ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗ
ΦΟΡΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ TOT ΜΕΓΑΛΟΤ ΒΑΣΙΛΕΙΟΤ (329/31-379) ΚΑΙ TOT ΘΕΟΦΤΛΑΚΤΟΤ ΑΧΡΙΔΑΣ (1050/55-1125/26;)
' Α π ό το πηγαίο υλικό της βυζαντινής περιόδου ιδιαίτερα πλούσιες σέ πληροφορίες για τις διάφορες εκδηλώσεις της καθημερινής ζωής εϊναι οί συλλογές επιστολών καί μάλιστα οι προερχόμενες άπο πρόσωπα, πού λόγω τής κοινωνικής τους θέσης ή τής αποστολής τους είχαν άμεση γνώση των προβλημάτων του λαοΰ. Σ ' αύτη τήν κατηγορία άνηκαν οι επίσκοποι, πού συχνά απευθύνονταν προς τις κοσμικές αρχές γ ι α να εκ θέσουν προβλήματα του πληθυσμού των επαρχιών τους. 1 Ώ ς αντικείμενο τής συγκεκριμένης έρευνας επιλέχθηκαν οι επιστολές του Μεγάλου Βασιλείου καί του Θεοφύλακτου Ά χ ρ ί δ α ς , γιατί αναφέρον ται στην κατάσταση πού επικρατούσε σέ δύο βυζαντινές επαρχίες κατά τήν πρώιμη καί τήν ύστερη περίοδο, προσφέροντας έτσι τή δυνατότητα γ ι α συγκρίσεις. 2 Καί οι δύο ιεράρχες ασχολήθηκαν ιδιαίτερα μέ τις δυ σκολίες πού αντιμετώπιζε το ποίμνιο τους σέ σχέση μέ τήν εκπλήρωση τών φορολογικών υποχρεώσεων. 3 Σ τ ι ς επιστολές τους χρησιμοποιούν έκ-
1. Βλ. καί Ρ. Schreiner, «Zentralmacht und Steuerhölle. Die Steuerlast im byzantinischen Reich», στον U. Schultz, Mit dem Zehnten fing es an. Eine Kulturgeschichte der Steuer, Μόναχο 1986, σ. 64-72 (κείμενο) 270-272 (σημειώ σεις) (έδώ σ. 71). 2. Για τΙς επιστολές χρησιμοποιήθηκαν οί εκδόσεις: Υ. Courtonne, »S'ami Ba sile, Lettres, I-III, Παρίσι 1957-1966 (στο έξης: Βαβύ&ίον Επιστολές) καί Ρ. Gautier, Théophylacte d'Achrida Lettres, Θεσσαλονίκη 1986 (CFHB, XVI.2Series Thessalonicensis) (στο έξης: Θεοφύλακτου Επιστολές). 3. Οί επιστολές άλλα καί άλλου είδους συγγραφές τών δύο επισκόπων είναι πολύ πλούσιες σέ πληροφορίες, δχι μόνον για τα φορολογικά, άλλα καί για άλλα ζητήματα τών χρόνων πού ό καθένας έ*ζησε. Γι' αυτό υπάρχει καί για τους δύο πλού σια σχετική βιβλιογραφία. Για τον Βασίλειο βλ. π.χ. Margaret-Mary Fox, The Life and Times of St. Basil the Great as Revealed in His Works (The Catholic University of America. Patristic Studies, LVII), Washington DC 1939, S. Giet, Les idées et Vaction sociales de Saint Basile, Παρίσι 1941, Β. Treucker,
392
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Σ Π . Π Α Π Α Γ Ι Α Ν Ν Η
φράσεις ρητορικές μέν, άλλα ενδεικτικές για το βαθμό πού ή άσκηση της φορολογικής πολιτικής καταδυνάστευε τους υπηκόους τής αυτοκρα τορίας. Ό Βασίλειος, προσωποποιώντας τον Fiscus, τον αποκαλεί πολνκεφαλο νδρα* ενώ ό Θεοφύλακτος χαρακτηρίζει τους πράκτορες του δημοσίου λογιστικού πορθητάς μάλλον ή φορολόγονς.5 Τ α κείμενα περιέχουν αρκετές ειδήσεις για το είδος και τον τρόπο είσπραξης των φόρων σέ καθεμιά άπο τις εξεταζόμενες περιόδους, δέν εξαντλούν δμως δλες τις πτυχές του φορολογικού συστήματος. Πέρα άπο αυτό τα στοιχεία πού περιλαμβάνουν και είναι κατά κανόνα γνωστά άπο άλλες πηγές και έ'χουν αναλυθεί άπο παλαιότερους ερευνητές. 6 Ή Politische und sozialgeschichtliche Studien zu den Basilius Briefen, Μόναχο 1961, Y. Courtonne, Un témoin du IVe siècle oriental Saint Basile et son temps d'après sa correspondance, Παρίσι 1973, Ί . Καραγιαννόπουλος, « Ό Μ. Βασίλειος καΐ τα κοινωνικά προβλήματα του καιροϋ του», Βυζαντινά 11 (1982) 113-132, του ϊδιου, «St. Basil's Social Activity: Principles and Praxis», στον P. J. Fedwick, Basile of Caesarea: Christian, Humanist, Ascetic. A Sixteen-Hundredth Anniversary Symposium, Τορόντο 1981, σ. 375-391, R. Teja, «San Basilio y la esclavitud: teoria y praxis»: Fedwick, δ.π. 395-403. Για τον Θεοφύλακτο βλ. π.χ. Κ. Roth, Studie zu den Briefen des Theophylactus Bulgarus, Ludwigshafen 1900, D. Xanalatos, Beiträge zur Wirtschafts- und Sozialgeschichte Makedoniens im Mittelalter hauptsächlich auf Grund der Briefe des Erzbischofs Theophylaktos von Achrida, Μόναχο 1937. D. Obolensky, Six Byzantine Portraits, Οξφόρδη 1988. Margaret Mullett, «Patronage in Action: The Problems of an Eleventh Century Bishop», Πρακτικά τον 20οϋ Spring Symposium ofByzantine St udies- Manchester 1986, Βασιλική Νεράντζη-Βαρμάζη, « Ό Θεοφύλακτος Άχρίδας καΐ ό Δυτικομακεδονικος χώρος», Πρακτικά τον Η' Πανελλήνιου 'Ιστορικόν Συνεδρίου, Θεσσαλο νίκη 1988 (ύπο εκτύπωση). ΤΙς κυρίες Βαρμάζη καΐ Mullett πού μου διέθεσαν τα χειρόγραφα των εργασιών τους ευχαριστώ θερμά και άπο αυτή τή θέση. 4. Βλ. Βάσιμου 'Επιστολές άρ. 285, III, 156 καί το σχόλιο του έκδοτη στή σημ. 1 καθώς καΐ Courtonne, Un témoin 410 σημ. 1. Λιγότερο επιτυχή θεωρώ τήν ερμηνεία της Fox, δ.π. 130, πού πιστεύει δτι ό Βασίλειος αναφέρεται μέ τον δρο αυτό στή φορολογία. Ανάλογη άποψη διατυπώνουν πάντως ol Giet, δ.π. 379 σημ. 2 καΐ Treucker, δ.π. 80 σημ. 292, πού θεωρεί πώς πρόκειται για υπαινιγμό ανα φερόμενο στην capitatio. 5. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 79, 419. Βλ. καί άρ. 88, 463: ...ληστάς γαρ εγώ μετά τής αληθείας τους αναγραφείς τίθεμαι. 6. Βλ. F. Chalandon, Les Comnènes, I. Essai sur le règne d'Alexis I Comnène (1081-1118) (Mémoires et documents publiés par la Société de l'École de Chartes, IV), Παρίσι 1900, σ. 291-301, Xanalatos, δ.π. 33-55, Fox, δ.π. 128-136, Treucker, δ.π. 64-97, R. Teja, Organization economica y social de Capadociaen elsiglo IV, segun los Padres Capadocios. (Acta Salmanticensia, 78.) Salamanca 1974, σ. 56-65, 181-188.
