι φυσικοί νόμοι. Διότι. Ο τριπλασια­ σμός.Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΑΡΩΝ ΣΤΟ ΚΟΣΜΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ 117 δημιουργίας του Σύμπαντος· τότε που στην αρχέγονη υπέρθερμη σφαίρα το ήλιο συντίθεται από το υδρογόνο. Υπολογισμοί δείχνουν ότι μια πολύ μικρή μεταβολή στους παράγοντες που ρυθμίζουν την πυρηνοσύνθεση -κυρίως όσον αφορά τη λεγόμενη «σταθερά λεπτής υφής» της Πυρηνικής Φυσικής. Τραχανά. Το ίδιο αν η ένταση της βαρύτη­ τας ήταν μια τάξη μεγέθους μικρότερη. τον σχηματισμό μορίων. παντοτινή δέσμευση των ηλεκτρονίων από τους πυρήνες και αδυναμία χημικών αντιδράσεων. να είναι στερεό σ' όλες τις θερμοκρασίες. Ισχυρότερες ηλεκτρομαγνητικές δυνάμεις θα σήμαιναν. Μπορεί κανείς να συνεχίσει επί πολύ. χωρίς τα πολύπλοκα ορ­ γανικά μόρια. που είναι η ίδια σε όλο το Σύμπαν και ρυθμίζει τη βαρυτική έλξη ανάμεσα στα σώματα. και. αστέρια δηλαδή που δεν ζουν αρκετά για να έχουν τη χρονική άνεση οι οργανισμοί να αναπτυχθούν. Η παρουσία του ανθρώπου και ο κόσμος γύρω του «ερμηνεύονται» με συνέπεια. Τα περισσότερα αστέρια θα ήσαν τότε «μπλε γί­ γαντες». Σύμφωνα με τον Στ. Εί­ δαμε ότι τα αστέρια παράγουν ενέργεια. χωρίς εξαίρεση. Πολλά αστέρια θα ανήκαν τότε στην κατηγορία των «ερυθρών νάνων». ο σχηματισμός ατόμων ή μορίων θα ήταν αδύνατος. για παράδειγμα. Όλοι επιτελούν μια βιολογικά ζωτική λειτουργία». η ηλεκτρομαγνητική δύναμη συγκρατεί τα ηλεκτρόνια σε τροχιές γύρω από τον πυρήνα· και είναι αυτή που επιτρέπει. τουλάχιστον όπως τα ξέρομε. Αν η ένταση της βαρύτητας ήταν. για πα­ ράδειγμα. της εντάσεως θα υποχρέωνε το νερό. τη βάση των βιολογικών οργανισμών. είναι βιολογικά αναγκαίοι. . που εκπέμπουν λίγη ακτινοβολία. θα ήταν αδύνατο τότε να υπάρχουν και η ζωή θα ήταν ανέφικτη. επειδή διαρκώς αγωνίζονται να εξουδετερώσουν τη βαρύτητα. Η πιθανότητα να βρεθεί ένας πλανήτης στη στενή περιοχή αυτής της ακτινοβολίας θα ήταν ελάχιστη. μερικές φορές μεγαλύτερη. η ενέργεια θα έπρεπε να παράγεται με εντατικότερο ρυθμό.αρκεί για να παραχθεί ένα τελείως διάφορο Σύμπαν. χωρίς ζωή. Κανένας τους δεν είναι βιολογικά περιττός. Που θα περιείχε. με κατάλληλους δεσμούς. αντίθετα. Αστέρια όμως. Ανάλογα ισχύουν και για τη σταθερά βαρύτητας. Η μικρότερη ένταση συνεπάγεται ένα Σύμπαν εξαι­ ρετικά απλό: Με ηλεκτρόνια μόνον και πυρήνες. συνεπώς. δηλαδή. Ανάλογες παρατηρήσεις μπορεί να διατυπωθούν και για την ηλεκτρο­ μαγνητική δύναμη.

που διατύπωσε μιαν ακραία παραλλαγή της ανθρωπικής αρχής. τις διαδικασίες των πυρηνικών αντιδράσεων στο εσωτερικό των αστέρων. για να υπάρξει το ίδιο! Η άποψη αυτή στηρίζεται σε μια ερμη­ νεία της Κβαντομηχανικής. σημαντικά μικρότερος αριθμός φωτονίων ανά νουκλεόνιο θα είχε οδηγήσει σε μετατροπή της ύλης σε βαριά στοι­ χεία. Ακόμη και αριθμητικά μεγέθη που δεν αποτελούν θεμελιώδεις σταθε­ ρές. . ότι «το πιο ακατανόητο γεγονός. Και δίδει. όπως αναφέρθηκε. Θα τις καθιστούσε. σχετικά με το Σύμπαν. Αντίθετα. με αφετηρία αυτό και μόνον το «εξαιρετικό» γεγονός. μπορούν να ερμηνευθούν ως υπακούοντα στη σκοπιμότητα παραγωγής ζωής. άραγε. Μια όμως που η τόλμη δεν μας εγκαταλείπει. συνεπώς. σπάνιες. Το ανθρωπικό αξίωμα είναι. Το Σύμπαν είναι κατανοητό α π ό τη στιγμή που ως σκοπό του θεωρήσομε τη δημιουργία σκεπτόμενων όντων. σε 10 9 φωτόνια ανά νουκλεόνιο. Δεκαπλασιασμός της μάζας θα απαιτούσε δεκαπλάσιες ενέργειες για τις οργανικές αντιδράσεις. της θεωρίας που όπως είδαμε περιγράφει πιθανοκρατικά τον ατομικό κόσμο. Η παρουσία της ακτινοβολίας δυσχεραίνει. που υπολογίζεται. σύμφωνα μ' αυτήν την ερμηνεία. αποκτά έτσι μιαν άλλη διάσταση. αποτελεί ένα παράδειγμα.118 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ Με τον ίδιο τρόπο μπορεί να διερευνηθούν και μεγέθη των οποίων η συγκεκριμένη τιμή απετέλεσε πάντα ένα βαθύτατο αίνιγμα για τη Φυσι­ κή· η μάζα. ή το φορτίο του ηλεκτρονίου. ακριβώς. Αν η ακτινοβολία ήταν περισσότερη. αναμφισβήτητη παρουσία: Αυτήν του ανθρώπου ως παρατηρητή. Ενώ μεταβολή στο φορτίο του ηλεκτρονίου θα κλόνιζε τη σταθερότητα των οργανικών χημι­ κών ενώσεων επίσης. τη μεταφυσική αλλά και την επιστημο­ νική ικανοποίηση της διερευνήσεως πολλών φαινομένων ή μεγεθών. θα υπερίσχυε της ύλης και θα έκανε αδύνατο τον σχη­ ματισμό γαλαξιών. ένας τρόπος να ερμηνεύονται γε­ γονότα. μπορούμε να θέσουμε ένα ακόμα ριζικότερο ερώτημα: Υπάρχει. Wheeller. Ο λόγος της ποσότητας ακτινοβολίας προς την ποσότητα ύλης. α π ό μια μεταγενέ­ στερη. Έ ν α γεγονός του μικρόκοσμου. το ανθρωπικό αξίωμα. για παράδειγμα. την παραγωγή των στοιχείων αυτών. κάποιος επιστημονικός ―και όχι θεολογικός ή μεταφυσικός― λόγος που το Σύμπαν έχει αυτή τη σκοπιμότητα. Η εύστοχη φράση του Αϊνστάιν. το Σύμπαν είναι ανάγκη να δημιουργήσει τον άν­ θρωπο. Σύμφωνα με τον J. αλλά είναι αποτέλεσμα της πολύπλοκης διαδικασίας που ακολούθη­ σε τη Μεγάλη Έ κ ρ η ξ η . λοιπόν. είναι ότι είναι κατανοητό». ακόμα και στα αρχικά στάδια του Σύμπαντος.

«Ο παρατηρητής». ελάχιστα γίνονται αποδεκτές α π ό τον επιστημονικό κόσμο. ένας γαλαξίας. άλλα σύμπαντα.Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΑΡΩΝ ΣΤΟ ΚΟΣΜΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ 119 υπάρχει. λίγες ίσως είχαν την ικανοποίηση της επιτυχίας με τη δημιουργία παρατηρητών. απειροελάχιστη μόνο από την ύλη ή τις διαδικασίες του χρησιμοποι­ ούνται για τον τελικό σκοπό. άραγε. αυτό που εμείς εννοούμε ως Σύμπαν να είναι απλώς μια μικρή γωνιά ενός πολύ μεγαλύτερου Όλου. Μακριά α π ό αυτήν τη γωνιά κυ­ ριαρχούν άλλοι φυσικοί νόμοι και δεν υπάρχει ούτε στο ελάχιστο η πιθα­ νότητα κάποιας μορφής ζωής. έχει τη θέση της μια τολμηρή παρατήρηση. όμως. έστω. Για­ τί. Από όλες αυτές τις προσπάθειες για αυτογνωσία. Πιθανόν. Έτσι και το Σύμπαν: Για να είναι πραγματικό. Πρέπει εδώ να σημειωθεί ότι. μπορεί και άπειρα. Είναι εν δυνάμει και τα δύο. Υπάρχουν τα σύμπαντα αυτά. το μόνο που υπήρξε ποτέ. μόνο αν παρατηρηθεί. παράλληλα με το δικό μας· ή υπήρξαν ως αποτέλεσμα κάποιας άλλης αρχικής εκρήξεως. δεν υπάρχει κανείς να το βε­ βαιώσει. δεν είναι ούτε νεκρή ούτε ζωντανή. ελάχιστες μεταβολές των φυσικών σταθερών αρκούν για να παραγάγουν ένα σύμπαν τελείως διαφορετικό. Εκτός εάν το σχέδιο . αναδύεται στην πραγματικότητα μια α π ό τις δυνατές καταστάσεις του. μεγάλη ομορφιά και μεγαλοπρέπεια. Τα περισσότερα α π ό αυτά τα σύμπαντα δεν είναι ικανά να φιλο­ ξενήσουν την ανθρώπινη ζωή. το Σύμπαν φαίνεται εξαιρετικά σπάταλο. Εδώ. και απειλούμενη από την τυχαία εκπυρσοκρότηση ενός όπλου. Και μόνον το άνοιγμα του κουτιού ―η παρατήρηση― την τοποθετούν ορι­ στικά σ' έναν α π ό τους δύο κόσμους. και μόνο τότε. Τα δισεκα­ τομμύρια των γαλαξιών και η ποικιλία των αστρικών σωμάτων φαίνο­ νται αδιάφορα ή και εχθρικά στη δημιουργία ζωής. πρέπει να εξελιχθεί με τέτοιο τρόπο. π α ρ ά την έλξη που ασκούν παρόμοιες νοητικές ακροβασίες. λοιπόν. Μια ριζοσπαστική ιδέα είναι ότι το Σύμπαν μας είναι ένα α π ό τα πολλά. Τότε. Το καθένα έχει τις δικές του τιμές των φυσικών σταθερών και εξελίσσεται με ανάλογους ή τους ίδιους νόμους. ακόμη. προς τούτο. ενός άλλου συμπαντικού κύκλου με τις δικές του τιμές φυσικών σταθερών. Θ' αρκούσε. λέει ο Wheeler. ένας κατάλληλος πλανήτης και ένα κατάλληλο αστέρι ― ή. είναι. Η περίφημη γάτα του Schrodinger ―θεμελιωτή της Κβαντομηχανικής― η έγκλειστη σ' ένα αδιαφανές κουτί. απλώς. Π α ρ ' όλο που δεν αποκλείεται να έχουν. το δικό μας το μόνο «Σύμπαν» σήμερα. όμως. ή ακόμη περισσότερο. Αν δεχθεί κα­ νείς την ανθρωπική αρχή. «είναι απαραίτητος για τη δημιουργία του Σύμπαντος όσο και το Σύμπαν για τη δημιουργία του παρατηρητή». ώστε να υπάρξουν οι παρατηρητές του. Αν.

ή και ενδόμυχες ανθρώπινες επιθυμίες. χωρίς να ωραιοποιεί ή να διεκδικεί την αποκλειστικό­ τητα.και αυτή πάλι η ζωή εμφανίζεται σε με­ γάλη ποικιλία μορφών. ο αναγνώστης θα διακρίνει στοιχεία μεταφυσικά.120 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ υπήρξε πολύ πιο φιλόδοξο: Και υπάρχουν. που κάποιες δεν θα έχουν τις δικές μας αδυνα­ μίες ή περιορισμούς στη νόηση. . Στα περί το ανθρωπικό αξίωμα. η αποδοχή της ανθρωπικής αρχής συνεπάγεται ένα Σύ­ μπαν διάσπαρτο α π ό νοήμονα όντα. Αν όμως αυτό απο­ τελεί μια βάσιμη αιτία κριτικής. το ανθρωπικό αξίωμα ανυψώνει. το ανθρωπικό αξίωμα έχει. μια ηθική δικαίωση. Ακριβώς όπως κάθε μεγάλη μορφή τέχνης. Ανα­ σύρει και πάλι τον άνθρωπο από την ασημαντότητα και τον τοποθετεί σε θέση περίοπτη. δισεκατομμύρια πλανήτες που φιλοξενούν «ζωή» . συνεπώς. πέρα α π ό το αναμφισβήτητο επιστημονικό του ενδιαφέρον. Κατά τη γνώμη του συγγραφέα του πα­ ρόντος βιβλίου.

«δεν έχουν πολλή σημασία. Το Σύμπαν περιέχει επίσης τους γαλαξίες και τους κομήτες ωχρούς αστέρες νετρονίων και τα νεφελώματα και ακόμη. που. ισχυριζό­ ταν ο ίδιος.τι φαίνε­ ται. Πιο μακριά εκτείνονται οι Αστερισμοί του Αιγόκερω και του Τοξότη. Βρέθηκε επίσης το ακόλουθο ποίημα. Βιογραφία είναι ό. Μαρία. απ' ό. εμένα και λέξεις όπως «αγάπη» ή «της απουσίας». Στο Σύμπαν περιέχεται το κάθε τι. «Τα εξωτερικά γεγονότα».τι γίνεται μέσα μας. είπε ο Καθηγητής της Κοσμολογίας.Το Σύμπαν ενός ανώνυμου συγγραφέα ΣΤΗΝ ΑΡΧΉ Η ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΑΙΩΝΑ έζησε ένας συγγραφέας που οι βιογράφοι του αμφιβάλλουν ακόμη για το πραγματικό του όνομα. βρέθηκαν στα συρτάρια του πολλά ανέκδοτα έργα. Μετά τον θάνατο του συγ­ γραφέα. Μήτε άλλωστε για το έργο ή τις λεπτο­ μέρειες της ζωής του είναι γνωστά πολλά πράγματα. Λάμψεις ακανόνιστες φωτίζουν τις γωνιές του Σύμπαντος άγνωστα σωματίδια διαπερνούν την έκτασή του . σημειώσεις μιας ψυχολογικής πραγματείας και ένας κενός φάκελος με την ένδειξη «αλληλογραφία». και ό. περιέχει εσένα. η Σελήνη και οι ωκεανοί της Γης γύρω από τον Ήλιο περιστρέφονται οι πλανήτες οι φέροντες τα ονόματα αρχαίων Θεών.τι γίνε­ ται μέσα μας δεν εκφράζεται με τη γλώσσα· δεν εκφράζεται». που δεν είναι σίγουρο αν και πότε ακριβώς επισυνέβη. Ο Ήλιος. έγραψε με αφορμή μια διάλεξη για το Σύμπαν.

Το γεγονός είναι ότι κάποια στιγμή άνοιξε η πόρτα του δωματίου. Ίσως σου φαίνεται παράλογο. Στο δωμάτιο επεκράτησε αμέσως ένας μικρός πανικός ο ένας κατηγορούσε τον άλλο για τις δολοφονίες του παρελθόντος και για τα όσα μας επιφυλάσσει το μέλλον και μερικοί που έφθασαν από τα σύνορα είπαν πως σύνορα πια δεν υπάρχουν. όμως καθώς περιπλανιέμαι μάταια στους δρόμους με τους αμπελώνες και τα ελαιόφυτα. Μαρία. Ο επισκέπτης έμεινε εκεί ώρες ατέλειωτες και νύχτες και κάποιος ισχυρίζεται αιώνες· την όγδοη στιγμή σηκώθηκε. περιπλανώμενος ανάμεσα στα ελαιόφυτα και τις λεωφόρους των ιχνεντών άγνωστο για ποιους λόγους. το φως θαμπό απ' τον καπνό της πίπας και έφυγε. μας κοίταξε προσεκτικά και είπε: «Με λένε Μαξ ή Ίβηρο ή Οδυσσέα» φόρεσε το παλτό του. Γυρίζοντας στο σπίτι. Μαρία. Μαρία. Θαυμαστά πράγματα. φθάνει σε μας ύστερα από εκατομμύρια χρόνια· το άστρο μπορεί να έχει κιόλας σβήσει ή εκραγεί σ' έναν καταιγισμό φωτός και ύλης εμείς ανυποψίαστοι παρατηρούμε το παρελθόν τον. Και ούτε ήταν σύμπτωση ότι οι εφημερίδες παρέλειπαν τον τόπο γεννήσεως ή την ηλικία του ή πώς εξηγείς το γεγονός ότι στο τέλος της διάλεξης κάποιος ακούστηκε να κλαίει. καθώς με σημαδεύει ο καιρός και από το βάθος του ο Αστερισμός του Ταύρου. Όσοι βρεθήκαμε στον τόπο αυτό της εξορίας θορυβηθήκαμε. σχεδόν μελαγχολικό κι επίσης απέφυγε να απαντήσει στην ερώτηση του μικρού παιδιού που καθόταν στη σειρά των επισήμων. δεν είχαν ακουστεί βήματα ή ήχος κουδουνιού· στο δωμάτιο μπήκε ένας άνθρωπος με τα μαλλιά στη σκόνη ή την αρμύρα κρέμασε το παλτό του και κάθισε αμίλητος κοντά στη λάμπα. Δεν έχω τρόπους να το αποδείξω . σχεδόν μελαγχολικά. ήρθε στη μνήμη μου η εποχή που ήμαστε εξόριστοι ― ποιος να θυμάται τώρα πια τους λόγους ή τον τόπο της εξορίας. είπε ο κύριος Καθηγητής. όμως εγώ δυσκολεύομαι να τα πιστέψω πρέπει μάλιστα να ομολογήσω ότι ο Καθηγητής μου φάνηκε λιγάκι ύποπτος οι κινήσεις του είχαν κάτι το ανεξήγητα ήρεμο. έχω την αίσθηση ότι ο κύριος Καθηγητής είχε κάτι κοινό με τον επισκέπτη. Αν δεν επακολούθησε πανικός είναι γιατί επενέβησαν οι ψυχραιμότεροι. Τα μάτια του ήταν ανεξήγητα ήρεμα.122 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ και το φως των άστρων.

ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΕΝΟΣ ΑΝΩΝΥΜΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ 123 κι άλλωστε από μακριά ακούγεται ο ήχος γραφομηχανής που ίσως είναι και πυρο­ βόλων και τί σημασία έχει άραγε. χωρίς τη δυνατότητα πια της επιστροφής. αφού ο πλανήτης μας είναι σε κίνδυνο να αναφλεγεί. . ξέρω πως είναι Μαξ ή Ίβηρος ή Οδυσσέας. Πάντως ο κύριος Καθηγητής. μου φάνηκε το ίδιο πρόσωπο με τον επισκέπτη και το πραγματικό του όνομα. έτσι καθώς περιπλανιέμαι. Μαρία.

συντηρούν με ελέγχους και εξισορροπήσεις έναν προαιώνιο ρυθμό στο περιβάλλον. Πολλές «μορφές» ζωής ―βακτήρια που παρά­ γουν μεθάνιο σε βάλτους ή μικροοργανισμοί που συγκρατούν το διοξεί­ διο του άνθρακος― βοηθούν την ατμόσφαιρα να διατηρεί τη σύστασή της . θα εξαφανίσει κάποια.VII. όπως ο εγκέφαλος με το σώμα. πράγματι. Margulis― στην άποψη ότι ο πλανήτης μας αποτελεί ο ίδιος ένα πο­ λύπλοκο. η αρχαία Ελληνική Θεότητα. και όπως έκανε μέχρι τώρα στο παρελθόν. Αυτές οι παρατηρήσεις οδήγησαν δύο ερευνητές ―τον J. Η ίδια η Γαία. η Γη παρουσιάζει μια αξιοσημείωτη ισορροπία των συνθηκών που είναι κατάλληλες για την εξέλιξη της ζωής. είδη ζωής ―το ανθρώ­ πινο αυτήν τη φορά!― προκειμένου να επιβιώσει και να ανασυγκροτηθεί. οι αλλαγές που ση­ μειώνονται στη σύσταση της ατμόσφαιρας. Lovelock και την L. Σύμφωνα με την επονομαζόμενη «υπόθεση της Γαίας». Είναι η Γαία. δεν κινδυνεύει να καταστραφεί. Αυτή η οικολογική ισορροπία έχει και την αντίστροφη ροή. Η Γ η και ο άνθρωπος σε μεταίχμιο Η θεότητα Γαία και οι εφιάλτες της Σ ΤΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΠΟΛΛΩΝ ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΩΝ ΕΤΩΝ. με τις πολυάριθμες λειτουργίες και το ανεπτυγμένο οικοσύστημα. με το περιβάλλον της Γης και τις ευαισθησίες του· και να την προστατεύσουμε . ζωντανό και αυτοκυβερνώμενο ον. γενικότερα. Μικρές είναι. τη θερμοκρασία ή την ενέρ­ γεια που δέχεται η Γη από τον Ήλιο.και. Το ανθρώπινο είδος «δημιουργήθηκε» από τη Γαία για να χρησιμεύσει ως εγκέφαλος και νευρικό σύστημα της. είναι απλώς το συμφέρον μας να συνεργαστούμε. Σε περιόδους κρίσεως.

Ύστερα όμως από 76 μόνο χρόνια. Ακόμη όμως και αν άλλα φαινόμενα. και κυρίως το «φαινόμενο του θερμοκηπίου». πέντε δισεκατομμύρια χρόνια α π ό σήμερα. ασφαλώς. Είναι ενδεικτικό ότι.126 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ από κακοτοπιές. αυτή είναι η εκ νέου απαρχή μιας εποχής παγετώνων. αυτοαπειλούμενος ταυτόχρονα. Ο νέος κύκλος των παγετώνων θα διαρκέ­ σει περί τα εκατό χιλιάδες έτη και θα καλύψει με πάγους το βόρειο τμήμα της Γης. για την οποία μάλιστα είναι πιθανόν να υπάρχει ακριβής πρόγνωση εντός της δεκαετίας. επί της Γης ενός μεγάλου αστεροειδούς ή την έκρηξη στη γαλαξιακή γειτονιά μας ενός υπερκαινοφανούς. να πάσχει από κάποια ανεξήγητη παραλυσία. Κατά ειρωνεία δηλαδή της τύχης. ασφα­ λώς. είναι ο μόνος ωστόσο που απειλεί. θα μπορούσε ο πιστός άνθρωπος. Η μετακίνηση των ηπειρωτικών πλακών. που κατευ­ θύνεται προς τη Γη. παιδί της Γης ο άνθρωπος και ο πολιτισμός του. Στους σύγχρονους καιρούς μάλιστα. έντονο ενδιαφέρον και την επιθυ­ μία των πολλών να παρακολουθήσουν την πορεία του. να εί­ ναι μια δράση τοπική. όμως. Αμφισβητούμενη από τους επιστήμονες -και προφανώς με έντονο τ ρ ό π ο ! . η αναμενόμενη διέλευση του κομήτη του Halley προκάλεσε πανικό και υστερία στους ανθρώπους. δεν μπορεί να αποκλείσει κανείς το ενδεχόμενο μιας αιφνίδιας καταστροφής: Την πτώση. Η πυρπόλησή του από τον Ήλιο. το πλουσιότερο και αλαζονι­ κότερο τμήμα της. να υποχρεώσει σε αλλαγή πορείας. καταστροφές έχουν ελάχιστη στατιστική πιθανότητα. γλαφυρά και συ­ νολικά τη σημερινή δραματική θέση του πλανήτη μας. υπολογισμοί τοποθετούν την απαρχή ψύξεως του πλανήτη μέσα στις ερχόμενες χιλιετίες. Ο «εγκέφαλος» της Γαί­ ας φαίνεται να φέρει το κακό μέσα του ή. απλώς. όταν εκείνος εξαντλήσει τα πυρηνικά του καύσιμα και μετατραπεί σε ερυθρό γίγαντα.η «υπόθεση της Γαίας» παρουσιάζει. Αν μια απειλή εμφανίζεται εγγύτερη και. ωστόσο. η επανεμ­ φάνιση του το 1985 προκάλεσε. στο πολύ μακρι­ νό μέλλον. Διότι. δεν εξισορροπήσουν την ψύξη του πλανή- . πάντως. την ύπαρξή της. στις αρχές του αιώνα. Ούτε γεωλογικές αλλαγές μεγάλης κλίμακας προβλέπονται στο εγγύς ή το απώτερο μέλλον. η επιστήμη έχει βοηθήσει τα μέγιστα να τις απομυθοποιήσει. Ακόμη και έναν καταστροφικό μετεωρίτη. Παρό­ μοιες. καθολικότερη. ή γεωλογικές καταστροφές δεν φαίνεται να απει­ λούν τον πλανήτη μας. θα συνεχισθεί και η σεισμική δράση θα εμφανίζει περιοδικές εξάρ­ σεις σε τούτο ή εκείνο το σημείο του πλανήτη. Κοσμικές. είναι ασφαλώς ένα σοβαρό ενδεχόμενο· ανάγεται. τουλάχιστον. ωστόσο. Δεν θα παύσει. όμως. για παράδειγμα. με τους πυραύλους και τις ακτίνες του. Ασφαλώς. Παρά την ασάφεια των αιτίων.

άνδρα ή γυναίκα έποικο του πλανήτη μας. τα σχολεία ή έστω οι χώροι πολιτι­ σμού. πρώτα και κύρια. από τον υπερπληθυσμό της Γης και την εξάντληση των ενεργειακών πηγών της. και η Γαία ίσως απο­ δειχθεί ότι ελάθεψε στο περιούσιο α π ό τα δημιουργήματά της ―στον εγκέφαλο― και στην οίηση που τον κατέχει. αφού έτσι ή αλ­ λιώς δεν επιτρέπουν κανέναν εφησυχασμό. ισοδύναμο με τρεις τουλάχιστον τόννους ΤΝΤ! Όχι τρεις σφαίρες ή. ανάλογα με τον πλούτο και την τεχνολογική ικανότητα του καθενός. που απειλούν τον πλανήτη μας σήμερα έχουν τη ρίζα τους στον άνθρωπο και στη δραστηριότητα του: Αυτό είναι μια αλήθεια που προέχει να καταγραφεί. έστω. Δεν αποτελεί δημαγωγία αλλά απλή έκφραση λογικής ο αριθμός των νοσοκομείων. τέλος. η σημερινή κατάσταση στον πλανήτη αναδεικνύε­ ται τραγικότερη. να μετρια­ σθούν οι συνέπειες. περιλαμβάνει πυρηνικές βόμβες. Αφού λοιπόν φυσικές ή αστρονομικές καταστροφές δεν εμφανίζονται επικείμενες ή πιθανές. η παρούσα ανάπτυξη του τεχνολογικού πολιτισμού προοιωνίζεται ότι θα έχουν βρεθεί τρόποι να εξουδετερωθούν ή. Σε βάση οικονομική. πυραύλους τρομακτικής ακρίβειας. Επίσης. έτοιμο να εκραγεί. Διότι. που θα ήταν δυνατόν να δημιουργηθούν με τα κολοσσιαία αυτά ποσά. από τα πυρηνικά όπλα και το ενδεχόμενο ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος. από λό­ γους που αφορούν στο περιβάλλον και τη διατάραξη της ισορροπίας του. λοιπόν. η φρενήτις των εξοπλι­ σμών σημαίνει για το πολεμικό οπλοστάσιο των εθνών ένα περίπου εκα­ τομμύριο δολλάρια ανά λεπτό της ώρας. Οι συνέπειες από την έκρηξη ενός πυρηνικού όπλου συνθέτουν δυστυ- . Που. ακριβώς. Κίνδυνοι. ο άνθρωπος και ο ανθρώπινος πολιτι­ σμός φαίνονται να απειλούνται μόνον από τον άνθρωπο και τον ανθρώ­ πινο πολιτισμό. τουλάχιστον. Δισεκατομμύρια χρόνια εξελίξεως. από την ανα­ φορά ενός και μόνον αριθμού: Σε κάθε άνθρωπο της Γης αντιστοιχεί σή­ μερα πυρηνικό υλικό. Οι διαστάσεις του κινδύνου είναι αμφιλεγόμενες· αλλά αυτό έχει σημασία δευτερεύουσα. Οι κίνδυνοι. τρεις χειροβομβίδες· αλλά τρεις τόννοι μίας άκρως εκρηκτικής ουσίας αναλογούν σε κάθε παιδί. Η πυρηνική απειλή Η ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΑΠΕΙΛΗ ΓΊΝΕΤΑΙ ΜΕ ΕΝΑΡΓΕΙΑ ΑΝΤΙΛΗΠΤΉ. σε μεγάλο βαθμό αθώων ή ανύποπτων για την έκταση της απειλής. πυρηνικά υποβρύχια ή συ­ στήματα ακτίνων λέηζερ. Κίνδυνοι.Η ΓΗ ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΕ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 127 τη.

Στο δέος που προκαλούν παρόμοια στοιχεία. ενός μεγατόννου.. Ό σ ο τρομακτική κι αν . ο άνθρωπος αντιτάσσει -συχνά βέβαια ενδόμυχα. Σε μια έκρηξη.128 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ χώς ένα τρομακτικό. οι γύρω λόφοι λούστηκαν σ' ένα εκτυφλωτικό φως. θα καταστήσουν μεγάλες περιοχές άχρηστες και επικίνδυνες για κάθε μορφή ζωής· κυριολεκτικά. Ξαφνικά και χωρίς κανέναν ήχο. επί χρόνια ή και γενιές μετά την καταστροφή..μερικά. για παράδειγμα. Λίγο αργότερα. λίγο μετά την στιγμή της εκρήξεως. το κρουστικό κύ­ μα ενσπείρει τον θάνατο και την καταστροφή σε ακτίνα επτά. και προσωρινή τύ­ φλωση σε αποστάσεις πολλαπλάσιες. η θερμο­ κρασία είναι συγκρίσιμη με αυτήν στο εσωτερικό του Ήλιου . τα ραδιενεργά σωμάτια να υπερφαλαγγίζονται. Άμεσης δράσης είναι το κρουστικό κύμα που δημιουργείται κατά την έκρηξη. Καθώς όμως τα σωμάτια αυτά προκαλούν καρκινικές καταστάσεις και αλλοιώ­ σεις στα ίδια τα γονίδια. ή και τα κατάλοιπα της που διαχέονται στην ατμόσφαιρα και κατα­ λήγουν μετά από χρόνια πάλι στη Γη.. γράφει ο φυσικός Otto Frisch για την πρώ­ τη πυρηνική δοκιμή που έγινε το 1945 στο Νέο Μεξικό.». Ας σημειωθεί. σαν κάποιος να είχε ανοίξει τον Ήλιο μ' έναν διακόπτη. Η θερμότητα που εκλύεται κατά την έκρηξη προκαλεί εγκαύματα τρίτου βαθμού στην ίδια περίπου ακτίνα. Η ραδιενέργεια που εκλύεται κατά την ίδια την έκρη­ ξη. από το θερμικό και κρουστικό κύμα. εκατομμύρια βαθμοί.. Τούτο ταξιδεύει με ταχύτητα μεγαλύτερη από τον ήχο και ακολουθείται από θυελλώδεις ανέ­ μους. χιλιομέτρων. αλλά και ευρύτατο φάσμα. που αιώνες ήταν κλειστό σ' ένα επτασφράγιστο μπουκάλι. για παράδειγμα.μια κυνική ιδιοτέλεια. «Κοίταζα το τοπίο που μόλις ήταν ορατό στο λιγοστό φως της αυγής. προσβάλλει με τα ραδιενεργά νετρόνια τον ανθρώπινο οργανισμό ενώ αφήνει άθικτα τα κτίρια. Κρανίου τόπους. δη­ λαδή. η καταστροφή της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι δεν άφηνε αμφιβολία για το τερατόμορφο «τζίνι». Ακόμη και οι σημερινοί απόγονοι των πρώτων θυμάτων φέ­ ρουν ανεξίτηλα τα ίχνη από τη ραδιενέργεια που έσπειραν στο περιβάλ­ λον οι εκρήξεις. η αποθέωση της πολεμικής διαστροφής. Τους μάρτυρες. θύματα αλλεπάλληλα θ' αποτελούν τους τραγικούς μάρτυρες μιας πυρη­ νικής εκρήξεως. Είναι γεγονός ότι οι πυρηνικές εκρήξεις δεν υπερβαίνουν απλώς κατά πολύ το μέγεθος των συνηθισμένων εκρήξεων που απαντώνται σ' έναν «κλασικό» πόλεμο. Στο σημείο της εκρήξεως. τουλάχι­ στον. και κάποτε τους μόνους· διότι η βόμβα νετρονίων. ως προς τη θανατηφόρο δράση τους. ότι το παγκόσμιο πυρηνικό οπλοστάσιο έχει σήμε­ ρα ισχύ ισοδύναμη με ένα εκατομμύριο βόμβες σαν τη μοιραία εκείνη που κατέστρεψε τη Χιροσίμα. Είναι πιθανόν.

εξομοιώνουν έναν πυρηνικό πόλεμο με μια αληθινή βιβλική καταστροφή.είναι μια άλλη συνιστώσα της καταστροφής· με βαρύνουσα ωστόσο σημασία. Η «άνοιξη» που θ' ακολουθήσει θα είναι άνοιξη μόνον κατ' όνομα. έστω και περιορισμένη σε έκταση. Πρόκειται για τον πανικό και τις κοινωνικές εντάσεις που αναπόδρα­ στα θα δημιουργηθούν από μια. ο καπνός και η σκόνη δεν θα επιτρέπουν τη διέλευση του ηλιακού φωτός.Η ΓΗ ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΕ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 129 φαίνεται μια πυρηνική έκρηξη. Αυτό. η αλληλεξόντωση αλλά και η ψυχολογία που δημιουρ­ γεί η άγνοια και η αίσθηση ενός ύπουλου κινδύνου θα αφήσουν σκληρά ίχνη σε ευρύτατα στρώματα πληθυσμού. Αυταπάτες. ο πλανήτης θα εξακολουθήσει -και για όσους έχουν επιβιώσει!. μάλιστα. Από έναν πυρηνικό πόλεμο δεν κινδυνεύουν μια μεμονωμένη περιοχή ή. η θερμοκρασία θα πέσει αισθητά κάτω από το μηδέν.η Χιροσίμα χθες.να αποτελεί τόπο αφιλόξενο. έστω. Κάθε έθνος ή άτομο μεμονωμένο έχει. Το αίσθημα της αυτοσυντηρήσεως -κατάλοιπο πιθα­ νόν της βιολογικής μας εξελίξεως. Ημίφως θα επικρατήσει στην επιφάνεια της Γης. βάση.τι φαίνεται. Μελέτες λοιπόν της τελευταίας δεκαετίας. Η βία. επομένως. Καθώς εκτεταμένες πυρκα­ γιές θα ακολουθήσουν τις πυρηνικές εκρήξεις. δεν παύει να περιορίζεται σε μια συγκε­ κριμένη περιοχή. που προστατεύει τους ζώντες οργανισμούς από τις υπεριώδεις ακτίνες του Ήλιου.θα κυριαρχήσει στην ανθρώπινη συ­ μπεριφορά. έχουν. Ακόμη λοιπόν κι αν κάποιου είδους ισορρο­ πία αποκατασταθεί. Διότι το στρώμα του όζοντος. κατά τον συγγραφέα του παρόντος βιβλίου. που ευγενικά αποκαλείται «πυρηνικός χειμώνας». που συνήθως δεν αναφέρεται στη σχετική επιστημονι­ κή βιβλιογραφία -ίσως γιατί δεν υπάρχει τρόπος να μετρηθεί. συνεπώς. κάποια έθνη του πλανήτη μας. θα έχει καταστραφεί από τις πυρηνικές εκρήξεις. Μήτε όμως αυτές οι «αισιόδοξες» απόψεις. υποκριτικές ή καλόπιστες δεν βοηθούν. π α ρ ' όλη την αβεβαι­ ότητα των παραγόντων που υπεισέρχονται. θα μολύνουν το νερό και τις τροφές. Υπολογισμοί. α π ' ό. ένας άλλος «χρήσιμος» στόχος αύριο. Διότι η βιόσφαιρα της Γης είναι ένα ευαίσθητο και αλληλένδετο σύστημα. Αρκεί να αναλογισθεί κανείς τα . μιας μεγάλης κλίμακας πυρηνική αναμέτρηση θα έχει ως άμεσα θύματα περίπου το 20% «μόνον» του πα­ γκόσμιου πληθυσμού. Ολόκληρο το ανθρώπινο είδος και ο πολι­ τισμός του έχει τεθεί υπό τη Δαμόκλειο σπάθη. ενώ ισχυρές ανεμοθύελλες και ραδιενεργά κατάλοιπα θα σαρώ­ νουν την ατμόσφαιρα. πράγματι. δείχνουν ότι. θα διαρκέσει μερικούς μήνες. Ο εφιάλτης αυτός. το αφελές δικαίωμα να ελπίζει ότι θα περιλαμβάνεται στο μέρος εκείνο που δεν θα θιγεί. πυρη­ νική καταστροφή.

