Σωτήρης Αδαµίδης

Θεραπευτική των πατέρων & ψυχανάλυση
Ψυχανάλυση και ορθόδοξη ψυχανάλυση και ιερείς – ψυχίατροι Τα ψυχολογικά προβλήµατα στο παθολογικό ιατρείο

Ε Κ ∆Ο Σ Ε Ι Σ ΑΘ. ΣΤΑΜΟΥΛΗΣ 

2 Π ε ρ ι ε χ ό µ ε ν α 1. Προλεγόµενα 2. Εισαγωγή 3. Μικρές επισηµάνσεις σε µέλλοντα ταξιδιώτη 4. Ψυχίατροι – ιερείς και η σύγχυση που προκαλούν 5. Η ξεκάθαρη θέση των πατέρων 6. Organ recital και λογισµοί 7. Έτσι χωρίζουν τα ζευγάρια 8. Ψυχανάλυση και σχιζοφρένεια: οι πατέρες και ο Αϊνστάιν 9. Case report, ή πώς καταντά ένας θεολόγος ψυχαναλυόµενος 10. Λίγη γεύση από το διάλογο θεολογίας –ψυχανάλυσης: παράνοια εδώ και τώρα! 11. Το προτεσταντικό µίξερ 12. Αγχώδης νεύρωση και λογισµοί 13. Μια άγνωστη συνέντευξη: ποιµαντική made in usa 14. Σεξουαλικότητα και πνευµατικότητα 15. Άλλος για το ‘’ταξίδι’’: ψυχίατροι, ψυχασθενείς και ψυχική νόσος 16. ‘’Μαγικές θεραπείες’’ υπακοή και θαύµατα 17. ‘’Έτσι αχρηστεύεται χωρίς λόγο’’ 18. ‘’Όλην συγκροτήσαντες την της ψυχής επιστήµην’’ 19. Επίλογος 20. Πηγές – βοηθήµατα – βιβλιογραφία: Ξενόγλωσση Ελληνική 21. Παραποµπές 03 06 08 10 11 13 14 16 18 19 22 24 26 28 29 32 34 36 37 41 41 46 48

Σελίδα 2 από 54 

3

Π ρ ο λ ε γ ό µ ε ν α
Το ερώτηµα, που – ως µη όφειλε – τίθεται από µερικούς ιερείς – ψυχιάτρους µέσα στην εκκλησιαστική κοινότητα, είναι αν θα έπρεπε να εισάγονται και να εφαρµόζονται οι αντιλήψεις της ψυχολογίας στην πνευµατική ζωή και τα µεν ‘’ψυχολογικά’’ λεγόµενα προβλήµατα να παραπέµπονται a priori στην ειδικότητα της ψυχιατρικής και δη της ψυχανάλυσης την οποία ασκούν, τα δε ‘’πνευµατικά’’ στους ιερείς – πνευµατικούς. Ασφαλώς είναι παραπλανητικό το δίληµµα. Και αυτό φαίνεται από το ότι αφενός οι ίδιοι παραπέµπουν κάθε δυσκολία σχέσης στην ψυχιατρική, ως καθ’ ύλην αρµόδια, επειδή έχουν µάθει να βλέπουν τα πάντα από τη µεριά της ψυχολογίας, και αφετέρου από το ότι δεν κάνουν διάκριση σαφή ανάµεσα σε ψυχολογικά και πνευµατικά ζητήµατα κατά την πατερική διδασκαλία, όταν κάνουν την παραποµπή στους ειδικούς, γιατί αυτή η διάκριση είναι αδύνατη για την ψυχολογία. Βέβαια, αλλιώς µας τα λέει ο πάστορας και ψυχαναλυτής Anton Boisen, πρώτος διδάξας και παράδειγµα για τους δικούς µας: ‘’στην ψυχική διαταραχή διαλεγόµαστε µε πρόβληµα το οποίο είναι κατ’ ουσίαν πνευµατικής φύσεως’’, φωνάζει (στο Journal of Pastoral Care, 5: 1, p. 8, 1951). Για να πάρουµε λοιπόν ένα ‘’κατ’ ουσίαν πνευµατικής φύσεως πρόβληµα’’ και να το αντιµετωπίσουµε µε τις αρχές και τις µεθόδους της ψυχολογίας, θα πρέπει να εξετάσουµε αν αυτές είναι συµβατές µε την ορθόδοξη πνευµατικότητα και το τι λένε οι πατέρες γι’ αυτά τα θέµατα, κάτι το οποίο θα αποπειραθούµε σ’ αυτή τη µελέτη. Για µια µεγάλη οµάδα ανθρώπων, που αγαπούν την ορθόδοξη νηπτική παράδοση, τα πράγµατα δεν είναι έτσι, όπως τα βλέπουν αυτοί οι κληρικοί. ∆εν αρνούµαστε ότι υπάρχει παθολογία στο χώρο της εκκλησίας, των πιστών, αλλά ακόµα και των πνευµατικών. ∆εν κατέχουµε εµείς το µέτρο που κρίνει το βαθµό ορθοδοξίας του κάθε µέλους της. Αν όµως δέχεται κανείς την αλήθεια της εκκλησίας, είναι λογικό, όταν έχει πρόβληµα, να ξεκινά από εκεί, ρωτώντας τον πνευµατικό του για τη δυσκολία που αντιµετωπίζει. Αν όχι, ζητά τη συνδροµή της ψυχιατρικής (κάτι που έτσι κι αλλιώς πράττουν όσοι δεν αναγνωρίζουν πνευµατική συνιστώσα στις δυσκολίες τους). Και αν, εφαρµόζοντας τις συµβουλές ενάρετων ποιµένων, συνεχίζει να έχει προβλήµατα και έχει την ευλογία του πνευµατικού του, πάλι µπορεί να απευθυνθεί στην ψυχιατρική, για να βοηθηθεί µέσα από την ταπείνωση που συνεπάγεται µια τέτοια εξέλιξη και πορεία.1 Άλλο πράγµα όµως είναι αυτό και άλλο να δίνουν γραµµή κάποιοι ποιµένες για ψυχιατρική αντιµετώπιση κάθε δυσκολίας, να βγάζουν από την εξοµολόγηση ανθρώπους που κατέφυγαν σ’ αυτήν, ή και να αρνούνται να δεχθούν πονεµένους ανθρώπους, αν προηγουµένως δεν υποστούν ψυχοθεραπευτικό χειρισµό (!), σαν να υπάρχουν στεγανά για τη χάρη του Θεού και περιοχές όπου δεν µπορεί να λειτουργήσει ή δεν έχει αρµοδιότητα (υποστηρίζουν ακόµα και αυτό σε κείµενά τους, στα οποία θα αναφερθούµε στη συνέχεια). Σελίδα 3 από 54 

4 Το πού θα κατευθυνθεί κάποιος που θέλει βοήθεια, είναι ένα τεράστιο ζήτηµα. Και σ’ αυτό το ερώτηµα, όπως και σε άλλα που αφορούν τις ιδιαιτερότητες, τις συµβατότητες ή ασυµβατότητες των µεθόδων αυτών µε την ορθόδοξη πνευµατικότητα, θα προσπαθήσουµε να απαντήσουµε στις σελίδες που ακολουθούν. Σηµαντικές απαντήσεις δίνονται στο τέλος του βιβλίου από την ξένη βιβλιογραφία. Το ζήτηµα που διαπραγµατευόµαστε είναι απλό για όσους έχουν καθαρή µατιά στα πνευµατικά προβλήµατα και αυτό προϋποθέτει απλανή οδηγό, κάτι βέβαια όχι και τόσο αυτονόητο στις µέρες της σύγχυσης που ζούµε. ∆όξα τω Θεώ, όµως, δεν έχουµε στερηθεί την πολύτιµη σοφία τους. Και πάλι δόξα τω Θεώ που µας έµαθαν ότι µπορεί να έχουµε διαφορετική οπτική πάνω σ’ αυτά ή σε άλλα θέµατα, αλλά αυτό δεν επιτρέπεται να µας οδηγεί σε εµπάθεια κατά προσώπων, που δεν συµπίπτουν µαζί µας στον τρόπο προσέγγισης. ∆ιατυπώνουµε λοιπόν ξεκάθαρα την άποψή µας: περνάµε δύσκολες µέρες. Οι περισσότεροι από εµάς βιώνουν τη σύγχυση και την πνευµατική αταξία ως καθηµερινό ενδιαίτηµα. Τα ουσιώδη του βίου στην απέλπιδα προσπάθεια για ψυχική υγεία ιεραρχούνται ως έσχατα από τον πολιτισµό που εκπέµπει η κοινωνία µας δια των µέσων µαζικής επικοινωνίας, από το σύστηµα της παιδείας που ακολουθούµε, από την εκκλησιαστική αγωγή που δεχόµαστε, και πρόσφατα, και από τους πνευµατικούς ταγούς – ανανεωτές! Έχουµε γεµίσει από «καλούς» ανθρώπους, που δεν έχουν και πολλή σχέση µε την αλήθεια, ο ορισµός της οποίας επιχειρείται ένθεν κ’ ακείθεν µε τραγικά αποτελέσµατα. Σ’ αυτή τη σύγχυση συµβάλλουν, κατά τη γνώµη µας, τελευταία – ίσως χωρίς να το θέλουν – και αρκετοί ιερείς που ασκούν και την ψυχιατρική ως επάγγελµα, ασπαζόµενοι σε µεγάλο βαθµό, όπως είναι φυσικό, και τις µεθόδους και τις αρχές και τον τρόπο σκέψης όσων την θεµελίωσαν, αλλά και τις προεκτάσεις της εφαρµογής αυτών των αρχών στον τρόπο προσέγγισης της αγωνίας του σύγχρονου ανθρώπου, ιδιαίτερα µέσα από την οπτική της ψυχανάλυσης. ∆ιαφωνούµε µε την επιχειρούµενη εκ των έσω σύγχυση! Καταθέτουµε την εµπειρία εικοσιπέντε ετών στο χώρο της ιατρικής στο χειρισµό συνανθρώπων µας µε παθολογικά και ψυχολογικά προβλήµατα. Καταθέτουµε επίσης αυτά που µάθαµε στην ευλογηµένη συνάντησή µας µε ό,τι πιο αυθεντικό από πνευµατική άποψη είχαµε τη χαρά και την ιδιαίτερη τιµή να γνωρίσουµε: τους αγίους γέροντες του αιώνας µας. Τις δικές τους κυρίως απόψεις αντιπαραθέτουµε στις απόψεις της άλλης πλευράς και κάθε φορά που το κάνουµε, νιώθουµε την αµηχανία των συγκεκριµένων συναδέλφων και την αδυναµία µας δώσουν πειστικές απαντήσεις σε ερωτήµατα όπως, π.χ., για ποιο λόγο είναι αναγκαία και ικανή συνθήκη για την επιτέλεση του ποιµαντικού τους έργου η παράλληλη ιδιότητα του ψυχιάτρου; Για ποιο λόγο είναι καλύτεροι ή ‘’αποτελεσµατικότεροι΄΄ ιερείς όσοι έχουν αυτά τα τεκµήρια γνώσης, από όσους ακολουθούν τον «απλοϊκό» βίο των «αγαθών» γερόντων;

Σελίδα 4 από 54 

5 Γιατί πρέπει να εκπαιδευτούν στην ψυχανάλυση οι πνευµατικοί, όπως ήδη επιβλήθηκε µέσω ειδικών σεµιναρίων και εκπαιδεύσεως; Ποια η σκοπιµότητα των στηµένων – δήθεν – διαλόγων µε την ψυχιατρική (διάβαζε ψυχανάλυση), που µε την προκρούστειο λογική θέλουν να µας πείσουν ότι είναι αναγκαία για την αυτογνωσία µας, προκειµένου να προχωρήσουµε στο ευλογηµένο χωραφάκι που µας άφησαν κληρονοµιά οι πατέρες; Γιατί έχουν πάρει εργολαβικά και επειγόντως πάνω τους το «έργο» της επιµόρφωσης των ορθοδόξων ποιµένων, µοναχών, θεολόγων, λαϊκών στις αρχές της φροϋδικής σχολής; Γιατί θα πρέπει ο ιερέας που διακονεί λ.χ. σε νοσοκοµείο να έχει, σώνει και καλά, τέτοιες γνώσεις και επαγγελµατική ιδιότητα ψυχιάτρου; Επειδή, όπως λένε, έτσι θα εξασφαλίζει την αποδοχή του, ως άµεσου συνεργάτη τους από τους άλλους επαγγελµατίες υγείας;2 Εµείς νοµίζουµε ότι τότε ακριβώς, όταν δηλαδή ο ιερέας, που υπηρετεί σε νοσηλευτική µονάδα είναι και ψυχίατρος (ή µετέρχεται τις µεθόδους της επιστηµονικής ψυχολογίας – που σπούδασε στα γνωστά σεµινάρια – στην αντιµετώπιση των πασχόντων), δε θα είναι αποδεκτός, γιατί ακριβώς θα αποτελεί και απειλή για τους άλλους επαγγελµατίες υγείας (διάβαζε: λαϊκούς ψυχιάτρους), µιας και ο δικός µας κατεβαίνει στο επίπεδο του «επαγγελµατία» υγείας! Αλήθεια, αµοιβή θα παίρνει ως επαγγελµατίας ο ιερέας, όπως κάνουν ήδη στα ιατρεία τους οι ψυχίατροι ιερείς, ή όχι, προκειµένου να διακονήσει τον πάσχοντα στο νοσοκοµείο; (Βασικός κανόνας στην ψυχιατρική είναι ότι, αν δεν πληρώσεις, δεν έκανες τίποτα στην επίσκεψή σου στο γιατρό! Κάποιος πρέπει να τους πει από τις άλλες ειδικότητες για τις εκατοντάδες φορές που πάει µια χαρά η θεραπεία χωρίς αµοιβή... Για να µην πούµε ότι πάει και καλύτερα). Μήπως θα ήταν και περισσότερο αποδεκτός από τους άλλους «επαγγελµατίες υγείας» και τους ίδιους τους ασθενείς, αν κυκλοφορούσε, αντί µε το αντιαισθητικό ράσο, µε µία κοµψή ιατρική µπλούζα, κολλάρο, χωρίς γένεια; Μήπως τέλος, θα έφευγε από τους ασθενείς και το άγχος του θανάτου, αν αντί για ιερέας (που πάντα τους φέρνει στο νου τις δυσάρεστες σκέψεις του τέλους της ζωής...) τους χάιδευε τα αυτιά ένας λαϊκός ψυχίατρος, µε τις απενοχοποιητικές του ψυχαναλυτικές θεωρίες, όπως ήδη συµβαίνει; Άντε τώρα εσύ να τους µιλάς για εξοµολόγηση και παράδεισο... ∆ίκαια θα ρωτούσε κάποιος: µα πατέρες, αν είναι να πάτε κι εσείς να λέτε τα ίδια που λένε κι οι άλλοι, ποιος ο λόγος; Εκείνοι τα λένε καλύτερα! Κάνετε εκείνο που δεν µπορούν οι άλλοι και που µε τη Χάρη του Θεού µόνο εσείς µπορείτε! ∆ώστε στους ασθενείς του όποιου νοσοκοµείου το µήνυµα της αγάπης, µε το σχήµα, το λόγο, τα ακουστικά, τα φάρµακα των πατέρων (ladose και lexotanil – µεταφορικώς ή κυριολεκτικώς – µπορούν να πάρουν και µόνοι τους)... Πού να χωρέσουν, αγαπητοί µου, σε τέτοιες λογικές µέσα κάποιοι αγράµµατοι Ευµένιοι, παπαΠλανάδες, Γκαγκαστάθηδες και άλλοι ων ουκ έστιν αριθµός, που µοναχά µε ένα τριµµένο3 πετραχήλι έλιωσαν µέσα σε σανατόρια, ψυχιατρεία και λεπροκοµεία; Ήταν δυνατόν να βοηθούν τους ασθενείς «χωρίς

Σελίδα 5 από 54 

6 να έχουν αξιοποιήσει τις κατακτήσεις της Ποιµαντικής Ψυχολογίας και τα παραδείγµατα των πρωτοπόρων ποιµαντικοψυχολόγων της δυτικής χριστιανοσύνης»;4 Μάλλον όχι, αν τους πιστέψουµε, ή τουλάχιστον όχι και τόσο αποτελεσµατικά, όσο αν είχαν µαθητεύσει κοντά στους πρωτοπόρους...

Ε ι σ α γ ω γ ή
«Τι φάρµακα επιζητείς τα µηδέν ονήσαντα; Σαυτόν προ της ανάγκης ιάτρευσον. Σαυτόν ελέησον, τον γνήσιον της ασθενείας θεραπευτήν. Σαυτώ προσάγαγε το σωτήριον όντως φάρµακον.. Εάν όλον εισδέξη τον Λόγον, πάσας τας Χριστού θεραπείας επί την σεαυτού συνάξεις ψυχήν, ας κατά µέρος έκαστος τεθεράπευται». Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος ‘’Society blindly regards psychiatry as safe medicine, a position that is very comfortable, since people who reject it are likely to wind up with psychiatric labels themselves’’ Jeanine Grobe Το ότι η ψυχική υγεία είναι το µεγαλύτερο πρόβληµα δηµόσιας υγείας, µε συχνότητα που διαρκώς µεγαλώνει, όπως φαίνεται από τα ψυχιατρικά προβλήµατα, που προκαλούν τεράστια ψυχική οδύνη και ανικανότητα, έχει φυσικά την εξήγησή του. Ο µισός σχεδόν πληθυσµός της Αµερικής πάσχει από κάποια σχετική διαταραχή µε το 30% να αναφέρεται στους τελευταίους12 µήνες κατά τους ερευνητές Sartorius & Higgins5 σε αντιπροσωπευτικό δείγµα πληθυσµού. Φαίνεται ότι οι πρωτοπόροι κατά τους ιερείς ψυχιάτρους θεραπευτές και η κουλτούρα που τους γέννησε, όχι µόνο δεν κατάφεραν να τους βοηθήσουν, αλλά κατόρθωσαν το ακατόρθωτο: να τους πολλαπλασιάσουν, ώστε ο ένας στους δύο πλέον να είναι διαταραγµένος ψυχικά. Μήπως στραβά αρµενίζουµε λοιπόν, φίλοι, και αντί να κατηγορούµε τον ελληνικό γυαλό (τη δική µας προσέγγιση στα προβλήµατα), πρέπει να αναγνωρίσουµε αυτό που κρύβεται πίσω από τον όρο ψυχική διαταραχή, µε τα γράµµατα που µας έµαθαν οι νηπτικοί; Αν υπήρχαν καλοί πνευµατικοί, δε θα υπήρχαν τόσοι ψυχίατροι, έλεγε ο π. Παΐσιος... Άρα, το ζητούµενο δεν είναι να αποκτήσουµε περισσότερους πνευµατικούς µε ψυχιατρική ειδικότητα, αλλά περισσότερους πνευµατικούς µε αγιοπνευµατική εµπειρία. Λέει πάλι ο γέροντας Παΐσιος πως, εάν δεν συγγενέψει κανείς µε τους άγιους πατέρες και θελήσει να µεταφράσει ή να γράψει, θα αδικήσει και τους αγίους και τον εαυτό του και τον κόσµο µε την πνευµατική του θολούρα. Υπάρχει εποµένως και στην παρούσα απόπειρα καταγραφής της δικής µας αγωνίας για όσα τον τελευταίο καιρό συµβαίνουν στο χώρο που αγαπάµε και θέλουµε να ζούµε – ακολουθώντας όσα µάθαµε από τα άγια γεροντάκια που ο Θεός έστειλε στη ζωή µας – πιθανότητα να αδικήσουµε. Το µόνο που µας Σελίδα 6 από 54 

7 κάνει να ξεπερνάµε αυτό το φόβο είναι η δική τους πυξίδα, που θα προσπαθήσουµε να χρησιµοποιούµε όσο πιο συχνά γίνεται. Μας τα έχουν πει όλα. ∆εν µας άφησαν στο σκοτάδι. Μας έµαθαν ότι θεολογία είναι ο λόγος του Θεού, που συλλαµβάνεται από τις αγνές, τις ταπεινές και αναγεννηµένες πνευµατικά ψυχές, και όχι τα όµορφα λόγια του µυαλού, που φτιάχνονται µε φιλολογική τέχνη και εκφράζονται µε το νοµικό ή κοσµικό πνεύµα. Έτσι κι εµείς βάζοντας στην άκρη την ‘’εξωτερική επιστηµονική θεωρία’’, στην προσπάθειά µας να δεχθούµε τις αλήθειες της εκκλησίας µας και ακολουθώντας αντί το µυαλό, τους ‘’πρακτικούς θεολόγους’’ στα ζητήµατα των δυσκολιών – ψυχολογικών ή µη – της ζωής µας νιώθουµε την αγάπη και τη ζεστασιά της µάνας µας εκκλησίας, να µας δίνει κουράγιο για να προχωρήσουµε. Συχνά ο πατήρ Πορφύριος µε ρωτούσε, όταν τον επισκεπτόµουν, για ποια προβλήµατα έρχονταν στο ιατρείο συνήθως οι ασθενείς. Του έλεγα ότι στις περισσότερες περιπτώσεις είχα να κάνω µε τα λεγόµενα «ψυχολογικά» ενοχλήµατα κι ότι πίσω από τα «σωµατικά», για τα οποία κατέφευγαν σε µένα ως παθολόγο, κρυβόταν σχεδόν πάντα µια ακαταστασία ψυχική. Ο γέροντας συναινούσε και µου έλεγε ότι τα πιο πολλά είναι αυτά που ο ίδιος αποκαλούσε «πειρασµικά» ενοχλήµατα. Και σε αυτές τις περιπτώσεις ο γέροντας µε απέτρεπε από την παραποµπή των ασθενών στους συναδέλφους, ιδίως, όταν οι πάσχοντες είχαν πνευµατική ανησυχία και ήταν δεκτικοί µιας άλλης λογικής, µιας άλλης προσέγγισης που περνούσε από το πετραχήλι, τον αγώνα κατά των παθών, την κάθαρση του νου, την αγκαλιά του Θεού! Χαρά µου, έλεγε ο άγιος Σεραφείµ του Σάρωφ, - ο βίος του οποίου µας φέρνει κοντά στην ‘’άλλη λογική’’, τη λογική των πατέρων, - σε ικετεύω να αποκτήσεις την ειρήνη του Θεού και χιλιάδες ψυχές γύρω σου θα σωθούν... Αν λοιπόν δέχεται κανείς αυτή τη λογική, είτε είναι λαϊκός είτε κληρικός, ψάχνει να βρει πως θα αποκτήσει αυτή την ειρήνη, κυρίως για να γαληνέψει ο ίδιος. Τα άλλα ακολουθούν...