Φορολογικές πληροφορίες άπο Επιστολές
393
παρουσίαση τους εδώ γίνεται με το σκοπό του εντοπισμού ομοιοτήτων ή διαφορών τόσο ως προς τή φορολογική πολιτική δσο και ώς προς τή στάση τών δύο επισκόπων απέναντι στους φοροεισπράκτορες. Οι επιστολές του Βασιλείου δεν προσφέρουν στοιχεία για το πρό βλημα της σχέσης i u g u m - c a p u t , τών δύο δηλαδή ιδεατών μονάδων πού χρησίμευαν άπο τήν εποχή του Διοκλητιανοΰ για τον καθορισμό της αξίας της γης και τή μέτρηση της απόδοσης ανθρώπων και ζώων. 7 Ά π ο τα γράμματα αντλούμε δμως πληροφορίες για τήν πρακτική του εφαρ μογή. Οι φορολογούμενοι υποχρεώνονταν σε ένορκες δηλώσεις σχετικά μέ το ΰψος της περιουσίας τους, 8 ενώ απαντούν και ειδήσεις σχετικές μέ καταδύσεις για φοροδιαφυγή. 9 Σ έ περίπτωση καθυστέρησης στην κατα βολή του φόρου επιβαλλόταν πρόστιμο μέ τή μορφή του q u a d r u p l u m , δηλαδή του τετραπλάσιου του οφειλόμενου ποσοΰ. 1 0 Οι φορολογικοί κα τάλογοι, πού ίσχυαν καταρχήν για πέντε χρόνια, μπορούσαν να υποβλη θούν σέ αναθεώρηση ( p e r a e q u a t i o ) , εϊτε για να ελαφρυνθούν οί εισφο ρές σέ περιπτώσεις ανωτέρας βίας, δπως ήταν οί καταστροφές άπο θεο μηνίες, εϊτε για να αυξηθεί ή φορολογητέα ΰλη, δπως για παράδειγμα μέ τήν επιβολή της adiectio, της υποχρέωσης δηλαδή για καλλιέργεια έγκαταλελειμένων γαιών. 1 1 Έ κ τ ο ς άπο το βασικό φόρο, τήν a n n o -
7. Για τήν iugatio-capitatio βλ. αναλυτικά J. Karayannopulos, Das Finanz wesen des frühbyzantinischen Staates. (Südosteuropäischen Arbeiten, 52.) Μό ναχο 1958, σ. 28-43. 8. Βασιλείου 'Επιστολές άρ. 85, Ι, 189: ώστε τους όρκους έπι τοις δημοσίοις τελέσμασι μη επάγεσθαι παρά τών απαιτητών τοις άγροίκοις. Βλ. και Fox, δ.π. 131, Giet, δ.π. 375, Treucker, δ.π. 73, Courtonne, Un témoin 375 (βλ. παραπάνω σημ. 3). 9. Βάσιμου 'Επιστολές άρ. 303, III, 181: ΟΊ τοϋ χωρίου τοϋδε έκ διαβολής, οϊμαι, ψεύδους έπεισαν τήν τιμιότητα σου φοράδων τέL·σμa τοΐσδε έπαγαγεϊν. Βλ. και Treucker, δ.π. 94. Για το φοράδων τέλεαμα βλ. παρακάτω σημ. 14. 10. Βασιλείου 'Επιστολές άρ. 21, Ι, 51: ΕΙ μη τί που και παρά σοι ή πολυ θρύλητος αΰτη τετραπλή προτετίμηται. Βλ. καΐ Treucker, δ.π. 66-67. 11. Βλ. Βάσιμου 'Επιστολές άρ. 36, Ι, 79: Τί ούν εστίν δ παρακαλώ; Φυλαχθήναι αύτώ τήν πάλαιαν άπογραφην. (...). Γινωσκε δέ μοι πάνυ επιμελές είναι μηδέ έκ τής έξισώσεως έπηρεασθήναι τον ανθρωπον και πρβ. άρ. 281, III, 153: Έπει δέ Ίκέτευαα τήν σήν ήμερότητα υπέρ τον εταίρου ημών Έλλαδίου τοϋ πρω τεύοντος, ώστε τής επί τή εξισώσει φροντίδος αυτόν άνατεθέντα εν τοις πράγμασι τής πατρίδος ημών συγχωρηθήναι μοχθεΐν. Βλ. για το θέμα Fox, δ.π. 134-136, Giet, δ.π. 385-386, Treucker, δ.π. 71-74. Courtonne, Un témoin 403. Για τα κτηματολόγια της εποχής βλ. Karayannopulos, Das Finanzwesen 43-53 (βλ. σημ. 7) καΐ για τήν adiectio, του ϊδιου, «Die kollektive Steuerverantwortung in der
394
ΕΛΕΤΘΕΡΙΑ ΣΠ. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗ
na, 1 2 αναφέρονται και ειδικά τέλη, βπως ήταν ή «συντέλεια σιδήρου», 13 το «φοράδων τέλεσμα» 1 4 και το «πραγματευτικον χρυσίον». 15 'Αρκετά συχνά γίνεται αναφορά στους decuriones, τα μέλη δηλαδή των βουλών των πόλεων, πού είχαν σταδιακά εξελιχθεί στους κυριότε ρους φορείς των έκτακτων επιβαρύνσεων, οι όποιες συνίστανται στην π α ροχή χρημάτων, πραγμάτων καί προσωπικών υπηρεσιών προς το κρά τος και στην πρώιμη περίοδο χαρακτηρίζονται ως m u n e r a . 1 6 Ό Βασί-
frühbyzantinischen Zeit», Vierteljahresschrift für Sozial- und Wirtschaftsgeschichte (στο έξης: VSWG) 43 (1956) 289-322. 12. Βλ. Βάσιμου 'Επιστολές άρ. 86,1, 191: Σϊτον γάρ, δν μόνον είχε προς την άναγκαίαν τοϋ βίου διαγωγήν ό ποθεινότατος αδελφός Δωρόθεος διήρπασάν τίνες εν Βηρίαοις των τα δημόσια διοικεί» πεπιστευμένων καί Treucker, δ.π. 66, Cour tonne, Un témoin 375-376. Πρβ. επίσης άρ. 84, Ι, 187-189 καί Treucker, δ.π. 68 (για τήν επιστολή 84 βλ. παρακάτω σημ. 19). Για τήν annona βλ. Karayannopulos, Das Finanzwesen 43-53, 94-112. 13. Baatfaiov 'Επιστολές άρ. 110, Π, 11-12: ...καί τοις τον Ταϋρον οίκονσι τον σιδηροφόρον φορητήν προστάξαι γενέσθαι τήν τοϋ σιδήρου συντέλευαν, ως μή είς δπαξ αυτούς έκτριβήναι, άλλα διαρκή αυτών είναι τήν ύπηρεσίαν τοις δημοσίοις. Πρόκειται για υποχρέωση χορήγησης σιδήρου προς το κράτος άπο τους κατοίκους του Ταύρου, περιοχής πλούσιας στο μετάλλευμα αυτό. Βλ. Fox, δ.π. 130-131, Giet, δ.π. 376, Treucker, δ.π. 68, 70, Courtonne, Un témoin 407-408. 14. Βλ. Baaifaiov 'Επιστολές άρ. 303, III, 181 (το σχετικό απόσπασμα παρα πάνω σημ. 9). Ή αίτία για τήν υποχρεωτική εκτροφή άλογων προς Οφελος τοΰ δη μοσίου, πού βάρυνε αποκλειστικά τους κατοίκους της Καππαδοκίας, βρισκόταν προ φανώς στην Ιδιαίτερη φήμη πού είχαν αυτά τά ζώα της περιοχής. 15. Βασιλείου 'Επιστολές άρ. 88, Ι, 192: Τήν δυσκολίαν της συγκομιδής τοϋ πραγματευτικοϋ χρυσίου πάντων μάλιστα ή σή τιμιότης κατέμαθε. Στην δρευνα δέν υπάρχει ομοφωνία σχετικά μέ το φόρο πού δηλώνει ό δρος «πραγματευτικον χρυσίον». Οι Karayannopulos, Das Finanzwesen 129, 131 σημ. 1, Treucker, δ.π. 95-96 καί J. Schnappinger, Die Gewerbesteuer in der Spätantike, Μόναχο 1982, σ. 17 θεωρούν δτι πρόκειται για τον ειδικό φόρο των επαγγελματιών (τον χρυσάργυρο), για τήν καταβολή τοϋ οποίου ίσχυε κατ* εξαίρεση έδώ συλλογική ευθύνη δλου τοΰ πληθυσμού της περιοχής ύπό τήν εποπτεία των decuriones. Θεωρώ δμως ορθότερη τήν άποψη τών Fox, δ.π. 132, Giet, δ.π. 376 σημ. 5, Courtonne, Βασιλείου 'Επιστολές, Ι, 192-193 σημ. 1 καί τοϋ ίδιου, Un témoin 405-406, πώς στην επιστολή γίνεται λόγος για το aurum comparaticium, το χρυσό δηλαδή πού κατέβαλλαν οί κάτοικοι τών ανατολικών επαρχιών για τήν αγορά στρατιωτικών εν δυμάτων (βλ. καί Cod. Theod. 7.6.3= Codex Justinianus 12.39.2). 16. Για τους decuriones τις διάφορες κατηγορίες τών munera καί τή σχέση πού υπήρχε ανάμεσα σ' αυτά καί τις honores βλ. Karayannopulos, Das Finanzwe sen 179-182, M. Nuyens, Le statut obligatoire des décurions dans le droit Constantinien, Louvain 1964, W. Langhammer, Die rechtliche und soziale Stellung der