μεταξύ των οποίων και παιδιά. λοιπόν. επίσης. Και τούτο παρά την πρόσφατη -ελπίζεται μόνιμη. Μήτε. τα τυποποιημένα επιχειρήματα περί «ισορροπίας του τρόμου» αντέχουν σε σοβαρή κριτική. «Η πυρηνική ενέργεια είναι κατά πολύ έξω από το Μέτρο της ζωής. όσα αναφέρθηκαν υποδηλώνουν μιαν αναμφισβήτητη αλήθεια: Την αδυ­ ναμία μακροχρόνιας συνυπάρξεως των πυρηνικών όπλων με τον άνθρω­ πο ή τον πολιτισμό του. Ο υπερπληθυσμός της Γης Τ Η ΣΤΙΓΜΗ ΠΟΥ ΓΡΑΦΟΝΤΑΙ ΑΥΤΕΣ ΟΙ ΣΕΛΙΔΕΣ.000 βρέφη ανοίγουν καθημερινά τα μάτια τους στα μυστήρια του κόσμου· και ότι ο πλανήτης μας επιβαρύνεται με τη συντή­ ρηση 80 εκατομμυρίων νέων ανθρώπων τον χρόνο. μια μικρογραφία των όσων μας μέλλονται σε σοβαρότερες καταστάσεις. την ασάφεια των παραγόντων που υπεισέρχονται. Ή τ α ν . Αυτό που είναι ανησυχητικό είναι ο ετήσιος ρυθμός της αύξησης του παγκόσμιου πληθυσμού. φαίνεται ότι προσεγγίζει σήμερα το 2%. Στην Αισχύλεια σύλληψη του κόσμου. ο πληθυσμός της Γης υπερβαίνει τα πέντε δισεκατομμύρια. Που σημαίνει ότι 250.130 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ όσα.υποφέρουν από οξύτατες ελλείψεις τροφίμων και ιατρικής φρο­ ντίδας· και δεκάδες χιλιάδες. η ανθρωπότη­ τα παράγει με σταθερό περίπου ρυθμό δικτάτορες. . Παραδείγματα. σοβαρά ή κωμικά. και γι' αυτό τον λόγο αποτελεί ύβριν με την έννοια της αρχαίας ελληνικής τρα­ γωδίας». Π α ρ ά την αβεβαιότητα των στατιστικών. ασφαλώς. Σαν να μην έφτανε αυτό. Ωστόσο. είναι ετη­ σίως θύματα των συνθηκών αυτών. Ο αριθμός. Ό π ω ς παρατηρεί εύστοχα ο Λ. δεν είναι ανησυχητικός· διότι υπάρχουν ακόμη απέραντες ακατοίκητες εκτά­ σεις και ικανά αποθέματα διατροφής. επακολούθησαν το πυρηνικό ατύχημα του Τσερ­ νομπίλ. αυτός καθ' εαυτόν.υποχώρηση του ψυχρού πολέμου και τα καταιγιστικά πολιτικά γεγονότα που σφραγίζουν τη δεκαετία. ήδη τα τρία τέταρτα του πληθυσμού -στις λεγόμενες υπανάπτυκτες χώρες. δηλαδή πολιτικές ή στρατιωτικές κρίσεις. Οικονόμου. αστάθειες της μιας ή της άλ­ λης μορφής -σοβαρές. έχει πολλά να επιδείξει η ανθρώπινη ιστορία. απεγνωσμένα θύματα ή φανατικούς κάθε λογής. είναι τα δει­ νά μόνον που αλλάζουν πρόσωπο. Διότι.παρου­ σιάζονται συχνά στην παγκόσμια σκηνή. Π α ρ ' όλη. Είναι η γεωγραφική ή η ιστορική κατανομή τους μόνον που ποικίλλει. από τις συνέπειες της ύβρεως.

― εξασφαλίζεται. μήτε η βιομηχανική ή η αγροτική παραγωγή μπο­ ρεί να αυξάνεται κατά βούλησιν. γίνεται χωρίς κανόνες και . από τα δημογραφικά στοιχεία που διαθέτομε ―και π α ρ ' όλο που υπάρχουν ασφαλώς ικανά περιθώρια ανακριβείας― είναι τραγικό. που θα σήμαινε «γραμμική αύξηση». Πράγματι. Ωστόσο. ότι με τις σημερινές συν­ θήκες παραγωγής. Έτσι. περισσότερους από 100 τρισεκατομ­ μύρια κατοίκους για την άτυχη Γη· έναν περίπου κάτοικο ανά τετραγωνι­ κό μέτρο. η κατάσταση εμφανίζεται αδιέξοδη. Παράλληλα. μεγαλώνουν οι βιοτικές ανισότητες σε τούτο ή σε εκείνο το σημείο του πλανήτη μας. Ας σημειωθεί. στο ίδιο διάστημα των 500 χρόνων. η Γη θα είχε ακόμη τα περιθώρια να τον εκθρέψει. Αν κάθε χρόνο προσετίθετο ο ίδιος αριθμός ανθρώπων. αλλά μεγαλώνει. υπό την πίεση των πραγμάτων. Με λίγη αισιοδο­ ξία ως προς την ορθολογικότερη ανακατανομή του πλούτου. μήτε η αδάπανη παραγωγή ενέργειας εί­ ναι εύκολη υπόθεση. ο χρόνος που απαιτήθηκε για τον δι­ πλασιασμό του πληθυσμού της Γης μειώνεται δραστικά με την πάροδο των αιώνων. ο μέγιστος πληθυσμός που είναι δυνατόν να έχει το επίπεδο ζωής των δυτικών χωρών μόλις και υπερβαίνει το ένα δισεκα­ τομμύριο. σε 500 χρόνια από τώρα ο γήινος πληθυσμός θα έφθανε τα 40 δισεκατομμύρια. Η πληθυσμιακή μας πορεία αντιστοιχεί στη λεγόμενη εκθετική μορφή: Σχετικά αργή αύξηση στην αρχή. Αυτή η απλή εκθετική μορφή προβλέπει. μόνον. Ακόμη και αν υποτεθεί ότι η στοιχειώδης διατροφή του πληθυσμού ―και μέχρι πότε. Δεν χρειάζονται ειδικές αναλύσεις για να γίνουν αντιληπτές οι συνέ­ πειες του υπερπληθυσμού. έως ότου λάβει απειλητικές διαστάσεις. στις αρχές του εικοστού αιώνα είχε κατέλθει στα 100 χρόνια. διότι ο ίδιος ο ρυθμός αυξήσεως. το σημερινό 2%. επειδή η αύξηση του πλη­ θυσμού δεν είναι σταθερή. Φαίνεται ότι η πραγματική αύξηση του πληθυσμού είναι ακόμη ταχύτερη και από αυτήν που προβλέπει η εκθετική μορφή! Και τούτο. Και μια που. που διαρκώς θα επιταχύνεται. παραμένουν ισχυροί οι έμμεσοι κλυδωνισμοί: Η πληθυ­ σμιακή αύξηση προκαλεί εντάσεις που δεν ελέγχονται εύκολα και περι­ κλείουν ισχυρή την πιθανότητα πολέμων. σήμερα είναι λίγες μόνον δεκαετίες και σύντομα ―σύντομα σε σχέση με την κλίμακα της ανθρώπινης ιστορίας― θα αποτελείται από μονοψήφιο αριθμό. δεν παραμένει σταθερός. όπου περιλαμβάνονται και οι θάλασσες! Το συμπέρασμα. Μια ανεξέλεγκτη έκρηξη πληθυσμιακή είναι επί θύ­ ραις.Η ΓΗ ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΕ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 131 Τα πράγματα όμως είναι ακόμη χειρότερα.πολύ περισσότερο ανθρώπινο πληθυσμό στο μέλλον. ενώ η ανάπτυξη. όμως. ο σημερινός ρυθμός αυξή­ σεως του πληθυσμού κατά 2% ετησίως συνεπάγεται -όπως ένα κεφάλαιο που ανατοκίζεται.

Φαίνεται ότι η εντολή «Αυξάνεσθε και πληθΰνεσθε και κατακυριεύσατε την γην» δεν περιείχε και τόση θεϊκή σοφία. οι σχετικά πιο αισιόδοξοι. της συντηρή­ σεως ή ακόμη της προσαρμογής του ανθρώπινου είδους στο τεχνητό πε­ ριβάλλον ενός αιωρούμενου σταθμού. καταστροφικές επιπτώσεις. διαρκώς θα επιταχύνεται. Εάν όμως υπό τις πληθυσμιακές πιέσεις η εκμετάλλευση των εδαφών και η βελτίωση της καλλιέργειας οδηγηθούν σε ακραίες μορφές. Ό σ ο για την κατασκευή διαπλανητικών σταθμών. Πρόκειται για τη δυνατότητα «μετανάστευσης» μέρους του ανθρώπινου πληθυσμού.ή η υδροκαλλιέργεια. Η χρήση λιπασμά­ των ή παρασιτοκτόνων. πρέπει να γίνονται. όπως η αγροβιολογία -η χρήση δηλαδή. Διότι. ας πούμε. η εποίκηση του από σημαντικό αριθμό ανθρώπων δεν φαίνεται τεχνολογικά δυνατή. Ασφαλώς. οι προοπτικές είναι πάλι αποθαρρυντικές. Μια άλλη γραμμή αισιοδοξίας. Ακόμη και αν αγνοηθούν -που δεν φαίνεται δυνα­ τόν ούτε καν στα χαρτιά. βιολογικών μέ­ σων για τη γονιμοποίηση των εδαφών. ασφαλώς.132 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ έχει. αυτήν τη στιγμή άλλος «κατάλληλος» πλανήτης που να ζωογονείται από τον δικό μας ή κάποιον άλλο Ήλιο δεν έχει εντοπισθεί· αλλά και αν είχε. Πράγματι. Ας σημειωθεί ότι χρειάζεται να δεκαπλασιασθεί η εκμετάλλευση των φυσικών πηγών για να κατακτήσουν όλοι οι άνθρωποι. Και τούτα. που περιέργως υποστηρίχθηκε κατά καιρούς και από γνωστούς επιστήμονες. γύρω στο έτος 2000. διαπιστώνεται ότι αποτελούν καθαρές ανοη­ σίες. ο φαύλος κύκλος είναι εμφανής. ένα και μόνον γεγονός υπογραμμί­ ζει το ανεφάρμοστο της ιδέας: Η σημερινή αύξηση του γήινου πληθυσμού αντιστοιχεί -και όπως είδαμε. αυτήν τη φορά σε άλλους πλανήτες ή επί τούτου κατασκευασμένους διαστημικούς σταθμούς. η αισιοδοξία αυτή διοχετεύεται σε άλλες κα­ τευθύνσεις.τα προβλήματα της κατασκευής. Αυτός ο αριθμός τυχερών ή άτυχων επι- . και με επι­ πόλαια έστω διερεύνηση. η μετατροπή των δασών σε καλλιεργήσιμες εκτά­ σεις. ούτε καν στο μακρινό μέλλον. Και επειδή η αμφισβήτηση των στοιχείων ή των προβλέψεων είναι δύσκολη. και ήδη γίνονται σε κάποια έκταση. να αναπτυχθούν καλύτερες μέ­ θοδοι διατροφής.σε περίπου 250 χιλιάδες ανθρώπους ημερησίως. η εξάντληση του εδάφους από μια εντατική καλλιέργεια διαταράσ­ σουν το οικοσύστημα και έχουν άλλες σοβαρές συνέπειες. το σημερινό μέσο βιοτικό επίπεδο των δυτικών χωρών. ως εκ τούτου. Στις δυνατότητες. ανάμεσα στους μελετητές ή τους ειδικούς. δεν απέχει από τα όρια της επι­ στημονικής φαντασίας. Παρόμοιες προο­ πτικές είναι ευνόητο ότι εξάπτουν την ανθρώπινη φαντασία· επενεργούν όμως αρνητικά στη συνειδητοποίηση του προβλήματος. δεν λείπουν. και η παρα­ γωγή συνθετικών τροφών.

είναι σε άμεση συνάρτηση με την ενέρ­ γεια που καταναλώνει. που εμφανί­ ζει πολλές και αναπάντεχες πλευρές. όπως είναι η Γη. ως άλλος άσωτος υιός. Αυτοί οι αριθμοί ήταν περίπου ίσοι στον πολιτισμό της Αρχαίας Ελλάδος ή και σε αυτόν της Ρωμαϊκής εποχής. Αμεσα συνδεδεμένο είναι και το πρόβλη­ μα επάρκειας της Γης σε ενεργειακά διαθέσιμα. που καθι­ στά εφιαλτική την υπέρμετρη αύξηση του πληθυσμού σε έναν πλανήτη πεπερασμένο. Ενεργειακή κρίση ή ή ενεργειακή ακρισία Δ Ε Ν ΕΙΝΑΙ ΟΜΩΣ ΑΠΛΩΣ Η ΕΛΛΕΙΨΗ ΧΩΡΟΥ ή του επιουσίου. Πρέπει όμως να σημειωθεί ότι η καύση του κάρβουνου ―αλλά συχνά και η εξόρυξη του― έχουν βλαπτικές επιδράσεις στο περιβάλλον και στην ανθρώπινη υγεία. χωρίς αμφιβολία. είναι γεγονός περίπου αυτονόητο. για ποικίλες χρήσεις. Η πυρηνική ενέργεια ―αυτή που παρέχουν ως ηλεκτρισμό πυ­ ρηνικά εργοστάσια διάσπαρτα στις πλούσιες χώρες του πλανήτη μας― απετέλεσε. αφού κατόρθωσε να ελέγξει διαδικασίες στο έσχατο επίπεδο της ύλης. αλλά και τις ενεργειακές απαιτήσεις του σύγ­ χρονου βιομηχανικού πολιτισμού. Έτσι. από τη μέση κατά κεφαλήν κατανάλωσή του σε ενέργεια διατροφής. Υπολογισμοί δείχνουν ότι με τον παρόντα ρυθμό χρήσεως του. Ευνόητες. Ο πολιτισμός μας θα μπορεί τότε να καυχιέ­ ται ότι. Το ότι το τεχνολογικό επίπεδο ενός κοινωνικού συνόλου. που . ένα επιστημονικό και τεχνολογικό επίτευγ­ μα. ελπίδες στηρίχθηκαν στη χρήση της πυρηνικής ενέργειας. μόνον και μόνον για να επιτευχθεί κάποια στοιχειώδης ισορροπία. αλλά και εν πολλοίς το μέλλον μιας κοινωνίας. το ραδιενεργό ουράνιο εκπέμπει αυτομάτως νετρόνια. αφού μέρος του θα επιστρέψει στο έδαφος ως τοξική βροχή. κατεσπατάλησε. τα πράγματα εμ­ φανίζονται καλύτερα: Τα αποθέματά του αρκούν για μερικές εκατοντά­ δες χρόνια. σε λιγότερο από έναν αι­ ώνα. το πετρέλαιο θα έχει εξαντληθεί σε πενήντα περίπου χρόνια. Πρόβλημα.Η ΓΗ ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΕ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 133 βατών θα έπρεπε να εγκαταλείπει καθημερινά τη Γη. Ο σημερινός δεκαπλασιασμός της αναλογίας αντικα­ τοπτρίζει την ανάπτυξη. Ο σημερινός τεχνολογικός πολιτισμός παρουσιάζει δέκα φορές μεγαλύτερη κατανά­ λωση ενέργειας κατά κεφαλήν. Ό σ ο για το κάρβουνο. πλούτο που χρειάστηκε εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια να σχη­ ματισθεί. αρχικά τουλάχιστον. ασφαλώς. Το ίδιο όμως αυτονόητο είναι και το γεγονός ότι τα ενεργειακά απο­ θέματα της Γης δεν θα διαρκέσουν επ' άπειρον.

ικανοί κατά τα άλλα. δεν έπαιξαν μικρό ρόλο επιστήμονες. που φαίνεται να ήσαν συχνότερα α π ' όσα η κοινή γνώμη αφέθηκε να πληροφορηθεί. αλλά ότι και το ίδιο το κακό είχε επιδέξια κρυμμένες διαστάσεις. Βλάβες επιδέχο­ νται επίσης τα συστήματα υψηλής πίεσης ή είναι δυνατόν να προκληθούν και εξαιτίας των επιδράσεων της ακτινοβολίας στα υλικά που χρησιμοποιούνται. αλλά και τα πολυποίκιλα εθνικά ή βιομηχανικά συμφέροντα που επενδύθηκαν στους πυρηνικούς σταθμούς. Η ραδιενεργός μάζα μπορεί τότε να τρυπήσει το αν­ θεκτικότατο προστατευτικό της περίβλημα και να βυθιστεί στη Γη. παραγωγή εκ νέου νετρονίων και έκλυση μεγάλων ποσών θερμότητας· η εν δυνάμει αλυσσιδωτή αυτή αντί­ δραση μπορεί να καταστεί ελεγχόμενη με ειδικές ράβδους καδμίου. Δεν είναι περίεργο ότι. Το δε πρόβλημα της «αποθήκευσης» των καταλοίπων. Ο πιθανότερος τύπος ατυχήματος σ' έναν ατομικό αντιδραστήρα είναι η υπερθέρμανση με δια­ φυγή του καυσίμου. . Πέρα όμως α π ' αυτό. Η τοποθέτηση των απορριμ­ μάτων αυτών σε ορυχεία αλατιού ή η καταβύθισή τους μέσα σε χαλύβδι­ να δοχεία στους ωκεανούς ―ακόμη και η τοποθέτηση τους σε πυραύλους έχει προταθεί!― πρέπει να θεωρηθούν λύσεις ανάγκης. Διό­ τι η σχάση των πυρήνων παράγει ραδιενεργά κατάλοιπα. η διαρκώς ανακυκλούμενη ενεργειακή κρίση. οι συνέπειες θα είναι. ενσωματωμένοι όμως σε μια μυωπική τεχνοκρατική και αναπτυξιακή αντίληψη. Στην συνέχεια. αποδείχθηκε εν τούτοις ότι ούτε η αναγκαιότητα του κακού ήταν δεδομέ­ νη.134 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ προκαλούν σχάση σε άλλους πυρήνες. πραγματικοί και ανεξέλεγκτοι κίνδυνοι ελλοχεύ­ ουν σε περιπτώσεις ατυχημάτων. καταστροφικές. που δεν έχουν πολ­ λά περιθώρια αντοχής στη φθορά του χρόνου ή στη γεωλογική δραστη­ ριότητα. δεν έχει ουσιαστικά λυθεί. Π α ρ ' όλο που η πιθανολογούμενη ανάδυσή του στο άλλο άκρο της Γης (το πε­ ρίφημο «σύνδρομο της Κίνας») δεν αντέχει σε επιστημονική τεκμηρίωση. η θερμική ενέργεια μετατρέ­ πεται με ατμοστρόβιλους σε ηλεκτρισμό. Σ' αυτό το γεγονός. που αποτελούν σοβαρότατο και ύπουλο κίνδυνο για το περιβάλλον και τα ανθρώπινα γονίδια. η σχετική αφθονία του ορυκτού ουρανίου. Για την πληρότητα της εικόνας ―ή της απειλής― πρέπει κανείς να λάβει υπ' όψιν του τυχόν πολεμικά ή τρομοκρατικά γεγονότα που θα είχαν ως στόχο εκβιασμού έναν πυρηνικό αντιδραστήρα. ούτως ή άλλως. που χρει­ άζεται να διαρκέσει εκατοντάδες χρόνια μέχρις ότου η ραδιενέργεια κα­ ταστεί αμελητέα. Με την πάροδο του χρόνου. όπως στα συμβατικά εργοστάσια. οδήγησαν αρχικά στην αποδοχή της πυρηνικής ενέργειας ως περίπου αναγκαίου κακού.