Σελίδα 7 από 54 

8

Μ ι κ ρ έ ς σ ε

ε π ι σ η µ ά ν σ ε ι ς ‘’ τ α ξ ι δ ι ώ τ η ‘’

µ έ λ λ ο ν τ α

∆ε µας φθάνουν οι τόσοι µπερδεµένοι µέσα στην κοινωνία που ζούµε, φαίνεται ότι χρειαζόµαστε κι άλλους. Τα ψυχιατρικά ιατρεία είναι γεµάτα. Τα παθολογικά επίσης από ασθενείς µε συµπτωµατολογία που υποδύεται οργανικό νόσηµα, ενώ στην ουσία είναι πνευµατικό πρόβληµα (αν βεβαίως πρόκειται για οργανικό νόσηµα, προφανώς παραπέµπεται σε νευρολόγο). Σε ερωτήµατα ζωής, πάντως, εµείς δε µάθαµε να απαντάµε µε την καταθλιπτική τιποτολογία των θεωριών αυτών, που ακόµα και στις χώρες όπου γεννήθηκαν, έχουν πάψει να λειτουργούν ως επικρατούσα άποψη. Αρκεί βεβαίως µια µατιά να ρίξει κανείς στο πού και πώς καταλήγουν όσοι επιβιβάζονται στο τρένο για το σχετικό «ταξίδι» της ψυχαναλυτικής ψυχοθεραπείας, για να καταλάβει αν αξίζει τον κόπο η απίστευτη σπατάλη χρόνου, σκέψης και χρήµατος στην αόριστη διάρκειά του! Στα τόσα χρόνια που ασκώ την ιατρική, δεν έχω δει έναν που να παρουσιάζει µια οριστική αλλαγή συµπεριφοράς προς το καλύτερο. Περισσότερο µπερδεµένους έχω βεβαίως δει αµέτρητες φορές. Είδα, συγγνώµη, και πρόσφατα µια περίπτωση συναδέλφου ιατρού που είχε παράλληλα µε τη σχέση µε τη γυναίκα του και µια άλλη, και ο οποίος ανακουφίστηκε, όταν απευθύνθηκε σε γνωστό ψυχοθεραπευτή, όπως µου είπε, αφού ο συνάδελφος του είπε το εξής καταπληκτικό: ε, δεν είναι και τίποτα σπουδαίο αυτό που σε βασανίζει6... τι να κάνουµε... µας αρέσουν οι γυναίκες και κάποιοι είµαστε φτιαγµένοι για παράλληλες σχέσεις... Εδώ, στο ερώτηµα are feelings of sexual attraction toward a patient unethical (δηλ. είναι αντιδεοντολογικό να έχει ο γιατρός αισθήµατα ερωτικής έλξης προς µία ασθενή), η καθηγήτρια Claire Zilber7 (University of California, Department of Psychiatry) απαντά χωρίς δισταγµό, όχι! Και συνεχίζει λέγοντας ότι σε µια µελέτη το 87% των ψυχοθεραπευτών (το 95% των ανδρών και το 76% των γυναικών) έχουν τέτοια εµπειρία! ∆ίνει βέβαια και τη γνώµη της για την αντιµετώπισή της: µπορούν να ζητήσουν εποπτεία από άλλους ψυχιάτρους (‘’τυφλός εάν τυφλόν οδηγή, ουχί εις βόθυνον πεσούνται;’’, θα ρωτούσε κάποιος). Εννοώ, αν κι ο άλλος συνάδελφος, που δεν ανήκει στο 95% των συναδέλφων που νιώθουν ερωτική έλξη προς τον ασθενή που χειρίζονται, αλλά στο 5%, ασχοληθεί ως... επόπτης, τι εξασφαλίζει τον ασθενή που ζητάει βοήθεια; Ο λόγος πάντως που η κ. καθηγήτρια ζητά την εποπτεία είναι για να µη χαλάσει η ψυχανάλυση µέσω της sexual countertransference (σεξουαλικής αντιµεταβίβασης)! Αναρωτιέµαι, ποιος άλλος εκτός της εκκλησίας µπορεί να βάζει όρια σε ένα µέλος της, είτε είναι γιατρός είτε πάσχων... Κι αν µας πουν ότι, το ότι έτσι νιώθουν οι συγκεκριµένοι ψυχίατροι, δε σηµαίνει και ότι δεν έχουν όρια, ώστε να κάνουν σωστά τη δουλειά τους, θα απαντήσουν οι στατιστικές: ‘’fifteen percent of lawsuits against psychiatrists involve sexual boundary violations’’. ∆ηλαδή το 15% των αγωγών κατά ψυχιάτρων αφορά ακριβώς αυτό: παραβίαση των ορίων στη σεξουαλική σχέση µε την / τον ασθενή!8 Το αν αυτό αφορά ιδιαίτερα την Σελίδα 8 από 54 

9 ψυχαναλυτική σχολή, µε τις ατέλειωτες ώρες ανάλυσης εβδοµαδιαίως στο φροϋδικό ντιβάνι, µάλλον δεν πρέπει να είναι τυχαίο...

Σελίδα 9 από 54 

10

Ψ υ χ ί α τ ρ ο ι - ι ε ρ ε ί ς η σ ύ γ χ υ σ η π ο υ

κ α ι

π ρ ο κ α λ ο ύ ν

Η ιδιαίτερη αφορµή9 για να καταγράψουµε αυτές τις σκέψεις είναι η σύγχρονη τάση, που τείνει να λάβει µορφή επιδηµίας στο χώρο της εκκλησίας, να ιδεολογικοποιούνται σε απίστευτο βαθµό τα συνήθη προβλήµατα των ζευγαριών και των νέων ανθρώπων, που ζουν µέσα στην ορθόδοξη ενορία, να υπάγονται ευθύς εξαρχής στη δικαιοδοσία των ψυχιάτρων και δη των ψυχαναλυτών χωρίς να αναγνωρίζονται ως πιθανό αντικείµενο της αρµοδιότητος του πνευµατικού. Υπάρχουν ακόµα και ιερείς – ψυχίατροι που προκαλούν σύγχυση στους χριστιανούς µε τη διπλή ιδιότητά τους, αφού και µόνη αυτή η σηµειολογία υποδηλώνει την αναγκαιότητα της παρουσίας και των δύο, στο ίδιο πρόσωπο, για την επιτέλεση του ποιµαντικού έργου. Άµεση συνέπεια αυτής της λογικής είναι η κωδικοποίησή της σε επίσηµη πρόταση, από ιερέα – ψυχίατρο, για τη θεσµοθέτηση «υποχρεωτικής γνωµοδότησης συµβουλίου από κληρικούς και ψυχολόγους – ψυχιάτρους για την καταλληλότητα υποψηφίου κληρικού. Η γνωµοδότηση θα εκδίδεται 2 ξεχωριστές φορές που θα απέχουν µεταξύ τους 3 χρόνια»!10 Ρωτάµε: µπας και καταργήθηκε η πρόνοια του Θεού και το Άγιο Πνεύµα που έλκει στην ιερωσύνη και δε µας το είπε ακόµα ο Freud; Σαφώς και υπάρχουν ανάξιοι ποιµένες, που διαφθείρουν τον αµπελώνα του Θεού, αλλά και γι’ αυτούς λειτουργεί η πρόνοιά Του, αιώνες πριν τη θεσµοθέτηση του προτεινόµενου συµβουλίου... Αλλά κι από δεύτερο κληρικό της ιδίας «ειδικότητος», που αποπειράται να δικαιολογήσει τη διπλή τους ιδιότητα µε ατέλειωτες παραποµπές στη δυτική ποιµαντική παράδοση – αφού φυσικά στην ορθόδοξη δεν υπάρχει προηγούµενο: η παράδοση των κληρικών ψυχιάτρων αρχίζει από τους ίδιους – τα ίδια περίπου ακούµε. Και έτσι, αν δεχθούµε τη λογική τους, θα έχουµε τους business class ιερείς, που θα είναι και ψυχαναλυτές και θα µας κάνουν καλά από τα ψυχικά µας προβλήµατα και εκείνους που στερούνται αυτών των γνώσεων, τους β’ κατηγορίας, που θα έρχονται δεύτεροι και καταϊδρωµένοι, µιας και δε θα γνωρίζουν από ψυχή και ψυχική ασθένεια κατά πώς θέλει η ψυχολογία. Ποιον θα ακούσουµε λοιπόν; Αυτούς ή τους γέροντες που συµβουλεύουν π.χ. να αποφεύγουµε ακόµα και την ανάµνηση των ονείρων, ενώ οι ψυχαναλυτές ιερείς επιµένουν να επιδίδονται σε ερµηνείες ονείρων – σε ατέλειωτες «συνεδρίες» ανάλυσης – τα πνευµατικά τους παιδιά; Αυτούς ή τον άγιο Ιωάννη τον Σιναΐτη, που λέει λ.χ. ότι πολλοί έφθασαν στην τρέλλα από τη συνεχή παραδοχή των ονείρων;11 Οι πατέρες ήδη από την εποχή της σύγκρουσης του αγίου Γρηγορίου του Παλαµά µε τον Βαρλαάµ, είχαν απαντήσει αρνητικά στο ερώτηµα της ανάλυσης. Αλλά για τα ερωτήµατα αυτά θα χρειασθεί να επανέλθουµε. Σελίδα 10 από 54 

11 Υποθέτω ότι κανένα από τα γεροντάκια µε την «πρακτική θεολογία» που θα προσήρχετο σε ένα τέτοιο συµβούλιο δεν επρόκειτο να περάσει τις «εξετάσεις» και να κριθεί κατάλληλος για κληρικός! Θα πέρναγε ο διαταραγµένος κατά την ψυχολογία «δια Χριστόν σαλός»; Πώς άλλωστε να περάσει αυτές τις εξετάσεις στερούµενος τις απαραίτητες κατά Freud γνώσεις «ποιµαντικής», τις οποίες ανακάλυψαν οι νέοι φωστήρες µε τις σπουδές τους στην Αµερική και την Εσπερία; «Από την Ευρώπη γυρίσαµε πεινασµένοι», έλεγε ο Σεφέρης... Και δεν εννοούσε φυσικά το ευρώ... Αφού δεν υπάρχει λοιπόν προηγούµενο στην παράδοσή µας, προσπαθούν να µας πουν ότι και ο άγιος Ιωάννης της Κλίµακος, λόγου χάρη, λίγο πολύ έτσι λειτουργούσε, έχοντας διπλή ιδιότητα. Μόνο που εκεί δεν υπήρχε τίποτα «διπλό», παρά µόνον ο απλούς Παράκλητος, που φώτιζε τους πατέρες, για να βλέπουν και να ανατέµνουν την ανθρώπινη ψυχή, µε τρόπο που δε λανθάνει, όπως έλεγε ο γέρων Πορφύριος. Η µατιά και η πείρα των πατέρων µας, θείω πνεύµατι κινουµένη, πάει πιο βαθειά απ’ ό,τι µπορεί να πάει η οποιαδήποτε ψυχολογία, έγραφαν οι Αγιορείτες το 1984.12 Γνώµη του γράφοντος είναι, πάντως, ότι αυτή την προσπάθειά τους θα την συνεχίσουν. ∆ηλαδή, θα επιµένουν στον ανάποδο τρόπο ανάγνωσης των πατέρων. Αντί να τους µιµηθούµε, προκειµένου, όπως λέει ο άγιος Σεραφείµ του Σάρωφ, να επιτύχουµε το σκοπό της ζωής µας, που είναι η απόκτηση του αγίου πνεύµατος και η δι’ αυτού του τρόπου ακριβής διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση στα ψυχολογικά και µη προβλήµατα που µας ταλανίζουν, θα πρέπει κατ’ αυτούς να καταφεύγουµε a priori στα πορίσµατα της επιστήµης της ψυχολογίας και να τα χρησιµοποιούµε ως εργαλεία θεραπευτικά. Μόνο που από αυτή τη διαδροµή δεν κόβεις δρόµο, όπως νοµίζουν, αλλά χάνεις το δρόµο...

Η ξ ε κ ά θ α ρ η τ ω ν

θ έ σ η

π α τ έ ρ ω ν

Θα παραθέσουµε εδώ την πιο ευθεία απάντηση στην εκ των έσω των τειχών επιχειρούµενη σύγχυση µε ένα καταλυτικό κείµενο του πατρός Παϊσίου, που απαντά καίρια στο ζήτηµα που διαπραγµατευόµαστε. «Αυτοί που δεν είναι καλά πνευµατικά, είναι µερικοί ιερωµένοι που σπουδάζουν ψυχολογία, για να βοηθήσουν τις ψυχές (µε ανθρώπινες τέχνες). Και το παράξενο είναι που οι δάσκαλοί τους οι ψυχολόγοι δεν πιστεύουν στον Θεό και δεν παραδέχονται ούτε ψυχή, ή την παραδέχονται µε ένα δικό τους τρόπο (σχεδόν όλοι). Από αυτήν την πράξη τους οι κληρικοί αυτοί φανερώνουν ότι πνευµατικά είναι άρρωστοι και έχουν ανάγκη από Αγιοπατερικές εξετάσεις, και, αφού θεραπευθούν, τότε θα διακρίνουν και µόνοι τους το άρρωστο Σελίδα 11 από 54 

12 αυτό πνεύµα και θα γνωρίσουν παράλληλα και τη θεία Χάρη, για να χρησιµοποιούν στο εξής τις ψυχές που πάσχουν την θεία ενέργεια και όχι τις ανθρώπινες τέχνες. Όταν ο άνθρωπος βοηθηθεί να πιστέψει στο Θεό και στη µέλλουσα ζωή, την αιώνιο – συλλάβει δηλαδή το βαθύτερο νόηµα της ζωής – και µετανοήσει, αλλάξει ζωή, έρχεται αµέσως η θεία παρηγοριά µε τη Χάρη του Θεού, η οποία αλλοιώνει τον άνθρωπο, διώχνοντας και όλα τα κληρονοµικά του. Έτσι έγινε σε πολλούς ανθρώπους που µετανόησαν, αγωνίστηκαν µε φιλότιµο ταπεινά, χαριτώθηκαν, έγιναν και Άγιοι και τους προσκυνάµε τώρα µε ευλάβεια και ζητάµε και τις πρεσβείες τους, ενώ πριν είχαν πολλά πάθη και κληρονοµικά. Επί παραδείγµατι, ο Όσιος Μωυσής ο Αιθίοψ, ενώ πριν ήταν ο πιο αιµοβόρος ληστής, µε κληρονοµική κακία, µόλις πίστεψε στον Θεό, µετανόησε, ασκήθηκε, έφυγαν όλα τα πάθη, τον επισκέφθηκε η Χάρις του Θεού και αξιώθηκε να λάβει ακόµα και το προφητικό χάρισµα. Πέρασε δε στην ευαισθησία ακόµα και το Μέγα Αρσένιο, ο οποίος ήταν από τη µεγαλύτερη αρχοντική οικογένεια της Ρώµης, µε κληρονοµικές αρετές και επιστηµονική µεγάλη µόρφωση. Εποµένως, το παν είναι η Χάρις του Θεού και την ψυχή µπορεί να την βοηθήσει µόνο χαριτωµένος Πνευµατικός, µε πίστη, που αγαπάει την ψυχή και την πονάει, γιατί γνωρίζει τη µεγάλη της αξία, την βοηθάει στη µετάνοια, την ξαλαφρώνει µε την εξοµολόγηση, την ελευθερώνει από το άγχος και την οδηγεί στον Παράδεισο ή πετάει το λογισµό µε τον οποίο βασανίζει την ευαίσθητη ψυχή ο πονηρός, και θεραπεύεται. ∆εν υπάρχει µεγαλύτερη αρρώστια στον κόσµο από το λογισµό, όταν δηλαδή πείσει ο διάβολος τον άνθρωπο µε λογισµούς ότι δεν είναι καλά. Όπως δεν υπάρχει και ανώτερος γιατρός σ’ αυτές τις περιπτώσεις από τον έµπειρο Πνευµατικό, που εµπνέει εµπιστοσύνη µε την αγιότητά του και πετάει αυτούς τους λογισµούς από τα ευαίσθητα πλάσµατα του Θεού και θεραπεύει ψυχές και σώµατα δίχως φάρµακα, µε τη Χάρη του Θεού, και τις εξασφαλίζει και τον Παράδεισο».13

Σελίδα 12 από 54 

13

Ο r g a n

r e c i t a l

κ α ι

λ ο γ ι σ µ ο ί

«∆εν υπάρχει µεγαλύτερη αρρώστια στον κόσµο από το λογισµό». Αρχίζω αυτό το κεφάλαιο µε την παραπάνω φράση του γέροντος Παϊσίου, γιατί νοµίζω ότι βρίσκεται στην καρδιά των περισσότερων κλινικών συµπτωµάτων, για τα οποία αναζητά κανείς βοήθεια από το γιατρό σήµερα, µε βάση όχι µόνο τη δική του εµπειρία, αλλά πολλών συναδέλφων µε τους οποίους έχω συζητήσει πάνω στο θέµα. Ένας άλλος ησυχαστής, ο Ρώσος γέρων Γαβριήλ, λέγει ότι οι λογισµοί είναι οι χειρότεροι εχθροί µας και πρέπει να τους αποκαλύπτουµε, για να αντιµετωπίζουµε επιτυχώς αυτή τη δαιµονική ορχήστρα. Συνήθως, ασθενείς µε λογισµούς δίνουν κάθε φορά στο γιατρό ένα ρεσιτάλ, µε ενοχλήµατα από διάφορα όργανα του σώµατος (organ recital), για τα οποία καµµιά κλινική αιτία δεν µπορεί να ανευρεθεί, και είναι τέτοια η πειστικότητα της περιγραφής και τόσο έντονη η δυσφορία που προκαλούν, που πείθουν και τους πλέον έµπειρους ιατρούς ότι πρέπει να νοσηλευθούν για τη διαγνωστική προσέγγισή τους. Αλλάζουν συνήθως πολλούς ιατρούς και θεραπευτήρια και κλινικές διαφορετικών ειδικοτήτων µέσα στο ίδιο νοσοκοµείο, πάντα χωρίς αποτέλεσµα. Φθάνουν έτσι κάποτε και στον ψυχίατρο, αφού ο γιατρός τους δηλώσει επίσηµα ότι δεν έχουν τίποτε και είναι «απλώς υποχονδριακοί»14. Εκεί συνήθως ο γιατρός θα πρέπει να κάνει πολύ δουλειά για να ξεµπερδέψει το κουβάρι των συµπτωµάτων αναγνωρίζοντας ότι, αντίθετα µε τα όσα του έλεγαν οι άλλοι γιατροί, ο ασθενής αυτός όντως έχει πρόβληµα! Θα πρέπει να µετασχηµατίσει τότε – αν µπορεί – την ατέρµονη παρουσίαση συµπτωµάτων, σε προβλήµατα που απαιτούν λύση, αρχίζοντας από την παραδοχή ότι ο ασθενής είναι ιδιαίτερα πιεσµένος και θα αναζητήσει µαζί του θετική ανταπόκριση στις ανάγκες και αγωνίες του, που όµως ως θετική ανταπόκριση θα πρέπει να προσδιορισθεί ειδικά για τον κάθε πάσχοντα και τον κάθε θεραπευτή.

Σελίδα 13 από 54 

14

Έ τ σ ι

χ ω ρ ί ζ ο υ ν µ ε

τ α

ζ ε υ γ ά ρ ι α :

σ υ µ β ό λ α ι ο !

Εδώ αρχίζουν τα ερωτήµατα: µε ποια κριτήρια θα αντιµετωπισθεί ο ασθενής; Υπάρχουν τόσες απαντήσεις όσες και οι αµέτρητες «σχολές» στην ψυχιατρική. Και για µεν τους ανθρώπους που έχουν αποδεχθεί τη λογική του κόσµου, το πρόβληµα είναι µικρότερο15, για τους πιστούς όµως, που έχουν µια άλλη λογική, τα πράγµατα είναι τραγικά. ∆εν πρόκειται εδώ για δυσκολίες ηθικού χαρακτήρα, αλλά για οντολογικής φύσεως ερωτήµατα, στα οποία ο πιστός έχει ήδη δεσµευτικά απαντήσει από τότε που «συνεβλήθη» µε τον πνευµατικό του. Και βέβαια και οι ψυχίατροι µιλούν για «συµβόλαια»! Αλλά τι συµβόλαια! Μου έλεγε πρόσφατα ένας επιχειρηµατίας, που πέρασε από το ιατρείο µου, αφού κατέφυγε κρυφά από τη σύζυγό του σε ψυχαναλυτή µε υπόδειξη ιερέα - ψυχαναλυτή16, ότι το πρώτο πράγµα που του ζήτησε η συµβαλλόµενη ιατρός ήταν ότι, µέσα στον «κύκλο» που περιελάµβανε εκείνη και τον πάσχοντα, θα έπρεπε να δεσµευθεί ότι δε θα έµπαινε κανείς άλλος! Ούτε η σύζυγός του, που συνέβαινε να είναι γιατρός! ∆εν θα έπρεπε να µάθει κανείς τα όσα ελέγοντο εκεί. ούτε και ο πνευµατικός του, τον οποίο θα τον «κρατούσε» για τα «καθαρώς πνευµατικά». Special treatment leads to special mistakes! (οι ειδικές και ιδιαίτερες θεραπείες οδηγούν και σε ιδιαίτερα λάθη), λένε οι Βρετανού. Τώρα που χώρισαν, βέβαια, µπορεί να καυχηθεί ότι δεν παραβίασε το συµβόλαιό του µε τη γιατρό (για τη µυστικότητα στην ψυχανάλυση, που πάει πολύ πιο µακριά από το ιατρικό απόρρητο).17 Αντί να αναζητηθεί οπωσδήποτε η συνδροµή της άλλης πλευράς για την ισορροπηµένη παρουσίαση των προβληµάτων – όπως κάθε πνευµατικός θα έκανε – εδώ έχουµε ένα κλειστό και σε απίστευτο βαθµό αύταρκες σύστηµα δύο ατόµων (άλλος κανόνας της ψυχανάλυσης είναι και η συµβολή κατά προτίµηση µε το έτερο φύλο: άνδρας γιατρός µε γυναίκα αναλυόµενη και αντιστρόφως). Λησµονείται έτσι η δυνατότητα, που έχουν οι ασθενείς να χειρισθούν το γιατρό τους, αυτάρεσκα λειτουργούντες εις βάρος της σχέσης, που υποτίθεται πάνε στηρίξουν µέσα από την ψυχιατρική βοήθεια. Στην ιατρική το πρώτο, αλλά όχι δυστυχώς και τελευταίο µάθηµα, που παίρνουµε – και είναι συνήθως πολύ πικρό – όταν αρχίζουµε την κλινική µας πορεία ως θεραπευτών, είναι ακριβώς ο χειρισµός µας από τους ασθενείς, που τις πιο πολλές φορές είναι αντιπαραγωγικός και επικίνδυνος, ιδίως, όταν ως ιατροί δεν ξέρουµε να βάζουµε όρια. Μια πνευµατικότητα όµως, που σε οδηγεί στο να βάζεις όρια, όταν πρέπει, δεν είναι ποτέ καρπός µελέτης! Βγαίνει µέσα από τον καθηµερινό πνευµατικό αγώνα για κάθαρση και φωτισµό του νου. Για αυτογνωσία που δεν έχει καµµιά σχέση µε τη Βαρλααµική άποψη, που µιλούσε και µιλάει – µέσω της σύγχρονης ψυχανάλυσης – ότι δήθεν είναι αδύνατη «άνευ διαιρέσεως και συλλογισµού και αναλύσεως» και Σελίδα 14 από 54 

15 συνιστούσε «τας διαιρετικάς και συλλογιστικάς και αναλυτικάς µεθόδους», τας οποίας αντέκρουσε ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαµάς ως «Στωικών και Πυθαγορείων αίρεσιν». Οι Χριστιανοί δε θεωρούµε, κατά τον άγιο, αληθινή γνώση αυτή που βρίσκεται µε λόγους και συλλογισµούς αλλά «τη δι’ έργων τε και βίου αποδεικνυµένην η και µη µόνον αληθής, αλλά και ασφαλής εστι και απερίτρεπτος». Και δεν µπορεί κανείς να γνωρίσει ούτε τον εαυτό του µε διαιρετικές, συλλογιστικές και αναλυτικές µεθόδους, αν δεν καταστήσει το νου του «άτυφον και απόνηρον» µε την επίπονη µετάνοια και άσκηση.