Φορολογικές πληροφορίες άπο Επιστολές
395
λείος πάντως αναφέρει ώς κύρια αποστολή τους το εκλέγειν τάς εισφο ράς και το στρατιώταις χορηγεΐν το σιτηρεσιον, υποχρεώσεις δηλαδή συνδεδεμένες μέ τήν είσπραξη της a n n o n a . 1 7 Μετά άπο μια ορισμένη ηλικία ό βουλευτής απαλλασσόταν άπο τα καθήκοντα του, πού βάρυναν δμως στο έξης κάποιον αντικαταστάτη, κατά προτίμηση μέλος της οι κογενείας του. 1 8 'Αλλά άπο τον Βασίλειο πληροφορούμαστε, π ώ ς οι αντι καταστάσεις αυτές ήταν κάποτε χωρίς περιεχόμενο, Οπως στην περί πτωση πού ό τετράχρονος εγγονός ορίσθηκε μέλος της βουλής στή θέση του απαλλαγμένου λόγω ηλικίας πάππου του. 1 9 Για να αποφύγουν τις δυσβάστακτες υποχρεώσεις οι decuriones μετέρχονταν διάφορα μέσα, δπως ήταν ή μέ δωροδοκία απόκτηση μιας θέσης στους h o n o r a r i i co dicilli, 2 0 ή κατάταξη στο στρατό ή ακόμα και ή εξασφάλιση της ανω νυμίας μέ τή διαβίωση σέ μοναστικό κοινόβιο. 21
Magistratus Municipales und der Decuriones, Wiesbaden 1973, σ. 188-278, L. Neesen, «Die Entwicklung der Leistungen und Ämter (munera et honores) im römischen Kaiserreich des zweiten bis vierten Jahrhunderts», Historia 30 (1981) 203-223, H. Horstkotte, Die Theorie vom spätrömischen ((Zwangsstaat)) und das Problem der ((Steuerhaftung)) (Beiträge zur klassischen Philologie, 159), Königstein 1984. 17. Βασιλείου 'Επιστολές άρ. 84, I, 188-189: Ου γαρ δη που το παιδίον είς βουλευτάς συντελέσει ή εκλέξει τάς εισφοράς η στρατιώταις χορηγήσει το σιτηρεσιον, αλλ' ανάγκη πάλιν τοϋ αθλίου γέροντος τήν πολιαν καταισχΰνεσθαι. Για τις δύο παραπάνω υποχρεώσεις βλ. Treucker, δ.π. 67-68, Teja, Organizacion 183 σημ. 1 (βλ. σημ. 6), Courtonne, Un témoin 416-417. Για τήν annona βλ. παραπάνω σημ. 12. 18. Βλ. Treucker, δ.π. 68-70, Courtonne, Un témoin 33-34, Langhammer, δ.π. 268-277, Horstkotte, δ.π. 112. 19. Βασιλείου 'Επιστολές άρ. 84, Ι, 188: Μετά δέ τήν εύχήν δέξαι και τήν υπέρ τοϋ αθλίου γέροντος ίκεσίαν, δν αφήκεν μεν των δημοσίων γράμμα βασιλικά», μάλ λον δε και προ τοϋ Βασιλέως αυτό το γήρας εδωκεν αύτψ τήν άναγκαίαν άτέλειαν. (...) Τον γαρ ύϊδοΰν αύτοϋ, οϋπω τέταρτον έτος άπο γενέσεως άγοντα, κελεύσας τοϋ βουλευτηρίου μετέχειν, τι αλΛο και ουχί τον πρεσβύτην δια τοϋ έκγόνου πάλιν εξ αρχής παράγεις είς τα δημόσια;, βλ. καΐ παραπάνω σημ. 19. 20. Βλ. Βάσιμου 'Επιστολές άρ. 190, II, 143 (βλ. το σχετικό απόσπασμα παρακάτω σημ. 69) καί Treucker, δ.π. 85. 21. Βλ. Βασιλείου 'Επιστολές άρ. 116, 117, Π, 20-23, στίς όποιες — σύμφωνα μέ την ανάλυση του Treucker, δ.π. 90-93 — γίνεται λόγος για κάποιον decurio, πού για να αποφύγει τα βουλευτικά βάρη επέλεξε το μοναχικό βίο. 'Αργότερα δμως θεώρησε τήν κατάταξη στο στρατό ώς μέσο εξίσου αποτελεσματικό για τήν απαλ λαγή, άλλα, για λόγους ευνόητους, λιγότερο επίπονο. Για τις δύο επιστολές πρβ. καί Courtonne, Un témoin 418-421, πού δμως δέν έ*χει απόλυτα αντιληφθεί το
396
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Σ Π . Π Α Π Α Γ Ι Α Ν Ν Η
"Οπως είναι γνωστό, άπο τη μέση βυζαντινή περίοδο και μετά οι ιδεατές μονάδες i u g u m - c a p u t είχαν περιέλθει σε αχρησία, 22 ενώ μέ τις Νεαρές 46 καί 47 του Λέοντα Σ Τ ' καταργήθηκε και τυπικά ό θεσμός των βουλών τών πόλεων. 2 3 Ά π ο τις επιστολές του Θεοφύλακτου Ά χ ρ ί δας προκύπτει πώς ή μέτρηση της γης γινόταν μέ βάση το ζευγάριο, μονάδα αναφερόμενη στην Ικταση πού μπορούσε να καλλιεργήσει ενα ζευγάρι βόδια. 24 Σ έ φορολογία υποβάλλονταν κάθε είδους περιουσιακά στοιχεία, δπως ιχθυοτροφεία καί μύλοι. 25 Ό Θεοφύλακτος αναφέρει ακό μα δύο φόρους ειδικούς για τα ζώα, τή «δεκάτωση» 2 6 καί το αζευγολόγιον». 27 Καί στους χρόνους πού μας ενδιαφέρουν απαντούν οι έκτακτες επιβαρύνσεις, χαρακτηρίζονται δμως πλέον ως αγγαρείες καί επήρειες. 2 8
νόημα τους. Για τους τρόπους αποφυγής τών βουλευτικών βαρών βλ. Horstkotte, δ.π. 113 κ.έ. (βλ. σημ. 16). 22. Βλ. F. Dölger, Beiträge zur Geschichte der byzantinischen Finanzverwaltung, besonders des 10. und 11. Jahrhunderts (Byzantinisches Archiv, 9), Aiψία-Βερολίνο 1927 (ανατ. Hildesheim 1960), σ. 50, 54 καί Danuta Maria Gorecki, «The Heraclian Land Tax Reform: Objectives and Consequences», Byzantine Studies 4 (1977) 127-146 (έδώ σ. 129-130). 23. Έκδ. P. Noailles - A. Dain, σ. 183-187. Για το θέμα βλ. Ε. Chrysos, «Die angebliche Abschaffung der städtischen Kurien durch Kaiser Anastasios», Βυζαντινά 3 (1971) 93-102. 24. Βλ. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 96, 489. Για το ζευγάριο βλ. Xanalatos, δ.π. 40 (βλ. σημ. 3) καί Ε. Schilbach, Byzantinische Metrologie (Handbuch der Altertumswissenschaft, XII.4), Μόναχο 1970, σ. 68-70. 25. Βλ. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 96, 489 καί Xanalatos, δ.π. 42-43. 26. Βλ. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 96, 489. Για τή δεκάτωση βλ. Xanalatos, δ.π. 41-42 καί Η.- F. Schmid, «Byzantinisches Zehntwesen», JOB 6 (1957) 45-110. 27. Βλ. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 12, 167. Μέ τον δρο ζευγολόγιο δηλώ νεται το τέλος πού καταβαλλόταν κατά τον υπολογισμό τών φορολογήσιμων ζώων για τήν καταγραφή στους καταλόγους, βλ. F. Dölger, «Zum Gebührenwesen der Byzantiner»: Études dédiées à la mémoire d'André Andréadès, 'Αθήνα 1936, σ. 35-39 ( = τοϋ ίδιου, Byzanz und die europäische Staatenwelt, Ettal 1953 (ανατ. Darmstadt 1976) σ. 232-260 έδώ σ. 256-258). Τήν ορθότητα αύτης της άποψης αμφισβητεί ό Ν. Svoronos, «Les Privilèges de l'Église à l'époque de Manuel 1er Comnène», TM 1 (1965) 325-391 (έδώ σ. 356 σημ. 149) ( = του ϊδιου, Études sur l'organisation intérieure, la société et l'économie de l'Empire Byzantin, Λον δίνο 1973, άρ. VII). 28. Για το θέμα βλ. 'Αλκμήνη Σταυρίδου-Ζαφράκα, « Ή αγγαρεία στο Βυζάν τιο», Βυζαντινά 11 (1982) 23-54 (ιδιαίτερα σ. 23 σημ. 6, δπου γίνεται ή διάκριση τών αγγαρειών άπο τις επήρειες, μέ βιβλιογραφία).