διότι ουσιαστικά δεν έχει λυθεί ακόμη το πρόβλημα της αποθή­ κευσής της. ΩΣΤΌΣΟ. η λύση του ενεργειακού προβλήμα­ τος εμφανίζει μια και μόνη ορατή κατεύθυνση: Αυτήν των λεγόμενων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.000 φορές τις ανθρώπινες ανάγκες. σε μεγάλο βαθμό. όμως. αφού οι εγκαταστάσεις αυτόνομης παροχής ηλεκτρισμού από μικρές μονάδες έχουν απαγορευτικό κόστος. ότι οι μικρής κλίμα­ κας εφαρμογές.τι υπολο­ γίζεται και αυτή ακολουθεί εκθετική αύξηση!― τότε δεν υπάρχουν λογικές προοπτικές για μια ισορροπημένη εξέλιξη. που όχι μόνο «προσφέρεται δωρεάν» αλλά είναι και πρακτικά ανεξάντλητη. με ποιο τρόπο θα ικανοποιηθεί ο διψασμένος για ενέργεια πολιτισμός μας.πείθουν για τις μακροπρόθεσμες δυ­ νατότητες που υπάρχουν. ΤΑ ΟΡΥΚΤΑ ΚΑΥΣΙΜΑ ―το πετρέλαιο και ο άνθρακας― σύ­ ντομα θα εξαντληθούν και η πυρηνική ενέργεια.Η ΓΗ ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΕ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 135 Η ανάγκη ηπιότητας Α Ν . Είναι ευοίωνο. Πρώτη και κύρια ανάμεσά τους η ηλιακή ενέργεια. ότι η ποσότητα που φθάνει στη Γη υπερβαί­ νει κατά 5. όμως. Στην αισιόδοξη. είναι μάλλον ψευδεπί­ γραφο . Είναι ενδιαφέρον ότι ο άνεμος χρησιμοποιήθηκε πολύ στο παρελθόν. περίπτωση που μια στάση πιο φιλοσοφημένη επικρατήσει στην παγκόσμια σκηνή. τον δε 18ο αιώνα η τεχνική των ανεμόμυλων είχε φθάσει σε αξιόλογα επίπεδα. προσφέρεται δωρεάν. Η εκμετάλλευση της ηλια­ κής ενέργειας -ας σημειωθεί. και το ίδιο η αλόγιστη ενεργειακή κατανάλωση ―απ' ό. Στο σημείο αυτό πρέπει να το­ νισθεί ότι οι ενεργειακές απαιτήσεις είναι και πάλι άνισα κατανεμημένες προς μεγάλο όφελος των ανεπτυγμένων κρατών. υπό το βάρος των κινδύ­ νων που περικλείει. Με ταχύτερο σχετικά ρυθμό αναπτύσσεται η εκμετάλλευση της αιολι­ κής ενέργειας. Οι αλματώδεις όμως εξελίξεις στη Φυσική και την τεχνολογία των υλικών ―οι ημιαγωγοί και τα υπεραγώγιμα υλικά. άλλωστε.δεν είχε. κυρίως για θέρμανση νερού ή σπιτιών. πιθανόν. Εδώ μπορεί να είναι κανένας κατηγορηματικός: Αν η παρούσα τάση υπερπληθυσμού συ­ νεχισθεί. την πρόοδο που αναμενόταν. Εξίσου καθαρή και αιώνια με την ηλιακή ―στην επε­ νέργεια του Ήλιου οφείλονται άλλωστε και οι άνεμοι!― η αιολική ενέρ­ γεια έχει ήδη βρει εφαρμογές μεγάλης κλίμακας στα λεγόμενα αιολικά . εί­ ναι εκφράσεις αυτής της εξελίξεως. κερδίζουν συνε­ χώς έδαφος. η αδυναμία των πλουσίων να προσαρμο­ στούν σ' έναν τρόπο ζωής δικαιότερο για τους άλλους και λιγότερο για τους ίδιους. δεν φαίνεται να αποτελεί λύση. Η περίφημη ενεργειακή κρίση είναι. Το ότι.

απαιτεί δυσχερείς και πολυδάπανες γεωτρήσεις. θέρμανση ή μεταφορές. Ό π ω ς παρα­ τηρεί με γλαφυρότητα ο Murray Bookchin: «Έχουμε διαφοροποιηθεί από τη φύση. όσον αφορά στο περιβάλλον. όπως έχει επικρατήσει να αποκα­ λείται. αν η ανθρωπότητα στα­ ματήσει την αυτοκαταστροφική πορεία της. Έ γ ι ν α ν ένας ακατάλληλος φυσικός χώρος που έδιωξε κάθε ψυχή από τον άνθρωπο και τη σκέψη του. Η υδροηλεκτρική ενέργεια κατά πρώτον -που εύστοχα αποκαλείται και λευκός άνθραξ― έχει ήδη ευρεία διάδοση· π α ρ ' όλο που οι παρενέργειες της. Κι εδώ. άλλωστε. Η π α ρ α π έ ρ α εκμετάλλευση των δ ι α φ ο ρ ώ ν θερμοκρασίας στον γήινο φλοιό. αν γίνει κάποια τομή στην εκμετάλλευση της ηλιακής ενέργειας ―που δεν πρέπει ασφαλώς να αποκλείεται― οι ανανεώσιμες πη­ γές ενέργειας δεν φαίνεται να επαρκούν για να καλύψουν ανάγκες που κάθε δεκαετία διπλασιάζονται. τη στενή οικονομική αντίληψη που επι­ κρατεί στις σύγχρονες κοινωνίες. ή τα θαλάσσια κύματα. Στις ανανεώσιμες μορφές ενέργειας περιλαμβάνονται ακόμη τρεις εν­ διαφέρουσες περιπτώσεις. τη γη. που διοχετεύουν ηλεκτρική ενέργεια στα υπάρχοντα δίκτυα. οι ήπιες μορφές ενέργειας μια αρετή που τείνει να λησμονηθεί. έχει και μια άλλη διάσταση. και αυτό αφορά όλες τις ήπιες μορφές ενέργειας. να καλύψουν μεγάλο μέρος από τις ανάγκες σε φωτισμό. δεν είναι αμελητέοι. Είναι πολύ πιθανόν ότι δεν θα μας λείψει ενέργεια. στην υπηρεσία της ανθρώπινης επιβίωσης. είναι σαν να κάνουμε μια επα­ ναστατική ανανέωση των δεσμών του ανθρώπου με τη φύση». Πρέπει όμως να ση­ μειωθεί. άλλωστε. κατεύ­ θυνση. λοιπόν. δεύτερον. στηρίζεται προς το παρόν μόνον στις υπό­ γειες δεξαμενές ατμού ή ζεστού νερού που οδηγούνται υπό πίεση στην επιφάνεια. ή οι κίνδυνοι από τα τεράστια φράγματα που απαιτούνται.136 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ πάρκα. Εκτός. όμως. δηλαδή. Η γε­ ωθερμική ενέργεια. Αν το ανθρώπινο μέλλον ή οικολογικοί παράγοντες ληφθούν υπ' όψιν. Η τεχνολογία και το περιβάλλον μας έγιναν τελείως άψυχα και συνθετικά. πρόβλημα. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι. Η ενέργεια από τις παλίρροιες. το κόστος είναι συχνά απαγορευτικό. κάθε παρόμοια επένδυση έχει ουσιαστική την απόσβεση. δεν έχει ακό­ μη βρει πρακτικούς τρόπους εκμεταλλεύσεως και δεν υπολογίζεται ότι τούτο θα γίνει στο άμεσο μέλλον. μεγάλο μέρος από κάθε μορφή ενέργειας «ξεπέφτει» τελικά σε θερμότητα. απλώς. Μπορούν. ότι η έννοια του κόστους υποκρύπτει. τη θάλασσα και το νερό μέσα στον κόσμο της τεχνολογίας. τον . Έχουν. αλλά ότι ήδη καταναλώνομε περισσότερη από όση επι­ τρέπεται! Η «ενεργειακή κρίση» είναι προς την αντίθετη. βέβαια. τον άνεμο. Είτε από το κάρβουνο. τέλος. Επαναφέροντας τον ήλιο. Το ενεργειακό.

που συνοδεύεται από αντίστοιχες απαιτήσεις σε― ενέργεια. τη λειτουργία των ηλεκτρικών συσκευών. οι πόλεις αυτές παρουσιάζουν ήδη αισθητή δια­ φορά θερμοκρασίας από την ύπαιθρο. που δεν υπάρχουν πια σοβαρές αμφιβολίες είναι στο γεγονός ότι τα περιθώρια . η καύση τους επιβαρύ­ νει την ατμόσφαιρα με διοξείδιο του άνθρακος· και το αέριο αυτό. όμως. δεν προοιωνίζονται ομαλό το μέλλον για την ανθρωπότητα. με οποιαδήποτε τεχνική. Στο επίπεδο του πλανήτη. Με ορατό παράδειγμα την Αθήνα. την παραγωγή ενός εργοστασίου. Τούτο θα αποτελέσει την αρχή του κατακλυσμού. Ενός κατακλυσμού χωρίς αυτήν τη φορά ορατή τη δυνα­ τότητα κατασκευής μιας κιβωτού για την επιβίωση του είδους. με πρώτη και κύρια το λειώσιμο των πάγων. Αύξηση της παραγωγής ενέργειας. επενεργεί ως τεράστιο κάτοπτρο που επα­ ναφέρει στη Γη όση θερμότητα προσπαθεί να διαφύγει από την ατμό­ σφαιρα της. Και αυτή η κρίσιμη άνοδος της θερμοκρασίας δεν θ' αργήσει. υπολογίζεται ότι θα ανεβάσει τη μέση θερμοκρασία του πλανήτη αισθητά ― περί τους δύο βαθμούς Κελσίου. το θερ­ μικό και ασφυκτικό αυτό τέλος δεν τοποθετείται και πολύ μακριά. αλλά και η επι­ κράτηση ενός προτύπου ζωής κατά βάσιν άπληστου και εγωιστικού. εκτιμάται ότι θα συμβεί μέσα σε δύο εκατονταετίες. Μια αλυσίδα σοβαρών αλλαγών στη βιόσφαιρα θα ακολουθήσει την άνοδο αυτή της θερμοκρασίας. Έκλυση θερμότητας συνοδεύει την κίνηση των αυτοκινήτων. αλλά συγκεντρώνεται στις μεγάλες πόλεις. ίσως. η συνεχής παραγωγή θερμότητας από τον βιομηχανικό μας πολιτισμό θα ανεβάσει τη γήινη θερμοκρασία κατά τους κρίσιμους δύο βαθμούς. Εάν η κατανάλωση ενέργειας ακολουθεί κι αυτή εκθετική μορφή. Οι εκτιμήσεις για τον χρόνο ή τη μορφή του τέλους ποικίλλουν.Η ΓΗ ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΕ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 137 Ήλιο ή τους πυρηνικούς αντιδραστήρες αντλούμε τις απαραίτητες ποσό­ τητες. Αυτή η θερμότητα δεν κατανέμεται και πάλι ομοιόμορφα στην επιφά­ νεια του πλανήτη. Το συμπέρασμα είναι αναπόφευκτο: Η ραγδαία πληθυσμιακή αύξηση. α π ό μια εκατονταετία. κατά μερικές εκατοντάδες φορές. Όσο το κάρβουνο ή το πετρέλαιο αποτελούν κύρια πηγή ενέργειας. Υπάρχουν όμως ενδείξεις ότι ―όπως η αύξηση του πληθυσμούακολουθεί μια ραγδαία ανοδική τάση. π α ρ ' όλο που άχρουν και άοσμον. η θερμική αυτή μόλυνση είναι ακόμη αμε­ λητέα. η θερμότητα είναι ένα σταθερό και αναπόφευκτο δευτερογενές προϊόν. λόγω του φαινομένου του θερμοκηπίου. αλλά για άλλο λόγο αναμένεται πολύ ενωρίτερα: Διό­ τι η θερμοκρασία του πλανήτη υπάρχει φόβος ότι θα αυξηθεί με επιταχυνόμενο ρυθμό. Σε λι­ γότερο. Με την παρούσα αυξητική τάση στην κατανάλωση ενέργειας. Εκεί. Εκτιμάται έτσι.

το μεθάνιο. Η μόλυν­ ση αυτή της ατμόσφαιρας έπρεπε. να αναμένεται· σ' αυτήν κα­ ταλήγουν τα αέρια των βιομηχανιών. Ενώ τα επιστημονικά στοιχεία περί τούτου διαρκώς συσσω­ ρεύονται. Τα όσα άλλαξαν ή συνειδητο­ ποιήθηκαν για τη Γη στο σύντομο διάστημα που μεσολάβησε κάνουν τα λόγια αυτά. των αυτοκινήτων ή άλλων δραστη­ ριοτήτων του ανθρώπου. το κλίμα και τις προοπτικές του πλανήτη. Η ανθρωπότητα πρέπει σύντομα ν' αλλάξει ως προς τις συνήθειες. έχουν οι επιδράσεις αυτές ουσιωδώς αλλοιώσει τη φύση. ένα μικρό μαργαριτάρι σε μια απέραντη θάλασσα μαύρου μυστηρίου». και ίσως ανεπίστρεπτα. η ρύπανση του εδά­ φους. από ανθρώπινες επιδράσεις. ένας αστροναύτης περιέγραφε από το διαστημό­ πλοιο «Apollo 14» τη Γη σαν «ένα γαλανόλευκο πετράδι που αστράφτει ανάμεσα σε στροβιλιζόμενα λευκά πέπλα. αποτελεί ένα γεγονός αναμφισβήτητο. Πριν από 20 χρόνια. απροσδόκητα κλιματικά φαινόμενα ―εκτεταμένες ξηρασίες. πλημμύρες ή θύελλες― κάνουν. συχνά δη­ λητηριώδη. Έκδηλη είναι. Τα «λευκά πέπλα» της ατμό­ σφαιρας ή η γαλανόλευκη θάλασσα έχουν σφραγισθεί. τα οξείδια του αζώτου ή οι χλωροφθοράνθρακες. έδιδε ένα σήμα κινδύ­ νου με πικρό και πολυσήμαντο περιεχόμενο. Το ότι η σύσταση της ατμόσφαιρας μεταβάλλεται. αλλά εν γένει με σημαντική επίδραση στα της ζωής -όπως το διοξείδιο του άνθρακος. Απειλές στην ατμόσφαιρα Η ΠΟΡΕΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ προς τον εικοστό πρώτο αιώνα χαρα­ κτηρίζεται από τις πρώτες ενδείξεις μιας επικρεμάμενης οικολογικής κα­ ταστροφής.138 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ εξαντλούνται. με ρυθμό μάλιστα επιταχυνόμενο.παρουσιάζουν ήδη αυξημένες συγκεντρώσεις. κενά περιεχομένου. άλλωστε. εν πολλοίς. ως προς την υπεροψία και μέθη των προνομιούχων της. Οι ποσότητες του διοξειδίου του άνθρακος που διοχετεύονται στην . σε τούτο ή το άλλο σημείο του πλανήτη. Ο άνθρωπος συνειδητοποιεί αιφνιδιαστικά ότι η οικολογία δεν αποτελούσε το ρομαντικό πάρεργο μερικών επιστημόνων ή διανοουμένων. Αέρια. Οι κάτοικοι των μεγάλων πόλεων του πλανήτη ―με την Αθήνα δυστυχώς σε διακεκριμένη θέση― έχουν πικρή την εμπειρία από τη μόλυνση αυτή. Επιπρόσθετα. τις προοπτικές και τον τρόπο αναπτύξεως. δυστυχώς. Αντίθετα. αισθητή την παρουσία τους. στη διαρκή αναζήτηση του για «υψηλότερο» επίπεδο διαβίωσης. των υδάτων και της ατμόσφαιρας. Μη ορατές ίσως από τους ουρα­ νούς.