Σελίδα 15 από 54 

16

Ψ υ χ α ν ά λ υ σ η σ χ ι ζ ο φ ρ έ ν ε ι α : ο ι κ α ι ο

κ α ι π α τ έ ρ ε ς

Α ϊ ν σ τ ά ι ν

∆ανείζοµαι από τη θαυµάσια σειρά του µητροπολίτη Ναυπάκτου και αγίου Βλασίου Ιεροθέου περί ορθοδόξου ψυχοθεραπείας το σχόλιό του: «Πολλοί σήµερα διδάσκουν ότι ο άνθρωπος µπορεί να έλθει σε γνώση του εαυτού του µε την αυτοανάλυση και την ψυχανάλυση. Αλλά αυτό είναι πλάνη και µπορεί να οδηγήσει τον άνθρωπο σε φρικτά αποτελέσµατα. Όταν κανείς αυτοαναλύεται, τότε το πιθανότερο είναι να καταλήξει στην σχιζοφρένεια. Η ασκητική µέθοδος είναι απλή. Επιδιώκουµε µε την τήρηση του νου, µε την κάθαρση και την επιστροφή του στην καρδιά δια της µετανοίας και της νοεράς προσευχής, µε την τήρηση των εντολών του Χριστού, να τον ελευθερώσουµε από τις εικόνες και την αιχµαλωσία στα αισθητά πράγµατα και έτσι, επιστρέφοντας στην καρδιά, να δει την ερήµωσή του την εσωτερική. Η γνώση του εαυτού µας γίνεται µε την ενέργεια του Παναγίου Πνεύµατος. Μόνον όταν η Χάρη του Θεού µε την δικά µας εργασία, φωτίσει την ψυχή, γνωρίζουµε κάθε λεπτοµέρεια του είναι µας µε ακρίβεια. Γι’ αυτό η θεραπεία του νου, µας φανερώνει την ύπαρξη των παθών, οπότε φωτιζόµενοι από το Άγιο Πνεύµα και ενδυναµούµενοι από Αυτό, µπορούµε να πολεµήσουµε εναντίον τους»18. «Η θεραπεία της ψυχής είναι κυρίως και προπαντός η ζωοποίηση και ο φωτισµός του νοός. ∆εν είναι απλώς η εύρεση των απωθηµένων βιωµάτων. Ο άγιος ∆ιάδοχος ο Φωτικής το λέγει σαφώς: νουν καθαρίσαι µόνου του Αγίου Πνεύµατος εστίν» (µε τον Θεό ενεργούντα και τον άνθρωπο συνεργούντα). Τα λέει ακόµα κι ο Αϊνστάιν µε το δικό του βέβαια τρόπο σε συνέντευξή του στο περιοδικό Glimpses of the Great, αφού τονίζει ότι η ψυχανάλυση δεν είναι πάντα υγιής: ‘’Το να σκαλίζει κανείς το ασυνείδητό του συχνά δεν βοηθάει’’. Και συνεχίζει: Ο µηχανισµός της κνήµης µας ελέγχεται από περίπου 100 διαφορετικούς µυς. Πιστεύετε ότι, αναλύοντας τις κνήµες µας και γνωρίζοντας ακριβώς ποιοι είναι οι µύες που ενεργοποιούν την κίνηση και µε ποια σειρά θα την πραγµατοποιήσουν, θα µας βοηθούσε στο να περπατήσουµε; Σελίδα 16 από 54 

17 ... Ίσως να θυµάστε την ιστορία µε τον φρύνο και τη σαρανταποδαρούσα, λέει στη συνέχεια µε το µυστηριώδες χαµόγελό του, που µερικές φορές φωτίζει τα υγρά σκούρα µάτια του σαν µια ατίθαση φλόγα. Η σαρανταποδαρούσα ήταν πολύ υπερήφανη για τα 100 πόδια της. Ο γείτονάς της, ο φρύνος, ήταν πολύ θλιµµένος, γιατί είχε µόνο δύο. Μια ηµέρα µια διαβολική ιδέα έσπρωξε τον φρύνο να γράψει αυτό το γράµµα στη σαρανταποδαρούσα: αγαπητή κυρία, µπορείτε να µου πείτε ποιο από τα 100 πόδια σας είναι αυτό που κινείται πρώτο, όταν µετακινείται το υπέροχο σώµα σας από το ένα µέρος στο άλλο, και µε ποια σειρά κινείται τα άλλα 99; Όταν η σαρανταποδαρούσα έλαβε το γράµµα, άρχισε να σκέπτεται. Προσπάθησε πρώτα µε το ένα πόδι, ύστερα µε το άλλο. Τελικά ανακάλυψε φοβισµένη ότι δεν µπορούσε να κουνήσει ούτε ένα από τα πόδια της. Ήταν πλέον ανίκανη να περπατήσει! Ήταν παράλυτη! Είναι πιθανόν η ψυχανάλυση να παραλύει τις διανοητικές και τις συναισθηµατικές διεργασίες µας µε παρόµοιο τρόπο (η συνέντευξη στον Sylvester Viereck το 1930, επί εποχής Freud...)

Σελίδα 17 από 54 

18

C a s e

r e p o r t , ή

π ω ς

κ α τ α ν τ ά

έ ν α ς

θ ε ο λ ό γ ο ς

ψ υ χ α ν α λ υ ό µ ε ν ο ς

Προ ετών συνοµιλώντας µε θεολόγο µε περγαµηνές και εργασίες και ενεργό καθηγητή σε λύκειο της Αθήνας, τον ρώτησα αν κάνει ψυχανάλυση. Εξεπλάγη και µε ρώτησε πώς το γνώριζα, αφού δεν το είχε πει σε κανένα µε βάση και το σχετικό «συµβόλαιό»τ του! Του απάντησα ότι το κατάλαβα από τον τρόπο που εµφανιζόταν στην παρέα µας, αλλά και την απίστευτη επιπολαιότητα µε την οποία – θεολόγος ων – σχετιζόταν µε τα υπόλοιπα µέλη της συντροφιάς, κάτι το οποίο ασφαλώς δε θα µπορούσε να το ανεχθεί κανένας πνευµατικός. Οµολόγησε πως ήταν έτσι και ότι έκανε πολλά χρόνια ψυχανάλυση, ξοδεύοντας εκεί όλο του το µισθό! Τον ρώτησα αν µπορεί να προσευχηθεί. Απάντησε ότι τώρα πλέον ούτε να προσευχηθεί µπορεί ούτε να ανάψει το καντηλάκι του, αλλά ούτε και πιστεύει στο Θεό! Απ’ ό,τι γνωρίζω συνεχίζει να κάνει µάθηµα Θρησκευτικών στα παιδιά…19 Θα µπορούσα να παραθέσω εκατοντάδες αναφορές σχετικές µε τη συγκεκριµένη case report. Ο στόχος µας όµως δεν είναι αυτός. ∆ε µας ενδιαφέρουν εξάλλου τα πρόσωπα σε αυτή την απόπειρα καταγραφής της αγωνίας µας, αλλά η στρεβλή και αδιέξοδη πνευµατική στάση. Γι’ αυτό και σταµατάµε εδώ.

Σελίδα 18 από 54 

19

Λ ί γ η

γ ε ύ σ η

α π ό µ ε

τ ο

δ ι ά λ ο γ ο τ ώ ρ α !

τ η ς

θ ε ο λ ο γ ί α ς

τ η ν ε δ ώ

ψ υ χ α ν ά λ υ σ η : κ α ι

π α ρ ά ν ο ι α

Ας πάρουµε λοιπόν γεύση από το πώς εννοούν το διάλογο της θεολογίας µε την ψυχιατρική οι πρωτεργάτες αυτής της πρωτοβουλίας, η οποία έγινε στη Θήβα, διαβάζοντας µετά τα πρακτικά, που µε τόση προθυµία εξέδωσε η Αποστολική ∆ιακονία. Όταν ξεκινά κανείς ένα διάλογο, πρέπει, φαντάζοµαι, να υπάρχει ένα ελάχιστο κοινό έδαφος για να σταθούµε. Κάνει κανείς διάλογο µε κάποιον που υβρίζει τα πιστεύω του; Θέλετε να γνωρίσετε τώρα τον κοινό τόπο του διαλόγου από χριστιανό ψυχαναλυτή στο πώς βλέπει την πτώση των πρωτοπλάστων; Μήπως να ακούσετε για τη «µητρική εξάρτηση του Αδάµ από την Εύα ως ασυνείδητη φαντασίωση του Αδάµ»; Μήπως σας ενδιαφέρει να µάθετε ότι «ο σεβασµός της ελευθερίας του ανθρώπου από το Θεό επιτυγχάνεται δια της απαγορεύσεως της βρώσης του «καρπού», δηλαδή µε την απαγόρευση της ασυνείδητης ναρκισσιστικής ταύτισης – στοµατικής ενσωµάτωσης του Θεού από τον άνθρωπο»; Σας διαφεύγει άραγε ότι κατά τους προτείνοντες ‘’ο όφις µπορεί να κατανοηθεί όχι απλά ως σύµβολο του φαλλού, αλλά ως το εσωτερικό αντικείµενο, προβεβληµένο και τοποθετηµένο στον εξωτερικό κόσµο και ανήκον στην περιοχή των µεταβατικών φαινοµένων, συµβολικός φορέας της επιθυµίας, «αντικείµενο» το οποίο οι πρωτόπλαστοι το αντιλαµβάνονται ως τοποθετηµένο έξωθεν του εαυτού τους, έξωθεν του Υποκειµένου’’ … αντέχετε; συνεχίζουµε: ‘’Με αυτή την έννοια η Εύα αντιλαµβάνεται τη σχέση της µε τον Αδάµ, µε τον Θεό και τον όφι στο πλαίσιο ενός σταδίου ψυχολογικής ωρίµανσης τύπου «πρώτο οιδιπόδειον συµπλέγµατος (η σύνταξη δική τους) όπου ο τρίτος εταίρος του τριγώνου είναι ο φαλλός, ένα µερικό αντικείµενο και όχι το πρόσωπο του Πατέρα, εν προκειµένω του Συµβολικού Πατέρα, του Θεού’’. ‘’Η σχέση αυτού του τύπου, αν και εµφανίζεται ως τριγωνική, είναι στην ουσία δυαδική και ναρκισσιστική – φαλλική’’(!) Η δε διήγηση της Γενέσεως κατ’ αυτούς διεκτραγωδεί την αποτυχία της πατρικής λειτουργίας κλπ. Τέλος, ακούστε και τον πατέρα των θεωριών τους τον Freud, τον οποίο πρέπει να σπουδάσουµε όλοι, αν θέλουµε να συµβάλουµε στην «ανανέωση», που βλέπει την πτώση «ως ερωτικής – αιµοµεικτικής φύσεως γεγονός», την απαγόρευση του Θεού ως ηθική νοµοκανονική και την πτώση, πάλι, ως τιµωρία που επιβάλλει ο Θεός πατέρας ή την αντιλαµβάνεται ο Αδάµ ως τοιαύτη (άγχος και φόβος ευνουχισµού)… Σελίδα 19 από 54 

20 Σας ερωτώ λοιπόν αγαπητοί αναγνώστες: βλέπετε εσείς σ’ αυτό το κείµενο, αλλά και σ’ αυτά που θα διαβάσετε πιο κάτω κανένα διάλογο µε την ορθόδοξη θεολογία; Μήπως το να πάρει κάποιος την αγία γραφή και να την αναλύει κατά το δοκούν, είναι διάλογος µε την αληθινή πίστη; ∆ιάλογος δεξιοτήτων της φροϋδικής σχολής, που εκπροσωπήθηκε επάξια και µονοσήµαντα στην ηµερίδα, σαφώς και έγινε, όπως θα διαπιστώσετε αµέσως τώρα. Όλα τα παραπάνω είναι παρµένα από το βιβλίο Θεολογία και ψυχιατρική, από όπου αξίζει να διαβάσετε και για τη δουλειά που έγινε στις οµάδες εργασίας (διάβαζε: συγκεκαλυµµένες ψυχαναλυτικές συνεδρίες) και των οποίων ελάχιστα στοιχεία θα παραθέσω εδώ (Η ηµερίδα έγινε στις 8 Οκτωβρίου του 1994, τα πρακτικά εξεδόθησαν τον Ιανουάριο του 1999, γιατί περίµεναν έναν εισηγητή επί πέντε χρόνια, να δώσει την εισήγησή του)… Κάποιος αναλυόµενος, λοιπόν, και υπό το ψευδώνυµο Μάριος κρυπτόµενος, λέει µεταξύ άλλων: δεν έχω πάει να µε κοινωνήσει ούτε µία φορά ο πατήρ τάδε (κι αυτός µε ψευδώνυµο Φώτιος στα πρακτικά, αλλά γιατί; Το µυστήριο της εξοµολογήσεως ετελείτο;), γιατί αισθάνεται ότι δε θα τον κοινωνήσει ο ίδιος αλλά µια µαγική δύναµη! Έχω το πρόβληµα – συνεχίζει – µε τον π. Φώτιο επί χρόνια ότι τον αγαπάω και δε θέλει να τον αγαπάω! (σελ. 236). Λίγο πιο πριν στη σελ. 224 ο «π. Φώτιος» λέει: Είµαι πια εξήντα πέντε χρονών και ακόµα δεν ξέρω αν υπάρχει ένας άνθρωπος που τελικά αγαπώ ή αν υπάρχει ένας άνθρωπος στη ζωή µου που να µπορώ να πω ότι του έχω εµπιστοσύνη!!! Στη σελ. 232 µιλά ο συντονιστής Α, ιερέας – ψυχίατρος: αφού αναφέρεται στον µη εξαιρετέο J. P. Sart και τη γνωστή φράση καραµέλα ‘’ο άλλος είναι η κόλαση’’, γράφει επί λέξει: ενδόµυχη σκέψη: Γίνεται αναφορά για την επίδραση του επίκαιρου (χρόνος τυχαιότητα), του κοινωνικού (φαντασιακού και οικονοµικού πλαισίου), του ιστορικού πλαισίου ιδεών του πνεύµατος (συµβολικού πλαισίου) στη διαµόρφωση και ανάπτυξη του ατόµου. Έµµεσα ακόµη, επιθυµώ να φέρω στην προσοχή της οµάδος στο υποκείµενο, λανθάνον, καταδιωκτικό άγχος και στο παρανοειδές κλίµα, που είναι ενεργά παρόν στο εδώ και τώρα της οµάδος. Αυτό το άγχος δηµιουργήθηκε από την ανάµνηση του ψυχικού τραύµατος και την ενεργοποίηση της αρνητικής µεταβίβασης στο πλαίσιο της οµάδος Τώρα πείτε µου εσείς, αυτός ο άνθρωπος σκέπτεται και µιλά ως ιερέας Χριστού; Και µη µας πουν ότι αποµονώσαµε µερικά κοµµάτια και αλλάζουµε το νόηµά τους, γιατί από την αρχή έως το τέλος τα πρακτικά είναι στο ίδιο µήκος κύµατος, στο ίδιο πνεύµα που δεν έχει σχέση µε την αλήθεια που βιώνουµε διαβάζοντας και εφαρµόζοντας τους πατέρες, αλλά ακόµα και τις συµβουλές ενός απλού παπά του χωριού (µέχρι να τον εκπολιτίσουν κι αυτόν και να τον ανανεώσουν…) Να µη σας στερήσω όµως την απόλαυση, που ακολουθεί. Στην παράγραφο που παραθέτω, ο κρυπτόµενος υπό το όνοµα Φώτιος, ιερέας, αντιδρά βιαίως σε προλαλήσαντα, όταν εκείνος αναφέρεται

Σελίδα 20 από 54 

21 στους πατέρες Πορφύριο και Ιάκωβο και υποστηρίζει ότι η Χάρη του Θεού λειτουργεί πέρα από τις δικές µας αδυναµίες, λέγοντας: «Επιτέλους, δεν αντέχω άλλο.. (ο π. Φ. κραυγάζει σχεδόν, εκφράζεται µε ένταση και αγωνία στη φωνή του!)» και καταλήγει να ρωτάει ο κραυγάζων «λοιπόν τι θα κάνετε για µένα εσείς, ψυχίατροι και παπάδες…». (µάλλον κρίσης ταυτότητος θα ‘χει)… Και όταν άλλος ιερέας µιλά κατά της συνεχούς επικέντρωσης στον εαυτό µας και για αγώνα τήρησης των εντολών και αναφέρεται σε µοναχό µε ψυχολογικά προβλήµατα σε µονή του Αγίου Όρους, που µετανοών συνερχόταν από τις κρίσεις του (στη διάρκεια των οποίων τα έβαζε µε τον ηγούµενο, έβριζε και δηµιουργούσε αναστάτωση) και δεν πέταξε τα ράσα, αλλά έµεινε µέχρι το τέλος της ζωής του εκεί, και πέθανε µε οσιακό τέλος, έχουµε νέα έκρηξη από τον ίδιο ιερέα, που τον στολίζει καταλλήλως λέγοντας «έρχεστε δεύτερος και καταϊδρωµένος, αυτά τα έχω ξανακούσει… πάντα το θαύµα γίνεται κάπου αλλού, πάτερ µου, και πάντα αφορά άλλους, ποτέ εδώ επί τόπου»… Αυτά ως τρικ ίσως (?) για να προκαλέσει τη ζωηρή συζήτηση, στα πλαίσια της εµπειρίας του ως αµερικανοθρεµµένου ψυχαναλυτή…

Σελίδα 21 από 54 

22

Τ ο

π ρ ο τ ε σ τ α ν τ ι κ ό

µ ί ξ ε ρ

Η εκκλησία µας δεν έχει ανάγκη να φαίνεται µοντέρνα, δανειζόµενη για τους κληρικούς της την κοσµική γνώση προκειµένου να τη χρησιµοποιήσουν στην ποιµαντική. Αυτή την ανάγκη την έχουν ορισµένοι κληρικοί, που δυστυχώς δεν έχουν τόση αγάπη στη νηπτική της παράδοση, όση στα ακαδηµαϊκά σαλόνια, όπου προσπαθούν να µπουν µέσω του αριθµού των βιβλιογραφικών παραποµπών στην προτεσταντική θεολογία και ποιµαντική. Αυτόν τον «καλόν αγώνα» αγωνίζονται εδώ και χρόνια. Και επειδή η προτεσταντική ποιµαντική στηρίχθηκε στο «µεγαλείο» της ψυχολογίας του βάθους20 που ασπάσθηκαν οι δάσκαλοί τους Oskar Pfister, Paul Maves, Elwood Worcester, Samuel Mc Comb, Anton Boisen και άλλοι, οι δικοί µας ανταποδίδουν τον οφειλόµενο φόρο τιµής, γυρίζοντας έξυπνα την πλάτη στους πατέρες και τη θεολογία µας: ανακατεύοντας στο προτεσταντικό µίξερ ολίγον από πατέρες και πολύ από πλάνη. Ο πρώτος εξ αυτών, ο ελβετός πάστορας Pfister, φίλος και µαθητής του Φρόυντ, αποδέχεται πλήρως τη φροϋδική θεωρία και την εφαρµογή της στην ποιµαντική του διακονία, ενώ ο δάσκαλός του του απαντά ότι έγραψε το βιβλίο του ‘’The Future of an Illusion’’ ως απάντηση για να προστατεύσει την ψυχανάλυση από τους κληρικούς και γιατί ήθελε να περάσει η µέθοδός του στα χέρια λαϊκών ψυχοθεραπευτών, οι οποίοι δε χρειάζεται να είναι γιατροί και δεν πρέπει να είναι ιερείς!21 Αλλά ας δούµε για λίγο πως βλέπουν οι συγκεκριµένοι ιερείς όσους δε συµφωνούν µαζί τους. Έχουν δώσει χαρακτηρισµούς ουκ ολίγους: «φονταµενταλιστές που κάνουν αδιάκριτη και ανορθολογική (!) υποταγή σε κάθε παραδοσιακόµορφο σχήµα», ασύµβατα µε τη σύγχρονη πραγµατικότητα», «παρουσιάζουν ψυχισµικές εµπλοκές», παρουσιάζουν µια θρησκευτικότητα συγκρουσιακή και µια νοµιµοποιηµένη εκφόρτιση των επιθετικών τους παρορµήσεων» και άλλα στολίδια παροµοίου κάλλους.22 Όλοι οι άλλοι είναι ‘’αυτοί που ζητούν από τον κληρικό να κάνει ευχέλαιο ερήµην του πάσχοντος, ώστε µε κάποια ευκαιρία αργότερα είτε να τον πείσουν να βάλει πάνω του λίγο λαδάκι για το καλό ή να τον χρίσουν εν αγνοία του, να κάνει αγιασµό στο σπίτι για να φύγει το κακό, να διαβαστούν τα ενδύµατά του και να τα φορέσει µετά για να πάρει την ευλογία της εκκλησίας’’ κλπ., κλπ.23 Θα πρότεινα να αφήσουν κατά µέρος τη «σωτηρία» και την «κάθαρση» του όποιου περιθωρίου και να ασχοληθούν µε τη µεγάλη µάζα των χριστιανών, που όντως στερούνται ποιµένος και «ποιµαντικής ψυχολογίας», γιατί κάποιοι ποιµένες παράτησαν την αυθεντική πατερική ψυχολογία και φιλοσοφία για τα ξυλοκέρατα της προτεσταντικής ηθικής. «Την αληθινή φιλοσοφία και ψυχολογία την βρίσκουµε µόνο στους πατέρες», µας έλεγε ο πατήρ Πορφύριος και άδικα την ψάχνουν στους υπαρξιστές και στους ψυχολόγους. Για τους ίδιους θεολογικούς κύκλους – έχουν γίνει σχολή βλέπετε – ο π. Παΐσιος είπε: είναι απαράδεκτο να µιλούν για το Θεό και τον Σελίδα 22 από 54 «έχουν εµµονή σε σχήµατα θρησκευτικά σχεδόν 

23 έρωτα αντάµα. Αυτοί από τη µια µεριά πολεµούν τις οργανώσεις και από την άλλη εµφανίζονται σαν γνήσιοι ορθόδοξοι, χωρίς να προσέχουν στη ζωή τους. Αυτοί θα κάνουν µεγάλη ζηµιά. Πρέπει αυτές οι προσπάθειες να καταπολεµηθούν. Όλα αυτά είναι βλασφηµία κατά του αγίου πνεύµατος.24 Αλλά ακόµα κι αν δεχθούµε ότι µερικοί χριστιανοί από αγάπη και «ερήµην» προσεύχονται για έναν αδελφό τους, που είναι ασθενής και εφαρµόζουν το αποστολικό «ασθενεί τις εν υµίν... προσκαλεσάσθω τους πρεσβυτέρους και...», θα ήταν κακό; Αλήθεια, ‘’ερήµην’’ του κόσµου όλου δεν προσεύχεται η εκκλησία µας σε κάθε λειτουργία, ή µήπως παίρνει πρώτα την άδεια από όλους τους εν ασθενεία κατακειµένους, τους εν θαλάσση πλέοντες, τους άρχοντες, τους οδοιπορούντες κλπ.; Αν το αντιπροσωπευτικό ποίµνιο, που οι ψυχίατροι – ιερείς έχουν στο µυαλό τους, είναι αυτοί που αναφέρουν στα βιβλία τους και βλέπουν στα ιατρεία τους, αλίµονό µας. Ευτυχώς όµως δεν είναι. Η βαθειά λαϊκή θρησκευτικότητα, που τόσο του ξυνίζει, δεν έχει καµµιά σχέση µε το περιθώριο που επικαλούνται, προκειµένου να θεµελιώσουν την αναγκαιότητα της διπλής τους ιδιότητας. Τα µοναστήρια να’ ν’ καλά και το φιλότιµο, που λέει ο π. Παΐσιος. Και δε χανόµαστε. Ρώτησαν κάποτε το γέροντα για το ίδιο θέµα: -Αν κάποιος φθάσει σε τέτοια κατάσταση που δεν µπορεί να βοηθήσει ο ίδιος τον εαυτό του, να εξοµολογηθεί κλπ., µπορούν οι άλλοι να τον βοηθήσουν; -Μπορούν να καλέσουν τον ιερέα στο σπίτι να κάνει ένα ευχέλαιο ή έναν αγιασµό. Να του δώσουν να πιεί αγιασµό, για να υποχωρήσει λίγο το κακό και να µπει λίγο Χριστός µέσα του, απάντησε ο γέροντας. Και αναφέρει στη συνέχεια ένα περιστατικό ακριβώς πάνω στο σχετικό ερώτηµα.25