Φορολογικές πληροφορίες άπο Επιστολές
397
'Από αυτές ό Θεοφύλακτος μνημονεύει την «καστροκτισία», 2 9 την «ψωμοζημία» και τις «παραμονές». 3 0 Σ τ ί ς επιστολές του αρχιεπισκόπου απαν τούν ακόμα αναφορές στο «αερικό», 31 σέ κάποιον άγνωστο φόρο μέ σλα βικής προέλευσης ονομασία την «ότρωζίνα» 3 2 και στα «μειλίγματα», πού ήταν φιλοδωρήματα προς τους αξιωματούχους τής αυτοκρατορίας, άλλα εθιμικά είχαν αποκτήσει υποχρεωτικό χαρακτήρα. 3 3 "Εχοντας υπόψη τις αλλαγές πού είχαν επέλθει στον τρόπο υπολογι σμού των φόρων και διαπιστώνοντας την τόσο διαφορετική ορολογία πού χρησιμοποιούν οι δύο ιεράρχες αναφερόμενοι στα διάφορα τέλη, μπορεί να πει κανείς οτι ή φορολογία αποτελεί τομέα ενδεικτικό για τη διακοπή τής παράδοσης μεταξύ ρωμαϊκής και βυζαντινής κοινωνίας. "Οταν δμως εξετάζουμε μια ολόκληρη χιλιετία δέν πρέπει να αρκούμαστε στα εξω τερικά στοιχεία. Ή εγκατάλειψη του i u g u m ως μονάδας μέτρησης — δπως άλλωστε φαίνεται και άπο τις επιστολές του Θεοφύλακτου — δέν δηλώνει και τή διακοπή τής φορολόγησης τής γής. Οΰτε ή κατάργηση των curiae σημαίνει τήν εξαφάνιση των διάφορων έκτακτων βαρών, πού δέν ονομά ζονται πλέον m u n e r a , άλλα αγγαρείες καί επήρειες. Ειδικά τέλη όπως το «άερικόν», πού έχουν τις ρίζες τους στα τελευταία χρόνια τής άρχαιό-
29. Βλ. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 32, 237, Xanalatos, δ.π. 46-47. Για τήν καστροκτισία βλ. αναλυτικά καί S. Trojanos, «Καστροκτισία. Einige Bemerkungen über die finanziellen Grundlagen des Festungsbaues im byzantinischen Reich», Βυζαντινά 1 (1969) 41-57. 30. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 19, 195. Κατά τον Xanalatos, δ.π. 49-51 οί δύο αυτές επήρειες αφορούσαν αντίστοιχα σέ χορήγηση στρατιωτικών σιτηρεσίων καί σέ υποχρεωτική συμμετοχή στην πολιτοφυλακή. 31. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 12, 169. Ή ακριβής φύση τοϋ άερικοϋ απα σχόλησε èVrova τήν επιστήμη πρίν άπο 60 περίπου χρόνια, Οταν ό F. Dölger (πού θεωρούσε το αερικό πρόστιμο μεταμορφωμένο σταδιακά σέ γενικό τέλος) καί ό Ί . Χρ. Τορναρίτης (ό όποιος το θεωρούσε πρόστιμο πού εϊχε πάρει το ονομά του άπο προγενέστερο τέλος) αντάλλαξαν δημοσιεύματα σέ Ιντονο ΰφος, βλ. F. Dölger, «Das Άερικόν», BZ 30 (1929-1930) 450-457, Ί . Χρ. Τορναρίτης, «F. Dölger, Das Aerikon», Άρχεϊον Βυζαντινού Δικαίου 1 (1930-1931) 425-437, F. Dölger, BZ 32 (1932) 444-445, Ί . Χρ. Τορναρίτης, «Réponse au professeur F. Doelger», Άρ χεϊον Βυζαντινού Δικαίου - Παράρτημα 1 (1933) 140-158. 32. Βλ. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 12, 169. Ή ότρωζίνα £γει ερμηνευθεί, μέ πολλή επιφύλαξη, ως φόρος για τους δουλοπάροικους άπό τήν Alice Leroy-Molingen, «Trois mots slaves dans les Lettres de Théophylacte de Bulgarie», Annuaire de l'Institut de philologie et d'histoire orientales et slaves 6 (1938) 111-117 (έδώ 116-117). 33. Βλ. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 45, 285 καί Xanalatos, δ.π. 51-52.
398
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Σ Π . Π Α Π Α Γ Ι Α Ν Ν Η
τητας, επιβίωσαν, έστω καί παραλλαγμένα, στην ΰστερη βυζαντινή π ε ρίοδο. 34 Ό συνυπολογισμός τών ζώων στη φορολογητέα ύλη συνεχίζεται, ακόμα δέ έχει εκφρασθεί στην επιστήμη ή άποψη π ώ ς ή c a p i t a t i o , με τήν ευρεία έννοια του κεφαλικού φόρου, ποτέ δέν έπαψε να ισχύει. 35 Ή υποβολή λοιπόν σε φορολογία τής ακίνητης περιουσίας, τών ζώων καί τών ανθρώπων, πού συνοδευόταν από πλήθος έκτακτων επιβαρύνσεων, πρέπει να θεωρηθεί ό πυρήνας τής δημοσιονομικής πολιτικής τής αυτο κρατορίας, ό όποιος παρέμεινε σταθερός άπο την εποχή τής ρωμαϊκής δεσποτείας μέχρι τους τελευταίους βυζαντινούς αιώνες. 36 Μετά άπο τα παραπάνω μπορεί να υποστηριχθεί ή άποψη, π ώ ς ή μελέτη τών επιστολών του Βασιλείου καί του Θεοφύλακτου οδηγεί στη διαπίστωση μιας συνέχειας μεταξύ τής ρωμαϊκής καί τής βυζαντινής κοινωνίας στα φορολογικά θέματα. Ή μελέτη δμως αυτών καθ' εαυτών τών φορολογικών πληροφοριών πού περιέχονται στα γράμματα επιτρέπει τη διαπίστωση μιας τομής στην οικονομική οργάνωση τής 'Εκκλησίας, ή οποία άφορα τη σχέση τών επισκοπών μέ το προσωπικό τους καί αντα νακλά τις γενικότερες διαφοροποιήσεις πού είχαν επέλθει στον τρόπο εκμετάλλευσης τής γής. Για να γίνουν αντιληπτές αυτές οι μεταβολές πρέπει να αναλυθούν οι ειδήσεις, οι σχετικές μέ τήν ιδιαίτερη φορολο γική μεταχείριση του κλήρου πού υπάρχουν στις επιστολές καί τών δύο ιεραρχών, άφοΰ δμως γίνει μια σύντομη παρουσίαση του νομικού πλαι σίου, μέσα στο όποιο αυτή αναπτύχθηκε. Στην επιστήμη έχει υποστηριχθεί ή άποψη, πώς ό Μέγας Κωνσταν τίνος απάλλαξε τον κλήρο άπο κάθε φορολογική υποχρέωση. 3 7 'Ανεξάρ τητα άπο τήν ορθότητα τής παραπάνω γνώμης, πού δέν είναι ή κρα τούσα, ή πλήρης ατέλεια δέν διατηρήθηκε καί ήδη άπο τήν εποχή τών
34. Βλ. για τήν προέλευση καί τις πρώτες μνείες τοϋ άερικοϋ, Ί . Χρ. Τορναρίτη, «Το αίνιγμα τοϋ βυζαντινού Άερικοΰ έν σχέσει μέ το ρωμαϊκον Aerarium καί τον Fiscum», Άρχεΐον Βυζαντινού Αικαίον 1 (1930-1931) 3-212, 307-366, Karayannopulos, Das Finanzwesen 177-178 (παραπάνω σημ. 7). 35. Βλ. για το θέμα Dölger, Beiträge 54-59 (σημ. 22) καί G. Ostrogorsky, «Die ländliche Steuergemeinde des byzantinischen Reiches im X. Jahrhundert», VSWG 20 (1927) 1-108 (ανατ. "Αμστερνταμ 1969). 36. Βλ. για το θέμα Trojanos, δ.π. 45-46 (βλ. σημ. 29) καί Schreiner, δ.π. 67-68 (μέ παραπομπές στην παλαιότερη βιβλιογραφία) (βλ. σημ. 1). 37. Βλ. W. Goffart, Caput and Cotonate. Towards a History of Late Roman Taxation (Phoenix Journal of the Class. Ass. of Canada- Suppl. Vol. XII), Τορόντο 1974, σ. 123 σημ. 8.
Φορολογικές πληροφορίες άπο Επιστολές
399
άμεσων διαδόχων του Κωνσταντίνου άρχισε ή επιβολή περιορισμένων φο ρολογικών υποχρεώσεων στους κληρικούς. Στην πρώιμη βυζαντινή π ε ρίοδο αυτοί εϊχαν τή βασική φορολογική υποχρέωση, ήταν όμως απαλ λαγμένοι άπο το χρυσάργυρο 38 — εφόσον ασκούσαν εμπόριο περιορισμέ νης κλίμακας για νά εξασφαλίζουν Ινα μικρό εισόδημα — καί ελεύθεροι άπο αρκετά πρόσθετα βάρη — δταν δεν εϊχαν τις αντίστοιχες υποχρεώ σεις τών decuriones ή ήταν νόμιμα απαλλαγμένοι άπο αυτές. Το ιου στινιάνειο δίκαιο δέν επέφερε ουσιαστικές αλλαγές σε σχέση μέ τις δη μοσιονομικές υποχρεώσεις του κλήρου. "Ετσι αρκετές σχετικές διατά ξεις του Θεοδοσιανου κώδικα πέρασαν μέσα άπο τον Ιουστινιάνειο στα Βασιλικά καί σέ νομικά εγχειρίδια της μέσης καί της οστερης περιόδου. Ανεξάρτητα άπο τήν τυπική αυτή διατήρηση, αποφασιστική σημασία για τήν ιδιαίτερη φορολογική μεταχείριση του κλήρου είχαν τα διάφορα προνομιακά αυτοκρατορικά έγγραφα πού εκδίδονται άπο τή μέση π ε ρίοδο καί υστέρα καί — μέ εξαίρεση μια σειρά χρυσοβούλλων του Μανουήλ Α ' , πού αφορούν ολόκληρη τήν επικράτεια — αναφέρονται στους κληρικούς συγκεκριμένων εκκλησιαστικών περιφερειών, τους οποίους απαλλάσσουν άπο ρητά κατονομαζόμενα βάρη. 3 9 Σ τ ι ς επιστολές του Βασιλείου διατυπώνονται παρακλήσεις για ευμενή φορολογική μεταχείριση της Ε κ κ λ η σ ί α ς καί τών ευαγών ιδρυμάτων μέ αναφορά στο κοινωνικό τους έργο, 4 0 ενώ για τους μοναχούς θεωρεί αυ τονόητη τήν απαλλαγή τους άπο κάθε είδους φόρο ή άλλο βάρος υπέρ του δημοσίου. 41 Σχετικά μέ τή φορολόγηση τών κληρικών, πού μας εν διαφέρει άμεσα σ' αυτή τήν εργασία, τα πράγματα εϊναι λιγότερο άπλα. 'Αρχικά πρέπει να σημειωθεί π ώ ς ό Βασίλειος δέν αναφέρεται καθόλου 38. Για το φόρο αυτό βλ. τΙς παραπομπές στή σημ. 15. Για τήν άσκηση εμπο ρίου άπο κληρικούς βλ. Ελευθερία Σπ. Παπαγιάννη, «Επιτρεπόμενες καί απαγο ρευμένες κοσμικές ενασχολήσεις του βυζαντινού κλήρου», Πρακτικά τον Δ' Πανελ λήνιου 'Ιστορικόν Σννεδρίον, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 145-166 (έδώ σ. 152). 39. 'Αναλυτικά για τήν ίδιαίτερη φορολογική μεταχείριση τών κληρικών βλ. Ελευθερία Σπ. Παπαγιάννη, Τα οικονομικά τον εγγαμον κλήρου στο Βυζάντιο (For schungen zur byz. Rechtsgeschiehte - Athener Reihe, 1), Αθήνα 1986, σ. 3548, 257-285. 40. Βλ. Βασιλείου 'Επιστολές άρ. 142, 143, 285, II, III, 64-65, 156 καί Treucker, δ.π. 79-80 (βλ. σημ. 3). 41. Baoifalov 'Επιστολές άρ. 284, III, 155: τους πάλαι μεν άποταξαμένους τφ βίω, νεκρώσαντας δέ έαντών το σώμα, ώς μήτε άπο χρημάτων μήτε από της σωμα τικής υπηρεσίας δύνασθαί τι παρέχειν τοις δημοσίοις χρήσιμον, άφιέναι τών σνντεΑείών... Βλ. καί Treucker, δ.π. 80-82.