και οι συνέ­ πειες θα είναι οδυνηρές. με την ικανό­ τητά του να εμποδίζει την υπέρυθρη ακτινοβολία να δραπετεύει. μια ολό­ κληρη αλυσίδα περιβαλλοντικών αλλαγών θα ακολουθήσει. όμως. μέχρις ότου ο πλανήτης Γη ―όπως ο δίδυμός του. Η εικόνα έχει πράγματι μια Προμηθεϊκή τραγικότητα. Η ευαίσθητη δηλαδή θερμική ισορροπία θ' ανατραπεί . όπως σ' ένα αυτοκίνητο με κλειστά τζάμια εκτεθειμένο στον ήλιο του καλοκαιρι­ ού. Είναι δε. το διοξείδιο του άνθρακος ο κύριος υπεύθυνος για το φαινόμενο που έχει τη χαρακτη­ ριστική ονομασία «φαινόμενο του θερμοκηπίου»· διότι. Η σημερινή διαρκής αύξηση αυτού και άλλων στοιχείων ―σε 25% υψηλότερη υπολογίζεται η πυκνότητα του διοξειδίου του άνθρακος στην ατμόσφαιρα απ' ό. Πρό­ σφατες μάλιστα επιστημονικές έρευνες παρέχουν βάσιμες ενδείξεις ότι το φαινόμενο του θερμοκηπίου είναι ήδη κ α θ ' οδόν. βοήθη­ σε τα μέγιστα στη ζωή· διότι έτσι απέκτησε η Γη την κατάλληλη θερμο­ κρασία μέσα σε μια πορεία εκατομμυρίων χρόνων. Ή δ η αναφέρθηκε ότι αν η μέση θερμοκρασία του πλανήτη αυξηθεί κατά δύο μόνο βαθμούς. οι θύελλες και οι ανεμοστρόβιλοι θα είναι φαινόμενα συχνά και εύφορες σημερινές εκτάσεις θα μεταβληθούν σε ερήμους. κλείνει τα «παράθυρα» των υδρατμών στην ατμόσφαιρα. Η διόγκωση και πύκνωση των νεφών θα παγιδεύ­ ει άλλωστε ολοένα και περισσότερη θερμότητα. κυρίαρχη απειλή. Η λελογισμένη παρουσία διοξειδίου του άνθρακος στη γήινη ατμόσφαιρα. η θερμοκρασία στο εσωτερικό ―στη συγκεκριμένη περίπτωση στον πλανήτη Γη― θα αποκατασταθεί σε υψηλότερο σημείο από το περιβάλ­ λον. Τότε. από το παραγόμενο διοξείδιο του άνθρακος. ίσως υποχρεωθούν σε ομαδικές μετακινήσεις. τουλάχι­ στον.Η ΓΗ ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΕ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 139 ατμόσφαιρα από την καύση των στερεών καυσίμων είναι τρομακτικές. Τα τοπικά κλίματα προβλέπεται ν' αλλάξουν. γι' αυτήν την ίδια τη ζωή. το λειώσιμο των πάγων στον Νότιο Ανταρκτικό θα προκαλέσει ανύψωση μερικών δεκάδων μέ­ τρων στη στάθμη των θαλασσών! Εκτός από την καταστροφή των παραθαλάσσιων περιοχών. Είναι αυτά που διευκολύνουν ένα μέρος της ηλιακής ακτινοβολίας ―τις υπέρυ­ θρες ακτίνες της― να επανακάμψει στο διάστημα. Κατά την τελευταία δεκαετία του αιώνα μας θα προσεγγίσουν ίσως την ποσότητα που εκλύθηκε μέχρι το 1950 και κατά τη διάρκεια μιας ολόκλη­ ρης εκατονταετίας: Κοντά στα 20 δισεκατομμύρια τόννους! Το φαινόμενο ενισχύεται από την εκτεταμένη καταστροφή των τροπι­ κών ιδίως δασών.τι έναν αιώνα πριν― αποτελεί. ως στοιχείο κα­ κοποιό. Αφροδίτη― καταστεί αφιλόξενος για τη ζωή. που περιορίζει την απορρόφηση ενός μέρους. Τα εκτεταμένα και . Πολλά είδη ζώων ή φυτών θα δοκιμασθούν σκληρά· και όσοι από τους ζωντανούς οργανισμούς επιβιώσουν.

στην ατμόσφαιρα και υπό την επί­ δραση της υπεριώδους ακτινοβολίας διασπώνται και απελευθερώνουν χλώριο. Δεδομένου ότι το όζον παγιδεύει την υπε­ ριώδη ακτινοβολία. ως προωθητικά αέ­ ρια στα πρώτα ή ψυκτικά υγρά στα δεύτερα. το χλώριο αυτό είναι σε θέση να καταστρέψει το πολύτιμο όζον. Τα νεώτερα όμως στοιχεία δεν αφήνουν αμφιβολία ότι οι χλωροφθοράνθρακες είναι η πρωταρχική αιτία της καταστροφής . ουσίες χημικές που έχουν ως μεγάλο πλεονέκτημα τη σταθερότητα τους. όμως. που έχει τις ρίζες της και πάλι στη μόλυνση της ατμόσφαιρας. μια παρόμοια διάβρωση θα επιφέρει ουσιώδεις βλά­ βες στην ανθρώπινη υγεία· κυρίως. όνομα: Η «τρύπα του όζο­ ντος».υπάρχει ο φόβος να επεκταθούν με γοργό ρυθμό και σε όλη την έκταση της στρατόσφαιρας. μάλιστα. Έχει τη ρίζα της στα κοινά «σπρέυ» ή ακόμη και στη λειτουργία των ψυγείων! Πράγματι. αέριο αδρανές που αποτελείται από τρία άτομα οξυγό­ νου. στο πλαγκτόν. και στα ζώα ή τα φυτά και. Ενώ. διασπώ­ ντας τα σε οξυγόνο. Μακροχρόνιες εν τούτοις με­ τρήσεις. μια δεύτερη απειλή. σε έκταση ανεξα­ κρίβωτη. δεδομένου ότι η πολύπλοκη καταλυτική δράση του χλωρίου εξαρτά­ ται από τις καιρικές συνθήκες και από την ύπαρξη κρυστάλλων πάγου στη στρατόσφαιρα. πάνω από την Αρκτι­ κή. Το όζον. Και. δείχνουν ότι το στρώμα του όζοντος υφίσταται μια διαρκή μείωση σε δύο τουλάχιστον σημεία της στρατόσφαιρας: πρώτα και κύρια σε ύψος 15-20 χιλιομέτρων πάνω από την Ανταρκτική και. κατά δεύτερο λόγο.140 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ ιδιόμορφα κλιματολογικά φαινόμενα που παρουσιάζονται σ' αυτή ή την άλλη χώρα του πλανήτη εκεί έχουν ίσως τη ρίζα τους. Η αιτία που προκαλεί την επικίνδυνη αυτή συρρίκνωση του όζοντος ηχεί σαν ένα κακόγουστο αστείο. πράγματι. με εκπλήσσουσα ικανότητα: Έ ν α και μόνο άτομο χλωρίου. χρησιμοποιούνται οι χλωροφθοράνθρακες. είδαμε ότι συνιστά τον προστατευτικό μανδύα της Γης από την επι­ βλαβή υπεριώδη ακτινοβολία του Ήλιου. Επιπτώσεις θα υπάρχουν όμως. Αυτές οι «τρύπες» στο όζον -λέξη μάλλον παραπλανητική. Μέσω μιας πολύπλοκης σειράς χημικών αντιδράσεων. OL ελάχιστες. ποσότητες χλωροφθορανθράκων των αν­ θρώπινων χρήσεων ήταν δύσκολο να εντοπισθούν ως οι αιτίες του κα­ κού. αφού πρό­ κειται στην ουσία για μείωση της πυκνότητας του όζοντος στα συγκεκρι­ μένα σημεία. βλάβες καρκινικής φύσεως ή στο ανο­ σοποιητικό σύστημα. με διαδοχικές επιθέσεις εξουδετερώνει εκατοντάδες χιλιάδες μόρια όζοντος. που επιβεβαιώνονται με την πάροδο του χρόνου. Και ως να μην έφτανε το «φαινόμενο του θερμοκηπίου». πιθανότατα. λόγω αυτής της σταθερότητας. πα­ ρουσιάζεται με ένα επίσης χαρακτηριστικό. μπορεί να παραμείνουν επί δεκαετίες αδρανείς.

Το δεύτερο. υπερβαίνουν τα συγκεκριμένα μέχρις στιγμής επιστημονικά στοιχεία ή συμπεράσματα. που προέρχονται από την καύση του πετρελαίου ή του άνθρακος.Η ΓΗ ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΕ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 141 του όζοντος. το κλί­ μα και οι μεταβολές του. ότι όλοι οι παράγοντες που συνιστούν το οικοσύ­ στημα αυτό έχουν εσωτερικές εξαρτήσεις πολύπλοκες και εν πολλοίς δυσ­ διάκριτες. πέρα από την υπερθέρμανση της Γης ή την έκθεσή της στους κινδύνους της υπεριώδους ακτινοβολίας. Η «όξινη βροχή». και μεγάλες λίμνες ή ποτάμια έχουν επίσης νεκρωθεί. φαίνεται ότι συνεισφέ­ ρουν σημαντικά και στο φαινόμενο του θερμοκηπίου. τα φαινόμενα που έχουν τις ρίζες τους στην ανθρώπινη δραστηριότητα αλλά και στη φυσική δραστηριότητα. για παράδειγμα. στα οποία περιλαμβάνεται και το διοξείδιο του άνθρακος και οι χλωροφθοράνθρακες. με μια λέξη. Η βροχή αυτή περιέχει ισχυρά οξέα. ωστόσο. αλλά και στη Βόρεια Ευρώπη. που με τη σειρά τους επιδρούν στα ζώα ή τα φυτά. έχει αμεσότερες και ήδη αντιληπτές συνέπειες. η ύπαρξη των πάγων αλλά και των θαλασσών. όντας πολύ πιο αποτελεσματικοί στην παγίδευση θερμότητας από το διοξείδιο του άν­ θρακος. εν τούτοις. μόλυνση της ατμόσφαιρας. μόλις και συ­ νιστούν το 0. Τα διδάγματα. Ό λ α τα ιχνοστοιχεία. οι λεπτομέρειες. Η σύσταση της ατμόσφαιρας. Φαίνεται ότι ευνοείται η απελευθέρωση μετάλ­ λων. ότι η ισορροπία του οικοσυστήματος είναι εξαιρετικά λε­ πτεπίλεπτη. Για πολλοστή φορά. από το έδαφος. Εκφράζονται όμως βάσιμοι φόβοι για τη βλαπτική της επίδραση και στον ανθρώπινο οργανισμό. όπως είδαμε. κυρίως του θείου και του αζώτου ―εξ ου και το όνομά της―. α π ' όσα αναφέρθηκαν σχετικά με τη μό­ λυνση της ατμόσφαιρας. Το πρώτο. Αποτέλεσμα: Εκτεταμένα δά­ ση στην Αμερική. αλλά και απειλείται από κάθε μι­ κρή ή μεγάλη διαταραχή του.05% της ατμόσφαιρας. πράγματι. Η απερίσκεπτη. . Διαταραχή όμως του ελαχίστου αυ­ τού ποσοστού είναι. υπογραμ­ μίζουν δύο χαρακτηριστικά του οικοσυστήματος με αυτονόητη βαρύτη­ τα. ικανή να επιφέρει μεγάλης κλίμακας αλλαγές. τούτο όχι μόνον υπάρχει ως αποτέλεσμα της διαπλοκής όλου του συστήματος. η θερμοκρασία της Γης. Η επίδραση της όξινης βροχής στο οικοσύστημα δεν έχει πλήρως διακριβωθεί. έχουν ήδη καταστραφεί από τη μολυσμένη αυτή «βροχή». της δομής του πλανήτη και του περιβάλλοντός του είναι συνδεδεμένες με έναν τεράστιο και συχνά αόρατο ιστό. Αν ως κέντρο του ιστού αυτού θε­ ωρηθεί το φαινόμενο της ζωής. Ως να μην έφθανε μάλιστα αυτό. συνιστά χρονολογικά την πρώτη προειδοποίη­ ση ότι το ευαίσθητο οικοσύστημα του πλανήτη διαταράσσεται από την ατμοσφαιρική μόλυνση.

Οι θάλασσες του πλανήτη ―αυτές οι απέραντες. Και ο μετασχημα­ τισμός αυτός είναι μια διαδικασία αξιοθαύμαστη. Ενώ τα κατάλοιπα του μα­ ζούτ που αφήνουν παράνομα -φαινόμενο γνωστό στις Ελληνικές θάλασ­ σες. τα δάση ή το έδαφος φέρουν ορατά. από τις θαλάσσιες γεωτρήσεις ή τις βιομηχανίες επιβαρύνουν τις θάλασσες με διαρκώς μεγαλύτερες ποσότητες πετρελαίου. που ήταν πριν από λίγες δεκαετίες ουσιαστικά ανεξέλεγκτες.142 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ Ασφυξία στις θάλασσες και στη στεριά Ο ΕΚΦΥΛΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΙΣΤΟΥ ΠΟΥ ΣΥΝΙΣΤΑ ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ δεν απαντά­ ται. έχουν σε . Έ ν α ς αριθμός πλοίων που υπερβαίνει τις 100. προερχόμενες από τα λιπάσματα ή τις καύσεις των αυτοκινήτων. που όχι μόνο παράγει πολύτιμο οξυγόνο. ρίχνοντας στο νερό χιλιάδες τόννους απορριμμάτων και φέρνοντας την περιοχή σε προχωρημένη κατά­ σταση μολύνσεως. ουσίας δηλητηριώδους που συνιστά άμεσο κίνδυνο για τους ζωντανούς οργανισμούς. θεμελιώδεις για πολλές αλυσί­ δες ειδών διατροφής. όμως. καταλήγουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ―μέσω του αέρα. Η ποιότητα του πετρελαίου που καίνε οι κινητήρες των πλοίων είναι συχνά χειρίστη· έτσι. όμως. τα ίχνη της ανθρώπινης ανευ­ θυνότητας. βαριά μέταλλα ή τοξικές ουσίες. Οι θάλασσες. Τα πετρελαιοειδή προϊόντα διασπείρονται και σχηματίζουν λεπτές στρώσεις σε τεράστιες θαλάσσιες εκτάσεις. Απορρυπαντικά και διαλυτικά διοχετεύονται σ' αυτές ως κατά­ λοιπα του βιολογικού καθαρισμού ή κατευθείαν από αποχετεύσεις. τα ποτάμια. Με­ γάλες επίσης ποσότητες αζώτου. Δεν είναι. Διαρροές. μόνο το πετρέλαιο που δηλητηριάζει τη ζωή των θα­ λασσών. αλλά ακόμη και δηλητηριώδη εντομοκτόνα ή ζιζανιοκτόνα. από τις τσιμινιέρες τους εκλύονται μεγάλες ποσότητες διοξίνης. αλλά και σχηματίζει δευτερογενώς οργανικές ύλες. εμποδί­ ζοντας τους μικροοργανισμούς του πλαγκτού να μετασχηματίσουν το διοξείδιο του άνθρακος της ατμόσφαιρας σε οξυγόνο. ανάλογη με αυτήν των πράσινων φυτών. μόνο στην ατμόσφαιρα. άλλωστε.τα πλοία προκαλούν εκτεταμένες ρυπάνσεις των παράκτιων περιο­ χών. των ποταμών ή του εδάφους― στη θάλασσα. κατάλοιπα μιας παρεξη­ γημένης προόδου και τεχνολογικής «αναπτύξεως». γαλάζιες εκτάσεις που ύμνησε η ποίηση και η τέχνη― έχουν γίνει ο ταπεινός υποδοχέας κάθε εί­ δους λυμάτων.000 τον χρόνο πλέει μόνο στη Βόρεια Θάλασσα. Ενώ ραδιενεργά κατάλοιπα υποθαλάσσιων πυρηνικών εκρήξε­ ων. Δεν περιορίζεται δε στα θέματα αισθητικής ή στη δυσφορία των κο­ λυμβητών το πρόβλημα. αυτήν τη φορά.

». Δεν είναι ένα μόνο τοπίο. Τούτο θα έχει διαστάσεις που ξεπερνούν τα όρια ενός θαλάσσιου οικοσυστήματος. Braudel. την . ένα σημαντικό πέρασμα φορτηγών πλοίων υπολογίζεται ότι οι ποσότητες πετρελαιοει­ δών που προέρχονται από τα πλοία αυτά αντιστοιχούν στο 30% της σχε­ τικής ρύπανσης παγκοσμίως. άλλωστε. δεν είναι λίγοι όσοι πιστεύουν ότι τα περιθώρια σωτηρίας είναι ελάχιστα· και ότι η Μεσόγειος θα έχει τη μοίρα. μιας Νεκρής Θάλασσας. Ανυπολόγιστη. Δεν είναι ένας πο­ λιτισμός. Ό π ω ς όμως και στην ατμό­ σφαιρα. μοίρα οδυνηρή για το λαμπρό της παρελθόν. Η Μεσόγειος Θάλασσα αποτελεί. πολλά είναι τα σκοτεινά ακόμη σημεία στην κατανόηση του θα­ λάσσιου οικοσυστήματος. αλλά αμέτρητα το­ πία. κυρίως παρασιτο­ κτόνων. θαυμαστού όσο και ζωογόνου. είναι η καταστροφή από εκρηκτικές ύλες ή αλιευτικά που οργώνουν τον θαλάσσιο βυθό. Δεν αποκλείεται. Δεν είναι μια θάλασσα. με τις ελιές και τους αμπελώνες να κατηφορίζουν στη γη που το περικλείει. πολιτισμών και ανθρώπων. Ως προς τη ρύπανση.000 τόννοι αζώτου! Στις «ευγενείς» αυτές προσμίξεις πρέ­ πει να προστεθούν χιλιάδες τόννοι χημικών ρύπων. Χαρακτηριστική είναι η κατάσταση στη Μεσόγειο Θάλασσα.000 τόννοι ορυκτελαίων. υπολογίζεται ότι περί­ που το 70% των αστικών λυμάτων από 120 παράκτιες πόλεις διοχετεύο­ νται στη θάλασσα χωρίς καθόλου βιολογικό ή άλλο καθαρισμό. ο φυτικός κόσμος ή οι θαλάσσιοι μικροοργανισμοί απειλούνται με εξόντω­ ση ή αργή εξαφάνιση· και συχνές είναι μέχρι τώρα οι περιπτώσεις παρό­ μοιων μαζικών οικολογικών καταστροφών. τα ψάρια. «Εί­ ναι χίλια πράγματα μαζί. των θαλασσών και της πανταχού πα­ ρούσας εκμεταλλεύσεως των φτωχών κρατών από τα ανεπτυγμένα. πάντως. Π α ρ ' όλο λοιπόν που από το 1975 έχει εγκριθεί από 16 Μεσογειακές χώρες ένα εξειδικευμένο «Σχέδιο δράσης για την προστασία της Μεσο­ γείου». αλλά πολιτισμοί που συσσωρεύονται ο ένας πάνω στον άλλο». αυτό το πανάρχαιο σταυροδρόμι καραβιών. και μικρές ακόμη διαταράξεις της ισορροπίας να έχουν σοβαρές συνέπειες στο μέλλον. 100 τόννοι υδραρ­ γύρου και 800. Παρότι οι σχετικές μελέτες είναι ακόμη προκαταρκτικές. Έτσι. Για όσους έχουν ευαισθησία ή συνείδηση της ιστορίας. επίσης. ο οικολογικός εκ­ φυλισμός της Μεσογείου υποδηλώνει το αδιέξοδο ενός πολιτισμού και των αξιών του. «Τί είναι η Μεσόγειος. ρωτά ο έξοχος F. που με τον άνεμο και τη βροχή μεταφέρονται στο θαλάσσιο οι­ κοσύστημα. συνεπώς. αλλά διαδοχή θαλασσών. Ανάμε­ σα στα απόβλητα βιομηχανιών ή ανθρωπογενών πηγών που καταλήγουν άμεσα από τα ποτάμια στη Μεσόγειο περιλαμβάνονται ετησίως 120.000 τόννοι απορρυπαντικών. 600.Η ΓΗ ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΕ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 143 ανεξακρίβωτη έκταση μολύνει θαλάσσιες περιοχές.