Σελίδα 23 από 54 

24

Α γ χ ώ δ η ς κ α ι

ν ε ύ ρ ω σ η

λ ο γ ι σ µ ο ί

Καιρός όµως να γυρίσουµε στο θέµα των λογισµών, µέσα από τους οποίους µια σειρά από κλινικά ενοχλήµατα είναι δυνατόν να αποκτούν βασανιστική παρουσία στους περισσότερους ανθρώπους. Η αγχώδης νεύρωση είναι η συχνότερη ψυχολογική κατάσταση στην εποχή µας. Οι άγγλοι την µεταφράζουν οικονοµικά σε 5.6 δισεκατοµµύρια στερλίνες το χρόνο, ή αλλιώς στο ένα τρίτο του κόστους τους εθνικού συστήµατος υγείας (NHS)26. Ορίζεται ως οµάδα ψυχολογικών συµπτωµάτων, που δεν οφείλονται σε οργανικά αίτια ή σε ψύχωση, και συνήθως εκλύονται µε το στρες. Τέτοια είναι το άγχος, η κατάθλιψη, η αϋπνία, η κόπωση, η ευερεθιστότητα, οι έµµονες ιδέες, ο ψυχαναγκασµός και η σωµατοποίηση. Είναι δυσανάλογα πιο έντονα ενοχλήµατα, σε σχέση µε το στρες, που τα προκαλεί. Τα στοιχεία που κυριαρχούν καθορίζουν και τον τύπο της νεύρωσης (αγχώδης, καταθλιπτική κλπ.). Στην περίπτωση της αγχώδους διαταραχής παρουσιάζονται συµπτώµατα σαν κι αυτά: εκνευρισµός, υπερένταση, µυϊκός τρόµος, αίσθηµα ότι «χάνεται» κανείς, µειωµένη ικανότητα συγκέντρωσης, υπέρπνοια (και εξ αυτής: ζάλη, σπασµοί, πόνοι στο στήθος), κεφαλαλγία, εφιδρώσεις, προκάρδιοι παλµοί, ανορεξία, ναυτία, σφίξιµο στο λαιµό, δυσκολία στην επέλευση του ύπνου, υπερβολικό ενδιαφέρον για τον εαυτό τους και τις λειτουργίες του σώµατος, επαναλαµβανόµενες σκέψεις κλπ. Στα παιδιά µπορεί να εκφράζεται µε το να βυζαίνουν τα δάκτυλά τους, να δαγκώνουν τα νυχάκια τους ή να βρέχονται τη νύχτα. Ποιος δεν τα έχει νιώσει ή δεν τα έχει δει; Το παθολογικό ιατρείο γεµίζει καθηµερινώς από τέτοια περιστατικά. Τώρα, αν τα αναφέρουµε σαν γενικευµένη αγχώδη διαταραχή, διαταραχή πανικού, αγοραφοβία, απλή φοβία, µετατραυµατική διαταραχή από στρες ή αλλιώς, µικρή σηµασία έχει για τη δική µας αναφορά σε τούτο το σηµείο. Έλεγε ο πατήρ Πορφύριος ότι όλος ο κόσµος και που πιστεύουνε και που δεν πιστεύουνε, αυτό το πράγµα τους ετρώει... η αποµάκρυνσις από το Θεό, που φέρνει τη µοναξιά. Και όταν αρνείσαι ένα µυστήριο... ένα µυστήριο... Έχουνε γίνει τόσοι γιατροί ψυχίατροι, ψυχαναλυταί, ψυχολόγοι και δέχονται ασθενείς... Ποιους ασθενείς, βρε, ποιος είσαι εσύ που θα δεχθείς ασθενείς; Και στο τέλος πάει: Τι βλέπεις γιατρέ µου... «∆εν έχεις τίποτα... Έχεις ανασφάλεια». Τι θα πει ανασφάλεια; «δεν έχεις τίποτα, πάρε αυτό». Άµα δε δώσεις τον εαυτό σου στο Θεό, τι να σου κάνει αυτό. Θα σε ναρκώσει σήµερα, αύριο µπορεί να σου ‘ρθει πιο µεγάλη.27 Και στο ίδιο πνεύµα λέει ο π. Παΐσιος: Οι άνθρωποι έχουν αποµακρυνθεί από τον πνευµατικό τους και τους έχουν πνίξει οι λογισµοί και τα πάθη και καταλήγουν να κάνουν εξοµολόγηση στους ψυχιάτρους... Να ξεχάσουν το πρόβληµα που τους απασχολεί... µόλις περάσει λοιπόν λίγο διάστηµα και ξαναεµφανιστεί, ξανά πάλι τα ίδια. Αυτή η δουλειά γίνεται. Ενώ, αν τακτοποιηθεί κανείς εσωτερικά, κοιµάται σαν αρνάκι και δε θέλει ούτε χάπια ούτε τίποτα.28 Σελίδα 24 από 54 

25 Την αδυναµία να θεραπεύσουν τα φάρµακα τις ψυχικές δυσκολίες, µου την είχε τονίσει ο γέροντας Πορφύριος, πάρα πολλές φορές µε τον πιο κατηγορηµατικό τρόπο. «Ε, τι... το πιστεύεις αυτό που σου λέω; Το έχεις ιδεί;» «... δεν λύνονται µ’ αυτά τα προβλήµατα των ανθρώπων». «∆εν τα θέλω εγώ αυτά...», έλεγε (: ψυχαναλυτικές και ψυχιατρικές ερµηνείες και θεραπείες, ανθρωποκεντρικές θεωρήσεις των προβληµάτων µας). Το να ακούσει κανείς αυτούς τους ανθρώπους και µόνο είναι τις πιο πολλές φορές ανακουφιστικό. Αν εξηγήσουµε ότι η κεφαλαλγία δεν οφείλεται σε όγκο του εγκεφάλου και ότι οι προκάρδιοι παλµοί είναι ακίνδυνοι, είναι αρκετό λένε τα βιβλία. ∆εν το λέει όµως η κλινική πείρα. Οι ασθενείς αυτοί δεν ανταποκρίνονται εύκολα σε ιατρικές παρεµβάσεις, παρά µόνο αν δει κανείς πιο πέρα από το σύµπτωµα και δώσει άλλη σηµασία στη ζωή του ασθενούς, άλλο νόηµα. Και φυσικά δε λύνεται το πρόβληµα µε τα αγχολυτικά ή τα αντικαταθλιπτικά, ή τις ανοησίες τύπου ύπνωσης, που εφαρµόζουν αρκετοί ψυχίατροι – ψυχαναλυτές.29 «Πάνε και χάνουν τόσες ώρες... και ξοδεύουν τόσα λεπτά... δεν έρχονται στην εκκλησία µας, στον πνευµατικό, να τους πει τι κρύβεται πίσω από τα όσα υποφέρουν και να γίνουν πραγµατικά καλά...», µας έλεγε ο πατήρ Πορφύριος. Βέβαια οι ιερείς – ψυχίατροι, όταν τους µιλάς γι’ αυτά απαντούν µε την κλασική ερώτηση: Και πόσοι πνευµατικοί έχουν το χάρισµα που είχαν οι γέροντες, ώστε να µπορούν να αντιµετωπίζουν τα ψυχολογικά προβλήµατα των ανθρώπων σήµερα; Σαν να λένε: µα είναι δυνατό να πιστέψει κανείς σήµερα ότι µπορεί να έχει τα χαρίσµατα του αγίου πνεύµατος; (δηλ. τι περισσότερο λένε οι άνθρωποι που δεν έχουν πλησιάσει την αλήθεια της ορθόδοξης παράδοσής µας;) Προεξοφλούν λοιπόν µια αρνητική απάντηση στο ερώτηµά τους και λένε: Ας πάµε λοιπόν στην πιο εύκολη οδό που είναι να σπουδάσουµε τις ανθρώπινες τέχνες, για να βοηθήσουµε τους ανθρώπους, αφήνοντας τον αγώνα για την αγιότητα στους αγράµµατους γέροντες.

Σελίδα 25 από 54 

26

Μ ι α

ά γ ν ω σ τ η

σ υ ν έ ν τ ε υ ξ η : m a d e i n u s a

π ο ι µ α ν τ ι κ ή

Η ύπαρξη µερικών χαρισµατικών ιερέων δεν µπορεί να αποτελεί δικαιολογία για έλλειψη εκπαίδευσης των κληρικών στην ψυχανάλυση και τις µεθόδους της – υποστηρίζει ιερέας ψυχίατρος – για να φθάσει στο δια ταύτα: ο κληρικός µπορεί να αποτελέσει την πρώτη γραµµή ανίχνευσης πρώιµων σηµείων ψυχοπαθολογίας και να τον κατευθύνει εννοείται στο ιατρείο, είτε το δικό τους είτε του λαϊκού γιατρού30. ∆ηλαδή ο κάθε πνευµατικός θα πρέπει µετά από κατάλληλη πλύση εγκεφάλου στο πλυντήριο των φροϋδικών, να ξεχάσει την πνευµατική φύση της ψυχικής ασθένειας και να αρχίσει να συµπληρώνει παραπεµπτικά για τα ιατρεία. Η ψυχιατρική επιστήµη έχει λόγο και τον προβάλλει διαρκώς µέσα από την τέχνη, τον πολιτισµό, τα µέσα ενηµέρωσης. Η εκκλησία µας δεν έχει δικό της λόγο να αρθρώσει; Αντί ως ιερείς να δώσουν ακριβώς το αντίθετο µήνυµα και να πουν σε όλους και πρώτα στον εαυτό τους: ελάτε να γνωρίσουµε την ανθρώπινη ψυχή, που θεραπεύεται µόνο µε το θείο έρωτα, να δούµε τι έλεγαν οι πατέρες για την ασθένεια της ψυχής, τις αιτίες και τη θεραπεία της... Εξάλλου – όπως µου είπε ένας άλλος ψυχίατρος και παππάς – επειδή το είπε ο γέροντας (απάντησή του πατρός Πορφυρίου σε ανάλογης φύσεως ερώτηµα) δε σηµαίνει ότι είναι και σωστό. Φθάνουν έτσι να υποστηρίζουν εντελώς έωλες απόψεις, όπως αυτές, σε µια συνέντευξη που παραχώρησε ο ίδιος σε αµερικανίδα ιατρό, όταν τον ρωτάει: Βρίσκετε ότι είναι συµβατή η παράλληλη άσκηση της ψυχιατρικής / ψυχανάλυσης και της ποιµαντικής ως ιερέας; Σκέπτοµαι ιδιαίτερα τη δυνατότητα επηρεασµού της λειτουργίας της µεταβίβασης – transference – (άλλη «ανακάλυψη» αυτή της ψυχανάλυσης, και θα πούµε αργότερα πόσο συµβατή µπορεί να είναι µε την ποιµαντική του ιερέα!)31 από τους δύο ρόλους και το ρόλο σας ως του υποκειµένου που οφείλει να γνωρίζει; απάντηση του ιερέα: - όπως αναµένεται, έχω εµπειρία τεραστίας εντάσεως θετικής µεταβίβασης. Μερικές φορές επενδύοµαι µε θείες ιδιότητες... Κάνω ό,τι καλύτερο για να σεβασθώ την ελευθερία των ανθρώπων κατά τη διάρκεια της θεραπείας, παρά το ότι συνήθως έχουν την τάση να ζητούν συµβουλές ή να µε σπρώχνουν στη θέση του κληρικού. Όσο περνάει ο καιρός µου φαίνονται όλο και πιο συµβατά αυτά τα δυο. Μάλλον εµπλουτίζουν το ένα το άλλο. Εκείνοι που στη χώρα µου αµφιβάλλουν για αυτή τη συµβατότητα, συνήθως αντιλαµβάνονται την ποιµαντική της εκκλησίας σαν µια διαδικασία στην οποία η επιθυµία και το υποκείµενο είναι λεπτοµέρειες και προωθούν κυρίως την υπακοή. ∆εν συµµερίζοµαι αυτή την ιδέα (τώρα, αν ανάµεσά τους βέβαια είναι και οι άγιοι γέροντες, που δεν αµφιβάλλουν απλώς, αλλά διαφωνούν µαζί τους απόλυτα και κατηγορηµατικά, δεν έχει και τόση σηµασία).

Σελίδα 26 από 54 

27 Τι να πρωτοθαυµάσει λοιπόν κανείς; το ότι οι ξένοι αντιλαµβάνονται αυτά που θα έπρεπε µα ‘’πιάνουν’’ οι δικοί µας; Την προθυµία να απεκδυθεί την ιδιότητα του κληρικού, στην οποία τον «σπρώχνουν» οι άνθρωποι που καταφεύγουν σ’ αυτόν ζητώντας βοήθεια; ∆ηλαδή την ώρα εκείνη παύει να είναι ιερέας, επειδή επηρεάζεται η µεταβίβαση; Αν απαντούσε διαφορετικά, δεν επρόκειτο να γίνει δεκτός στα ψυχαναλυτικά σαλόνια, γιατί κάτι τέτοιο απαγορεύεται! Ο αναλυτής δεν παίρνει θέση (υποτίθεται βέβαια – στην πραγµατικότητα «τους αλλάζουν τα φώτα» και βγαίνουν στρατιωτάκια στο ίδιο χακί από κει µέσα όλοι, ώστε να τους αναγνωρίζεις από δέκα χιλιόµετρα για την οίηση του µυηµένου, που έχουν πάνω τους, µε την οποία και συνεννοούνται µεταξύ τους δίκην κώδικος). ‘’Today is realized that suggestion (direct and indirect) is ever – present in psychoanalysis, as in other psychotherapies’’ κατά τον Chertok L. – J Am Acad Psychoanal 1984 Apr: 12(2): 211-3232. Άλλος πάλι κληρικός – ψυχίατρος διαφωνεί µε την προηγούµενη θέση και υποστηρίζει: Η ψυχοθεραπεία λοιπόν είναι ουδέτερη στο θέµα του Θεού όπως και σε κάθε θέµα, αφού σκοπός της δεν είναι να δώσει ιδεολογία στον άνθρωπο, αλλά να τον βοηθήσει να αντιµετωπίσει καλύτερα την καθηµερινή ζωή του αλλά και να ξεκαθαρίσει τη δική του ιδεολογία και να κάνει τις δικές του ελεύθερες επιλογές. Όµως όσο και να είναι ουδέτερη, ο ψυχοθεραπευτής είναι άνθρωπος και έχει κάποια πίστη. Όταν µάλιστα είναι κληρικός, αυτή η πίστη είναι κάτι παραπάνω από φανερή33! Στη συνέχεια της ίδιας συνέντευξης διαβάζουµε κι άλλα ανάλογα: «Ο Freud είχε δίκιο στην εκτίµησή του για την αρρωστηµένη σχέση σεξουαλικότητας και θρησκείας» (γιατί παρεξήγησε την έννοιά της στην αρχική χριστιανική – έτσι ακριβώς, ούτε ορθόδοξη, ούτε πατερική – θεολογία. Και οι θεολόγοι πρέπει να καταλάβουν ότι παρά την αδεξιότητα της σεξουαλικότητας, αυτή είναι µια δύναµη, που υπηρετεί την ανάδειξη του προσώπου ως κίνηση προς τον άλλο).

Σελίδα 27 από 54 

28

Σ ε ξ ο υ α λ ι κ ό τ η τ α κ α ι π ν ε υ µ α τ ι κ ό τ η τ α

συνεχίζουµε την παράθεση των απόψεων του ιερέα – ψυχαναλυτή: «Νοµίζω ότι χρειαζόµαστε µια νέα σύνθεση, που θα πάρει στα σοβαρά τη σεξουαλικότητα και θα την ενσωµατώσει στην πνευµατικότητα...» Ε, να αλλάξουµε κι εδώ τους άσχετους πατέρες που άλλα φωνάζουν αιώνες τώρα! Άραγε η πνευµατικότητα των µοναζόντων πάει περίπατο χωρίς τη σεξουαλικότητα; Αν βέβαια είχαν διαβάσει ότι εµείς εδώ πέρα, σ’ αυτό το ευλογηµένο χωράφι, που οι πατέρες καλλιέργησαν δεκαπέντε αιώνες πριν τον «γεροβρυκόλακα»34 πατέρα της «επιστήµης» τους, δεν πάµε να ξεριζώσουµε τα πάθη, αλλά να τα µεταµορφώσουµε, θα είχαν και απάντηση λάβει από καιρό. Που όµως τέτοια προθυµία σαν κι αυτή που δείχνουµε για τους τόµους των σκουπιδιών της θύραθεν σοφίας, µε τα οποία γεµίζουµε την ψυχή µας, όπως το σκληρό δίσκο και την ram (µνήµη) του υπολογιστή µας, για να µην χωράει τίποτα άλλο και να «κολλάει»; Και στον επίλογο της συνέντευξης µας παραδίδει και την αυθεντική του απάντηση, για το τι προτάσσει από τα δυο στην «ποιµαντική» του: «Οι άνθρωποι θα έχουν πάντα την τάση να µας πιέζουν να τους µιλάµε το λόγο του Κυρίου ή το λόγο της Γνώσεως, αλλά το καθήκον µας είναι να παραµένουµε πιστοί στο λόγο της Ψυχαναλύσεως. Αυτό το καθήκον απαιτεί την προσεκτική εφαρµογή αυτού του λόγου (της ψυχαναλύσεως) στον εαυτό µας»...

Σελίδα 28 από 54 

29

Ά λ λ ο ς κ α ι

γ ι α

τ ο

«τ α ξ ί δ ι» : ν ό σ ο ς

ψ υ χ ί α τ ρ ο ι,

ψ υ χ α σ θ ε ν ε ί ς

ψ υ χ ι κ ή

Ρώτησα κάποτε γνωστό έγγαµο ψυχίατρο – ιερέα, γιατί έστειλε κάποιον σε ψυχαναλυτή, ενώ γνώριζε την αντίθεση του πνευµατικού του στο θέµα αυτό, όσο εκείνος ζούσε (επρόκειτο για πνευµατικό παιδί του πατρός Πορφυρίου). Ρώτησα επίσης αν η δική του σύζυγος αντιµετώπιζε προβλήµατα στη σχέση της µαζί του, που θα την παρέπεµπε πρώτα στον πνευµατικό ή στον ψυχαναλυτή, όπου έστειλε και κάποιαν άλλη κυρία, όταν του ζήτησε τη γνώµη του. Σκέφθηκε µέσα του και αναρωτήθηκε: αν πω σε ψυχίατρο, θα µου πει, καλά εσύ ιερέας Χριστού, αρνείσαι τη Χάρη του Θεού και στέλνεις τη γυναίκα σου να βοηθηθεί αλλού; Αν πάλι του πω στον πνευµατικό µας, τότε θα µου πει, γιατί τότε στέλνεις τις άλλες ψυχές στον ψυχίατρο; Και έτσι δεν έδωσε απάντηση, γυρίζοντας το θέµα στην επιθετική ερώτηση: Κι αυτός αφού πήγαινε τόσα χρόνια στο γέροντα, που ήταν και άγιος για σας, γιατί δεν τον βοήθησε στη σχέση του; Η απάντηση βέβαια είναι απλή και δεν έχει να κάνει µε τη δήθεν ανεπάρκεια του γέροντα να λύνει τα προβλήµατα των ζευγαριών που τον πλησίαζαν, αλλά µε το αν πράγµατι ήθελαν «υγιείς γενέσθαι» όσοι πήγαιναν εκεί, και αν πράγµατι άκουγαν και εφάρµοζαν, όσα ο παππούλης έλεγε να κάνουν! Και απόδειξη βέβαια ότι δεν τα εφάρµοζαν ήταν και το ότι ο συγκεκριµένος κύριος δεν άκουσε το γέροντα και τις σαφείς συµβουλές του, όχι µόνο να µην πάει σε ψυχίατρο, αλλά να πάρει και να πετάξει όλα τα σχετικά µε την ψυχανάλυση βιβλία, που είχε στο σπίτι και διάβαζε «γιατί σε µπερδεύουν, σου κάνουν κακό που δεν διορθώνεται µετά εύκολα», όπως χαρακτηριστικά του είχε πει. Έλεγε σε ανάλογη πάλι περίσταση ο παππούλης: «Μωρέ, τι είναι αυτά τα απωθηµένα που γράφει (κάποιος γιατρός υπέβαλε την γραπτή ερώτηση), αν έχουν σχέση µε το ψυχικό του πρόβληµα; Τι είναι αυτά τα κληρονοµικά; Όλα αυτά που γράφει είναι από τον παλαιόν άνθρωπο, που έχουµε µέσα µας. Όταν όµως αγαπήσουµε το Χριστό, µε όλη µας την ψυχή, όταν έρθει ο θείος έρωτας µέσα µας, τότε όλα τα προβλήµατα φεύγουν και γεµίζουµε µε πνευµατική χαρά. Εσύ, µωρέ (απευθυνόµενος στο συγγραφέα του βιβλίου παραποµπής 27), τα ξέρεις αυτά, σου τα είπα τόσες φορές.. Οι ψυχίατροι και οι ψυχολόγοι µιλούνε για απωθηµένα και κληρονοµικά, γιατί δεν γνωρίζουν την ανθρώπινη ψυχή, που µόνο µε τον θείο έρωτα θεραπεύεται και ζει την εν Χριστώ χαρά. Οι ασθένειες οφείλονται στην αµαρτία. Όταν όµως κατοικήσει µέσα σ’ όλη την ψυχή ο Χριστός, τότε φεύγει η αµαρτία, φεύγει και η ασθένεια». Και βέβαια αυτή του η θέση δε σήµαινε, όπως αρέσκονται οι κατά κόσµον ψυχολογούντες να λένε, απουσία προσωπικής ευθύνης του πάσχοντος, αλλά ακριβώς το αντίθετο. Λέγει ακόµα στο ίδιο βιβλίο ο συγγραφέας και προσυπογράφουµε: ‘’ψυχασθενής κατά τους πατέρες είναι µόνο ο αµετανόητος αµαρτωλός, διότι η ψυχή ασθενεί µόνο, όταν αµαρτάνει χωρίς να Σελίδα 29 από 54 

30 µετανοεί. Ιατρός της ψυχής είναι µόνο ο Χριστός. Και κατά χάρη Χριστού, ο άγιος, που γνωρίζοντας την ψυχή, έχει αποκτήσει αυτογνωσία και ετερογνωσία. Ο µη άγιος, ο εµπαθής, που αγνοεί την ψυχή, τη δική του και των άλλων, πως µπορεί να γίνει ιατρός της ψυχής; Ο Χριστός και, κατά χάρη Χριστού, ο άγιος, αφού µπορεί να πραγµατοποιεί το δυσκολότερο, τη θεραπεία της ψυχής, µπορεί να πραγµατοποιεί και το «ευκοπώτερον», τη θεραπεία του σώµατος, όταν η δεύτερη βοηθά την πρώτη... Οι σωµατικές ασθένειες εξυπηρετούν πολλούς και ποικίλους σκοπούς της υπέρλογης αγάπης του Θεού. Θυµίζει δεισιδαιµονία η απλουστευτική αντίληψη ότι οι σωµατικά ασθενείς τιµωρούνται από το Θεό για τις αµαρτίες τους και οι σωµατικά υγιείς αµείβονται από το Θεό για την αρετή τους. Στην πραγµατικότητα µπορεί να συµβαίνει ακριβώς ο αντίθετο, όπως µε πολλούς αγίους που ασθενούν σωµατικά ισοβίως και µε πολλούς αµετανόητους αµαρτωλούς, που υγιαίνουν σωµατικά ισοβίως. Βέβαια, κανείς δεν αµφισβητεί ότι µία ταραγµένη από αµαρτωλά πάθη ψυχή αποτελεί γόνιµο έδαφος για την εκβλάστηση και ανάπτυξη πολλών σωµατικών ασθενειών και αντιθέτως µια γαλήνια, από θεία κατάνυξη, ψυχή, δηµιουργεί κατάλληλες συνθήκες για τη θεραπεία των ασθενειών αυτών και την άνθηση της σωµατικής υγείας. Όµως οι συγκεκριµένες διακυµάνσεις της σωµατικής υγείας και ασθένειας κάθε ανθρώπου, σε τελευταία ανάλυση, αποτελούν τη µυστική έκφραση της παιδαγωγίας του Θεού, που µόνον Εκείνος και οι άγιοί Του γνωρίζουν... Οι πρωτόπλαστοι, πριν από την πτώση τους στην αµαρτία µε παγίδευσή τους από το διάβολο, δηλαδή πριν από την ασθένεια της ψυχής τους, δεν γνώριζαν τη σωµατική ασθένεια. Μετά την πτώση τους «νενόσηκεν η φύσις», έµψυχη και άψυχη, ήρθαν όλα τα δεινά κι ανάµεσά τους και η σωµατική ασθένεια. Ο Χριστός ενανθρώπισε «ίνα λύση τα έργα του διαβόλου», για να µας θεραπεύσει από την ασθένεια του Αδάµ, την αµαρτία. Μας είπε: «Ου χρείαν έχουσιν οι ισχύοντες ιατρού, αλλ’ οι κακώς έχοντες». Κι εµείς, αναγνωρίζοντας ότι είµαστε «οι κακώς έχοντες», δεχόµαστε από το µοναδικό Ιατρό, µε το βάπτισµα και τη διαρκή µετάνοιά µας, τη θεραπεία της ψυχής µας από την ασθένειά της, την αµαρτία. Η σωµατική ασθένεια παρέµεινε, κατά παραχώρηση Θεού, επιτίµιο της συγχωρηθείσης αµαρτίας, ως παιδαγωγία ιαµατική’’...35 Στο ίδιο πνεύµα κινείται και το κείµενο ‘’περί ασθενείας’’ του αγίου Σεραφείµ του Σάρωφ που παραθέτουµε εδώ: ‘’Η ψυχή είναι κυρίαρχος. Όταν το σώµα κατατρύχεται από ασθένεια, αυτό οφείλεται στη θεία πρόνοια. Γιατί µ’ αυτό τον τρόπο τα πάθη εξασθενούν και ο άνθρωπος συνέρχεται (σηµειώνω εδώ, ότι αυτή τη θέση κανένας χριστιανός ψυχίατρος µε τον οποίο έχω συζητήσει δεν την δέχεται!). Μερικές φορές όµως η σωµατική ασθένεια προκαλείται από τα πάθη. Αποµάκρυνε την αµαρτία και οι αρρώστιες θα εξαφανιστούν. Γιατί, όπως βεβαιώνει ο Μέγας Βασίλειος στην οµιλία του για την αλήθεια – όπου λέγει ότι ο Θεός δεν είναι η αιτία του κακού – αυτές συµβαίνουν σε µας λόγω της αµαρτίας.