400
Ε Λ Ε Ϊ Θ Ε Ρ Ι Α ΣΠ. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗ
στην υποχρέωση καταβολής χρυσαργύρου. Αυτό οφείλεται, κατά πάσα πιθανότητα και σύμφωνα μέ μαρτυρία του ΐδιου του επισκόπου, στο δτι οί κληρικοί της επισκοπής ασκούσαν μέν συχνά κάποιο επιτήδευμα, άλλα δέν ήταν κατά κυριολεξία έμποροι και προφανώς περιορίζονταν στην εξα σφάλιση ενός μικρού εισοδήματος.42 "Οσο άφορα άλλου είδους δημοσιο νομικές υποχρεώσεις πληροφορούμαστε, δτι ό αιρετικός βικάριος Δημο σθένης πάντας μεν μις. <pcovfj τους ιερατικούς της εν Καισαρεία 'Εκκλη σίας παρέδωκε τη Βουλή,** χωρίς νά λάβει υπόψη του τις νόμιμες απαλ λαγές τους44 μέ σκοπό την οικονομική τους εξόντωση. "Οπως δμως ανέ φερα παραπάνω, οί κληρικοί είχαν πάψει αρκετά χρόνια πριν άπο την εποχή του Βασιλείου να είναι απαλλαγμένοι άπο τη φορολογία για τις περιουσίες τους. Αυτό προκύπτει καθαρά και άπο δύο γράμματα, μέ τά όποια ό επίσκοπος προσπαθεί να επιτύχει την ευνοϊκή φορολογική μετα χείριση του πρεσβυτέρου Δωροθέου αφενός μέν σέ μια περίπτωση peraequatio 45 και αφετέρου ως προς τήν καταβολή τέλους γιά τους δού λους του.46 Ό Βασίλειος δέν αναφέρει καθόλου τήν κληρική ιδιότητα του Δωροθέου, άλλα μόνο τή φιλία πού τον συνέδεε μαζί του. Ζητά δηλαδή τήν απαλλαγή ως προσωπική χάρη, προσφερόμενος μάλιστα να καταβάλει ό ϊδιος προς το δημόσιο μερικές άπο τις οφειλές του φίλου του. 'Από
42. Βασιλείου Επιστολές άρ. 198, II, 153: Και γαρ ει και πολνάνθρωπόν πως είναι δοκεϊ το Ιερατεϊον ημών, άλλ' ανθρώπων άμελετήτως εχόντων προς τάς όδοιπορίας, δια το μήτε έμπορεύεσθαι μήτε την εξω διατριβήν αίρεΐσθαι τας δέ εδραίας των τεχνών μετέρχεσθαι τους πολλούς εκείθεν έχοντας τήν άφορμήν τοϋ εφ' ήμέραν βίου. Βλ. καί Παπαγιάννη, Τα οικονομικά 32. 43. Βασιλείου 'Επιστολές άρ. 287, III, 56. Βλ. για το θέμα καΐ Treucker, δ.π. 86-87, Teja, Organization 181-182 (βλ. σημ. 6). 44. Ά π ο το γεγονός δτι σώζεται επιστολή του Βασιλείου {Βασιλείου 'Επιστο λές άρ. 54, Ι, 139-140), μέ τήν οποία ζητά άπο τους χωρεπισκόπους του να προβαί νουν σέ αυστηρό έλεγχο των υποψηφίων για χειροτονία, ίτσι ώστε να μή γίνονται δεκτά στον κλήρο άτομα πού είχαν ως κίνητρο τήν αποφυγή εκπλήρωσης υποχρεώ σεων προς το κράτος, προκύπτει μέ αρκετή πιθανότητα πώς στην Καισαρεία οί χει ροτονίες δέν γίνονταν κατά παράβαση της νομοθεσίας περί βουλευτών, βλ. Treucker, δ.π. 86 και Παπαγιάννη, Τα οικονομικά 45. 45. Βασιλείου 'Επιστολές άρ. 36, Ι, 79 (βλ. το χωρίο στή σημ. 11). 46. Βάσιμου 'Επιστολές άρ. 37, Ι, 80: Έκεϊνό γε μην πάντων άληθέστατον γινώσκειν σου τήν κοσμιότητα ßoύL·μaι, δτι τών άνδραπόδων τα πλείστα παρ' ημών νπήρξεν αντφ μισθός της τροφής ημών, τών γονέων ημών παρασχομένων. Ό δέ μισθός ου παντελής εστί δωρεά, αλλά χρήσις δια βίου. "Ωστε εάν τι βαρύ περί αυτά γένηται εξεστιν αντφ προς ημάς άποπέμψαι, και έσόμεθα ημείς δι ετέρας οδον υπεύθυνοι τελέσμασι και άπαιτηταΐς πάλιν γενόμενοι. Βλ. και Treucker, δ.π. 72-73.