χιλιάδες τόννους τοξικής στά­ χτης. οι σκουπι­ δότοποι δεν φτάνουν πια και. όπου η νομοθεσία είναι ελαστική. αρνήθηκε να κατονομάσει. που είχε φορτώ­ σει στη Φιλαδέλφεια. ακόμη και σε συγκεκριμένους σκουπιδότοπους έξω από πό­ λεις. όμως.000 τόννους απορρίμματα από πλαστικό . δεν φαίνεται από μόνη της ικανή να λύσει το πρόβλημα σε παγκόσμια βάση. Η ανα­ κύκλωση των σκουπιδιών. αφού διαπιστώθηκε η απειλή μολύνσεως του πόσιμου ή ποτιστικού νερού ευρύτατων περιοχών.144 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ κατάσταση συνοψίζει με ανατριχιαστική πυκνότητα η ιστορία του φορ­ τηγού πλοίου «Pelicano»: Για περισσότερο από δύο χρόνια το πλοίο αυτό ―σαν ένας σύγχρονος «Ιπτάμενος Ολλανδός»― είχε αναγκαστεί να περι­ πλέει τον κόσμο αναζητώντας ένα λιμάνι για να ξεφορτώσει το επικίνδυ­ νο φορτίο του . Οι αριθμοί είναι και πάλι εντυπωσιακοί: Στις Ηνωμένες Πολιτείες. Στο Hong-Kong. κατάλοιπο βιομηχανικής αποτέφρωσης λυμάτων. Στο τέ­ λος. αλλά έναν μήνα αργότερα ο καπετά­ νιος του ανήγγειλε ότι το υπόλοιπο φορτίο είχε αδειασθει στη στεριά ή θάλασσα μιας χώρας που. περίπου. απορρίπτονται. χαράδρες ή λίμνες. Επόμενο. κοντά 6 εκατομμύρια άνθρωποι και 50. Όλα αυτά. ότι παντού συναντούσε άρνηση. οι οργανικές ουσίες ή τα διαβρωτικά οξέα που περιέχουν εισέλθουν στην κυ­ κλοφορία των υπόγειων υδάτων ακόμη και η καύση των απορριμμάτων έχει ως παράγωγο επικίνδυνα αέρια. Στην Δ.000 εργοστάσια «πα­ ράγουν» καθημερινά 1. Γερμανία κάπου 50. και μια άλλη διάσταση του οικολογικού προβλήματος· αυτήν της διαρκώς ογκούμενης αδυνα­ μίας να αποθηκευθούν χωρίς κινδύνους οι τρομακτικές ποσότητες σκου­ πιδιών και τοξικών αποβλήτων που παράγονται από τις ανεπτυγμένες κυρίως χώρες. Σε πολλές χώρες. που έχει δοκιμασθεί με σχετική επιτυχία στην Ιαπωνία ή σε χώρες της Δύσης.τριπλά­ σια.000 «χω­ ματερές» έχουν χαρακτηρισθεί επικίνδυνες. δεν είναι μόνο δείγματα μιας καταναλωτικής παραφροσύ­ νης ή προσβολή στην αισθητική. εάν τα μέταλλα. ποτάμια. Οι ποσό­ τητες του αλουμινίου που απορρίπτεται θ' αρκούσαν να δημιουργήσουν εκ νέου τον εμπορικό αεροπορικό στόλο της χώρας σε λίγους μήνες. Τα ίχνη του πλοίου χάθηκαν και πάλι. ενδέχεται με τον καιρό να γίνουν θανατηφόρα. οι άν­ θρωποι διοχετεύουν τα απόβλητα κατά την επίσης ελαστική συνείδησή τους: σε ακτές. Διότι τα απορρίμματα ή τα βιομηχανικά απόβλητα. 220 εκατομμύρια λάστιχα αυ­ τοκινήτων τον χρόνο και 2 δισεκατομμύρια ξυριστικές λεπίδες. ένα μέρος του φορτίου του το άδειασε στα ανοιχτά της Αϊτής. όπως ήταν φυσικό. δηλαδή.πάνω από δέκα. Ό χ ι μόνον λόγω της πολυπλοκότητας και του κόστους της σχετικής τεχνολογίας. ποσότητα α π ' όση το Λονδίνο. μεταξύ άλλων. Η ιστορία του «Pelicano» υπογραμμίζει. αλλά και επειδή πολλά ακόμη .

επιδίδεται παράλληλα σε άμε­ σο. δεν παύουν να συνιστούν τη σοβαρότε­ ρη οπισθοδρόμηση στην ποικιλία και αφθονία τη ζωής. καίγονται ή ισοπεδώνονται με ρυθμό ενός γηπέδου ποδοσφαί­ ρου το δευτερόλεπτο. Οι συνέπειες. πάνω κάτω δηλαδή. Ο θάνατος της ζωής Ό Σ Α ΑΝΑΦΕΡΘΗΚΑΝ ΜΕΧΡΙΣ ΕΔΩ μπορεί να θεωρηθούν δευτερογενείς. Δεν είχε ίσως άδικο ο Α. η καταστροφή των δασών και του φυσικού περιβάλλοντος ―στην οποία συμβάλλει η εκβιομηχάνιση και αστικοποίηση― εξοντώνει καθημερινά περί τα 100 είδη φυτών. de Saint-Exupery. κατά κάποιο τρόπο. Τα τροπικά δάση. Οι λόγοι του φαινομένου μπορούν να αναζητηθούν στη φτώχεια ή στον υπερπληθυσμό πολλών εθνών.Η ΓΗ ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΕ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 145 χρειάζεται να διευκρινισθούν σχετικά με τις τοξικές ιδιότητες των απο­ βλήτων.και ένα μεγάλο μέρος από τις σημερινές φαρμακευτικές ουσίες περιέχουν συστατικά από άγρια φυτά. ωστόσο. εν τούτοις. Υπολογισμοί δείχνουν ότι. Ανάλογα μπορεί να ειπωθούν για τα θαλάσσια οικοσυστήματα. σε αγροτικές ανάγκες ή σε απλή απληστία. εννιακόσιες χιλιάδες επιχειρη­ ματίες.δεν φαίνεται να έχει εύκολο δρόμο αντιμετώ­ πισης. Ο άνθρωπος. τα δάση αυτά φιλοξενούν πάνω από τα μισά ζωικά είδη του πλανήτη. που στον «Μικρό Πρίγκι­ πα» επέμενε ότι «Η Γη δεν είναι κανένας πλανήτης του σωρού! Λογαριά­ ζουν πως έχει εκατόν έντεκα βασιλιάδες (φυσικά μαζί με τους βασιλιάδες των νέγρων). τρακόσια έντεκα εκατομμύρια ματαιόδοξους. ανελέητο πόλεμο προς τα φυτά και τα ζώα που μοιράζονται τον πλα­ νήτη μας. επιδράσεις στο περιβάλλον α π ό τις ανθρώπινες δραστηριότητες. σε μια πορεία που διαρκεί τέσσερα δισεκατομμύρια χρόνια. Πολλά από τα μυστικά του γενετικού υλικού που θα βοη­ θούσαν στην καταπολέμηση των ασθενειών ή τη βελτίωση των καλλιερ­ γειών χάνονται έτσι για πάντα. όπως ειπώθηκε επιγραμματι­ κά. για πα­ ράδειγμα. εν γένει. δύο δισεκατομμύρια μεγάλους». Στον ίδιο «τον θάνατο της ζωής». Ας σημειωθεί ότι τα αντιβιοτικά είχαν αρχικά την προέλευσή τους από το φυσικό οικοσύστημα . που­ λιών ή ζώων. Η εξαντλητική αλιεία. η μόλυνση και η «ανάπτυξη» των ακτών έχουν οδη­ γήσει κλειστές θάλασσες ―ενδεικτικά είναι τα παραδείγματα του Σαρωνι- . εφτά χιλιάδες γεωγράφους. Η ρίζα του κακού ―η ανευθυνότητα και η καταναλωτική μανία των σύγχρονων κοινωνιών. Π α ρ ' όλο που καλύπτουν μόνο το 7% της γήινης επιφάνειας. εφτάμισυ εκατομμύρια μπεκρήδες.

που περιστρέφεται περί έναν νοητό άξονα και διαγράφει έλλειψη γύρω από τον Ήλιο. Η σιωπηλή εξαφάνιση πολλών ειδών. «με την αιώνια διαπεραστική της κίνηση προχωράει πέρα από τις ατομικές δημιουργίες της για να υφάνει με το αόρατο πνεύμα της όλα τα ζωντανά όντα σε έναν πολύπλοκο και σύνθετο τάπητα της ζωής. αλλά ούτε και ο εφησυχασμός της άγνοιας. φέρει ήδη βαρύτατα τα τραύματα από την ανθρώπινη παρουσία. Ό π ω ς σε μια πέτρι­ νη οικοδομή. αν κάποιες πέτρες αφαιρεθούν. Τούτο οφείλεται πρωταρχικά τόσο στις μη συνειδητές ενέργειες μας. δεν είναι βέβαιο ποια . Θα ήθελα να εκφράσω τη βαθιά μου ανησυχία γι' αυτό τον τάπητα ζωής πά­ νω στον πλανήτη μας. Αυτός ο ιδιόμορφος και θαυμαστός πλανήτης. η τίγρη. «Η ζωογόνος δύναμη». ακόμη κι αν είναι έντομα ή φυτά. Αυταπάτες δεν χωρούν. εν πολλοίς. Η δοκιμασία ενός πολιτισμού Ό Σ Α ΕΞΕΤΕΘΗΣΑΝ ΣΤΙΣ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ κινούνται γύρω α π ό μια κεντρική επισήμανση: Το τέλος της δεύτερης χιλιετίας ―παρ' όλο που .από τα στοιχεία του μπορεί να θυσιασθούν χωρίς συνέπειες. άγνωστης λειτουργίας αυτού του οικοσυστήματος. Τη χλω­ ρίδα και την π α ν ί δ α ενός τόπου συνδέουν δεσμοί εσωτερικοί . τώρα ή αργότερα. μοιάζει με την καταστροφή σελί­ δων ενός πανάρχαιου βιβλίου. να καταρρεύσει. Η ισορροπία του πολύπλοκου οικοσυστήματος που απετέλεσε το λίκνο της ζωής έχει επι­ κίνδυνα διαταραχθεί από το περιούσιο δημιούργημα αυτής της ίδιας της ζωής. Το πρόβλημα δεν είναι να διασωθούν μόνον ο ρινόκερως. μπορεί ολόκληρη. της καταστροφής του περιβάλλοντος και της απώλειας της βιολογικής ποικιλίας». Καταστρέφεται διαρκώς με φοβερό ρυθμό. Τα πλούσια και υπέροχα νήματα χάνονται κάτω από την πίεση της ρύπανσης. ή οι χελώ­ νες που ενδημούν στα Ελληνικά παράλια. με την ευκαιρία μιας έκθεσης ζωγραφικής της για το πε­ ριβάλλον.146 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ κού ή του Θερμαϊκού― σε ασφυξία και τον πληθυσμό των θαλάσσιων ορ­ γανισμών σε τραγική μείωση ή εξαφάνιση.α ν υπάρχουν. σημειώνει η Άβα Ορφανουδάκη. που δεν έχουν ακόμα διαβαστεί.και το στρείδι στον θαλάσσιο βυθό με την ορχιδέα του δάσους αποτελούν μέρος ενός εύθραυστου οικοσυστήματος που λειτουργεί με ευαίσθητες ισορρο­ πίες. Δεδομένης της πολύπλοκης και. Το ότι η ποικιλία των ειδών αποτελεί βασικό στοιχείο της ίδιας της παρουσίας της ζωής δεν γίνεται εύκολα κατανοητό από τον άνθρωπο. όσο και στη συνειδητή απληστία μας.

ασφαλώς. μεγάλες είναι οι κατακτήσεις της επιστήμης και ότι η πρόοδος της τεχνολογίας είναι ικανή να απαλλά­ ξει το ανθρώπινο είδος από πολλά προβλήματα. ασφαλώς. Είναι αναμφισβήτητο ότι οι αντιλήψεις ή πρακτικές που οδήγησαν σ' αυτόν τον τύπο αναπτύξεως είναι βαθύτατα ριζωμένες στον σύγχρονο πολιτισμό. κατά την ίδια περίοδο. και ο ρόλος των οικοσυστημάτων ή οι χημικές διεργασίες στην ατμόσφαιρα. ονόμασαν σοσιαλι­ στικό. που οι ιστορικοί ονόμασαν καπιταλιστικό· και που. δεν υπήρχε ίσως ο χρόνος να αφομοιωθούν οι πληροφορίες και να καταστεί συνείδηση η πραγματικότητα της απειλής. δεν συμμερίζονται την απαισιοδοξία ως προς τα περιθώρια που υπάρχουν να αποφευχθεί το χειρότερο . ως προς τον σεβασμό του περιβάλλοντος τουλάχιστον. που οφείλεται ίσως στη γεωκεντρική αντίληψη για τον κόσμο -που εδέσποζε επί αιώνες. καθημερινή πια εμπειρία για τον άνθρωπο. Έτσι. είτε στις μεγάλες πόλεις ασφυκτιά είτε στη θάλασσα ή τη φύση αναζητά τη διέξοδο. άλλωστε. οι ιστορικοί και πάλι. Άλλες υποδηλώνουν μια εκπλήσσουσα αφέλεια. Ακόμη πε- . από τις πρακτικές και αντιλήψεις της αναπτύξεως είναι. Ασφαλώς. για παράδειγμα. Αν ληφθεί υπ' όψιν ότι. θα αποτελέσει και τον κύριο μοχλό για την αναστροφή της πο­ ρείας. Κάποιες από τις αντιλήψεις αυτές. η κατάληξη αυτή των πραγμάτων έχει δυσδιάκριτες τις ερμηνείες. Το πρόβλημα είναι ότι η αναστροφή αυτή προϋποθέτει τολμηρές απο­ φάσεις. ανακλούν στο βιολογικό μας παρελθόν: Ότι η φύση υπάρχει για να εξυπηρετεί τις αν­ θρώπινες ανάγκες και ότι με τα άλλα είδη ζώων ευρισκόμαστε εξ ανά­ γκης σε εμπόλεμη κατάσταση. για παράδειγμα. Πολλοί. πολλές από τις γνώσεις ή τα προβλήματα που αναφέρονται στο περιβάλλον έχουν πρόσφατα μόνον και με πολλά κενά κατανοηθεί από την επιστήμη.βρίσκει τη Γη και τους κατοίκους της απειλού­ μενους από μιαν ανάπτυξη χωρίς μέτρο· που μήτε το φυσικό περιβάλλον σέβεται. Αποτελούν. πιθανόν. παγκόσμια συνεργασία και ατομική υπευθυνότητα. απεδείχθη ότι δεν διέφερε πολύ α π ό το σύστημα που. Άλλες. συνέπειες ενός κοινωνικού συστήματος. που δίκαια βρίσκεται στο επίκεντρο των επι­ κρίσεων. ούτε οι συνέπειες της καταστροφής μπορούν να αμφισβη­ τηθούν.Η ΓΗ ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΕ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 147 είναι ορόσημο αυθαίρετο.και υπο­ λογίζουν ότι η τεχνολογία. τέλος.και στην άγνοια: Η πίστη για το ανεξάντλητο. Η πολυπλοκότητα. ούτε η έκταση. των ενεργειακών πηγών της Γης και τις απέραντες δυ­ νατότητες των φυσικών της πόρων. Όποιες και αν είναι πάντως οι αιτίες γι' αυτήν την αλόγιστη στάση. αλλά και τις πραγματικές ανάγκες του ανθρώπου αλλοιώνει.

κίνη­ τρα ιδιοτελή ή και στοιχεία υστερίας. και βήμα προς την ορθή κατεύθυνση. δεν παύει στο σύνολό του να συνι­ στά ένα βήμα σημαντικό. γράφει ο Α.148 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ ρισσότερο. Το δε «σύνδρομο των συνόρων» είναι πάντοτε μια γραμμή ψυχολογικής αυτοά­ μυνας για τον άνθρωπο: Έ ξ ω από τη δική του περιοχή ή ιδιοκτησία. Ταυτόχρονα. εθνική και διεθνή κλίμακα». «ότι η ανθρωπότητα μπήκε σε μια εντελώς νέα εποχή. που προσήγγισαν άλ­ λωστε τις μέχρις εχθές εχθρικές υπερδυνάμεις. Οικολογι­ κά κινήματα δραστηριοποιούνται ή πολιτεύονται σε πολλές χώρες. κάποιες φορές από γνήσια ανάγκη και κάποτε από άγνοια ή αναισθησία. Ενώ δε τα βιο­ μηχανικά κράτη χρεώνονται από βουλιμία ενεργειακή και διεκδικούν την μερίδα του λέοντος σε κάθε μορφής ρύπανση. Διότι ο χάρτης του πλανήτη αποκαλύ­ πτει μια τεράστια ποικιλία κρατών και εθνοτήτων. αφού ένα πυρηνικό ατύχημα. ένα ευρύτατο φάσμα πολιτικών συστημάτων. Η αντι­ μετώπιση των προβλημάτων είναι ένα συλλογικό έργο. Ο . Αυταπάτη βαθύτατη. την τελευταία ιδίως δεκαετία. Μεμονωμένα έθνη ή σε συνεργασία μετα­ ξύ τους έχουν νομοθετήσει συγκεκριμένα μέτρα για την προστασία του περιβάλλοντος. προϋποθέτει αλλαγή νοοτροπίας και αξιών. ενώ σε διεθνές επίπεδο το πρόβλημα τίθεται με αυξανό­ μενη έμφαση. Ό σ ο και αν πίσω από το οικολογικό αυτό ενδιαφέρον αναγνωρίζει κανείς συχνά αφέλειες. υπάρχει μια θεαμα­ τική αύξηση της ευαισθησίας των ίδιων των κατοίκων της Γης. οι διαμαρτυρίες παίρνουν συχνά τη μορφή συγκρούσεων με την αναπτυξια­ κή νοοτροπία. τα λεγόμενα «υπό ανάπτυξιν» κράτη σύρονται ή επιθυμούν την ίδια ταυτότητα προόδου. που επιβάλλεται να γίνεται σε τοπική. η καταστροφή δεν τον αφορά. Βεργανελάκης. η ρύπανση των υδάτων ή η καταστροφή του όζοντος δύσκολα αναγνωρίζουν εθνικά και ατομικά σύνορα. Είναι αλήθεια ότι. για την οποία το παρελθόν δεν μπορεί να απο­ τελέσει παράδειγμα. Ενώ όμως η σχετική αφύπνιση των εθνών και του ανθρώπου ως προς τους οικολογικούς κινδύνους είναι μια νέα και σημαντική παράμετρος. Και εδώ έγκειται η δυσκολία. ενώ τα μέσα ενημερώσεως αφιερώνουν μεγάλο μέρος στην πληροφόρηση και επισήμανση των κινδύνων. Τα καταιγιστικά πολιτικά γεγονότα. τα περιθώρια για κάποιου είδους αισιοδοξία παραμένουν αναιμικά. «Χρειάζεται να καταλάβουμε». άνοιξαν τον δρόμο για σταδιακή μείωση των εξοπλισμών και ματαίωση των σχεδίων για την πα­ ραγωγή νέων ―και τερατωδών― όπλων. βιοτικού επιπέδου και βαθμού παιδείας. κάποια αναμφισβή­ τητη πρόοδος έχει συντελεσθεί. Τα τελευταία σαράντα χρόνια ο άνθρωπος άρχισε να αλληλεπιδρά με τη φύση και με καινούργια μέσα και τρόπους. Το πε­ ριβάλλον της Γης αλλού θίγεται από ισχυρά συμφέροντα.