Σελίδα 30 από 54 

31 Από που προέρχονται οι ασθένειες; Από που προέρχονται οι σωµατικές πληγές; Ο Κύριος δηµιούργησε το σώµα, αλλά όχι την αρρώστια. Την ψυχή, αλλά όχι την αµαρτία. Τι είναι πιο χρήσιµο και πιο απαραίτητο από όλα; Η ένωση µε το Θεό και η επικοινωνία µαζί Του µε την αγάπη. Αν χάσουµε αυτή την αγάπη, αποµακρυνόµαστε από το Θεό και, εφόσον αποµακρυνόµαστε από Εκείνον, παθαίνουµε διάφορες ασθένειες’’. ‘’Ειρήνη πολλή τοις αγαπώσι τον νόµον Σου, Κύριε’’, λέει ο ψαλµωδός.36 Ο γέροντας Πορφύριος δε µισούσε κανέναν. Την ψυχιατρική την διέκρινε, από τους ιατρούς που την υπηρετούσαν. Μας έχει µιλήσει πολύ για αυτά τα ζητήµατα, αλλά δεν χρειάζεται προς το παρόν να πούµε περισσότερα. Πολλοί εξάλλου συνάδελφοι τον επισκέπτονταν για να τον συµβουλευθούν και όλους τους δεχόταν µε αγάπη. Τόνιζε όµως, όπως έκανε και σε µένα πολλές φορές, τους ενδοιασµούς του ξεκάθαρα. ∆εν ήθελε τα πνευµατικά του παιδιά – και όχι µόνο – να χάνονται µέσα στα αδιέξοδα της ψυχιατρικής, να παγιδεύονται στο πνεύµα της και να έχουν ανθρωποκεντρική θεώρηση των ψυχολογικών προβληµάτων, ασχολούµενα µε τα παρελθόντα χωρίς µετάνοια, χωρίς ελπίδα, να µπερδεύονται, όπως χαρακτηριστικά έλεγε. Σ’ αυτό το σηµείο, θα πρέπει να πω πόσο απόλυτα αρνητικός ήταν στη διαµετρικά αντίθετη ψυχαναλυτική άποψη της συνεχούς αναφοράς στα «απωθηµένα». Να κοιτάτε µπροστά, µας έλεγε, να τα ξεχάσετε τα πριν. Να χαίρεστε τη ζωή σας. Η αναµόχλευση των περασµένων ερώτων αµαρτιών, σχέσεων, γεγονότων που µας πίκραναν, παθών, στοιχείων του υποσυνειδήτου που φέρνουν στην επιφάνεια οι αναλυτές, είναι τόσο επικίνδυνη όσο δε φαντάζονται ούτε οι αναλυόµενοι, ούτε οι «θεραπευτές». Άλλο πράγµα συµβαίνει στην εξοµολόγηση βεβαίως κι όχι «διαχείριση ενοχών», όπως πιστεύουν ότι κάνει ακόµα κι ο ευαισθητοποιηµένος κατ’ αυτούς ιερέας.37

Σελίδα 31 από 54 

32

« Μ α γ ι κ έ ς » υ π α κ ο ή

θ ε ρ α π ε ί ε ς , θ α ύ µ α τ α

κ α ι

Ας δούµε όµως εδώ τι απαντά ο γέροντας Παΐσιος, όταν τον ρωτούν πως µπορεί να βοηθηθεί κανείς, όταν νοµίζει ότι πάσχει από κάτι: για να βοηθηθεί, πρέπει να έχει πνευµατικά, να του έχει εµπιστοσύνη και να του κάνει υπακοή. Θα πει το λογισµό του και εκείνος θα του πει: σ’ αυτό µη δίνεις σηµασία, εκείνο πρόσεξέ το κλπ. Αν δεν έχει εµπιστοσύνη και δεν υπακούει, δεν µπορεί να του φύγει ο λογισµός. Ένας νέος που ζει ακατάστατα, έχει ψυχολογικά προβλήµατα και ταλαιπωρείται, έρχεται µε κάτι µάτια κατακόκκινα από το τσιγάρο και ζητάει να τον βοηθήσω. Έχει και µια ψευτοευλάβεια, ζητάει να του δώσω την εικόνα από το τέµπλο, για ευλογία, και µπαίνει µέσα στο κελλί µε το τσιγάρο! ‘’Βρε, του λέω, τα µάτια σου από το τσιγάρο έγιναν κατακόκκινα σαν του λυσσασµένου σκυλιού. Ούτε γέροι δεν καπνίζουν εδώ µέσα. Εγώ λιβανίζω εδώ πέρα’’. Το δικό του αυτός. Έρχεται και ζητάει βοήθεια και δεν βγαίνει από το λογισµό του. ‘’Γιατί δεν µε κάνεις καλά;’’, µου λέει. Θέλει να γίνει καλά µε µαγικό τρόπο, χωρίς ο ίδιος να κάνει καµιά προσπάθεια. ‘’Εσύ δεν είσαι για θαύµα, του λέω. ∆εν έχεις τίποτε. Πιστεύεις στο λογισµό σου’’. Αν έκανε υπακοή, θα βοηθιόταν. Έχω προσέξει ότι όποιος ακούει, τακ-τακ προχωράει και πάει καλά. Και αυτός και οι δικοί του µετά είναι ήσυχοι. Ελπίζω να κατάλαβαν οι κληρικοί στους οποίους αναφερόµαστε ότι ‘’έχουσι γνώσιν οι φύλακες’’ από «µαγικές» θεραπείες, που πολλοί ζητούν από τους πνευµατικούς και δεν «υποκύπτουν» ούτε χρειάζονται την «καθαρτήριο» ψυχαναλυτική τους παρέµβαση για να το αντιληφθούν. Φαίνεται ότι και σ’ αυτό τους πρόλαβε το σχολείο της ερήµου. Συνεχίζοντας ο γέροντας λέει κάτι το εξωφρενικό για την ψυχιατρική λογική, αναφερόµενος σε έναν άλλο πάσχοντα από το λογισµό του. Ακόµη, λέει, κι αν αυτό που έλεγε αυτός ήταν σωστό και ο άλλος του έλεγε «όχι, δεν είναι έτσι, έτσι είναι» και έκανε υπακοή στο λάθος του άλλου, πάλι θα έπαιρνε Χάρη και µάλιστα µεγάλη Χάρη, γιατί ταπεινώθηκε. Και παρακάτω: «Πόσοι βασανίζονται έτσι χρόνια, επειδή πιστεύουν στο λογισµό τους και δεν ακούνε! Όσα και να τους πεις, όσα και να τους κάνεις, όλα τα παίρνουν ανάποδα. Και δεν είναι ότι πίστεψε κανείς µία φορά στο λογισµό του και το κακό σταµάτησε εκεί, αλλά το κακό αυξάνει. Καλλιεργείται – καλλιεργείται και µπορεί να φτάσει στην τρέλλα». «Έχω καταλάβει ότι η υπακοή πολύ βοηθάει. Και λίγο µυαλό να έχει κανείς, αν κάνει υπακοή, γίνεται φιλόσοφος. Είτε έξυπνος είτε κουτός είτε υγιής είτε άρρωστος πνευµατικά ή σωµατικά είναι κανείς και βασανίζεται από λογισµούς, αν κάνει υπακοή, ελευθερώνεται. Λύτρωση είναι η υπακοή».

Σελίδα 32 από 54 

33 «Ο µεγαλύτερος εγωιστής είναι αυτός που ακολουθεί τους λογισµούς του και δεν ρωτάει κανέναν – αυτοκαταστρέφεται. Μπορεί κάποιος να είναι έξυπνος, τετραπέρατος, αλλά, αν έχη θέληµα, αυτοπεποίθηση και φιλαυτία, βασανίζεται συνέχεια. Μπερδεύεται άσχηµα και του δηµιουργούνται προβλήµατα. Για να βρει το δρόµο του, πρέπει να ανοίξει την καρδιά του σε κάποιον πνευµατικό και να ζητήσει ταπεινά τη βοήθειά του. Μερικοί όµως αντί να πάνε στον πνευµατικό, πάνε στον ψυχίατρο. Αν ο ψυχίατρος είναι πιστός, θα τους συνδέσει µε κάποιον πνευµατικό. Αν όχι, θα τους δώσει µόνο χάπια. Μόνο όµως τα χάπια δεν λύνουν το πρόβληµα. Χρειάζονται και πνευµατική βοήθεια, για να µπορέσουν να αντιµετωπίσουν σωστά και να καλυτερέψει η κατάστασή τους και να µην ταλαιπωρούνται».38

Σελίδα 33 από 54 

34

« Έ τ σ ι

α χ ρ η σ τ ε ύ ε τ α ι λ ό γ ο »

χ ω ρ ί ς

Το πνεύµα νοµίζω των πατέρων έγινε κατανοητό από αυτά τα αποσπάσµατα που παρατέθηκαν σε σχέση µε τις ταλαιπωρίες µας λόγω λογισµών ασθένειας ή µη. Αξίζει κανείς να ανατρέξει στα σχετικά βιβλία, για να δει εκεί όλη τη σοφία και να µυρίσει όλο το άρωµα της ευλογηµένης ορθόδοξης παράδοσής µας. Εκεί θα πάρει απαντήσεις ακόµα και για το πώς ξεκινάει κάποιος να νοµίζει ότι είναι άρρωστος. Εκεί θα διαβάσει την καλύτερη περιγραφή, αλλά και τη θεραπεία, για την αγχώδη νεύρωση που µιλήσαµε στην αρχή του πρώτου κεφαλαίου. Αντιγράφω πάλι από το ίδιο βιβλίο των λόγων του γέροντος Παϊσίου: «µεγαλύτερη αρρώστια είναι να πιστέψει ο άνθρωπος στο λογισµό του ότι έχει κάποια αρρώστια. Ο λογισµός αυτός του δηµιουργεί άγχος, τον κάνει να στεναχωριέται, να µην έχει όρεξη για φαγητό, να µην µπορεί να κοιµηθεί, να παίρνει φάρµακα, και τελικά αρρωσταίνει, ενώ ήταν καλά. Ένας λ.χ., ενώ έχει και σωµατική και πνευµατική δύναµη, δεν µπορεί να κάνει τίποτε, γιατί έχει πιστέψει στο λογισµό που του λέει ότι δεν είναι καλά, µε αποτέλεσµα να σβήνει σωµατικά και πνευµατικά. ∆εν είναι ότι λέει ψέµατα. Αν ο άνθρωπος πιστέψει ότι κάτι έχει, πανικοβάλλεται, τσακίζεται και δεν έχει µετά κουράγιο να κάνει τίποτε. Έτσι, αχρηστεύεται χωρίς λόγο». Θυµάµαι εδώ, ένα λόγο του πατρός Πορφυρίου, όταν κάποτε µε ρώτησε: Μπορεί κάποιος γιατρέ, να ‘χει γίνει καλά από µια αρρώστια και να µην το ξέρει; Να, αυτός τώρα έγινε καλά µε τη Χάρη του Θεού και δεν το ξέρει! Στην απορία µου πως µπορεί να συµβεί κάτι τέτοιο µου είπε ακριβώς αυτό που λέει κι ο πατήρ Παΐσιος. Ότι δηλαδή, αν κάποιος θεραπευθεί και πιστεύει στο λογισµό που του λέει το αντίθετο, δεν αισθάνεται τη διαφορά. ∆ιαφέρει µήπως η περιγραφή που κάνουν οι γέροντες από τα όσα σας εξέθεσα στην αρχή του κεφαλαίου και έχουµε οι γιατροί µάθει από τα ειδικά εγχειρίδια; ∆ιαφέρει µόνο στην πληρότητα της ανάλυσης και στη βαθειά θεραπευτική της δυνατότητα, που αφορά την ίδια την ουσία της πνευµατικής µας ζωής. Κι αν κάποιος αντιτείνει, ότι αυτά που διαπραγµατευθήκαµε δεν αφορούν παρά τα εύκολα της ψυχιατρικής, θα απαντήσουµε ότι στα δύσκολα είναι που οι πατέρες έχουν διεισδυτικότερη όραση και ακριβέστερη διαγνωστική προσέγγιση, από την επίπεδη ανάλυση όλων ηµών, όσων ακολουθούµε την επιστηµονική γνώση. Ο κανόνας που έχω δει να λειτουργεί από την κλινική µου εµπειρία είναι: όσο πιο σοβαρή η ψυχική διαταραχή, τόσο πιο δύσκολος ο χειρισµός της από όσους «αρνούνται την ύπαρξη της ψυχής ή την παραδέχονται µε ένα δικό τους τρόπο». Όχι ότι δεν µπορούν να βοηθήσουν, όταν έχουν αγάπη για τον πάσχοντα, αλλά εµείς ζητάµε την βοήθεια.39 Σελίδα 34 από 54 

35 Τι βλέπουµε στον κόσµο; ∆εν παρατηρούµε ιδιαίτερα εµείς οι γιατροί ότι όσοι ζούµε στα πάθη, χωρίς υπακοή, παρά µόνο στους λογισµούς µας, πάσχουµε ψυχικά και σωµατικά, ενώ όσους βλέπουµε να διάγουν (όχι όσοι νοµίζουν ότι διάγουν) εναρέτως µε καθοδήγηση πνευµατικού υγιαίνουν ψυχικά; Άρα και εκ του αποτελέσµατος κρίνεται η διαφορά της καθεµιάς θεραπευτικής µεθόδου και πορείας. Άλλο βέβαια να παραχωρεί ο Θεός. Σε κάποιον, που είχε στοµαχικές ενοχλήσεις και κοιλιακά άλγη, ο πατήρ Πορφύριος του είπε ότι ενοχλείται, επειδή είναι πολύ ευαίσθητος και από τη στεναχώρια του προέρχονταν και οι σωµατικές ενοχλήσεις. Εκείνος τότε ρώτησε αν είναι κακό να είναι κανείς ευαίσθητος. Κι ο γέροντας του απάντησε: «Είναι κακό να είναι κανείς πολύ ευαίσθητος σαν εσένα, γιατί µε τη στεναχώρια δηµιουργείς διάφορες σωµατικές αρρώστιες». Και τον ερωτά αν γνωρίζει την εµπλοκή του πονηρού στις ψυχικές παθήσεις. Όχι, του απάντησε, «ε! µάθε το από µένα», απάντησε ο γέροντας.40 Αυτό δε σηµαίνει ότι όλοι οι ψυχικώς πάσχοντες είναι δαιµονισµένοι, αλλά αναφέρεται στην άποψη του γέροντα που προαναφέραµε, για το ότι είναι «πειρασµικά», όπως ο γέροντας έλεγε τα περισσότερα ψυχολογικά και έχουν σχέση µε τον ‘’παλαιόν άνθρωπο’’ και την κατάσταση της πτώσης στην οποία ζούµε. Αυτά για τους εν λόγω κληρικούς – ψυχαναλυτές που παροτρύνουν τα πνευµατικά παιδιά των γερόντων, τώρα που κοιµήθησαν, να τους παρακούσουν και να κάνουν υπακοή σ’ αυτούς, είναι ψιλά γράµµατα. Σε πνευµατικοπαίδι του γέροντος Πορφυρίου η παρέµβαση ήταν: να παρακούσει το γέροντα – που είχε πει να µη διαβάζει τα σχετικά ψυχαναλυτικά βιβλία που είχε στη βιβλιοθήκη του και να τα πετάξει – γιατί οι γέροντες κάνουν λάθη και δεν τα ξέρουν δα και όλα, αφού απορρίπτουν την ανθρώπινη γνώση. Και βέβαια οι γέροντες δεν ήσαν τέλειοι. Τέλειος είναι µόνον ο Θεός. Αλλά άλλο είναι αυτό που φυσικά όλοι γνωρίζουµε, κι άλλο η αµφισβήτηση των χαριτωµένων από το Θεό διαφωνούν µε τις ανοησίες µας. Και φυσικά οι πατέρες όχι µόνο δεν απέρριπταν την ανθρώπινη γνώση, αλλά µας παρότρυναν στην κατάκτηση ό,τι πιο προωθηµένου στις επιστήµες και την τεχνολογία, εφόσον βεβαίως δεν ερχόταν σε σύγκρουση µε τις πνευµατικές υποθήκες, που µας είχαν αφήσει. Θυµάµαι εδώ πόσο µας βοήθησε η φωτισµένη και προφητική παραίνεση του πατρός Πορφυρίου – σε εποχή που δεν ήξερε ο κόσµος τίποτα για τους υπολογιστές – να τους µάθουµε και να τους εντάξουµε στην καθηµερινή µας ιατρική πράξη, για το καλό των ασθενών µας. γερόντων, επειδή

Σελίδα 35 από 54 

36

«Ό λ η ν τ η ν

σ υ γ κ ρ ο τ ή σ α ν τ ε ς τ η ς ε π ι σ τ ή µ η ν »

Ενώ µπορούµε να αναφερθούµε στο πρόβληµα που διαπραγµατευόµαστε µόνο στην ιατρική επιστήµη, δεν το κάνουµε, όχι από έλλειψη σεβασµού στην ανθρώπινη γνώση, όπως µας κατηγορούν, αλλά γιατί γνωρίζουµε τα όριά της, τις ανεπάρκειές της και το ατελέσφορο των παρεµβάσεών µας τις πιο πολλές φορές, µέσα από τη στεγνή και ρηχή ψηλάφηση της ψυχικής νόσου που επιχειρεί. ∆εν πρόκειται για αµφισβήτηση της επιστήµης, αλλά των ψευδεπίγραφων εκφάνσεών της. Γιατί για µας οι πατέρες «όλην συγκροτήσαντες την της ψυχής επιστήµην και τω θείω Πνεύµατι συνδιασκεψάµενοι…» µας άνοιξαν το δρόµο της αληθινής γνώσης και της αληθινής ποιµαντικής επιστήµης, όλην συλλεξάµενοι ποιµαντικήν επιστήµην και θυµόν κινήσαντες τον δικαιότατον… Φταίµε κι εµείς όµως για το φαινόµενο του πολλαπλασιασµού των λογής – λογής «θεραπευτών». Τα βιβλία λένε: psychotherapy is the essence of psychiatry and the essence of psychotherapy is communication. ∆ηλαδή η ουσία της ψυχοθεραπείας είναι η επικοινωνία. Εννοείται ότι το ιατρικό απόρρητο δεν επιτρέπει να γίνουν γνωστά ιατρικά περιστατικά και η ατυχής κατάληξή τους µετά από το χειρισµό τους από τους συναδέλφους ψυχιάτρους – ιερείς. Ούτε βέβαια για όσα περιστατικά είχαν καλή εξέλιξη. Τώρα, αν κάποιος µε την καλή εξέλιξη στο πρόβληµά του θεωρήσει τη συγκεκριµένη µέθοδο της ψυχαναλυτικής προσέγγισης από τους ιερείς, που την ασκούν, οδό απαλλαγής από την ασθένεια της ψυχής, έχει ήδη αναιρέσει στο σύνολό της τη λογική των πατέρων, για το τι σηµαίνει ψυχική ασθένεια και πως θεραπεύεται. Η ιερωσύνη είναι, κατά τον άγιο Γρηγόριο το Θεολόγο, κυρίως θεραπευτική επιστήµη και ο ιερέας θεραπευτής του λαού του Θεού και αυτή η θεραπεία την προσφέρει δια της µυστηριακής και ασκητικής ζωής (και όχι δα της φροϋδικής αναλύσεως). Η Εκκλησία είναι νοσοκοµείο. Και όπως µέσα στο νοσοκοµείο κύριο µέληµα είναι η θεραπεία και όχι η λύση των κοινωνικών, οικονοµικών οικογενειακών ή άλλων προβληµάτων, έτσι και αυτή είναι νοσοκοµείο και το κύριο έργο του ιερέως είναι η θεραπεία των ασθενών, δηλαδή η ζωοποίηση του νεκρού νου.41

Σελίδα 36 από 54 

37

Ε π ί λ ο γ ο ς
Το να κατευθύνει ο οικογενειακός γιατρός έναν ασθενή µε ψυχολογικά προβλήµατα σε ψυχίατρο, το κατανοούµε. Το να παραπέµψει το ίδιο το σύστηµα της πρωτοβάθµιας φροντίδας υγείας, επίσης. Το να το πράττουν όµως εν σπουδή οι πνευµατικοί τους οποίους καταφεύγουν οι πιστοί για να ακουµπήσουν τον πόνο και την αγωνία του ζητώντας βοήθεια, χωρίς να αποπειρώνται την ανάγνωση αυτών των δυσκολιών µέσα από την υπάρχουσα εµπειρία των πατέρων, που έχουν µιλήσει τόσο καθαρά, όπως είδαµε στο βιβλίο αυτό, δεν µπορούµε να το καταλάβουµε, παρά µόνο ως προς το σκέλος του κινήτρου. ∆εν απαιτούµε από την πολιτεία να ταυτισθεί µε τη θεολογική σκέψη της ορθόδοξης εκκλησίας. ∆εν µας εκπλήσσει η απροθυµία ή και η ανεπάρκεια των εκάστοτε εκπροσώπων της να σεβαστούν τις ρίζες της συνοχής και της διαχρονικής αντοχής του ελληνικού λαού στις προκλήσεις της ιστορικής του πορείας. Αναρωτιούνται όµως οι ψυχίατροι – ιερείς µε ποια εφόδια φθάσαµε έως εδώ; Με την εκκοσµίκευση της ποιµαντικής της εκκλησίας και τη φροϋδική ανάλυση αποτινάξαµε τον ζυγό των 400 χρόνων σκλαβιάς; Αυτό τον τρόπο σκέψης τον χαρίζουµε στους οπαδούς του πολιτικού γάµου, της πολιτικής κηδείας και της πολιτικής βάπτισης… Ή ακόµα και στους οπαδούς της έκπτωσης της ζωής και της υπαρξιακής αγωνίας σε δηµαρχιακά έγγραφα. ∆εν τους προβληµατίζει το γεγονός ότι οι άγιοι γέροντες του αιώνα µας δεν απέτρεπαν από την καταφυγή στους ιατρούς γενικώς και αορίστως, αλλά εξέφραζαν επιφυλάξεις και συνιστούσαν ιδιαίτερη προσοχή, όταν επρόκειτο για τις ψυχικές δυσκολίες; Με το πόδι στο γύψο που θα βάλει ο ορθοπεδικός, µε το έλκος επουλούµενο από τη αγωγή µε losec που θα συνιστούσε ο γαστρεντερολόγος, ακόµα και µε καρκίνο που θα αντιµετώπιζε ο ογκολόγος, δεν εµποδίζεται κανείς να πλησιάσει το Θεό, να αποκτήσει νόηµα η ζωή του. Ακολουθώντας τις αντίθετες µε το πνεύµα των πατέρων θεωρίες, µπορεί; Εν κατακλείδι, αν κάποιος αισθάνεται ότι χρειάζεται βοήθεια για να αντιµετωπίσει τις ψυχολογικές του δυσκολίες και έχει πνευµατική ανησυχία και ζει µέσα στην εκκλησία µας, δεν έχει κανένα λόγο να κατευθυνθεί ευθύς εξαρχής στη λύση της θύραθεν σοφίας. Θα ήταν πιο σωστό να απευθυνθεί πρώτα στον πνευµατικό ή τον γέροντά του, για να δουν µαζί και να προσεγγίσουν από κοινού, αν µπορούν, την ουσιαστική παθολογία, που γεννά αυτά τα συµπτώµατα και να προσπαθήσουν µαζί να τα αντιµετωπίσουν µε βάση τη θεραπευτική εµπειρία και τα εφόδια που µας παρέχει η ευλογηµένη παράδοση των πατέρων. Γιατί, όπως λέει ο π. Παΐσιος, δεν υπάρχει ανώτερος γιατρός σ’ αυτές τις περιπτώσεις από τον έµπειρο πνευµατικό, που εµπνέει εµπιστοσύνη µε την αγιότητά του και πετάει αυτούς τους λογισµούς από τα ευαίσθητα πλάσµατα του Θεού και θεραπεύει ψυχές και σώµατα δίχως φάρµακα, µε τη χάρη του Θεού και τους εξασφαλίζει και τον παράδεισο. Σε αυτή τη διαδικασία ο πάσχων δεν παραµένει αµέτοχος. Συλλαµβάνει το βαθύτερο νόηµα της ζωής, µετανοεί, αλλάζει ζωή και δέχεται τη θεία αλλοίωση στην ψυχή του, που «διώχνει και όλα τα Σελίδα 37 από 54 