, Φορολογικές πληροφορίες άπο Επιστολές
401
την άλλη μεριά, δταν ό Δωρόθεος υποχρεώνεται στην καταβολή της a n n o n a , ό Βασίλειος διαμαρτύρεται μόνον επειδή ο σίτος πού του κα τέσχεσαν οι αρχές ήταν το μοναδικό αγαθό πού διέθετε για να καλύψει τις άμεσες βιωτικές του ανάγκες. 47 Μετά άπο αυτά προκαλεί έκπληξη το παρακάτω απόσπασμα άπο μια άλλη επιστολή αναφερόμενη στο σύ νολο των κληρικών της Καισαρείας: 7ους τω Θεώ ημών ιερωμένους, πρεσβυτέρους και διακόνους, 6 παλαιός κήνσος ατελείς άφηκεν. 01 δε νυν άπογραψάμενοι, ως ου λαβόντες παρά της ύπερφυονς σου εξουσίας πρόσταγμα, άπεγράψαντο, πλην ει πού τίνες άλλως εϊχον υπό της ηλι κίας την αφεσιν.*8 Τή φαινομενική αυτή αντινομία επεξηγεί ό T r e u c k e r 4 9 αναφερόμενος στή σταδιακή υποβολή των κληρικών στις υποχρεώσεις της i u g a t i o - c a p i t a t i o . Πράγματι ήδη άπο τήν εποχή του αυτοκράτορα Κωνσταντίου έγινε αντιληπτό, δτι ορισμένοι κληρικοί χρησιμοποιούσαν τ α προνόμια τους για να απαλλάσσουν άπο τή φορολογία «aliena i u g a » και τους επιβλήθηκε μέ νόμο 50 ή i u g a t i o . *Η υποβολή τους στην c a p i t a t i o Ιγινε πρίν άπο το τέλος του 4ου αιώνα, άλλα, ά π ' δ,τι φαίνεται, δέν ίσχυσε μέ ενιαίο τρόπο σέ ολόκληρη τήν επικράτεια, 5 1 εϊναι λοιπόν πιθανό να προσπαθούσε ό Βασίλειος να περισώσει κάποιο προνόμιο του κλήρου πού σιγά σιγά χανόταν. Ή ανάλυση τών επιστολών του Βασιλείου αποδεικνύει, δτι αυτός λί γες μόνο φορές ασχολήθηκε μέ τήν ιδιαίτερη φορολογική μεταχείριση του κλήρου ώς ξεχωριστής κατηγορίας ατόμων, ενώ υπεράσπισε μέ αδιά π τ ω τ ο ενδιαφέρον τα συμφέροντα του άπλου φορολογούμενου πολίτη. Μια τελείως διαφορετική εικόνα παρουσιάζουν τα γράμματα του Θεο φύλακτου Ά χ ρ ί δ α ς . Παρόλο πού ό ϊδιος ό αρχιεπίσκοπος γράφει π ώ ς τον βαραίνουν φροντίδες αμύθητοι και άπαραμύθητοι περί τών του λαοϋ κοι νώς, περί τών εκκλησιαστικών κοινώς,62 περιορίζεται σέ σποραδικές ανα φορές για τά γενικότερα προβλήματα της επαρχίας, δπως ήταν ή υπο βολή σέ δαπάνες για το στρατό, 5 3 οί απαιτήσεις για συμμετοχή στην
47. Βάσιμου 'Επιστολές άρ. 86, Ι, 191 (βλ. το χωρίο στή σημ. 12). 48. Βάσιμου Επιστολές άρ. 104, II, 5. Βλ. για τήν έναρξη και τή λήξη της φορολογικής υποχρέωσης Karayannopulos, Das Finanzwesen 28 σημ. 3 (σημ. 7). 49. δ.π. 74-79. 50. Cod. Theod. 16.2.15.2= Codex Justinianus 1.3.3. 51. Βλ. για τα παραπάνω καΐ Παπαγιάννη, Τα οικονομικά 35-38. 52. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 48, 295. 53. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 24, 209: Έλεηθήτω γοϋν επί τή των πεζών εκβολή ύπο της οίκτίρμονός σου και οικονομικής εξουσίας και ό αριθμός ύφαιρεθήτω. 26
402
ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΣΠ. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗ
καστροκτισία 54 καΐ ή παροχή υποχρεωτικής εργασίας για το δημόσιο. 5 6 'Αντίθετα αναφέρεται μέ επιμονή στή φορολογική μεταχείριση της ' Ε κ κλησίας 56 και του κλήρου. ' Α π ό μια επιστολή του μαθαίνουμε π ώ ς άν καί οι ιερείς της επισκοπής Πολόγου ήταν απαλλαγμένοι — μέ χρυσόβουλλο του 'Αλεξίου Α ' 5 7 — άπό τις επήρειες και υπόχρεοι μόνο στο ζευγολόγιο, 5 8 οι φοροεισπράκτορες δέν εϊχαν σεβαστεί το αυτοκρατορικό έγγραφο καί τους εϊχαν επιβάλει παραμονές καΐ ψωμοζημίες, 5 9 είχαν δέ εισπράξει, προφανώς χωρίς δικαίωμα, αερικό καί δτρωζίνα. 6 0 Σ έ άλλο γράμμα αναφέρεται, δτι οι κληρικοί της αρχιεπισκοπής εϊχαν δικαίωμα να μή καταβάλλουν φόρο για έκταση ενός ζευγαριού άπό τή γ η τους καί ήταν τελείως απαλλαγμένοι άπό τ ή δεκάτωση τών ζώων. 6 1 Οι φορολο γικοί υπάλληλοι δμως, δχι μόνο δέν λάμβαναν υπόψη τους τις απαλλα γές αυτές, άλλα κατά τ ή σύνταξη τών πρακτικών απογραφής τους ύπο-
Πώς γαρ οι εντεύθεν έκβληθέντες ούχ δλω τω θέματι τήν μείωσιν λαμπράν ένσημανοϋσι; 54. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 32, 237: Rai νϋν μεν δ καστροκτίστης καθήρει τα τών ελεεινών. 55. Βλ. π.χ. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 57, 323: Πράκτορας ϊχεις πικρούς; 'Αλλ' ού πικρότερους τών εν τούτοις τοις μέρεσιν, οΐ τών πέντε παιδιών êv είς δουλείαν άπάγονσιν, ώσπερ δλλο τι τών άποπεμπτουμένων ή τών άποδεκατονμένων κτηνών. 56. Βλ. π.χ. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 45, 85, 88, 111, 281 κ.έ., 445 κ.έ., 461 κ.έ., 535 κ.έ. 57. Ή Οπαρξη τοϋ χρυσοβούλλου είναι γνωστή μόνον άπό τον Θεοφύλακτο, βλ. Dölger, Regesten, II, άρ. 1286. 58. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 12, 167: ΈπεΙ οϋν Θειοτάτη μεν ή ση πε ριωπή της αρχής, έχαρίσατο δέ ήμίν δ προηγουμένως εκ τοϋ θεοστεφοϋς καί κρα ταιού βασιλέως καί θεού εγκόσμιου, ϊνα οϋτως εϊπω, τή εκκλησία κεχάριστο, φημί δη τήν τών Πολογιτών Ιερέων παντελή έξκουσσείαν, μόνφ καταβαρυνομένων τφ τοϋ ζευγολογίου τέλει, τών δέ άλλων πασών υπερκειμένων επηρειών. 59. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 19, 195: Rai είς παραμάνας γαρ έλκονται καί είς ιρωμοζημίας καί ταύτα, τοϋ χρυσοβούλλου κελεύσαντος υπέρτερους αυτούς είναι καί ρ'υπαρών ^τουργημάτων καί ψωμοζημιών. 60. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 12, 169: ...άντιστρέψαι δέ καί ει τι άπό ιε ρέων ή λόγω αερικού ή ότρωζίνας άφείλετο. 61. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 96, 489: ΕΙ μεν γαρ εκ τών κληρικών προσαγαγεϊν ψήσει κέρδη τω (δημοσίω), ού φροντις Ίπποκ^δη. Ού γαρ παρά τούτο έγώ υπεύθυνος, πρώτον μέν δτι ουδέ πρότερον παρ' ημών έκερδαίνοντο άλλ' êv ζευγάριον έκαστος εξκουσσεύοντες τα έπέκεινα τούτων έπετέλουν τφ δημοσίω, έπειτα δτι επί πασι τοις ζφοις προ τούτου εϊχον άτέλειαν δεκατώαεως.
Φορολογικές πληροφορίες άπο Επιστολές
403
λύγιζαν πλουσιότερους ώστε να πληρώνουν περισσότερο φόρο. 62 Έ κ τ ο ς άπο τ α παραπάνω τα μέλη του κλήρου εΤχαν καταλήξει να καταβάλλουν μεγαλύτερα ποσά για τά ιχθυοτροφεία και τους μύλους τους ά π ' δ,τι οι λαϊκοί. 63 Παρόλο πού ό αρχιεπίσκοπος δέν αναφέρεται στην περίπτωση αυτή σέ κάποια ατέλεια, νομίζω δτι είναι πιθανό, να είχαν οι κληρικοί και ώς προς τους φόρους αυτούς, θεωρητικά τουλάχιστον, κάποια ιδιαί τερη μεταχείριση. Τ α δεινά πού είχε επισωρεύσει στον κλήρο ή άσκηση τ η ς φορολογικής πολιτικής περιγράφονται γλαφυρά άπο τον Θεοφύλακτο σέ επιστολή του σχετική μέ τήν κατάσταση πού επικρατούσε στην επι σκοπή Διαβόλεως: ...ούτε του επισκόπου φεύγοντος δια τους δεινούς επηρεαστάς, προσμένειν εικός τη εκκλησία άλλον τινά' τη κεφαλή γαρ και το λοιπόν σώμα σννάπεισιν. ''Αμελεί και οι δοθέντες αύτω παρά τον κραταιού και άγίού ημών ανθέντον και βασιλέως σιγιλλάτοι τήν εκκλησίαν κύκλω περικαθήμενοι πρότερον δια τήν αυτήν ταύτην αΐτίαν τών πατρώων εξ έστησαν τω της νλης δε δάσει πιστεύσαντες εαυτούς εμφωλεύουσι. Δια ταύτα ούτε διάκονος, οϋτε πρεσβύτερος, φεΰ τών εμών κακών, τη περικαλλεστάτη τών βουλγαρικών εκκλησιών εναπομεμένηκεν.6* Τήν ευκαιριακή μόνον ενασχόληση του Θεοφύλακτου μέ τα φορολο γικά προβλήματα του πληθυσμού της επαρχίας του έχει διαπιστώσει καΐ ό Ξανάλατος, πού αναφέρει μάλιστα δτι ό αρχιεπίσκοπος ήταν διατεθει μένος να συνηγορήσει για το ποίμνιο του, δταν δέν υπήρχε περίπτωση να θίγουν τ α δικά του, δηλαδή τ α εκκλησιαστικά, συμφέροντα. 65 Ή άποψη αυτή στηρίζεται σέ πληροφορίες πού περιέχονται κυρίως σέ μια άπο τις 62. Θεοφύλακτου Επιστολές άρ. 96, 489: ...τρίτον, δ και δακρύειν άξιον, δτι ουδέ της εφ' évi ζευγαρίφ άτε^ας οι πL·ίovς ουδέ της έπί τοις ζφοις ορισθείσης έξκουσσείας άπήλαυσαν άλλα και προστεθέντων αύτοϊς παρά τον μάλλον καταγραφέως ή άναγραφέως, ΐν' ειπώ τι και γελοϊον, ζευγαριών και ζφοίν, ού μόνον άπητήθησαν έφ' οΐς έδικαιούντο ατελώς μεϊναι, άλλα και ύπεραπητήθησαν. 63. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 96, 489: Τοϋτο δέ και έπί κεφαλαίων άλλων επαθον άνομώτατα' κάί γάρ έπί τε τοις μύλοις διπλασίω oi κληρικοί ή οι λαϊκοί ύπετέλεααν καΐ έπί ταϊς Βουλγάρων μεν γλώτταις λεγομέναις στρούγαις, έλλην δέ άνηρ διωρύχας αν ταύτας έρεί, Ιχθύων αγραν προξενούσας και έπί ταύταις δέ πολλαπλασίω τών τοΰ κοινού πλήθους έζημιώθησαν. 64. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 22, 203. 65. Xanalatos, δ.π. 62 (βλ. σημ. 3): «Trotzdem wird man sich des Ein drucks nicht erwehren können, dass Th., solange seine eigenen Interessen nicht in Frage standen, seinen Diözesanen in der Tat ein beredter Anwalt gegen Übergriffe der staatlichen Organe gewesen ist».
