5. 5.1
ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
Γενικά Τα συνηθισμένα κοπτικά εργαλεία του χεριού, που μεταχειριζόμαστε για να κατεργασθούμε ένα μεταλλικό κομμάτι, είναι τα εξής: Κοπίδια και ζουμπάδες, πριόνια, ψαλίδια και κόφτες, λίμες, ξύστρες, τρυπάνια, γλύφανα (αλεζουάρ), σπειροτόμοι και βυδολόγοι. 5.2 Κοπίδια Είδη και περιγραφή κοπιδιών. Τα κοπίδια είναι εργαλεία που χρησιμοποιούνται πιο πολύ για ξεχόνδρισμα. Είναι κατασκευασμένα από ατσάλι εργαλείων, δηλαδή ατσάλι που σκληραίνει. Καθώς βλέπουμε και στα σχήματα πού ακολουθούν, το κοπίδι μπορεί να διαιρεθεί σε τρία κύρια μέρη. Την κεφαλή, το σώμα και την κοπτική ακμή. Η κεφαλή είναι βαμμένη μαλακά έτσι πού με τα κτυπήματα ούτε να κεφαλώνει εύκολα (τούτο θα γινόταν αν ήταν τελείως μαλακή) ούτε πάλι να σπάζει εύκολα (αυτό θα γινόταν αν ήταν βαμμένη σκληρά). Το σώμα είναι τελείως μαλακό. Η κοπτική ακμή όμως είναι βαμμένη σκληρά για να έχει κοπτική ικανότητα. Η κοπτική ακμή τροχίζεται σε γωνία 60°. Έχουμε διάφορα είδη κοπιδιών, που θα εξετάσουμε τώρα: Το πλατύ κοπίδι. Είναι το κοπίδι που χρησιμοποιούμε τις πιο πολλές φορές. Το βλέπουμε στο σχήμα 5.2α και στο σχήμα 5.2β. Τροχίζεται και από τις δυο μεριές. Το κοπίδι, πάλι, του σχήματος 5.2γ τροχίζεται μόνο από τη μια μεριά, και γι' αυτό λέγεται μονόπλευρο. Χρησιμοποιείται πάντα για πλευρικό κοπίδιασμα
Σχ. 5.2α.
Σχ. 5.2β.
Σχ. 5.2γ. Μονόπλευρο κοπίδι.
Πλατύ κοπίδι.
26
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
Το στενό κοπίδι ή σταυροκόπιδο (σχ. 5.2δ). Το κοπίδι αυτό το χρησιμοποιούμε για νά ανοίγουμε αυλάκια. Το χρησιμοποιούμε ακόμη για να κόβουμε κυκλικά ανοίγματα σε λαμαρίνες, κ.ά.
Σχ. 5.2δ Σταυροκόπιδα.
Σχ. 5.2ε. Νύχια.
Σχ. 5-2 ζ. Νύχι.
Σχ. 5-2 η. Νύχι κυρτό.
Το κοπίδι με ακμή σε σχήμα ρόμβου (σχ. 5.2ε). Αυτό το χρησιμοποιούμε για να ανοίγουμε αυλάκια σχήματος V, για γωνιάσματα κλπ. Το κοπίδι με ακμή μισοστρόγγυλη (σχ. 5.2ζ). Με το κοπίδι αυτό ανοίγουμε αυλάκια σε κομμάτια όπως π.χ. στην περίπτωση πού θέλουμε να περνά λάδι για λίπανση. Τέλος, το κοπίδι με ακμή κυρτή (σχ. 5.2η). Το χρησιμοποιούμε σε κοπίδιασμα κυρτών επιφανειών όπως είναι π.χ. τα έδρανα. Τα τελευταία τρία είδη κοπιδιών λέγονται και νύχια στη γλώσσα των τεχνιτών. Ζουμπάδες. Ένα άλλο εργαλείο, που πολλές φορές το χρησιμοποιούμε σαν κοπίδι. Το εργαλείο αυτό είναι ο ζουμπάς. Ενώ τα κοπίδια κάνουν συνήθως ίσιες κοψιές, οι ζουμπάδες, όταν χρησιμοποιούνται ως κοπτικά εργαλεία, κάνουν πάντα κυκλική κοψιά. Τους χρησιμοποιούμε συχνά για να ανοίγουμε τρύπες σε λεπτά ελάσματα. Στην περίπτωση αυτή βάζουμε πάντα κάτω από το Σχ. 5-2 τ. Σχ. 5-2 υ. Σχ. 5·2 σ. έλασμα, που θέλουμε να τρυπήΧρήση ζουμπάδων. Ζουμπάδες σουμε, ένα κομμάτι από μαλακό
Παράλληλος. Κωνικός.
27
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
μέταλλο (ψευδάργυρο, χαλκό κλπ) ή ξύλο, γιατί αν κάτω από το έλασμα υπάρχει σκληρότερο υλικό, τότε ο ζουμπάς μπορεί να σπάσει. Πιο πολύ όμως χρησιμοποιούμε το ζουμπά σαν βοηθητικό εργαλείο στις συναρμολογήσεις ή αποσυναρμολογήσεις. Μια από τις συνηθισμένες περιπτώσεις όπου χρησιμοποιούμε τον ζουμπά είναι όταν βγάζουμε πριτσίνια, πείρους κλπ. 5.3 Πριόνια. Είδη και περιγραφή πριονιών. Στην κατηγορία των κοπτικών εργαλείων ανήκουν και τα πριόνια. Εδώ θα μιλήσουμε για το είδος εκείνο των πριονιών που λέγονται μεταλλοπρίονα. Είναι τα πριόνια με τα οποία κόβουμε μέταλλα.