Διότι οι διεθνείς διαδικασίες είναι πολύπλοκες και χρονοβόρες . σε μια εποχή καταναλωτισμού που εκτρέφει αντίθετες αξίες. που θα μείνει στην ιστορία ως «Πόλεμος του Κόλπου». Διότι η πρόοδος. σ' αυτόν καθ' εαυτόν τον εσωτερικό άνθρωπο και στην ανάγκη του να υπάρξει με τους άλλους. Ελάχιστα αναφέ­ ρεται σε ποιοτικές παραμέτρους. συνήθως. είναι ανάγκη να θιγεί το συμφέρον ατόμων. Συχνά. μέχρι τώρα.Η ΓΗ ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΕ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 149 λόγος είναι ότι ο πλανήτης έχει ήδη τραυματιστεί σοβαρά· και το κοινω­ νικό κόστος ή η δράση που απαιτούνται για μιαν αργή ανάκαμψη υπερ­ βαίνουν κατά πολύ τις παρούσες δυνατότητες κινήσεων. λοιπόν. κυριαρχούν άφθαρτες στα τοπία της Γης. Οδηγεί. χρειάζεται ίσως κάτι ριζικότερο από τις βραδύτατες κινήσεις σε τοπικό ή παγκόσμιο επίπεδο. όμως. Το συμπέρασμα έχει. μια δραματική διάσταση. Αυτό που χρειάζεται. Η τυφλή επιδίωξη της ανόδου του ατομικού ή εθνικού εισοδήματος δεν οδηγεί πάντοτε στην άνοδο του βιοτικού -με την έννοια του βίου. έδειξε με δραματικό τρόπο τον εγγενή παραλογισμό και τους κινδύνους που ενεδρεύουν στην ανθρώπινη πορεία. στην αρμονική ισορροπία του ανθρώ­ που με το περιβάλλον του. μήτε η χρήση των φυτοφαρμάκων έχει περιοριστεί. για τις οποίες μια απλή απαγόρευση θα ήταν αρκε­ τή. Η περιβαλλο­ ντική κρίση είναι. έρμαιο δυνάμεων που στηρίζουν την εξουσία τους στην ισοπέδωση τη δική τους και της φύ­ σεως. Έτσι. προσκρούει στις φοβερές κοινωνικές ανισότητες μεταξύ των εθνών. σε θρησκευτικές προκαταλήψεις ή ακόμη και στην αδυναμία ενός γενικά παραδεκτού τρόπου υλοποιήσεως του ελέγχου. περίπου ταυτίζεται με τα τεχνολογικά αγαθά και τη βελτίωση των οικονομικών παραμέτρων.επιπέδου. των εξοπλισμών ή της πα­ ραγωγής διοξειδίου του άνθρακος. σε πρωτογενές επίπεδο. ομάδων ή εταιριών για να βελτιωθούν τα πράγματα . τα λύματα των ξενοδοχείων και των βιομηχανιών εξακολουθούν να μολύνουν τις θάλασσες. για παράδειγμα.και η απαραίτητη εμπι­ στοσύνη -ως προς τη μείωση. Ο πρόσφατος πόλεμος. είναι συχνά αδιανόητο. του υπερπληθυσμού παρουσιάζει εγγενείς δυσκολίες: Είναι φανερό ότι απαιτείται προοδευτικός έλεγχος των γεννήσεων σε παγκόσμιο επίπεδο.δεν είναι πάντοτε δεδομένη. συνεπώς. σε έναν άνθρωπο χωρίς σοφία και ευθύνη. Τούτο. της ζωής. κρίση του σύγχρονου πολιτι­ σμού και των αξιών του. Από το ένα μέρος ―εκείθεν του Ατλαντικού― τα υποκριτικά λόγια και η υπεροψία της υπε- . άλλωστε. είναι να αμφι­ σβητηθεί η ίδια η έννοια της προόδου και η μονομέρεια της πρακτικής της.και τούτο. στερημένο από την παρηγοριά της τέχνης και την ανάσα του διπλανού. και οι πλαστικές σακκούλες. Η αντιμετώπιση. Για να απαλ­ λαγεί η Γη από τους εφιάλτες της. επίσης.

. για τη μοίρα της κοινωνίας και για τη μοίρα του θαυμάσιου αυτού πλανήτη. δεν αποτελεί πρόταση προς το μέλλον. είναι μια αλλα­ γή του ανθρώπινου όντος ως όντος κοινωνικο-ιστορικού. και ο ίδιος ο παραλογισμός που περιέχεται μέσα στην ανάπτυ­ ξη προς όλες τις κατευθύνσεις. ενώ το ανθρώπινο είδος κατανοεί την αστρική εξέλιξη και τη δομή της κληρονομικότητας. Παρόμοιες προτάσεις προς το μέλλον δεν φαίνεται σήμερα να υπάρχουν ή. ο άνθρωπος. άμαχος πληθυσμός ή και παιδιά. την ίδια στιγμή ασθμαίνει από τα αδιέξοδα μιας αναπτύξεως και απει­ λείται από αυτοαναίρεση. αλλά το πάθος όλων για τα κοινά. δεν είναι δυνατόν να περιοριστούν και να παραμεριστούν με κανόνες καθορισμένους μια για πάντα. ωστόσο. το τελευταίο πράγ­ μα που παράγει ο σημερινός πολιτισμός είναι φρόνιμα ανθρώπινα όντα. Πλην όμως. «αλλά να κληρονομήσει την ηθική φαντασία. Οι τεράστιοι κίνδυνοι. Η εκπληκτική πρόοδος της επιστήμης. Χρειάζεται ένα ήθος της θνητότητας και μια αυθυπέρβαση του Λόγου. Ο πολιτισμός. αν υπάρ­ χουν. υπόλογος ήδη για πολλά εγκλήματα. οπλισμένος ωστόσο από τους τωρινούς διώκτες του. όπως πάντα. είναι επιτεύγματα μοναχικά. και χωρίς κανένα πραγματικό προσανα­ τολισμό της τεχνοεπιστήμης. που θα εγκαθίδρυε όχι μόνο την τυπική συμμετοχή. Δεν έχουμε ανά­ γκη από μερικούς σοφούς. Εδώ ακριβώς έγκειται το σύνθετο του φαινομένου.150 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ ροπλίας ή της τεχνολογικής τελειότητας.Τι θέλετε λοιπόν. μνημεία που κληρονόμη­ σαν οι αιώνες. Bronowski. Αυτό που χρειάζεται είναι κάτι περισσότερο ακόμα από μια μεταρρύθμιση της ανθρώπινης διάνοιας. τα πι­ στεύω και η επιστήμη θα αφανιστούν όλα μαζί». σημειώνει ο J. Τα θύματα. Από το άλλο ―εντεύθεν της δη­ μοκρατίας― ένας κήρυκας θεοκρατίας και φανατισμού. πάνω στον οποίο γεννηθήκαμε. Ό π ω ς τονίζει ο Κορνήλιος Καστοριάδης: «Και εδώ βρίσκεται το έσχατο σημείο του προβλήματος. ούτε από κά­ ποιο συμβούλιο σοφών. π α ρ ' όλο που η ανθρωπότητα ελέγχει σε μεγάλο βαθμό τις φυσικές δυνάμεις και έχει απαλλαγεί από επιδημίες. Σήμερα. Χωρίς αυτήν. δεν ήσαν υπεύθυνα για το ένα ή για το άλλο: Στρατιώτες. Ν' αλλάξετε την ανθρωπότητα. Μια τέτοια πρόταση προς το μέλλον μπορεί να εκπορεύεται από το παρόν ή το πα­ ρελθόν. Κι αν μου έλεγε κανείς: .και αυτό με τη σειρά του απαιτεί ένα ριζικό ανασχηματισμό της κοινωνίας ως κοινωνίας πολιτικής. ανεξακρίβωτη ακόμη στις συνέπειες της οικολογική κατα­ στροφή. είναι μια πρόταση προς το μέλλον. αυτή καθ' εαυτήν. Έχουμε ανάγκη να αποκτήσουν και να ασκή­ σουν τη φρόνηση όλοι οι άνθρωποι . «Δεν είναι έργο της επιστήμης να κληρονομήσει τη Γη».

η κοκκινόχρωμη Κόμη της Βερενίκης.και να ενι­ σχύσει ό.τι σπουδαίο συνιστά τον άνθρωπο και τις προοπτικές του. τα πουλιά ή τα ποτάμια των ανακτόρων. ενώ έχει συνείδηση των λαμπρών αστερι­ σμών του Ωρίωνα και του Υδροχόου. κάτι απείρως πιο μετριοπαθές: να αλλάξει η ίδια η ανθρωπότη­ τα τον εαυτό της. είναι η μόνη που μπορεί να αποκαταστήσει έναν πο­ λιτισμό σε αρμονία με τη φύση και τον εσωτερικό άνθρωπο .ούτε. όπως το έχει κάνει ήδη δυο τρεις φορές στην Ιστορία». . Μόνο που η Βασίλισσα δεν θα υπάρχει πια . έννοια ουτοπιστική όσο και απόλυτα αναγκαία. τα εκφραστικά μάτια και τα χέρια της. θα εξακολουθεί να νοσταλγεί το κεφάλι της Βασίλισσας. Ο μετασχηματισμός της ανθρωπότητας. Αλλιώς.Η ΓΗ ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΣΕ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 151 Θα απαντούσα: .Όχι. αλλοιμονο. τα ίδια τα επιτεύγματα του μέχρι τώρα πολιτισμού του.

από τη σφαί­ ρα της θρησκείας και της μεταφυσικής. Α π ρ ί λ ι ο ς 1991. Το Σύμπαν και η θέση του ανθρώπου σ' αυτό. Εξέλιξη που οδήγησε. παρά μόνο υπαινικτικά. μ' έναν αναπό­ φευκτα ατελή τρόπο. Συχνά. Δεν ήταν όμως στις προθέσεις του συγγραφέα να θίξει. και ως προς τη βιολογική πορεία του ανθρώπινου είδους. Και αν διδάσκεται κα­ νείς κάτι από την ιστορία της επιστήμης. Τούτο. στον άνθρωπο και στην κυριαρχία του επί της Γης. από τύχη ή αναγκαιότητα. τη μακρά πορεία από την εκρηκτική γέ­ νεση του Σύμπαντος στη σιωπηλή εξέλιξη της ζωής. είναι ότι μερικά από αυ­ τά θα λυθούν. η επιστημονική γνώση κινείται σε τεθλασμένη. δεν φαίνεται ικανό να αλλοιώσει την εικόνα που αναδύεται από την εκπληκτική πρόοδο των τελευταίων δεκα­ ετιών. ως προς τις κοσμολογικές απόψεις που εξετέθησαν εδώ. Είναι μια μετατόπιση που έχει πολυδιάστατες συ­ νέπειες. 15 δ ι σ ε κ α τ ο μ μ ύ ρ ι α χ ρ ό ν ι α μετά τη Μεγάλη Έκρηξη Τ ο ΠΑΡΟΝ ΒΙΒΛΙΟ επιχείρησε να περιγράψει. ωστόσο.Επίλογος ή επιμύθιο Η ρ ά κ λ ε ι ο . πα­ ραμένουν μεγάλα και δύσκολα ερωτήματα. ενώ θα ανακύψουν άλλα. Αντίθετα α π ' ό. Ασφαλώς. τις φιλοσοφικές ή εννοιολογικές προε- . μια μεγάλη της αλήθεια αντιμετωπίζεται με σκεπτικισμό ή ένα από τα βήματα που κάνει αναιρεί το προηγούμενο. έχει περάσει στην περιοχή της επιστήμης.τι ίσως πι­ στεύεται.

Πράγμα ωστόσο αξιοσημείωτο.σε κρίσιμες στιγμές. Μια άλλη ανάγνωση. ωστόσο. στοιχείο της καθημερινότητας η γνώση των πρώτων κλασμάτων του δευτερολέπτου κοντά στην κο­ σμογονική αρχή ή το μέλλον που μπορεί να έχει το ίδιο το Σύμπαν στην προοπτική του χρόνου . ταλαιπωρημένη από τα ευτελή της ζωής. Αν χαρακτηρίζει κάτι τη σύγχρονη επιστήμη. οι λεπτομερείς οδηγίες των κληρονομικών χαρα­ κτηριστικών -οι αποτυπωμένες σ' ένα μόνο μόριο!. αντίθετα. προσεγγίζει συ­ χνά την Τέχνη. διαφέρει σε πολλά ως προς εκείνη. αναγνωρίζει στο Σύμπαν το τυχαίο και το χωρίς νόημα. απροσδόκη­ του. ίσως. Το οικοδόμημα που κτίζει έχει λογική και συνέχεια. για παρά­ δειγμα. κατά πολύ τα ανθρώπινα μέτρα εί­ ναι η ίδια η επιστημονική υφή της σύγχρονης εικόνας για τον κό­ σμο. με εσωτερικούς δεσμούς και συνοχή. Καθηγητές σε Πανεπιστή- . οι δημιουργοί της επιστημονι­ κής γνώσης ―ερευνητές σε εργαστήρια. το είδος της αναγνώσεως καθορίζεται από τις εσωτερικές συνιστώσες ―που κανείς δεν ξέρει με βεβαιότη­ τα πώς διαμορφώνονται― του αναγνώστη. ανεξάρτητα από τα βασικά στοιχεία των επιστημονικών θεωριών. Ο συγγραφέας πιστεύει ότι. που εξελίσσεται υπό την ψυχρή αλληλουχία των φυσικών νόμων. ενώ ελάχιστες από τις γνώσεις του παρελθόντος επιβιώνουν στο πα­ ρόν. Δεν αποτελεί. Η Τέχνη λει­ τουργεί με αιχμές ―που μπορεί να ανήκουν στο παρελθόν ή το πα­ ρόν― και εκφράζει τα ανθρώπινα τον σπαραγμό και το μεγαλείο τους. Το σπουδαιότερο. νόησή του. επιφανειακά αδιαφορεί για τα αν­ θρώπινα. Και ενώ ο κόσμος αυτός. δεν είναι ο παρεξηγημένος θετικισμός της· μήτε η πληθώρα των εφαρμογών της ―για το καλό ή το κακό. Αυτό που ξεπερνά. ως προς τη μυστική ομορφιά ή την αισθητική του.αλλά ούτε η ύπαρξη των νετρίνων που ταξιδεύουν ασταμάτητα.γίνονται εύκο­ λα οικεία στον άνθρωπο και στην. οι ήπειροι που μετακινούνται σαν μεγάλες σχεδίες. ασφαλώς.154 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ κτάσεις του σύγχρονου κοσμολογικού προτύπου ή των απόψεων για τη γένεση της ζωής. Η επιστήμη. που δημιουργείται το Σύμπαν ή σχηματίζεται το πρώτο αναπαραγόμενο μόριο. όμως. Μια συγκεκριμένη ανάγνωση τους αφήνει ίσως περιθώρια για μια υπέρτατη παρέμβαση -τότε.ενός κόσμου θαυμαστού. χαρακτηριστικό της είναι η αποκάλυψη ενός κόσμου πέρα από το αισθητό και την εμπειρία .

Εφόσον της στερεί. Που. ή αλλά­ ζουν την καθημερινότητα με τη χρήση των υπολογιστών.περισσότερο. την ένταση των μεγαλουπόλεων και με μια φύση τραυματισμένη και εκδικητική. τη δίκαιη συγκρότηση του κοινωνικού ιστού. τη στιγμή που ο άνθρωπος διακηρύσσει τους επιστημονικούς του θριάμβους. φέ­ ρει τη μάσκα του ανεξήγητου. τις ποιοτικές παραμέτρους· και την υποχρεώνει να συμβιώνει με τη ρύπανση της στεριάς και των θαλασσών. Και ενώ το όνειρο αυτό εμφανίζει σε ολόκληρο τον κόσμο μια μοιρολατρική υποχώρηση ―είναι το Κακό. Οι γνώσεις. Γιατί εδώ έγκειται η αίσθηση του τραγικού που. Οδηγούν αναμφισβήτητα σε μια ζωή διαφορετική ως προς τις εξωτερικές συντεταγμένες της. Και αυτό δεν αποτελεί μόνο φάσμα για ολόκλη­ ρο τον πλανήτη. τη σχέση που έχει ο γλύπτης με τα γλυπτά του ή ένας ποιητής με την ποίηση.ΕΠΙΛΟΓΟΣ Ή ΕΠΙΜΥΘΙΟ 155 μια και νέοι στα πρώτα στάδια των σπουδών τους― έχουν. Και ενώ οι δυνατότητες αυτές επι­ τρέπουν να περιγραφεί η έκρηξη ενός υπερκαινοφανούς. απλώς. συμπιέζει και πάλι ό. Όμως. ολοένα και περισσότερο. την ενίσχυση των δημιουργικοί δυνάμεων που εν είδει μικρής φωτιάς ενυπάρχουν στον καθένα. απένα­ ντι στην επιστήμη. αγάπης και εντά­ σεως. Αποτελεί φάσμα ―και πραγματικότητα― για την ίδια την ανθρώπινη καθημερινότητα. η ανασύνθεση του κόσμου που επιχειρεί. δηλα­ δή. ένα καινούργιο φάσμα έχει αναδυθεί: το περιβαλλο­ ντικό πρόβλημα. Διότι. που αλλάζει πρόσωπο― παρα­ μένει ένα όνειρο όσο ποτέ επίκαιρο και οδυνηρό. δεν φαί­ νεται να οδηγούν σε μια ποιοτική εξέλιξη των κοινωνιών και του ανθρώπου. υπογραμμίζει τις εν δυ­ νάμει ανθρώπινες δυνατότητες. Η σημερινή πρόοδος της επιστήμης. πολιτισμό. μήτε οι δημιουργοί της επιστημονικής γνώσης είναι απαλλαγμένοι από τα σύμφυτα της εποχής ή της ανθρώπινης φύ­ σης: τον ανταγωνισμό και την ευτέλεια των επιδιώξεων. την αχρωματική όραση και την αποθέωση της μερικότητας. Σχέση βασανιστική. εν πολλοίς. Έτσι. αλ- . Κι αν έχει κάτι ανάγκη ο σύγ­ χρονος πολιτισμός.τι απετέλεσε το ουτοπικό ανθρώπινο όνειρο: Την ισορ­ ροπία με τους άλλους και τον εαυτό μας. είναι υποχρεωμένος να δεχθεί όχι μόνο την αλλοτρίωση του από ένα επίπλαστο σύστημα αξιών. ωστόσο. εν τούτοις. επιπρό­ σθετα στον παραλογισμό των εξοπλισμών και στις αυταπάτες της αναπτύξεως. είναι περισσότερη σοφία . δεν είναι πάντοτε Γνώση.