404
ΕΛΕΤΘΕΡΙΑ ΣΠ. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗ
επιστολές του Θεοφύλακτου, στην όποια αναφέρεται π ώ ς κάποιος π ά ροικος 66 της επισκοπής μέ το δνομα Λάζαρος, πού επιθυμούσε να απο τινάξει το ζυγό της παροικίας, συγκέντρωσε δλους τους δυσαρεστημέ νους της Ά χ ρ ί δ α ς καί κατέφυγε στον αυτοκράτορα, κατηγορώντας τον αρχιεπίσκοπο για τυραννική συμπεριφορά καί φοροδιαφυγή, πράγμα για το όποιο συνηγόρησαν καί φορολογικοί υπάλληλοι, πού, δπως χαρακτη ριστικά αναφέρει ό Θεοφύλακτος, ήταν πάντοτε πρόθυμοι να υποστηρί ξουν παρόμοιες συκοφαντίες. 67 Βέβαια μετά άπό οκτώ αιώνες δέν εϊναι δυνατό να αποδοθεί δίκιο στή μία ή στην άλλη πλευρά. Δέν μπορεί δμως κανείς να μή συγκρίνει τις πληροφορίες πού περιέχουν σχετικά μέ τή φοροδιαφυγή οι επιστολές του Βασιλείου. Αυτός δχι μόνο δέν κατηγο ρήθηκε ποτέ για παρόμοιες ενέργειες, άλλα χρησιμοποιούσε τό κύρος του για να υπερασπίσει χωρικούς πού καταγγέλλονταν ως φοροφυγάδες, 68
66. Άπο τήν πλούσια βιβλιογραφία για τους πάροικους βλ. πρόσφατα J. Karayannopulos, «Ein Problem der spätbyzantinischen Agrargeschichte», JOB 30 (1981) 207-237 καί του ίδιου, «Συμβολή στην αγροτική Ιστορία του μεταγενέ στερου βυζαντινού κράτους», Έπιστ. Έπετ. Φιλοσ. Σχολής Θεσσαλονίκης 21 (1983) 165-200, δπου καί παραπομπές στους παλαιότερους. 67. Θδοφυλάκτον 'Επιστολές άρ. 96, 484-487: Καί τούτων πάντων αιτία ή των πρακτόρων απληστία καί κακοήθεια (...). Kai τοντο μεν αυτοπροσώπως τφ κρατίστω ημών ßaaifei κατά τής εμής ένέτυχον ούθενότητος, τα ανούσια ούσιώσαντες, το ψεύδος στολίσαντες πομπικώτερον και ίσχύν ήμΐν άνίκητον επιμαρτυρήσαντες (...). Τοντο δέ καί δια παρενθέτων προσώπων τήν συκοφαντίαν ούρανώσαντες, οί Ταρτάρου άξιοι τον Λάζαρον, δς πάροικος ών τής εκκλησίας και φρονών ελευθεριώτερον έπόθει τον τής παροικίας άπανχενίσαι ζνγάν, τοΰτον καθ' ημών επιρρώσαντες καί δσα δει λέγειν και ola διδάξαντες, καί τάς άκοάς τον βασιλέως έπλήρωααν καί τήν καρδίαν τήν τέως λενκήν ήμϊν εμελάνωσαν. (...) δς γε ουκ άποχρών αύτω εί σννασπιστάς Άχριδιώτας επί τον προς ημάς επάγοιτο πόλεμον, καί τάς αλλάς τής Βονλγαρίας χώρας περινοστεϊ και ζητεί λίαν επιμελώς εϊ τις εϊη καθ' ημών (...) εύρων ôè πολλούς τοιούτους επάγεται καθ' ημών ως Άχριδιώτας επ' άρούραις καί άμπελώσι παρ' ημών ήρπασμένοις τάς ψοχας διαπεπονημένονς' εστί δ' οϋς καί εν τή πόλει εύρων επ' άλλαις αίτίαις δεομένους τοϋ βασιλέως σννεπιβοαν πείθει ώστε δυσφημεΐσθαι το εμον δνομα ( ) "Ετι καί χέεσθαι μέντοι τάς οδούς {μου) τνρφ, τα δε δρη μου χέεσθαι γάλακτι καί ταλάντων ουκ οϊδ' όπόσων σνμπορισμοΐς άδρον εϊναί με καί βαθύπλοντον καί αγειν σατραπικώς, (...). Έκτος γαρ τής περιλαλήτου γής, ουδέν τών δημοσιακών εύρέθην κατέ χων ό πολύς εγώ τήν ίσχύν καί τοις Άλωάδαις εφάμιλλος, καίτοι επηρεαστικώς ερευνώμενος καί λογοπραγούμένος. Μή γαρ μέ τις ερήμην άίρείτω, τάς τοϋ πράκτο ρος κατ' έμοΰ διάβολος πίστας αύτόθεν δεχόμενος, άλλα προς απερ αν εκείνος έρεϊ μεινάτω καί τάς τοϋ τής εκκλησίας μέρους απολογίας. 68. Βλ. παραπάνω σημ. 9.
Φορολογικές πληροφορίες άπο Επιστολές
405
Ιφθασε δε ίσως και στο σημείο νά προσπαθεί να βοηθήσει κάποιο «βου λευτή» να επιτύχει ακόμα και μέ δωροδοκία τήν εγγραφή στους h o n o rarii codicilli, για να απαλλαγεί άπο τΙς υποχρεώσεις του. 6 9 Φυσικά οί διαφορετικές αυτές αντιδράσεις μπορεί να οφείλονταν στην ιδιοσυγκρα σία καθενός άπο τους δύο εκκλησιαστικούς άνδρες και σέ διαφορά αντι λήψεων σχετικά μέ το ρόλο του επισκόπου, νομίζω δμως δτι τα αίτια τους ήταν ενδεχομένως άλλου είδους και συγκεκριμένα ή καθιέρωση ενός δεσπόζοντος ρόλου της Ε κ κ λ η σ ί α ς μέσα στην οικονομική ζωή, άλλα και ή διαφοροποίηση της εξάρτησης των κληρικών άπο τις επισκοπές, μέ τρόπο ώστε ό σύνδεσμος 'Εκκλησίας και κλήρου να έχει γίνει περισσό τερο υλικός. Το δτι ή Ε κ κ λ η σ ί α είχε σταδιακά μεταβληθεί σέ έναν άπο τους με γάλους ιδιοκτήτες γης είναι γνωστό για το Βυζάντιο. Σ τ ι ς επιστολές του Θεοφύλακτου άλλωστε, αναφέρεται ρητά και αυτή ως ένας άπο τους «άρ χοντες». 7 0 Το δτι μέρος της γης της αποτελούσε παροικικούς κλήρους είναι επίσης γνωστό. Αυτό πού προκαλεί δμως εντύπωση είναι, δτι στις επιστολές του ό Θεοφύλακτος θέτει κληρικούς και παροίκους στην ίδια μοίρα 71 ή ακόμα χρησιμοποιεί δρους πού προσιδιάζουν στους δεύτερους (δπως «σιγιλλάτοι») για να χαρακτηρίσει το Ιερατικό προσωπικό των επισκοπών του. 7 2 Ή εξομοίωση αυτή δέν είναι — σύμφωνα τουλάχιστον μέ απόψεις πού διατύπωσα πρόσφατα 73 — περίεργη. Μετά τον 11ο αιώνα σέ πολλές περιοχές της αυτοκρατορίας απαντούν οί λεγόμενοι «κληρικοπάροικοι» ή «ένυπόστατοι κληρικοί» ή — δταν ό αριθμός τους είχε καθο ριστεί μέ αυτοκρατορικά προνομιακά έγγραφα — «άπο χρυσοβούλλων
69. Baaifaiov Επιστολές άρ. 190, II, 143: Έαν οϋν ου δοκί} τοϋτο, αυτός καταξίωσαν ύπομνηστικόν μοι άποστεΐλαι περί τίνος χρή αξιώματος σπονδήν είσενέγκασθαι, ίνα άρξώμεθα αίτεϊν εκαστον των êv δυνάμει φίλων τήν χάριν ταντην είτε προίκα είτε και μετρίου τιμήματος, ώς αν ήμας ό Κύριος ευόδωση. Βλ. καΐ Treucker, δ.π. 84-85 (βλ. σημ. 3). 70. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 26, 215: 'Εγώ γάρ, αΰθ&τα μου, το χωρίον δ έξ αρχαίων χρόνων κατεϊχεν ή εκκλησία μηδέ πρακτικω υποκείμενα», άφαιρεθέν παρά τοϋ βασιλέως εύρων και της εκκλησίας άποσπασθέν, ώσπερ οϋν τα των αρ χόντων πάντων. 71. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 45, 283: 'Εντεύθεν έργα βαρύτερα και εργοδιώκται πικρότεροι και κληρικοί μεν γνμνονμενοι και τραχηλιζόμενοι, πάροικοι δε άριθμούμενοί τε και έξονυχιζόμενοι και γη διαμετρονμένη τοίςτής ψύλλης πηδήμασιν. 72. Βλ. Θεοφύλακτου 'Επιστολές άρ. 22, 203, βλ. κ*ά παραπάνω σημ. 64 (το σχετικό χωρίο παρατίθεται στο κείμενο). 73. Βλ. Παπαγιάννη, Τα οίκονομικά 186-216.