38 κληρονοµικά του». Μια σωστά χτισµένη σχέση µε τον οικογενειακό γιατρό, όταν αυτός σέβεται την αναφορά του πάσχοντος στην εκκλησιαστική κοινότητα, βοηθάει πολύ. Η λιγότερο παραγωγική θα ήταν να παραπεµφθεί ο ‘’δυσκολεµένος’’ σε ιερέα ψυχαναλυτή, ή σε ψυχαναλυτή που δήθεν έχει καλή σχέση µε την εκκλησία µας. Γιατί από εκεί δε θα γυρίσει ποτέ. Από τους αυθεντικούς ψυχαναλυτές µπορεί και να καταλάβει τι θησαυρό είχε µέσα στην ζεστασιά της παράδοσής µας και τον κλώτσησε για τα ‘’συνταρακτικά νέα’’ του Freud και των οπαδών, που όψιµα απέκτησε µέσα στην ορθόδοξη κοινότητα. Κι από ό,τι τελικά φαίνεται, διάλογος της θεολογίας δε χρειάζεται µε την ψυχιατρική, αλλά µε τους υποτιθέµενους (ανανεωτές) εκφραστές της, που έχουν προ πολλού µετακοµίσει απέναντι, στο ερειπωµένο φροϋδικό ναΰδριο και µιλούν εξ ονόµατός του. Τι σόι διάλογος είναι αυτός που κάνουν οι ψυχίατροι – ιερείς, όταν ασπάζονται τις θέσεις και την µιας και της άλλης πλευράς, όπως από τα όσα µέχρις εδώ αναφερθέντα είδαµε να πράττουν, ενώ αυτές έχουν – ως απόψεις – µεταξύ τους χάσµα µέγα κατά τους γέροντες και σύγχρονους πνευµατικούς; Κανείς δεν επρόκειτο να ψέξει τους ιερείς αυτούς, αν δεν κατείχαν την επιστηµονική ψυχολογική γνώση σε τέτοιο βαθµό, όπως την κατέχουν. ‘’Γι’ άλλα πονάει η ψυχή µας, γι’ άλλα κλαίει’’, όταν αντικρίζουµε τους σύγχρονους πνευµατικούς. Ή, όπως θα έλεγε και κάποιος άγιος, ‘’ουαί και αλαλαί τω γένει ηµών. Τι αφήκαµεν και τι ερευνώµεν; … ουρανοί φρίττουσι τι πολυπραγµονούσι άνθρωποι… η γη σείεται πως εξιχνιάσαι θέλουσι τα ακατάληπτα… ουκ απαιτεί ηµάς ο Θεός ταύτα, αλλά αγιασµόν, κάθαρσιν, σιωπήν και ταπείνωσιν…42 Θα έλεγα να κλείσουµε αυτή τη σύντοµη προσέγγιση στο θέµα µας, παίρνοντας λίγη µυρωδιά από το άρωµα του λόγου των πατέρων, µέσα από το οποίο και πέτρα καρδιά να έχει κανείς, ανοίγεται στο διπλανό του, µε τη µία και µόνη ψυχολογία που δίνει νόηµα στη ζωή, καθρεφτίζοντάς την στην αιωνιότητα, δηλαδή στο Θεό πατέρα µας: «Πάντες γαρ άνθρωποι είµεθα εκ του χοός γεγενηµένοι και πάντες ηµάρτοµεν. Πηλός είµεθα, άγνοιαν έχοµεν: Ο πηλός τον πηλόν κλέπτει. Ο πηλός τον πηλόν υβρίζει. Ο πηλός τον πηλόν συκοφαντεί. Ο πηλός του πηλού επαίρεται. Ο πηλός τον πηλόν πλουτεί. Ο πηλός του πηλού άρχει. Ο πηλός τον πηλόν δέρει. Ο πηλός τον πηλόν φυλακίζει. Ο πηλός του πηλού θεωρείται σοφώτερος, δυνατώτερος, πλουσιώτερος, ευγενέστερος, τιµιώτερος, πλουτών ανοησίαν και άγνοιαν της υπάρξεώς του, του πόθεν και που ευρέθη, πως εγεννήθη, ποίος ο προορισµός του, που καταλήγει, τι το µετά ταύτα. Όλα λοιπόν τα κατεβρόχθισεν η λήθη και η άγνοια και γέγονεν χάος αναισθησίας, δια τούτο οδυνόµεθα εδώ και εις την άλλην ζωήν, όσοι αµετανόητοι. Και ως εκ τούτου πρέπει όποιος βλέπει καλύτερα και είναι ξεσκοτισµένος να συγχωρή και να συµπαθά τον οµόψυχον, οµόπαθον πλησίον του αδελφόν».

Σελίδα 38 από 54 

39 Και µετά τον ποιητή και αναλυτή γέροντα Ιωσήφ και το «ποίηµα» του από τη συλλογή «προθύµως ανάβαινε», ένας άλλος ποιητής απαντά αντί για µένα, σε όσους ζητάνε το λόγο που έγραψα και τι σχέση µπορεί να έχουν όλα αυτά µε την παθολογία, που διάλεξα να υπηρετώ ως γιατρός: ‘’… Όταν µου πειράζουν την πατρίδα και θρησκεία µου, θα µιλήσω, θα ‘νεργήσω κι ό,τι θέλουν ας µου κάνουν… ο Θεός ας θεωρήσει του κάθε ενού τη γνώµη, είναι φροντίδα αυτεινού… κι όχι του λόγου σου να µου το ειπείς δεν σε ακούγω, αλλά και ο Θεός ο ιδικός σου να µου το ειπεί, δεν σαλεύει του µάτι µου…’’, κατά τον Μακρυγιάννη. Έτσι κι εµείς δε θα πάρουµε από τα προσφερόµενα αφειδώς εισιτήρια για ταξίδια που οδηγούν σε µια φυλακή µε χρώµατα. Ίσως γιατί εκείνη η πρώτη δική µας βαφή – βάπτισµα, κρατάει ακόµα, παρά τις δικές µας αδυναµίες, και το χρώµα και τη χάρη και τη γοητεία των µελλόντων αγαθών. ∆ε θέλαµε να αποδείξουµε τίποτα. Να αναδείξουµε µόνο την οδύνη για το «χάος αναισθησίας», που έλεγε ο προλαλήσας γέρων, θελήσαµε. Και είναι κρίµα, γιατί οι συγκεκριµένοι κληρικοί είναι άνθρωποι µε σπάνια παιδεία και ευφυΐα και διάθεση προσφοράς στην εκκλησία. Ο µέγας Βασίλειος, που συχνά επικαλούνται για να αποδείξουν τη χρησιµότητα της θύραθεν παιδείας, έκλαιγε για τα χρόνια που έχασε συλλέγοντας άχρηστη γνώση. Χώρια που οι πατέρες, ενώ δανείστηκαν τη γλώσσα των αρχαίων ελλήνων φιλοσόφων (πλατωνική, αριστοτελική, στωική), δεν εξέφρασαν και τις ιδέες αυτής, όπως λέγει και ο καθηγητής Ν. Ματσούκας.43 ∆ε µας αρέσει να βλέπουµε να ξεδιαλέγουν οι συγκεκριµένοι συνάδελφοι τα ‘’περιστατικά’’ από το φυσικό µας χώρο, που είναι η αυλή της ορθόδοξης εκκλησίας. Θυµάµαι τούτη την ώρα, µια άλλη αυλή, σε µια εκκλησία στο Κίεβο το Πάσχα του 1977, πως µας έπιαναν αγκαζέ οι ρωσίδες φοιτήτριες για να µπορέσουν να µπουν σαν τουρίστριες στην ίδια τους την πατρίδα, µιας και το καθεστώς του υπαρκτού σοσιαλισµού απαγόρευε τη συµµετοχή στη λειτουργία, µε τις κλούβες να γεµίζουν µπροστά στα µάτια µας από νεαρά παιδιά που τολµούσαν να περάσουν µέσα… Αυτή την αυλή εµείς δε µάθαµε να την µεταγγίζουµε µε πλαστά διλήµµατα στη βουή του δρόµου της σύγχρονης σύγχυσης, που πρόσφατα απέκτησε και εσωτερικούς µοντέρνους αναµεταδότες… ‘’Όποιος θέλει από τους µοντέρνους µοναχούς, µπορεί να κτίσει µια µονή πάνω σε µια πολυκατοικία, για να έχει όλες τις ευκολίες του κόσµου που θέλει και να απολαµβάνει τα φώτα ή να ανεβαίνει στον τρίτο ουρανό µε το ασανσέρ, και ας αφήσει την έρηµο ήσυχη… ∆υστυχώς, µερικοί το κοσµικό τους φρόνηµα το µεταφέρουν στην έρηµο και ασχολούνται συνέχεια µε αλλαγές και µεταρρυθµίσεις, µε εξωραϊσµούς εξωτερικούς, µε τούβλα και γλάστρες και κοµποσχοίνι τι θα πει δεν ξέρουν’’… έλεγε ο π. Παΐσιος.

Σελίδα 39 από 54 

40 Κι όταν – ζηλεύοντας την ησυχία του Αγίου Όρους – του είπα µε άλλα λόγια, το ‘’καλόν εστίν ηµάς ώδε είναι’’, γέροντα, εκείνος απάντησε: άµα την ησυχία δεν την έχεις, γιατρέ µου, µέσα σου, και εδώ να ‘ρθεις, θα πάρεις ένα καλάµι και θα κυνηγάς τα τζιτζίκια που θα σε ενοχλούν… Αυτά µας έλεγε κάποτε ένα αγράµµατο γεροντάκι σε µια αυλή του Αγίου Όρους. Και δε θα αλλάζαµε αυτή την αγραµµατοσύνη, µε τη ‘’σοφία’’ όλου του κόσµου…

Σελίδα 40 από 54 

41

Π η γ έ ς - β ο η θ ή µ α τ α β ι β λ ι ο γ ρ α φ ί α
α. Ξένη βιβλιογραφία σχετική µε το κείµενο και µικρός σχολιασµός 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Freud, A. (1965). The concept of developmental lines. Psychoanalytic Study of the Child. New York: International University Press. Freud, S. (1907). Obsessive actions and religious practices. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, vol. 9. London: The Hogarth Press, 1959. Freud, S. (1913). Totem and Taboo. S.E. 13. London: ως ανωτέρω. Freud, S. (1927). The future of an Illusion. 21. London: ως ανωτέρω. Freud, S. (1933). New Introductory Lectures on Psycho-Analysis 22, ως ανωτέρω. Halpern, J. (1997) Freud’s intrapsychic use of the Jewish culture and religion. Paper presented at scientific meetings of the Canadian Psychoanalytic Society, Toronto, June 1997. Kung, H. (1990). Freud and the problem of God. Second Edition. New Haven: Yale University Press. Meissner, W.W. (1990). The role of transitional conceptualization in religious thought. In: Psychoanalysis and Religion Editors: J.H. Smith and S.A. Handelman. Baltimore: John Hopkins Press. (95-110). 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. Από το ανωτέρω επίσης στις σελ.1-16: Sokolowski, R. Religion and psychoanalysis: some phenomenological contributions. Από το ίδιο: Wallwork, E. And A. (1990). Current status of an historical antagonist pp 160171. Klein, M. (1975). The Writings of Melanie Klein, (4 volumes) London: The Hogarth Press. New York: Dell, 1977. Carveth, D. (1998a). Freud’s Flawed philosophy of religion: a reply to Rempel. Canadian Journal Psychoanalysis. 6: 141-44. Vilder, A.R. (1950). Christian Belief: An Exposition of the basic Christian doctrines. London: SCM Press. Winnicott, D.W. (1965). The Maturation Processes and the Facilitating Environment. New York: International University Press. Από το 1-14 συνοψίζω τη σχετική βιβλιογραφική αναφορά, σε τούτο το σχετικό µε το θέµα του βιβλίου σχόλιο: η ψυχαναλυτική θεωρία παρουσιάζεται να έχει – αν όχι στο σύνολό της τουλάχιστον στην πλειοψηφία της – ‘’αµυντική’’ δηλ. επιθετική (ε, ας πάµε και µεις µια Σελίδα 41 από 54 

42 φορά έτσι, όπως µας... αναλύουν) στάση απέναντι στη θρησκεία µε πρώτο το Φρόυντ, που τη χαρακτηρίζει ‘’universal obsessional neurosis’’ δηλ. µια παγκόσµια ψυχαναγκαστική νεύρωση, και µια ψεύτικη εκπλήρωση παιδικών επιθυµιών. Εµείς δε θα το λέγαµε αυτό ούτε και για τη δική του θρησκεία, την ιουδαϊκή, που τόσο κακό φαίνεται να του έχει κάνει, ώστε να µισεί θανάσιµα κάθε θρησκεία. 16. Οι µεταφροϋδικοί θεωρητικοί πάντως και ανάµεσά τους οι Winnicott, Hartmann και Loewald αρχίζουν να διαφοροποιούνται και να βλέπουν και κάποια θετικά στοιχεία στη χριστιανική θρησκεία, η δε Klein αναγκάζεται να δεχθεί ότι η τελευταία µπορεί και να βοηθά στη ψυχική ανάπτυξη (!), ενώ η βασική της θέση παραµένει: ο χριστιανισµός αναπαριστά νηπιακά δυναµικά (enactment of infantile dynamics). Στην καλύτερη περίπτωση πάντως για τους ψυχαναλυτές: the practice of the Eucharist certainly has the potential to become an obsessional neurosis addressed to oedipal ambivalence. Και σε µετάφραση: η πράξη της θείας Ευχαριστίας έχει ασφαλώς τη δυναµική να καταντήσει µια ψυχαναγκαστική νεύρωση, που αναφέρεται στην αµφιθυµία του οιδιπόδειου!!! Άντε µετά να κάνεις διάλογο, θα έλεγε κάποιος... Κι όµως, τον επιχείρησαν µε ανάλογη πλέον επιχειρηµατολογία και γλώσσα, όπως το καταγράψαµε από τα πρακτικά της ηµερίδας στη Θήβα (για να ‘ναι κοντά και στον Οιδίποδα, φαίνεται. Μη χαµογελάτε! Στη συνέντευξή του στην αµερικανίδα ψυχαναλύτρια ο ιερέας και ψυχίατρος, που έχω αναφέρει στο κείµενο του σχετικού κεφαλαίου, λέει ότι, όταν πήγε να υπηρετήσει ως εφηµέριος στην περιοχή, βρήκε ανθρώπους που έφεραν τα ονόµατα του Οιδίποδα και της Ιοκάστης και έτσι ένιωσε (!) ότι ταξίδευε στη σωστή κατεύθυνση...). 17. Farrel D.: Freud’s ‘’thought-transference’’, repression and the future of psychoanalysis. In J Psychoanal 1983: 64:71-81. Εδώ αναφέρονται τα σχετικά µε την τηλεπάθεια και υποστηρίζεται ότι η ψυχανάλυση είναι ως µέθοδος µοναδική στο να διερευνά τα παραψυχολογικά φαινόµενα και έχει την ίδια υποχρέωση να το κάνει, όπως και µε τα άλλα ψυχικά φαινόµενα! Τα ίδια πάνω κάτω υποστηρίζει και ο γερµανός ψυχίατρος Leuschner W. στο άρθρο του: A telepathic phenomenon, In: Psyche 1989 May; 43 (5):415528, που συνδέει την τηλεπάθεια µε τη θεραπεία στην ψυχανάλυση και την ερµηνεία ονείρων, που κάνουν εκεί. 18. Αν πάντως κατά την ψυχανάλυσή σας δεν έχετε να παρουσιάσετε όνειρα, αν δηλαδή υπάγεστε στην ατυχή κατηγορία της ‘’dreamless analysis’’, µην ανησυχείτε, υπάρχει λύση και µας την προσφέρει σε άρθρο του στο περιοδικό Psychoanal. Rev. (1995 April: 82 (2): 207-27, ο µάλλον συµπατριώτης µας εις την αλλοδαπήν (Garternhaus-Praxis, Wiesbaden, Germany) Calogeras RC: προτείνει λοιπόν ο συνάδελφος την ύπνωση, ως θεραπευτικό

Σελίδα 42 από 54 

43 µηχανισµό, που µπορεί να βοηθήσει τη λειτουργία των συνειρµών (analytic free association) για να ξαναθυµηθήτε ή να ανακαλέσετε τα όνειρά σας. Είναι πολύ κακό να µην έχετε όνειρα κατά την ψυχανάλυση. Τότε τι θάχουµε για να ασχολούµαστε τόσες ώρες στο ντιβάνι; Αυτό δείχνει, δυστυχώς, ότι δεν πάει και τόσο καλά η ανάλυσή σας, διότι υπάρχουν δυσθεράπευτες (!) αντιστάσεις στη µεταβίβαση – αντιµεταβίβαση, που πρέπει να σπάσουν µε την ύπνωση! (‘’using hypnosis as a method of breaking the intractable resistance of a dreamless analysis did not become an alien force which intervened whenever strong resistances appeared’’, κατά λέξη...). 19. Στο ίδιο κλίµα µε τα παραπάνω κινείται και ο S. Silverman, ο οποίος στο άρθρο του Correspondences and thought – transference during psychoanalysis, που δηµοσιεύεται στο J Am Acad Psychoanal 1988 Jul: 16(3): 269-94, υποστηρίζει ότι η τηλεπάθεια λειτουργεί ανάµεσα στον αναλυτή και την ασθενή µέσα από το ασυνείδητο και των δύο, κατά τη θεραπεία, ως ‘’εξωαισθητική χρήσιµη εµπειρία’’. Τώρα, για κάποιον που έχει διαβάσει, έστω και ελάχιστα τους πατέρες, είναι σαφές ότι, όχι µόνο δεν υπάρχει συµβατότητα ανάµεσα στην λογική της ψυχανάλυσης, όπως την αναδεικνύουν οι ίδιοι οι οπαδοί της παραπάνω, αλλά και ιδιαίτεροι κίνδυνοι υφίστανται για πλάνη! Εδώ, όταν έρχονται στους πατέρες αυτές οι οχλήσεις, τις διώχνουν ως δαιµόνων επήρεια, και ετούτοι θέλουν να τις προκαλούν µε τεχνικές ψυχαναλυτικές, γιατί είναι χρήσιµες εµπειρίες στη «θεραπεία». Και καλά αυτοί δεν γνωρίζουν τίποτε άλλο οι καηµένοι, από το να ψάχνουν στα τυφλά µε τον ορθό λόγο για «εµπειρίες». Οι δικοί µας ποιµένες τι δουλειά έχουν, να διαλέγονται σε αυτό το επίπεδο; Αυτό το «βάθος» ανάλυσης ζήλεψαν να γνωρίζουν; Και αν στον όποιο διάλογο µε τους ψυχαναλυτές της άλλης όχθης µιλήσουν και πουν: συνάδελφοι, αυτά κατά τους δικούς µας πατέρες είναι πλάνη του πονηρού, θα συνεχίσει να υφίσταται ο «διάλογος» ή θα θεωρήσουν ότι απεµπολούν τις βασικές αρχές της ψυχανάλυσης και θα τους πετάξουν έξω από το όποιο συνέδριο; Αυτά που προαναφέραµε παρουσιάζονται ως µελέτες σε συνέδρια, στα οποία µετέχουν και οι δικοί µας ορθόδοξοι κληρικοί συχνά. Τολµούν να τα πουν εκεί; Αν βέβαια πάνε και λένε ό,τι και οι άλλοι – ίδιο γλωσσάρι, ίδια ανάλυση – που ο διάλογος; 20. Αν θέλετε να µάθετε το λόγο για τον οποίο η ύπνωση έχει ιδιαίτερη σηµασία στην ψυχανάλυση και για την ανεκτίµητη αξία της στη διερεύνηση των εξαιρετικών δυνατοτήτων σας ως αναλυοµένων, διαβάστε το άρθρο του ψυχίατρου E. Servadio στο Minerva Med 1975, Oct 31; 66 (73): 3811-7 µε τίτλο: Hypnosis in history and at present. Εκεί µπορείτε επίσης να εµπλουτίσετε τις γνώσεις σας, να µάθετε για τον Mesmer και το ζωικό µαγνητισµό και τον εφευρέτη του (!), τη δουλειά του Φρόυντ και τα σχετικά µε την ύπνωση, ως λύτρωση σε όλα

Σελίδα 43 από 54 

44 σας τα προβλήµατα... Αν µάλιστα συνδυάσετε και λίγη γιόγκα µε τη δυτική ψυχοθεραπεία, θα έχετε εγγυηµένο αποτέλεσµα, τόσο από ψυχολογικής, όσο και από νευροφυσιολογικής, κατά τον A. Romero, στο ίδιο περιοδικό το Μάρτιο του 1982 τ.10, 73 (10) 511-22, µε τίτλο: Hypnosis in psychotherapy. Ο Mesmer πάντως, για να ξέρετε, πιστεύει ότι ο «ζωικός µαγνητισµός», ως δώρο του Θεού προς το θεραπευτή, εισρέει δυναµικά στον άρρωστο και τον κάνει καλά, σύµφωνα και µε τον 288 αφορισµό του πατέρα της οµοιοπαθητικής Hahnemann... 21. Κι αν δεν σας καλύψει η προηγούµενη αναφορά και ξεχάσατε να ρωτήσετε για τις προηγούµενες ζωές σας και καταστάσεις του Εγώ (πάντα κατά τους αναλυτές), ανατρέξτε στο σχετικό άρθρο του κυρίου Klemperer E., στο περιοδικό Int J Clin Exp Hypn του Ιουλίου 1965 τ.13 (3): 132-43, µε τίτλο: Past egostates emerging in hypnoanalysis. Παραπλήσιες πληροφορίες θα βρείτε και στο άρθρο που αναφέρεται σε altered states of consciousness during psychotherapy, όπου υποστηρίζεται ότι υπάρχει συνεχής παρουσία αυτού του φαινοµένου στη δυτική ψυχοθεραπεία, από το µεσµερισµό µέχρι την ψυχανάλυση, ως παγκόσµιο συστατικό της. (altered states of consciousness during psychotherapy: a historical and cultural perspective, Buckley P & Galanter M: Int J Soc Psychiatry 1979 summer; 25 (2): 118-24. 22. Υπάρχουν πάντως και µερικοί, που ψάχνοντας για τη σχέση της µεταβίβασης (στην ψυχανάλυση) µε την ύπνωση και τις ψυχαναλυτικές θεωρίες, σηκώνουν τα χέρια ψηλά και οµολογούν ότι δεν ξέρουν να εξηγήσουν γιατί συµβαίνει, ό,τι συµβαίνει εκεί. This is a hidden side of the unconscious, λένε. Πάλι καλά. ∆εν τους φώτισε όλους το ‘’ταγκαλάκι’’, όπως θάλεγε και κάποιος γέροντας. (L’ inconscient et l’hypnose, του Chertok L. ∆ηµοσιευµένο στο Παρίσι το Μάϊο του 1980, στο: Ann Med Psychol, 138 (5): 529-42. Ο ίδιος, αναφερόµενος στο δήθεν µη επηρεασµό των αναλυοµένων από τον ψυχαναλυτή, το διαψεύδει κατηγορηµατικά, για να επιβεβαιωθούν απόλυτα όσα αναφέρουµε στη σχετική δική µας αναφορά στη σελίδα 15. ‘’Today is realized that suggestion (direct and indirect) is ever – present in psychoanalysis, as in other psychotherapies’’ κατά τον Chertok L. (J Am Acad Psychoanal 1984 Apr; 12 (2): 211-32. 25. Pocket Psychiatry, των Kamaldeep Bhui, Scott Weich & Keith Lloyd. WB Saunders Company, London 1997.