Δεν είναι. να υπερβεί το δέος και το κενό· το Κενό. Οι μονολεκτικοί προσδιορισμοί είναι κατά κανόνα επικίνδυ­ νοι. που υπήρξαν μάρτυρες στη γένεσή του. «ούτε καν την ημερο­ μηνία του θανάτου μου»― αυτός ο άνθρωπος τολμά εν τούτοις να . αλλά από βαθύτατη γνώση. αλλά την πολυπλοκότερη οργάνωση της ίδιας της ύλης. χωρίς στηρίγματα θρησκευτικά ή τον ρομαντισμό της άγνοιας. Καθώς ο εικοστός αιώνας ―αιώνας της επιστήμης αλλά και βίαιων ανακατατάξεων― πλησιάζει στο τέλος του. με αιτήματα δικαιοσύνης και ελευθε­ ρίας. Ο μετέωρος άνθρωπος ―ο εξόριστος από τον Θεό και το κέντρο του Σύμπαντος. θα πει ο Μπόρχες. αλλά και α π ό την α υ τ α π ά τ η ότι μια δίκαιη κοινωνία αποτελεί ιστορική αναγκαιότητα. Τη μόνη ικανή. Με την υποψία ότι δεν συνιστά το περιούσιο δημιούργημα μιας θεϊκής δυνάμεως. ένας νέος άνθρωπος διαμορφώνεται: Ο μετέωρος άνθρωπος. αν αυτό γίνει. Έποικος ενός ιδιόμορφου πλανήτη που ανήκει σ' έναν ασήμαντο γαλαξία. αποτελεί ένα σημείο με αδιάψευστη βαρύτητα. εν τούτοις.γνωρίζει. ότι κατέχει το κέντρο του πλανήτη και το κέντρο της ίδιας του της ιστορίας. μακριά από μια συνολική θέαση της αν­ θρώπινης πορείας η αντίληψη ότι α π ό τον βιολογικό άνθρωπο ―τον υποχρεωμένο να αμυνθεί και να εξελίξει τις ικανότητές τουπεράσαμε κάποτε στον θρησκευτικό άνθρωπο . Τούτο. κυριάρχησε ο κοινωνικός άνθρωπος· εδώ. Στη συνέχεια. τώρα θα είναι ένα χέρι όχι οδηγούμενο α π ό την ιστορία ή τον φόβο της τιμω­ ρίας. Ο μετέωρος άνθρωπος. ωστόσο.από ηθικές επιταγές που είχαν κατά κανόνα ρίζες θρησκευτικές. αλλά και η χάρις του: Τον μετέωρο άν­ θρωπο θα ισορροπήσει μόνο το άπλωμα του χεριού στους άλλους κατοίκους του πλανήτη. Διότι υπονοεί έναν καινούργιο ανθρωπισμό. μαζί με τον έρω­ τα ή την Τέχνη.156 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ λά και το υπερβολικά κοντόθωρο και αλαζονικό της οράσεώς του. και στη φύση ή τη θάλασσα. η δικαίω­ ση απαιτήθηκε επί της Γης.που μετέθετε τη δι­ καίωση και την ηθική του σε δυνάμεις ή κόσμους εξωλογικούς. ακριβώς. Μόνο που. μια νέα κατηγο­ ρία. γνώστης της ακραίας του ήττας ―«δεν γνωρίζω τίποτα». Ο μετέωρος άνθρω­ πος υποπτεύεται ήδη ότι μόνο ένας κόσμος που ξεκινά από αυτόν και καταλήγει στον Άλλο ―τους άλλους μετέωρους ανθρώπουςέχει κάποια λογική υπάρξεως ή δυνατότητα να επιβιώσει. Αυτή εί­ ναι η προσωπική ευθύνη. Απελευθερωμένος ―ο μετέωρος άνθρωπος.

Αν αυτό συνιστά το μεγαλείο ή τη Σισύφεια μοίρα του. .ΕΠΙΛΟΓΟΣ Ή ΕΠΙΜΥΘΙΟ 157 θέτει ερωτήματα που αγγίζουν την ίδια του την ύπαρξη και την ύπαρξη του κόσμου. είναι μια απάντηση που ξεπερνά κατά πολύ την επιστή­ μη.

. για νά 'ρθει πίσω γρήγορα. Και τότε σ' όλους τους θεούς. μ' είδε στον αιθέρα. πώς χάνονται οι αστερισμοί και βγαίνουν άλλοι. να λάμπω! Σ' όλους τους θεούς εκείνη μ' είχε τάξει τείνοντας ικετευτικά τα ωραία της χέρια.Καλλιμάχου Βερενίκης Κόμη Μετάφραση: ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ ΑΛΕΞΙΟΥ* Εκείνος που των ουρανών τ' αμέτρητα είδε φώτα και ξέρει πότε θ' ανατείλουν και θα δύσουν. καινούργιο χάρισμα. μ' έκανες τάμα με πολλές θυσίες ταύρων. να την κουρσέψει. μες στη νύχτα. πώς η Σελήνη πάει κρυφά προς το βουνό της Λάτμου όταν η αγάπη από τα ύψη την καλεί στη γη. το τάξιμο εκπληρώνω. όλα έγιναν! Και στο ναό των θεών εγώ δοσμένη. έφευγε προς των Ασσυρίων τη γη. πώς σκοτεινιάζει η φλογερή λάμψη του γρήγορου ήλιου. πλεξούδα απ' τα ξανθά μαλλιά της Βερενίκης. τότε που ο άντρας της απ' τον υμέναιο ξαναμμένος. αυτός. και την Ασία να υποτάξει· κ' ήρθε κι αυξήθηκαν οι χώρες της Αιγύπτου. ο Κόνων. για χάρη του αδελφού σου. Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Παλίμψηστον» που εκδίδει η Βικελαία Δημοτική Βιβλιο­ θήκη Ηρακλείου.

ρήγισσα. τ' άλογο της Αρσινόης! Με παίρνει και μέσ' απ' του αιθέρα τις σκιές πετώντας ψηλά με φέρνει και στης θεάς τα γόνατα αλαφρά μ' αφήνει. η Αφροδίτη του Ζεφύριου άκρου τ' άλογο είχε στείλει (που έχει στ' ακροθαλάσσι του Κανώπου το ναό της) για να μην είναι στου ουρανού τον ορθού τα μύρια φώτα μόνο τ' ολόχρυσο στεφάνι της Αριάδνης. στο μέταλλο όμως ποιος μπορεί ν' αντισταθεί. Οι άλλες πλεξούδες οι αδερφές μου κλαίγαν και μ' αναζητούσαν. ήρθε μετέωρο. κοιτάζοντας τ' αστέρια λατρεία στην Αφροδίτη θα προσφέρεις με λαμπάδες και με σπονδές μυρωδικών για μέ που ήμουν δική σου. Τί θέλω εγώ στους ουρανούς. Μαλλί της Βερενίκης πάλι ας γίνω. όσα θα πω χωρίς θυμό ας τ' ακούσεις. (αχ. και της Παρθένας και του Λιόντα τ' άγριου γειτονεύω τώρα τα φώτα. Μα κι αν τη νύχτα ανάερα πόδια των θεών μ' αγγίζουν. κι αν το πρωί η λευκή Τηθύς με ξαναπαίρνει. με της Καλλιστώς κοντά τ' αστέρια. όχι. Μα όταν εσύ. αλλά κ' εγώ πάνω απ' τα ύψη αυτά να λαμπυρίζω. χωρίς να θέλω· στο κεφάλι σου όρκο παίρνω.160 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ Χωρίς να θέλω απ' τα μαλλιά σου. έχω φύγει. Ναι. με φτερούγες που πάλλονταν ωθώντας τον αέρα. να πεθάνει όποιος σ' εκείνο ψεύτικο όρκο κάνει). . (Ραμνούσια κόρη. χωρίς φειδώ τα δώρα σου νά 'ναι παρακαλώ. και ο Ωρίων ας πάει να λάμπει πλάι στον Υδροχόο. αστέρι καινούργιο με τ' αρχαία μαζί με βάζει τ' άστρα. βασίλισσα. Υγρή απ' τη δρόσο στα παλάτια των θεών ως μπαίνω. και τ' άλλα τ' άστρα ολόγυρά μου ας ψιθυρίζουν για να μην πω όσα σκέπτομαι και θέλω). δε χαίρομαι τόσο γι' αυτά όσο πικρή είν' η θλίψη που είμαι μακριά από το κεφάλι της κυράς μου. και προς τη δύση στρέφομαι οδηγός του οκνού Βοώτη που αργά πολύ βυθίζεται στον Ωκεανό. δεν θα την κρύψω την αλήθεια εγώ από φόβο. όταν του Αιθίοπα Μέμνονα το αδέρφι. δώρο ιερό απ' το ξανθό σου το κεφάλι.

πιο προχω­ ρημένα από την «Κόμη της Βερενίκης» και προσεγγίζουν το επίπεδο ενός εισαγωγικού Πανεπιστημιακού συγγράμματος· τα βιβλία αυτά ση­ μειώνονται με αστερίσκο. εκδ. Η λογική του ζώντος. Στις ελληνικές εκδόσεις. Θεός και μοντέρνα Φυσική. Π α ρ ' όλο το αυτονόητο ενδιαφέρον τους. αλλά με βάση κάποια κριτήρια· το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του περιεχομένου τους. • Zakob Francois. 1989. Γένεσις: Η καταγωγή του Ανθρώπου και του Σύμπα­ ντος. ουσιώδη ρόλο έπαιξε επίσης η ποιότητα της μεταφράσεως. εκδ. Ιστορία της κληρονομικό­ τητας. Αυ­ τά που αναφέρονται εδώ δεν επελέγησαν τυχαία. ασφαλώς. .Βιβλιογραφικά Ω Σ ΠΡΟΣ ΤΑ ΒΙΒΛΊΑ ΕΚΛΑΪΚΕΥΜΈΝΗΣ ΕΠΙΣΤΉΜΗΣ. εκδ. Α: Βιβλία στην ελληνική γλώσσα • Gribbin John. Το εγωιστικό γονίδιο. Ράππα.. • Davies Paul. εκδ. βι­ βλία ή πηγές με καθαρά φιλοσοφικό περιεχόμενο δεν περιλαμβάνονται στη βιβλιογραφία. Ωρόρα. Ορισμένα από τα βιβλία είναι. Κάτοπτρο. 1989. Κάτοπτρο. τον εύ­ ληπτο και κατανοητό λόγο ή τη χρησιμότητα των πληροφοριών που πα­ ρέχουν. • Dawkins R. παρουσιάζεται διε­ θνώς ―σημείο των καιρών― μεγάλη εκδοτική δραστηριότητα.

York. Discovering the Universe. Ε. The first three minutes. Η Φυσική σήμερα . Inward Bound. LIFE. ΌΝΑ: Το νόημα της ζωής και οι γενετικές επεμβά­ σεις. The Runaway Universe. Η τύχη και η αναγκαιότητα. Μονό Ζακ. MIT Press. Κοσμολογία: Η δομή και εξέλιξη του Σύμπαντος. Tempus Books. Cosmology. Επιστημονική βιβλιοθήκη. W. εκδ. Κοντόπουλος Γ. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Προσμονή μέσα στο άπειρο.. Το κύτταρο. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. • Kaufman W. • Davies Paul. the story of the Origin and Evolution of the Universe. Κουρίλσκι Φιλίπ. Αστρονομία για όλους. . W.. Το χρονικό του Χρόνου..J. Nature and Destiny of the Universe. • Calder Nigel. London. & Κωστάκης Δ. Ρ ά π π α . World University Library. Οικονόμου. εκδ. Thursday's Universe. Ξανθόπουλος Βασίλης. Knowledge and Wonder. Αθήνα 1982. 1988. 1988. Oxford University Press. • Chaisson Eric. Περί αστέρων και Συμπάντων. 1987. G.. Κάτοπτρο. A report from the Frontier on the Origin. Basic Books. • Weisskopf Victor. New York. Creation. Ρ ά π π α . A Penguin Book. • Weinberg S. Field-E. Freeman & Company. Chaisson. 1991. 1981. Β: Βιβλία στην Αγγλική γλώσσα • Bartusial Marsia. The Emperor's New Mind. εκδ. • Parker Barry. N. Reeves Hubert. Πανεπιστη­ μιακές Εκδόσεις Κρήτης. Cosmic Dawn. Ροβίθης Πέτρος. Ρ ά π π α .J. The Cosmic Code. • Pagels Heinz. Ωρόρα. The Key to the Universe. Penguin Books. • Penrose Roger.B. • Pais Α.Αυτός ο κόσμος ο Μικρός ο Μέγας. To Αθέατο Σύμπαν. A modern view of the origin of the Universe. • Charon Jean.162 Η ΚΟΜΗ ΤΗΣ ΒΕΡΕΝΙΚΗΣ • • • • • • • • • • Hawking Stephen. εκδ. 1985. An Atlantic Montlly Press Book.. εκδ.H. Michael Joseph.Ν.

Καστοριάδης Κορνήλιος.The Science and life of Albert Einstein. Η εξέλιξη τον ανθρώπου. Κάρσον Ράκελ. Νέα Σύνορα. 1982. 1989. Σιωπηλή Άνοιξη. Pais Α. Πυρηνικά όπλα και ανθρώπινος πολιτισμός.. Sahtouris Elisabet. Oxford University Press.ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΑ 163 Γ: Βιβλία οικολογικού ή γενικού ενδιαφέροντος • • • • • • • • • • Bronowski J. εκδ. Χανιά 1961. εκδ.Ν. Subtle is the Lord . Samuel Pieere. Οι ομιλίες στην Ελλάδα. εκδ. Η Κοσμοθεωρία μου.. Οικονόμου Ε. εκδ. Πα­ νεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.. Κάκτος. From Creation to Chaos.. Ωρόρα. Οικολογία. Ύψιλον. Classic Writings in Science. Κασέτας Ανδρέας Ι. Εκδόσεις Βέργος. . Γαία. Κάτοπτρο. Το φάντασμα τον Λεονάρντο. edited by Bernard Dixon. εκδ. 1990. Γεωργουδάκης Γρηγόριος.

ο Λευτέρης Οικονόμου.Ευχαριστίες Σ ΤΗΝ ΜΙΑ Η ΤΗΝ ΑΛΛΗ ΜΟΡΦΗ ΤΗΣ. όντας ένα βιβλίο για την επιστήμη. Η «Κόμη της Βερενίκης» στάθηκε έτσι τυχερή· διότι. αλλά και της ελληνικής γλώσ­ σας. και η Βούλα Βλάχου στη δέκατη. Στη δέκατη έκδοση. περικλείεται από την ανάσα και την παρηγοριά της Τέχνης. Ο Δημήτρης Τζάνης αγάπησε ασφαλώς τη «Βερενίκη» από τη γέννησή της και. αυτός και μόνο. που είχε την τεχνική επιμέλεια του εξωφύλλου. που κατηύθυνε τις εργασίες. Η Μαρίνα Λαμπράκη. ο δικός τους έπαινος ―έπαινος των σοφιστών― ενήργησε ως καταλύτης· αλλιώς. Ο Μισέλ Ουάσεφ. υπέστη με εγκαρτέρηση τα αλλεπάλληλα κύματα των διορθώσεων και των αλλα­ γών -που συνοδεύονταν μάλιστα από μακρές απουσίες του συγγραφέα στο εξωτε­ ρικό. η «Κόμη της Βερενίκης» ίσως παρέμενε επί πολύ ακόμη στα συρτάρια. ο Βίκτωρ Αθανασιάδης διάβασε το κείμενο και έκανε πολλές χρήσιμες διορθώσεις. Ο Κώστας Γραμματικάκης. τρόπος του λέγειν γιατί ενδιαφέρθηκε για το βιβλίο περισσότερο από τον συγγραφέα του. Την πρώτη φωτοσύνθεση του βιβλίου ανέλαβε ο Εκδοτικός Οίκος «Διήρης» για λογαριασμό των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης. Ανέλαβε.και έχει κάθε δικαίωμα να υπερηφανεύεται. μοίρα δύσκολη.έκανε. Το εξώφυλλο. ολόκληρη ή κάποια κεφάλαια της. Οφείλει επίσης κάτι σοβαρότερο: Δεδομένης της τελειοθηρίας ή απλώς ανασφάλειας ως προς τα γραφόμενά του. τέλος ―ζωγραφική σύνθεση που τιμά το βιβλίο περισσότερο ίσως α π ' ό. Τη φωτοσύνθεση -διατηρώντας η ίδια την αίσθηση του κειμένου. η Μαίρη Τσούτη και ο Φώτης Καφάτος. είχε η Διονυσία Δασκάλου. για το εκδοτι­ κό αποτέλεσμα. ο Στυλιανός Αλεξίου.τι άξιζε― είναι έργο του σπουδαίου γλύπτη και φίλου Μανόλη Τζομπανάκη. όπως γίνεται με κάθε γοητευτική γυναίκα. . η Κατερίνα Κόπακα. η Μαρία Σούλα στην πρώτη έκδοση.της έκδο­ σης. απέδει­ ξε αξιοθαύμαστη γνώση των εκδοτικών μυστικών. την «Κόμη της Βερενίκης» διάβασαν μερικοί φίλοι με διάφορη Παιδεία ή οπτι­ κή των πραγμάτων. Ο συγγραφέας οφείλει πολλά στις παρα­ τηρήσεις και την κριτική τους. με ακρίβεια και ταχύτητα. κυρίως μετά την ωριμότητά της. Την επιμέλεια του κειμένου και των διορθώσεων. ο Μήτσος Κασόλας. Αυτή ήταν η τυπική της ευθύνη· διότι με την ευσυνειδησία που την χαρακτηρίζει απετέ­ λεσε τον φύλακα άγγελο ―άγγελο κυριολεκτικά ως μορφή και ως ήθος. ο Στέφα­ νος Τραχανάς. επι­ βεβαίωσε την εικόνα ενός σωστού και ταλαντούχου επαγγελματία.