406
ΕΛΕΤΘΕΡΙΑ ΣΠ. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗ
κληρικοί». Αυτοί προσέφεραν στις επισκοπές έμμισθες ιερατικές υπηρεσίες και εκμεταλλεύονταν συγχρόνως ακίνητα τους, τα λεγόμενα «κληρικατα», μέ την υποχρέωση καταβολής τέλους μικρού ύψους. Τα κληρικατα δέν επιτρεπόταν να διατεθούν οΰτε εν ζωή οΰτε αιτία θανάτου. "Οταν ό κλη^ ρικοπάροικος πέθαινε, το ακίνητο επέστρεφε στην επισκοπή, πού το διέ θετε σέ άλλο λειτουργό της, έκτος αν κάποιος άπο τους κληρονόμους του ήταν ιερωμένος και επιθυμούσε να συνεχίσει τήν εκμετάλλευση μέ τους δρους του προκατόχου του. Ή διάγνωση των παραπάνω σχέσεων μέσα στίς πηγές δέν είναι εΰκολο εγχείρημα, γιατί οι πληροφορίες παραδίδον ται αποσπασματικά, άλλα και επειδή πολύ συχνά λείπουν οί χαρακτηρι στικοί δροι πού παρέθεσα παραπάνω και οί κληρικοπάροικοι αναφέρονται απλώς ως κληρικοί, δπως συμβαίνει συχνά στίς επιστολές του Θεοφύ λακτου,74 και μόνον άπο τα συμφραζόμενα και τήν περιγραφή των ιδιαί τερων συνθηκών μπορεί να διαπιστώσει κανείς τήν ιδιόμορφη οικονομική τους εξάρτηση άπο τις επισκοπές. Οί «άπο χρυσοβούλλων κληρικοί» ήταν λοιπόν κληρικοπάροικοι. Προ νομιακά έγγραφα δμως δέν ήταν μόνο τα χρυσόβουλλα άλλα μπορούσαν να είναι και τα σιγίλλια,75 άρα κληρικοπάροικοι πρέπει να θεωρηθούν και οί «σιγιλλάτοι» πρεσβύτεροι και διάκονοι τής επισκοπής Διαβόλεως. Γι' αυτό υπάρχει και μια περαιτέρω ιστορική μαρτυρία. Πρόκειται γιά τα σιγίλλια του Βασιλείου Β', μέ τα όποια είχαν παραχωρηθεί κληρικοί και πάροικοι σέ πολλές επισκοπές τής παλαιάς Βουλγαρίας.78 Τελευταία αποδείχθηκε ή πλαστότητα αυτών τών σιγιλλίων.77 *Η πλαστότητα δμως ενός βυζαντινού έγγραφου, πού μπορεί να οφειλόταν σέ πλήθος λόγων, δέν σημαίνει πάντα δτι το περιεχόμενο του δέν ανταποκρίνεται στην άλή74. Πρβ. για το θέμα τΙς απορίες το5 P. Gautier, Nicéphore Bryennios. His* taire (CFHB, 9-Series Bruxellensis), Βρυξέλλες 1975, σ. 326 σημ. 5 (δπου εκδίδεται μόνη ή επιστολή άρ. 96). Βλ. επίσης Παπαγιάννη, Τα οικονομικά 267. 75. Γιά τή χρήση του δρου «σιγίλλιο» για δήλωση προνομιακών έγγραφων, Ο. Kresten, «Zur Echtheit des ΣΙΓΙΛΛΙΟΝ des Kaisers Nikephoros I. für Patras», Römische Historische Mitteilungen 19 (1977) 15-78 (έδώ σ. 29, 57-59 Ιδίως σημ. 134). 76. Έκδ. Η. Geizer, «Ungedruckte und wenig bekannte Bistümerverzeich^ nisse der orientalischen Kirche», BZ 2 (1893) 22-72 (έδώ σ. 42 κ.έ.), Dölger, Regesten II, άρ. 806-808. 77. Βλ. Ε. Στεργιάδου, Τίά σχετικά με τήν επισκοηή Άχρίδας σιγίλλια τον Βασιλείου τον Β', Θεσσαλονίκη 1988. Τήν ατύπωτη ακόμα αυτή διατριβή μου υπέ δειξε ό καθηγητής κ. Ί . Καραγιαννόπουλος, πού τον ευχαριστώ θερμά καΐ άπο αυτή τή θέση.
Φορολογικές πληροφορίες άπο Επιστολές
407
θεια, εφόσον μπορεί το πλαστό έγγραφο να δημιουργήθηκε για να «νο μιμοποιήσει» εκ των υστέρων μια πραγματική κατάσταση. 7 8 Για τήν εξαγωγή των παραπάνω συμπερασμάτων δέν χρησίμευσαν άλλωστε ώς πηγή μόνο τα «σιγίλλια» αυτά. Οι ίδιες οι επιστολές του Θεοφύλακτου αποτελούν μαρτυρία για τήν ύπαρξη κληρικοπαροίκων δχι μόνο στην επισκοπή Διαβόλεως, άλλα και στην Ά χ ρ ί δ α . 7 9 Σ έ σχέση μέ άλλες επι σκοπές πού αναφέρουν τ α σιγίλλια, έ χ ω αντίστοιχες πληροφορίες άπο περαιτέρω πηγές για τους Σταγούς 8 0 και τ α Κάνινα. 81 'Ανεξάρτητα άπο τ α αμφισβητούμενα έγγραφα, κληρικοπαροίκους έχω εντοπίσει και για τις μητροπόλεις και επισκοπές 'Αθηνών, "Αρτης, Δρυϊνουπόλεως, Κερ κύρας, Λακεδαιμόνιας, Μεσημβρίας, Μηθύμνης, Ναυπάκτου και Σερρών. 8 2 Είναι βέβαια υπερβολή να λεχθεί, π ώ ς άπο τον 11ο αιώνα καί μετά το σύνολο τών κληρικών τών βυζαντινών επαρχιών είχε μεταβληθεί σέ κληρικοπαροίκους, ή , μέ άλλα λόγια, δτι μόνο μέσω μιας σχέσης παροι κίας μπορούσε κανείς να πάρει θέση λειτουργού σέ εκκλησιαστική επαρ χία. Δέν μπορεί δμως να μή δοθεί ή επιβαλλόμενη σημασία στή δια μόρφωση τών παραπάνω σχέσεων, οΰτε να αγνοηθεί το γεγονός δτι ό Βασίλειος — δταν ώς «καλός ποιμήν» υπερασπίζει τους κληρικούς του απέναντι στις αδικίες τών φοροεισπρακτόρων — χρησιμοποιεί γνήσια εκ κλησιαστική φρασεολογία καί τους χαρακτηρίζει ώς τους τω Θεώ ημών ιερωμένους, ενώ ό Θεοφύλακτος — πού ουσιαστικά μέσω της φροντίδας για τήν ατέλεια τών κληρικών προασπίζει τ α συμφέροντα της ' Ε κ κ λ η σίας 8 3 — αποκαλώντας τους μέ τους δρους σιγιλλάτοι τήν εκκλησίαν κύ κλω περικαθήμενοι δέν διαφέρει σέ τίποτα άπο έναν άρχοντα πού ανα φέρεται στους υποτακτικούς του. 8 4
78. Βλ. Σπ. Τρωιάνο, «'Έγγραφα και πλαστογραφία στο Βυζάντιο», ΆρχαιοL·γίa 5 (1982) 47-52 (έδώ σ. 52). 79. Βλ. Παπαγιάννη, Τά οικονομικά 266-267. 80. Βλ. Παπαγιάννη, Τα οίκονομικά 188-190. 81. Βλ. Παπαγιάννη, Τα οίκονομικά 280-282. 82. Βλ. Παπαγιάννη, Τά οικονομικά 186 κ.έ. (passim). 83. Βλ. σχετική περικοπή άπο επιστολή του Θεοφύλακτου παραπάνω σημ. 58. Στην περίπτωση άλλωστε τών κληρικοπαροίκων ή κυριότης τών καλλιεργούμενων κτημάτων άνηκε στην Εκκλησία. 84. Πρβ. V. Nikolaev, Feodalni otnoJfenija ν pokorenata ot vizantija Bälgarija otrazeni ν pismata na Teofilakt Ohridski, archiepiskop Bälgarski ( = Le régime féodal byzantin en Bulgarie reflété dans la correspondance de l'Archevêque Théophylacte d'Ochrida), Σόφια 1951 (σ. 231-233, γαλλική περίληψη του βιβλίου).