Σελίδα 44 από 54 

45 26. 27. 28. 29. Oxford Handbook Of Clinical Medicine, fourth edition. Hope, Longmore, Mc Manus & Wood – Allum. Oxford University Press, 1998. Psychiatric Secrets, James Jacobson & Alan Jacombson, Hanley & Belfus, Philadelphia, 1996. The Search For God, can science help?, του John Houghton, Lion Publishing, Oxford, UK, 1995. Unterwegs zum Geheimnis der Freud schen Psychoanalyse. Vom Emmy von N. bis ‘’Totem und Tabu’’. Εδώ οι Rand N. & Torok M. στο τεύχος Σεπτ. 1993: 47 (9): 866-81, αναφέρουν το εξής εκπληκτικό: η ιστορία και η θεωρία της ψυχανάλυσης χαρακτηρίζονται από την τάση στη µυστικότητα, που είναι αντίθετη στην αρχή της απόλυτης ειλικρίνειας, που απαιτεί από τους αναλυόµενους. Αυτή τη ροπή την τεκµηριώνουν οι συγγραφείς αυτής της µελέτης µε τρία συγκλονιστικά στοιχεία: α. την εισήγηση του Jones προς τον Freud και τον Ferenczi (!!!) β. τη λογοκρισία που επέβαλε ο ίδιος σε σχέση µε τη χρήση των αρχείων του Freud. (!) γ. τη κλινική περίπτωση της Emmy von N., όπου ο Freud, σε ρόλο θεµατοφύλακα, τηρεί αυστηρή µυστικότητα για τις παρατηρήσεις που κάνει στην υπνωτισµένη ασθενή που «αναλύει». 30. Για το αν επηρεάζεται κανείς στην ψυχανάλυση και ψυχοθεραπεία ή όχι, ας αφήσουµε να µιλήσουν οι ειδικοί: Ο M. Weissberg στο Int J Clin Exp Hypn, 1993 Jan; 41 (1): 15-34, αναφέρει ότι η άποψη που θέλει το θεραπευτή ουδέτερο παρατηρητή στην ψυχανάλυση είναι αµφιλεγόµενη. Και παρουσιάζει περιπτώσεις πολλαπλής διαταραχής της προσωπικότητος, εξαιτίας ακριβώς της λειτουργίας της ιατρογενούς βλάβης (!) µέσω ηθικού επηρεασµού – υποβολής και υποσυνείδητης συνέργειας από τη µεριά του θεραπευτή (multiple personality disorder and iatrogenesis; the cautionary tale of Anna O.). Οι αναλυτές δεν παίρνουν θέση κατά τα άλλα. Απλώς, µε το που µπαίνεις σου ορίζουν, που ακριβώς θα καθίσεις, αν θα τους κοιτάζεις κατά πρόσωπο ή αν θα βλέπεις µόνο την πλάτη του θεραπευτή κλπ... το 1911 για τη δηµιουργία µυστικής επιτροπής που θα παρακολουθεί την ανάπτυξη της ψυχανάλυσης

Σελίδα 45 από 54 

46 β. Ελληνική 1. 2. 3. 4. 5. 6. Γεροντικό του εικοστού αιώνος, του Κλείτου Ιωαννίδη, 1999. Εκδόσεις Ν. Παναγόπουλος. Αγιορείται πατέρες και αγιορείτικα, Έκδοση Ιερού Ησυχαστηρίου Ευαγγελιστής Ιωάννης ο Θεολόγος, 1993. Ελληνορθόδοξη παράδοση και δυτικός πολιτισµός, Ν. Ματσούκα, Εκδόσεις Μήνυµα, Θεσ/νίκη, 1985. Γέροντας Γαβριήλ, ο αναχωρητής, του Πέτρου Μπότση, Αθήνα, 2001. Φιλοκαλία των ρώσων νηπτικών – διδαχές οσίου Σεραφείµ του Σάρωφ, γ’ έκδοση, του ιδίου, 1983. Συζητήσεις για την ορθόδοξη ψυχοθεραπεία, του µητροπολίτη Ναυπάκτου και αγίου Βλασίου, Ιεροθέου Βλάχου. Τόµοι α,β,γ, Έκδοση της Ιεράς Μονής Γενεθλίου της Θεοτόκου (Πελαγίας). 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. Του ίδιου: Ορθόδοξη ψυχοθεραπεία (πατερική θεραπευτική αγωγή) και επίσης: Θεραπευτική αγωγή (προεκτάσεις στην ‘’ορθόδοξη ψυχοθεραπεία’’). Γέροντος Παϊσίου αγιορείτου Λόγοι, τόµοι α, β και γ, 2000-2001. Ευλογηµένο καταφύγιο, του Φώτη Κόντογλου. Αναµνήσεις από το γέροντα Πορφύριο του Αναστασίου Τζαβάρα, β’ έκδοση, 1992. Εκδόσεις Επτάλοφος. Αποµνηµονεύµατα του στρατηγού Μακρυγιάννη. Αρχιεπίσκοπος Λουκάς, του αρχιµανδρίτη Νεκτάριου Αντωνόπουλου, Εκδόσεις Ακρίτας, 1999. Ο γέροντας Παΐσιος, του π. ∆ιονυσίου Τάτση, 1995. Ο άγιος Γρήγοριος Παλαµάς και ο αντίπαπας, - «Ορθόδοξος Κυψέλη», 1981. Από το Περιβόλι της Παναγίας, του αρχιµ. Χερουβείµ, Εκδόσεις Ιεράς Μονής Παρακλήτου, 1981. Αναµνήσεις από τον γέροντα Σωφρόνιο του Essex, Εκδόσεις «Άθως»¨, 1999. Το Άγιον Όρος και η παιδεία του γένους µας, κείµενο της Ιεράς Κοινότητας του Αγίου Όρους, Άγιον Όρος, 1984. Η άσκησις εις την ορθοδοξίαν, ιεροµονάχου (νυν ηγουµένου ιεράς µονής οσίου Γρηγορίου Αγίου Όρους) Γεωργίου Καψάνη, Αθήνα 1972. Κλίµαξ αγίου Ιωάννου του Σιναΐτου, Εκδ. Αστήρ, Αθήναι, 1970. Γέροντος Ιωσήφ: προθύµως ανάβαινε, της ιεράς µονής Φιλοθέου, Άγιον Όρος. Ποιµένας και Θεραπευτής, του π. Αδαµαντίου Αυγουστίδη, Ακρίτας, 1999.

Σελίδα 46 από 54 

47 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. Η ανθρώπινη επιθετικότητα, του ιδίου, Ακρίτα, 1999. Θεολογία και ψυχιατρική σε διάλογο, Εκδ. Αποστολικής ∆ιακονίας, 1999. Αγίου Βαρσανούφιου: Εκατό µυρίπνοα άνθη από τη βίβλο του, Εκδ. Ιεράς Μονής Κουτλουµουσίου, Άγιον Όρος, 1990. Ο πατήρ Πορφύριος, του Ανάργυρου Καλιάτσου, Εκδ. Επτάλοφος, 1996. Ανορθόδοξες θεραπευτικές µέθοδοι της «νέας εποχής», του Αθ. Αβραµίδη, Εκδ. Φωτοδότες, 1998. Αββά Ζωσιµά: κεφάλαια ωφέλιµα, της Ιεράς Μονής Παρακλήτου αττικής, 1993. Ο γέρων Παΐσιος: ιεροµονάχου Χριστοδούλου αγιορείτου, 1994. Σκεύος εκλογής, του ιδίου, 1995. Κοντά στο γέροντα Πορφύριο, του Κ. Γιαννιτσιώτη, Εκδ. Ιερού Γυναικείου Ησυχαστηρίου η Μεταµόρφωση του Σωτήρος, Αθήναι, 1995.

Σελίδα 47 από 54 

48 Π α ρ α π ο µ π έ ς
1

Ο γέρων Ιωσήφ λέγει στις επιλογές του ότι πολλοί πήγαν κοντά του και θεραπεύθηκαν µε προσευχή και νηστεία. ‘’τώρα

όµως δεν µε ακούει ο Κύριος, δια να µάθω και τα φάρµακα και τους ιατρούς, να γίνω συγκαταβατικός εις τους άλλους’’. Και αναφερόµενος στον Άγιο Νεκτάριο, θέλει να τον ακολουθήσει στην άποψη ότι χρειάζονται και η χάρις και τα φάρµακα και η τιµή στους ιατρούς. Όχι βέβαια σε εκείνους που ασχολούνται µε την ψυχή, ενώ δεν την παραδέχονται, ή την παραδέχονται µε ένα δικό τους τρόπο, όπως έλεγε ο πατήρ Πορφύριος. Ή σε εκείνους που ακολουθώντας θεωρίες άρνησης του Θεού και της διδασκαλίας των πατέρων, µπερδεύουν τους ανθρώπους µε γνώση ‘’όπου γεννά την αµφιβολίαν εις όλα και σµικρύνει την πίστη και πολλάκις την αφαιρεί... σε αντίθεση µε την πνευµατική γνώση – που δίδεται ως δώρο κατόπιν πολλών δοκιµασιών – και δεν αντίκειται στην πίστη’’ ... Οι πατέρες εξάλλου, ενώ δανείστηκαν τη γλώσσα των αρχαίων ελλήνων φιλοσόφων (πλατωνική, αριστοτελική, στωική), δεν εξέφρασαν και τις ιδέες αυτής, όπως λέγει και ο καθηγητής Ν. Ματσούκας (ελληνορθόδοξη παράδοση και δυτικός πολιτισµός, εκδ. Μήνυµα, σελ. 62, 1985). Και πάλιν ο γέρων Ιωσήφ ερωτά : ‘’δεν γνωρίζεις ότι ο Ιησούς γίνεται ενί εκάστω θεραπεία πάσης ανάγκης ... ήγουν τροφή τω πεινώντι, τω διψώντι ύδωρ, υγεία τω ασθενεί, ενδυµασία τω γυµνητεύοντι, φωνή εις τους ψάλλοντας, τω ευχοµένω πληροφορία και τοις πάσι τα πάντα εις σωτηρίαν; Πίστευσον τέκνον µου ότι εις όσα και αν πάσχωµεν, εις όλα ο Χριστός είναι άριστος ιατρός ψυχής και σώµατος... ένα ολίγο τον εζητούµε και αυτός µας δίδει υπέρ πολύ... αφότου έγινα µοναχός, οσάκις ησθένησα, παντάπασιν δεν επιµελήθην τον εαυτόν µου... µήτε άφησα κανέναν να φροντίσει δια την σωµατικήν µου υγείαν, αλλά όλην την ελπίδα µου άφησα εις τον άµισθον ιατρόν...’’.

2 Ποιµένας και Θεραπευτής, Εκδόσεις Ακρίτας, π. Αδαµάντιος Αυγουστίδης, σελ. 76.
3

«Αυτό το µαύρο τιµηµένο ράσο δεν θα το άλλαζα µε βασιλική πορφύρα! Εδώ σ’ αυτό το τριµµένο ράσο κρύβεται ένας

Θεός», έλεγε ο γέρων Σωφρόνιος του Essex. Κι εµείς εδώ ρωτάµε αν θα ‘ναι καλύτερα να το καταργήσουµε... Και ο γέρων Γαβριήλ, ο ρώσος αναχωρητής, αναφερόµενος στο µοναχικό ένδυµα – σχήµα λέγει ότι η εξωτερική εµφάνιση του µοναχού είναι απαραίτητη για την εσωτερική του κατάσταση, για την ψυχή του, την καρδιά του, το νου του, το θέληµά του. Κι ένας άλλος άγιος, επίσης ρωσικής καταγωγής, ο όσιος Λουκάς, ο χειρουργός και επίσκοπος, δεν το έβγαζε ούτε και όταν χειρουργούσε. Και εξαιτίας του βασανίσθηκε, εξορίσθηκε και ταπεινώθηκε µέχρι το θάνατό του άπειρες φορές, όπως έχουµε αναφέρει και στη σχετική εκποµπή της ΕΤ ‘’αρχονταρίκι’’ µε το συγγραφέα του βίου του, πατέρα Νεκτάριο Αντωνόπουλο.
4 5

Ενθ’ ανωτέρω: παραποµπή (2) σελ. 76 &77. Higgins ES. A review of unrecognized mental illness in primary care. Arch Fam Med. 1994; 3 : 908-917 και

Santorius N. Psychiatry in the framework of primary health care: a theat or boots to psychiatry? Am J Psychiatry. 1997; 154 (June suppl.): 67-72.
6

Του είχαν µείνει, βλέπετε, κάποιες ευτυχώς ευαισθησίες για τον πόνο που αναιτίως προκαλούσε στη γυναίκα του, από τις Από το κεφάλαιο Ethics and the doctor – patient relationship, στο βιβλίο Psychiatric, Secrets των James &Alan

οποίες φρόντισε να τον απαλλάξει ο ψυχαναλυτής!
7

Jacobson MD s σελ. 517 (1996) παράβαλε ακόµα και τα όσα αναφέρουν οι Pope KS. Keith – Spiegel P, Tabachnick BG: στο άρθρο τους Sexual attraction to clients: The human therapist and the inhuman training system, στο περιοδικό Am Psychol 41: 147-158, 1986.
8 9

Simon R: Clinical Psychiatry and the Law, Washington, DC, American Psychiatric Press, 1987. Τον τελευταίον καιρό έχουν επανειληµµένα γίνει συζητήσεις στο σταθµό της Εκκλησίας της Ελλάδος, αλλά και στο σταθµό

της Μητροπόλεως Πειραιώς για το θέµα που διαπραγµατευόµαστε, δηλαδή την αναζήτηση λύσεων – θεραπείας των ψυχολογικών προβληµάτων µε αποκλειστική αναφορά στην κοσµική γνώση και όχι στους πατέρες και τη δική τους αγιοπνευµατική εµπειρία στα ζητήµατα της ψυχής, µε ιδιαίτερη έµφαση στη µόδα των ιερέων που συγχρόνως εξασκούν και την ψυχιατρική επαγγελµατικά,

Σελίδα 48 από 54 

49
επηρεάζοντας έτσι τους ανθρώπους και δίνοντάς τους λανθασµένο κατά τη γνώµη των γερόντων µήνυµα. Στις σχετικές εκποµπές δε µου δόθηκε η ευκαιρία να καταθέσω τις απόψεις που έτυχε να γνωρίζω ότι είχαν οι σύγχρονοι άγιοι γέροντες πάνω στο θέµα. Πολλά από αυτά που θα αναφέρω στο βιβλίο αυτό είναι από την σε ανύποπτο χρόνο – προ 22 ετών! – συζήτηση µε τον γέροντα Πορφύριο, - που είχα την ευλογία να γνωρίσω και να συµβουλεύοµαι από τότε και µέχρι την κοίµησή του – χωρίς να είµαι άξιος γι’ αυτή την τιµή, µιας και δεν κατάφερα να κάνω υπακοή, παρά σε ελάχιστα από όσα µας έλεγε – και όσα άκουσα από τον πατέρα Παΐσιο, όσες φορές ανέβηκα στο Όρος για να τον συµβουλευθώ στις δυσκολίες που είχα. Έκανα επίσης κι άλλη φορά απόπειρα να µιλήσω σε εκποµπή που διηύθυνε ιερέας ψυχίατρος και επειδή γνώριζε τις απόψεις µου, προφανώς δε µε «έβγαλαν στον αέρα», λέγοντας από ραδιοφώνου: «είναι και µερικοί ακροατές που διαφωνούν µε µας... αυτοί είναι γνωστοί και δε θα ασχοληθούµε µαζί τους»...
10

2000 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ, Εκδ. Ακρίτας, σελ. 296, κείµενο π. Β. Θερµού. Στον τόµο αυτό συµµετείχα κι εγώ µε ένα κείµενο,

κατόπιν πιεστικών παρακλήσεων αγαπητών σε µένα προσώπων. ∆ε γνώριζα βέβαια τότε την κατάθεση των απαράδεκτων απόψεων, όπως αυτές, αλλά και άλλες παρόµοιες.
11

∆ιαβάστε τώρα σχετικά µε τα όνειρα την αναφορά στο τέλος του βιβλίου – ξένη βιβλιογραφία – µε αρ. 18 και θα «Το Άγιον Όρος και η παιδεία του γένους µας», σελ. 74. Γέροντος Παϊσίου ‘’Επιστολές’’ α’ έκδοση 1994, σελ. 102-103. Σηµειώνω, εδώ, ότι πρόκειται για κείµενα που ο ίδιος ο Είναι η χειρότερη απάντηση που µπορεί να δώσει κανείς κατά την άποψή µου. ∆είχνει απουσία αγάπης για τον πάσχοντα «∆ιότι οι κοσµικοί δεν αµαρτάνουν τα της γνώσεως πράττοντες, επειδή δεν ζητούν άλλην οδόν...» κατά το γέροντα Σε συζητήσεις που επιδίωξα να έχω µαζί τους δεν άκουσα λόγο πατέρων, αλλά κοσµικών ψυχιάτρων. Είδα µιαν

καταλάβατε τι εννοούσε ο άγιος...
12 13

γέροντας έγραψε µε το χέρι του, κι αυτό έχει σηµασία.
14

και απλοϊκή προσέγγιση από τη µεριά του γιατρού.
15

Ιωσήφ, στο βιβλίο του «Έκφρασις µοναχικής εµπειρίας», σελ. 165.
16

απίστευτη εµµονή στην εφαρµογή της ψυχανάλυσης στα πνευµατικά ζητήµατα. Είδα να µειώνεται η αξία της εξοµολογήσεως και το µυστήριο της µετανοίας στα λόγια τους. Στα βιβλία τους δεν υπάρχουν παραδείγµατα από τους πατέρες και τη χαριτωµένη δια παραβολών διδασκαλία τους πάνω στα προβλήµατα ψυχολογικά και µη, δεν υπάρχουν ερµηνείες αυτών µε βάση τη «θεωρία» και την εξ αποκαλύψεως γνώση, δεν υπάρχουν παραδοχές για την παρουσία του πονηρού, δεν υπάρχει το θαύµα, οι λογισµοί, η άσκηση, το πειρασµικό στοιχείο και τόσα άλλα βασικά για την κατανόηση της πνευµατικής ζωής και της ψυχικής υγείας στοιχεία, παρά την κυριαρχούσα στα κείµενά τους αναφορά δεκάδων και εκατοντάδων αναλύσεων και παραδειγµάτων από τους φωστήρες της ψυχανάλυσης, που είναι για γέλια. Θα µπορούσα να σας παραπέµψω σε τέτοιες αναφορές και να χάσετε και εσείς το χρόνο σας µε ανούσια και άχρηστη γνώση. ∆εν θα το κάνω. Αν κάποιος την χρειασθεί, ας κάνει τον κόπο να µε ρωτήσει. Σε πνευµατικά παιδιά άλλων συνιστούν συγκεκριµένες κινηµατογραφικές ταινίες και θέατρο και βιβλία, πάντα ψυχαναλυτικού προσανατολισµού. Έχουν µάθει να βλέπουν, όπως λένε οι πατέρες, - «ανθρωποκεντρικά» και «ψυχολογικά» τα πάντα. Και βέβαια, όταν αυτή είναι η ανάγνωση, αυτή θα είναι και η «γραφή» και το εκάστοτε δείγµα της. Η κάθε σου κίνηση και πράξη γίνεται αντικείµενο αυτόµατης ψυχολογικής ερµηνείας και ανάλυσης. Ας µιλούν µε θαυµασµό για την ψυχολογία του βάθους. Οι περισσότερες αναλύσεις τους δεν έχουν να κάνουν µε το βάθος της ψυχής και των ενεργειών της, που έτσι κι αλλιώς οι σχολές στις οποίες εθήτευσαν, ούτε παραδέχονται, ούτε γνωρίζουν, µιας και στερούνται οντολογίας για την ψυχή. Στο επίσηµο site στο Ίντερνετ της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας αναφέρεται:

Σελίδα 49 από 54 

50
‘’Η ψυχανάλυση συνεχίζει να αναπτύσσεται ως θεωρία του ανθρωπίνου ψυχισµού, προσφέροντας τη δυνατότητα να δεχθούµε και να εντάξουµε µέσα µας τα συγκρουσιακά και αντιθετικά στοιχεία του ψυχισµού µας, ενώ συγχρόνως αποδέχεται την ατοµική ιδιαιτερότητα, που χαρακτηρίζει τον άνθρωπο και το πεπερασµένο της ψυχικής µας ύπαρξης’’. Επιχειρούν δήθεν διάλογο µε την ψυχιατρική, όντας δήθεν από την πλευρά της θεολογίας. Το έκαναν προ ετών στη Θήβα. Εκεί να δείτε σύγχυση! Εκεί να δείτε υστερίες! Ακόµα και σε ένα «σικέ» συνέδριο-ηµερίδα, όπως αυτό, που οι πλείστοι µετέχοντες της υποτιθέµενης άλλης πλευράς ήσαν ηµέτεροι, δηλαδή παιδιά που διάλεξαν την ψυχιατρική, ενώ ήταν όλα σχεδόν στο χώρο της εκκλησίας, ακόµα και εκεί η βαβέλ των διαφορετικών γλωσσών, που µε το στανιό προσπαθούσαν να αποκρύψουν ως δήθεν µη υπάρχουσα, αναδυόταν σε όλο της το µεγαλείο, ακόµα και για αρχαρίους στα ζητήµατα αυτά. Μόνοι οι «προχωρηµένοι» δεν εννοούν να την καταλάβουν. Όλη η φασαρία του εκεί «διαλόγου» έγινε για να δικαιολογηθούν τα αδικαιολόγητα και να ανοίξει ο δρόµος που διακαώς επιθυµούν, δηλ. να αποκτήσουν ακροατήριο, και σε δεύτερο χρόνο ακαδηµαϊκή καρέκλα. Χωρίς υλικό δε γίνονται αυτά. Γι’ αυτό οργώνουν την πατρίδα µας παρέχοντας σε σεµινάρια κληρικών εκπαίδευση και γνώσεις ψυχανάλυσης. Η απλή ανάγνωση του υλικού αυτού του «διαλόγου» όµως, όπως καταγράφηκε στα πρακτικά, αναδεικνύει µια και µόνη αλήθεια: έγινε επίδειξη ψυχαναλυτικών δεξιοτήτων και γνώσεων από τους µετέχοντες και διοργανωτές, µε ελάχιστες εξαιρέσεις. Ας µας πουν, ποιον µη χριστιανό ψυχίατρο είδαν να έρχεται σε συνεννόηση και παραδοχή των αληθειών της ορθόδοξης θεώρησης των ψυχικών ασθενειών, ή έστω να παραδέχεται την ψυχή, την υγεία της ψυχής που είναι η θέωση, την ασθένειά της πους είναι ο σκοτασµός νου; ∆έχθηκε µήπως κανείς τους την άποψη: «µε την αγιότητα αλλάζει ο άνθρωπος, φεύγουν τα ψυχικά τραύµατα. Σήµερα οι ψυχίατροι το λένε ψυχασθένεια, ενώ στην πραγµατικότητα είναι πειρασµική ενέργεια, που οφείλεται στις αµαρτίες»; Έλεγε ο πατήρ Πορφύριος για το «ασυνείδητο» κάποιου: «πρόσεξε, αυτό που είδα, βρίσκεται στο ασυνείδητό του και δεν το γνωρίζει». Τι θα έβλεπε και πώς ο αναλυτής; Θα ήξερε και θα παραδεχόταν ότι είναι πειρασµική ενέργεια, που οφείλεται στις αµαρτίες; Ας πούµε ότι το έφερνε επάνω στις τεχνικές του όποιου Freud (free association, verbalizing whatever comes into his mind – αυτό µεταφράζεται µε το ‘’να µιλά κανείς ελεύθερα και να λέει ό,τι του κατέβει στο κεφάλι’’ – without censure, while lying suspended in the limbo world of the psychiatrist’s couch…). Και µετά; To free association (ελεύθεροι συνειρµοί) της ψυχανάλυσης είναι τόσο free, ώστε στο Life among the analysts ο Douglas Kirsner, ακούραστος ερευνητής στο χώρο των ψυχαναλυτικών σχολών και ιδρυµάτων, να µιλάει για Unfree Associations, για άλυτα και αξεπέραστα ενδογενή προβλήµατα και σκάνδαλα στην καρδιά της ψυχανάλυσης και των σχολών της, ανεξαρτήτως προσανατολισµού (ακόµη και της American Psychoanalytic Association). Ενώ οι Bollas & Sandelson στο βιβλίο τους The New Informants, µιλάνε αναλυτικά µε τα µελανότερα χρώµατα για την προδοσία της εµπιστοσύνης των ασθενών στην ψυχανάλυση και ψυχοθεραπεία (The Betrayal of Confidentiality in Psychoanalysis and Psychotherap, Jason Aronson, New York, 1995). Βλέπε και στο The Intolerance of Diversity in Psychoanalytic Institutes, την εκτεταµένη αναφορά στη µη ανοχή του διαφορετικού στα ψυχαναλυτικά ινστιτούτα. (Eisold, K. 1994 Internat. J. Psycho-anal, 75: 785-800). Μάλλον άλλοι είναι ‘’φονταµενταλιστές’’ και µε ‘’ψυχισµικές εµπλοκές’’ τελικά που δεν ανέχονται το διαφορετικό... Κάποτε που βρέθηκα στο Άγιο Όρος, στον πατέρα Παΐσιο, µε ρώτησε, πώς τα πάω στο σπίτι. Του είπα καλά, γέροντα, µε τα συνήθη προβλήµατα, που έχουµε οι περισσότεροι. Για τα «συνήθη προβλήµατα» µου είπε τότε ο γέροντας το ζευγάρι πρέπει να έχει τον ίδιο πνευµατικό και ξαναρώτησε, αν ισχύει αυτό. Του είπα ότι πηγαίναµε στον πατέρα Πορφύριο και χάρηκε. Γιατί ξέρεις, µου είπε, ρε παιδί, τι τραβάνε όσοι πάνε αλλού ο ένας κι αλλού ο άλλος; Γιατί κι ο κόσµος έχει τους πνευµατικούς του και τους ψυχιάτρους. Ή όταν πάνε στον ίδιο πνευµατικό, αλλά ακούει ο ένας το λογισµό του και δεν εφαρµόζει όσα του λέει εκείνος, αλλά

Σελίδα 50 από 54 

51
αφήνει και µερικά, όπου εφαρµόζει, όσα του λέει το ταγκαλάκι µέσω τρίτων; Για να πάει καλά η σχέση σας θα πρέπει νάχετε τον ίδιο µάστορα, να σας πλανιάρει τους ρόζους που εξέχουν και σε σένα και στη γυναίκα σου και τότε δε θα έχετε προβλήµατα! Μου έκανε εντύπωση τότε η χρησιµοποίηση του τόσο παραστατικού παραδείγµατος για τους ρόζους στο χαρακτήρα, που µόνο ο χαριτωµένος πνευµατικός του ζευγαριού µπορούσε να πλανιάρει! Κι αυτό γιατί από µικρός δούλευα την «πλάνια» στο µαγαζί του πατέρα µου, για να ξεροζιάζουµε τα ξύλα που αγοράζαµε για να τα κάνουµε χρήσιµα κοµµάτια λειτουργικά... Αυτό µου έκανε περισσότερη εντύπωση ακόµα κι από µια άλλη αποκαλυπτική συνάντηση µε το γέροντα άλλη φορά, όπου χωρίς να µε ξέρει, µε φώναξε µε το όνοµά µου, εκεί στη δροσερή αυλή µε τα λουκούµια και το µαστραπά, «για να τρώτε, ευλογία»! Αυτή τη δεύτερη φορά, είχα ανέβει στο Όρος για να ρωτήσω το γέροντα αν θα έπρεπε να προηγείται η πνευµατική µας προκοπή και να έπεται ο κοινωνικός αγώνας, που τότε µας έκαιγε σαν φοιτητές στο πανεπιστήµιο, µιας και δεν µπορούσαµε να «στεγαστούµε» σε πολιτικοκοινωνικούς χώρους, που δεν είχαν χριστιανική αναφορά και σχέση ουσιαστική µε την ορθόδοξη εκκλησία µας. Την απάντηση µας την έδωσε ο γέροντας ξεκάθαρα, όπως πάντα. Και φυσικά ήταν στον αντίποδα της λογικής που έχουν οι ψυχαναλυτές ιερείς: «ψευδοδιλήµµατα συχνά εγείρονται για το αν προηγούνται οι αλλαγές προσώπων και νοοτροπιών ή οι αλλαγές θεσµών.» λέγει ένας από αυτούς σε σχετικό θέµα στο βιβλίο «2000 χρόνια µετά» των Εκδόσεων Ακρίτας, στη σελ. 294.
17 18

Βλ. σηµείωση στο τέλος, αρ. 29 της ξένης βιβλιογραφίας. Μητροπολίτου Ναυπάκτου &αγίου Βλασίου Ιεροθέου: Συζητήσεις για την ορθόδοξη ψυχοθεραπεία, τόµος γ’, σελ. 90-91. Πρόκειται για συµµετέχοντα στο «διάλογο θεολογίας και ψυχιατρικής» της Θήβας, όπου ακόµα και οι έχοντες σχέση µε

Έκδοση Ιεράς Μονής Γενεθλίου της Θεοτόκου (Πελαγίας).
19

την εκκλησία ψυχίατροι πρότειναν (σελ. 79 του σχετικού βιβλίου της Αποστολικής ∆ιακονίας!) την εµπειρική και όχι µόνο θεωρητική µετοχή θεολόγων, ιερέων, µοναχών σε προγράµµατα ψυχαναλυτικού τύπου θεραπείας από εκπαιδευµένους θεραπευτές, για να εµβαθύνουν σε θέµατα προσωπικής ψυχολογικής αυτογνωσίας και θεραπείας για να διευκολυνθούν στην οικείωση των δωρεών του πνεύµατος (!) Αν θέλετε να µάθετε λοιπόν τι θα µάθαιναν οι µοναχοί και οι ιερείς µέσα από αυτά τα προγράµµατα διαβάστε τη σχετική αναφορά που παρεµβάλλεται.
20 21

Ποιµένας και Θεραπευτής, π. Αδαµαντίου Αυγουστίδη, Εκδ. Ακρίτας, 1999, σελ. 162. S. Freud, Psychoanalysis and Faith, The letters of Sigmund Freud and Oskar Pfister, New York 1963, EdsHeinrich Βλέπε παραποµπή 20 σελ. 49-52. από όπου και πριν, σελ. 54, 55, 57. Από το «Αθωνικό Ηµερολόγιο» του π. ∆. Τάτση, εκδ. γ’ σελ. 72. Γέροντος Παϊσίου αγιορείτου Λόγοι γ’ σελ. 187. J. Holmes 1994 BMJ ii 1070. Από το βιβλίο του Κωνσταντίνου Γιαννιτσιώτη, «Κοντά στον γέροντα Πορφύριο». Έκδοση Ιερού Γυναικείου Αθωνικό Ηµερολόγιο, του π. ∆. Τάτση, εκδ. γ’, σελ. 35. Σηµαντικές πληροφορίες για την ύπνωση, όπως οι ίδιοι οι ασκούντες αυτήν τις καταθέτουν, µπορείτε να βρείτε στο τέλος Στο Ποιµένας και Θεραπευτής, σελ. 71. Transference & countertransference: αξίζει να σταθούµε λίγο σε ένα από τα «σπουδαία εργαλεία» που «ανακάλυψε» ο

Meng, Ernst L. Freud, Basic Books.
22 23 24 25 26 27

Ησυχαστηρίου η Μεταµόρφωσις του Σωτήρος, Αθήναι, 1995, σελ. 199.
28 29

του βιβλίου: ξένη βιβλιογραφία.
30 31

πατέρας τους ο Φρόυντ στη διαδικασία της ψυχανάλυσης, που είναι από τους πιο επικίνδυνους λογικούς ακροβατισµούς στο ‘’ναρκοπέδιο’’ της ‘’θεραπείας’’ αυτής. Κι αυτό δεν το λέµε εµείς, αλλά οι ψυχαναλυτές!

Σελίδα 51 από 54 

52
Σε µία µελέτη µε υλικό ψυχιάτρους βρέθηκε ότι εξαιτίας της λειτουργίας της µεταβίβασης και αντιµεταβίβασης – που συνεχίζουν κατά τους αναλυτές να παίζουν ενεργό ρόλο στη σχέση γιατρού / αναλυοµένου ακόµα και µετά το τέλος της θεραπείας – το 65% όσων είχαν αναπτύξει σεξουαλική σχέση ένιωθαν ερωτευµένοι µε τις ασθενείς και το 92% πίστευε ότι και οι ασθενείς ήταν ερωτευµένοι µαζί τους (Gartrell N: Psychiatrist – patient sexual contact: Results of a national survey. Am J. Psych 143: 11261131, 1986). Οι πιο κατάλληλοι υποψήφιοι για ψυχανάλυση θεωρούνται όσοι ανήκουν στην οµάδα YAVIS (young, attractive, verbal, intelligent and successful). ∆ηλαδή όσοι είναι νέοι, ελκυστικοί, οµιλητικοί, έξυπνοι και επιτυχηµένοι. Οι χαµηλού κοινωνικοοικονοµικού επιπέδου και οι µοναχικοί δεν κάνουν και δεν βοηθιούνται από τις ψυχοθεραπείες. (oxford handbook of clinical specialties p. 386 4th edition.) Με αυτήν την αριστοκρατική λογική που δουλεύουν βέβαια που να χωρέσουν οι φτωχούληδες του Θεού! Όπως χαρακτηριστικά µου είπε ψυχαναλυτής, στον οποίο παραπέµπει γνωστός ιερέας ψυχίατρος: η ψυχανάλυση είναι µια θεραπεία πολυτελείας για λίγους (διάβαζε YAVIS). Λέω να αφήσουµε τα αριστοκρατικά ψυχαναλυτικά ντιβάνια για να ξαπλώνουν σαν την Πυθία οι λίγοι και να παρλάρουν, όπως τους έρχεται στο free association οι εκλεκτοί πελάτες τους, κατά πως λένε τα κλασικά ψυχιατρικά εγχειρίδια, 5 φορές την εβδοµάδα (Pocket Psychiatry, Kamaldeep, Weich & Lloyd, WB Saunders 1997, p. 322), παρατώντας σπίτια, παιδιά, εργασία, σχέση, αναλυόµενοι εµβριθώς, την ώρα που ο κάθε νάρκισσος θεραπευτής καπνίζει αρειµάνιος το τσιγαράκι του. Στο ιατρείο που χρόνια κάνω έχω δει πάσχοντες να βοηθιούνται κάπως και για λίγο από την ψυχιατρική παρέµβαση, ποτέ όµως να θεραπεύονται, µε την έννοια που έχει η θεραπεία στην ορθόδοξη πνευµατικότητα. Να σηµειώσω, εδώ, ότι άλλη µια µόδα που λανσάρουν οι ιερείς αυτοί είναι και η εναλλακτική ιατρική και ιδίως η οµοιοπαθητική, για την οποία είχαν εντελώς απορριπτική άποψη οι γέροντες (και ο Ιατρικός Σύλλογος Αθηνών βεβαίως). Ας ακούσουµε έναν από τους ψυχαναλυτές που δουλεύει χρόνια στο χώρο µας, πως βλέπει τη µεταβίβαση: η ανάδυση της µεταβίβασης εξαρτάται από την ικανότητα του αναλυοµένου να δεχθεί τον αναλυτή ως αντικείµενο πόθου. Η εξοµολόγηση δεν είναι θεραπευτική διαδικασία (σε αντίθεση εννοείται µε την δική του θεωρία) και η διαφορά της από την ψυχανάλυση είναι δυσδιάκριτη (περιοδικό Σύναξη, Ιαν 98 σελ. 55-73, του Κυριαζή ∆., ψυχανάλυση και εξοµολόγηση). Στο ίδιο σχόλιο επιµένει ότι η συγχώρηση των αµαρτιών κατά την εξοµολόγηση και η θεία κοινωνία δ ε ν ανακουφίζουν τη συνείδηση του πιστού και δ ε ν φέρνουν την ψυχική γαλήνη, κάτι που πετυχαίνει η ψυχανάλυση (!) Επίσης, η ψυχανάλυση εισάγει – από το παράθυρο της επιστήµης λέει ο συνάδελφος κι εγώ σκέτο από το παράθυρο – το θεσµό του γέροντα στο πρόσωπο του ψυχαναλυτή. Η δε εξαγόρευση των λογισµών κατ’ αυτόν λειτουργεί όπως ακριβώς και ο βασικός ψυχαναλυτικός (φροϋδικός) κανόνας των ελεύθερων συνειρµών, δηλ. το free association για το οποίο αναφερόµαστε στη σελ. 14. Βέβαια, αν πάµε παραπέρα στους αναλυτές του Freud, τη ‘’σπουδαία’’ αυτή εργασία της µεταβίβασης την χρησιµοποιούν και ως συνώνυµη της τηλεπάθειας (telepathy) υποστηρίζοντας ότι η ψυχανάλυση µέσω αυτής είναι ιδανική, στο να ερµηνεύει τα παραψυχολογικά φαινόµενα. Βλέπε και σχετική υποσηµείωση στο τέλος του βιβλίου. (Int J Psychoanal 1983: 16 (3): 71-81. Freud’s thought transference, repression, and the future of psychoanalysis, Farcell D.) Όπως συµβαίνει και µε την σχετική Ganzfeld, πάλι στην ψυχανάλυση, που προκαλεί ‘’εξωαισθητικές εµπειρίες’’ κατά τον J. Milton µέσω των οποίων επικοινωνεί το ασυνείδητο και των δύο (δηλ. του γιατρού και του ασθενούς)! Από: J Am Acad Psychoanal 1988 Jul; 16 (3): 269-94 Silverman S. Corespondences and thought – transference during psychoanalysis. Psychoanalytic Institute of New England, Brookline, MA.
32

Βλέπε και σχετική βιβλιογραφική παραποµπή στο τέλος µε αρ. 30.

Σελίδα 52 από 54 

53
33

‘’Εξοµολόγηση και ψυχοθεραπεία’’, από τη διεύθυνση στο internet άλλου ιερέα, ψυχοθεραπευτή νέων και παιδιών, όπως

υπογράφει. Κατ’ αυτόν οι λεγόµενες ‘’ψυχικές ασθένειες’’ δεν έχουν σχέση µε την ψυχή αλλά µε την ψυχολογική ζωή του ανθρώπου (;) Βέβαια, αλλιώς µας τα λέει ο πάστορας Anton Boisen – πρώτος διδάξας και παράδειγµα για τους δικούς µας – και ψυχαναλυτής: «στην ψυχική διαταραχή διαλεγόµαστε µε πρόβληµα το οποίο είναι κατ’ ουσίαν πνευµατικής φύσεως» (στο Journal of Pastoral Care, 5: 1, p. 8, 1951). Επίσης, µε την Ψυχανάλυση ο άνθρωπος απαλλάσσεται (ούτε καν προσπαθεί...) από τις παιδικές φοβίες, ενοχές και συµπλέγµατα που απέκτησε λόγω κακής αγωγής και οικογενειακών συνθηκών ζωής κατά την παιδική ηλικία. Αυτό επιτυγχάνεται µέσα από ερµηνείες πραγµατικών γεγονότων του παρόντος και παρελθόντος, αλλά και ονείρων. Μετά τα όσα αναφέρθηκαν, µπορεί να συµπεράνει κανείς ότι η πνευµατική ζωή είναι προϋπόθεση της υγείας της ψυχής, δηλαδή της σωτηρίας, αλλά δε σηµαίνει ότι θα µας οδηγήσει κατ’ ανάγκην σε µια προσωπικότητα τέλεια ισορροπηµένη. Όχι επειδή δεν µπορεί να το κάνει, αφού το έχει κάνει τελικά στους αγίους, αλλά γιατί δεν είναι αυτοσκοπός της. Με άλλα λόγια µπορεί να είναι κάποιος ισορροπηµένος ψυχολογικά (µε την καθηµερινή έννοια του όρου, όπως οι περισσότεροι άνθρωποι) και να απέχει από τη σωτηρία, να απέχει από το Θεό, αφού τον έχει αρνηθεί. Αντίθετα, µπορεί κάποιος να πάσχει σοβαρά ψυχολογικά και να βρίσκεται µέσα στη σωτηρία, έστω και αν κάνει βήµατα σηµειωτόν. Ένα σχόλιο: α) ‘’η πνευµατική ζωή δεν έχει σκοπό της να είµαστε προσωπικότητες τέλεια ισορροπηµένες’’, λέγει ο ιερεύς: Μήπως έχει σκοπό της να είµαστε 50%, 20% ή ανισόρροποι τελείως; ατελώς ισορροπηµένες προσωπικότητες µήπως; Εγώ πάντως όσους γνωρίζω να προσπαθούν να ζήσουν εν Χριστώ, ξέρω ότι δεν το κάνουν για να αφήσουν την ψυχούλα τους και λιγάκι ανισόρροπη, για να δουλεύουν οι ψυχίατροι – αναλυτές, αλλά αντίθετα για να απαλλαγούν από τα πάθη και να ησυχάσουν ακριβώς και κυρίως από τα ψυχολογικά, µαζί µε όλα όσα τους ταλανίζουν. β) Προτείνω να περάσουν πάντως καλού κακού και όσοι µαρτύρησαν για το Χριστό µας από ψυχανάλυση, αναδροµικώς. ∆εν µπορεί, όλο και κάποιο τραύµα θα έφεραν από την παιδική τους ηλικία. Κι επειδή τότε δεν είχε ανακαλυφθεί το µέγα αξίωµα του οιδιπόδειου, ας µη στερηθούν την εφαρµογή του! Στο τέλος-τέλος για να πάνε να φάνε το κεφάλι τους, δε µπορεί, κάποια ανισορροπία θα είχαν (οι µεν άρρενες δεν θα τα πήγαιναν καλά µε τον πατέρα τους, οι θήλεις µε τη µητέρα τους). Πάντως να ήταν 100% ισορροπηµένοι και πνευµατικά υγιείς, το αποκλείω!
34

Φώτης Κόντογλου «Ευλογηµένο Καταφύγιο», σελ. 293: αξίζει η παράθεση της παραγράφου νοµίζω: «Σήµερα οι

περισσότεροι καλλιτέχνες είναι κάποιοι µικρόµυαλοι που δεν έχουνε τίποτε να εκφράσουνε, µα ωστόσο κράζουνε πως συγκλονίζονται από «αγωνίες ανέκφραστες», από «σεισµούς ψυχικούς», από κραδασµούς του υποσυνειδήτου» - ανάθεµα σ’ εκείνον τον γεροβρυκόλακα τον Φρόυντ –από «συµπλέγµατα», από ηρωικές αντιλήψεις για τη ζωή κ.ά. Κι όλα αυτά δίχως πίστη σε τίποτα, που το καυχιούνται κιόλας, γιατί η απιστία είναι το πιο σίγουρο σηµάδι για να περάσει κανένας για σπουδαίο µυαλό, κι ας είναι γεµάτο µικρολογίες και απίστευτες τρέλες».
35

Από το βιβλίο του Κωνσταντίνου Γιαννιτσιώτη «Κοντά στον γέροντα Πορφύριο», Έκδοση Ιερού Γυναικείου Από το βιβλίο του Πέτρου Μπότση: Φιλοκαλία των Ρώσων Νηπτικών, γ’ έκδ., 1983, σ. 55. Από το βιβλίο ‘’Ποιµένας και Θεραπευτής’’ σελ. 58. Από όπου και η 25 παραποµπή, σελ. 26. ‘’Οι άγιοι Πατέρες διδάσκουν ότι η φαντασία είναι µια φυσική ενέργεια της ψυχής, η οποία µετά την πτώση

Ησυχαστηρίου η Μεταµόρφωσις του Σωτήρος, Αθήναι, 1995, σελ. 206-210.
36 37 38 39

υποδουλώθηκε σε εικόνες ή εσφαλµένες ιδέες, που προκαλούν σοβαρά προβλήµατα στον ψυχοσωµατικό οργανισµό του ανθρώπου. Έτσι, ο άνθρωπος µε την κάθαρση απαλλάσσεται από φανταστικές εικόνες, δηλαδή η ενέργεια της φαντασίας παραµένει ανενεργός, ελεύθερη από κάθε εικόνα. Με την έννοια των φανταστικών εικόνων κάνουµε λόγο για το ότι η φαντασία στον άνθρωπο είναι µεταπτωτικό φαινόµενο.

Σελίδα 53 από 54 

54
Είναι, δηλαδή, αποτέλεσµα της πτώσεως του ανθρώπου. Φαντασία ακόµη δεν έχουν ούτε οι άγγελοι. Εποµένως, φαντασία έχουν οι άνθρωποι και οι δαίµονες. Γι’ αυτό και οι δαίµονες ενεργούν πολλές εικόνες και επιδιώκουν να εξάψουν το φανταστικό. Έτσι µπορούµε να ισχυρισθούµε ότι τα λεγόµενα ψυχολογικά προβλήµατα είναι όλα αποτέλεσµα υπονοιών, λογισµών, σκέψεων, που όλα αυτά ενεργούνται µέσα στο εύκρατο κλίµα της φαντασίας. Ο άνθρωπος, όσο είναι ασθενής πνευµατικά, τόσο και διακατέχεται από πολλές εικόνες που προσφέρει το φανταστικό της ψυχής. Η πνευµατική υγεία φαίνεται στην κατά το δυνατόν εκµηδένιση της φαντασίας. Πραγµατικά, όταν ο νους ελευθερωθεί και φωτισθεί, τότε παύουν όλες οι ενέργειες’’. Από την προαναφερθείσα εξαιρετική για τα όσα διαπραγµατευόµαστε εδώ σειρά του µητροπολίτη Ναυπάκτου και αγίου Βλασίου Ιεροθέου, που µε συντρόφευε καθ’ όλη τη διάρκεια της µελέτης, χάρη στην αγάπη της ηγουµένης της Ιεράς Μονής Γενεθλίου της Θεοτόκου, Φωτεινής, στο Θεολόγο.
40 41 42 43

Αναµνήσεις από τον γέροντα Πορφύριο, Αναστασίου Τζαβάρα, β’ έκδοση 1992, Εκδόσεις «Επτάλοφος». Συζητήσεις για την Ορθόδοξη Ψυχοθεραπεία του Μητροπολίτου Ναυπάκτου & Αγίου Βλασίου Ιερόθεου, 3, σελ. 229. Αγ. Βαρσανουφίου, απ. χ’. Ελληνορθόδοξη παράδοση και δυτικός πολιτισµός, Εκδ. Μήνυµα, σελ. 62, 1985.

Σελίδα 54 από 54