Όπως βλέπουμε στο σχήμα 5.3α, τα μεταλλοπρίονα αποτελούνται από το σκελετό Σ και τη λεπίδα Λ, που λέγεται και σέγα ή πριονόλαμα. Ο σκελετός έχει τις υποδοχές Γ, για να προσαρμόζεται πάνω του η πριονολεπίδα, τη χειρολαβή Χ, και το περικόχλιο Π, που το λέμε πεταλούδα, με το οποίο μπορούμε, περιστρέφοντάς το, να τεντώνουμε την πριονολεπίδα. Η χειρολαβή είναι ξύλινη ή από πλαστικό υλικό. Η πριονολεπίδα (σχ. 5.3β) κατασκευάζεται από ατσάλι και έχει βαμμένα τα δόντια. Το υπόλοιπο μέρος του πριονιού είναι επίσης από ατσάλι.
Σχ. 5.3α. Μεταλλοπρίονο.
Πριονολεπίδα διπλή
Πριονολεπίδα μονή Σχ. 5.3β. Πριονολεπίδες.
Στα μεταλλοπρίονα το άνοιγμα, από τη μια υποδοχή ως την άλλη, ρυθμίζεται, δηλαδή είναι μεταβλητό. Και τούτο, για να μπορούν να προσαρμόζωνται σ' αυτό λεπίδες με διαφορετικά μήκη. Το συνηθισμένο άνοιγμα των σκελετών είναι 200 έως 300 mm. Οι λεπίδες στά άκρα τους έχουν μια κυκλική ή επιμήκη τρύπα για να προσαρμόζωνται στις υποδοχές του σκελετού.
28
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
Στα μεταλλοπρίονα οι υποδοχές είναι κατασκευασμένες έτσι που να μπορεί να μπαίνει η λεπίδα και σε γωνία 90°. Και αυτό γίνεται γιατί πολλές φορές συμβαίνει το κομμάτι που κόβουμε να είναι φαρδύ και ο σκελετός του πριονιού γίνεται εμπόδιο στο κόψιμο, όπως βλέπουμε στο σχήμα 5.3γ.
Σχ. 5.3γ. Σωστή και λάθος τοποθέτηση της πριονολεπίδας, όταν κόβουμε φαρδύ κομμάτι.
Υπάρχουν δύο ειδών λεπίδες: Οι μονές, που έχουν δόντια μόνο από το ένα μέρος και οι διπλές που έχουν δόντια και από τα δύο μέρη (σχ. 5.3β). Έχουν συνήθως πάχος 0,6 έως 1,7 mm. Την απόσταση από δόντι σε δόντι τη λέμε βήμα. Π.χ. στο σχήμα 5.3δ το βήμα είναι 1/14".
πριονολεπίδα Σχ. 5.3δ. Πως μετρούμε το βήμα της πριονολεπίδας.
Η πυκνότητα των δοντιών δεν είναι σε όλες τις πριονολεπίδες η ίδια, αλλά εξαρτάται από το είδος της εργασίας για την οποία κάθε μια απ' αυτές χρησιμοποιείται. Η συνηθισμένη πυκνότητα δοντιών στις πριονολεπίδες είναι από 14 έως 32 δόντια στην ίντσα. Αυτό σημαίνει πως στο μήκος μιας ίντσας χωροΰν 14 (όπως φαίνεται και στο σχήμα 5.3δ) έως 32 δόντια.
29
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
Έχοντας στη διάθεσή μας πριονολεπίδες με διαφορετική πυκνότητα δοντιών, μπορούμε να διαλέγουμε την κατάλληλη πριονολεπίδα για κάθε δουλειά. Έτσι και η δουλειά μας γίνεται συντομώτερα και oι λεπίδες διατηρούνται περισσότερο. Τις λεπίδες που έχουν πυκνότητα 14 δοντιών στην ίντσα τις χρησιμοποιούμε, όταν θελουμε να πριονίσουμε χονδρά κομμάτια από μαλακό ή ημίσκληρο υλικό με πάχος μεγαλύτερο από μια ίντσα, π.χ. μπρούντζο, χαλκό, ατσάλι μαλακό.
Τις λεπίδες που έχουν πυκνότητα 18 δοντιών στην ίντσα τις χρησιμοποιούμε όταν θέλουμε να πριονίσουμε κοινό ατσάλι σκληρό ή και όλα τα μέταλλα που έχουν πάχος από 1/4" έως 1". Διαλέγουμε τις λεπίδες αυτές για τους εξής λόγους: Όπως ξέρουμε, κάθε υλικό, όταν το πριονίζουμε, βγάζει απόβλητα (γρέζια). Όταν π.χ. το υλικό που πριονίζουμε έχει μεγάλο πάχος, φυσικό είναι τα απόβλητα να είναι πολλά σε κάθε διαδρομή του πριονιού και τα διάκενα ανάμεσα στα δόντια να γεμίζουν απ' αυτά. Αν η πριονολεπίδα μας είναι ψιλόδοντη, δηλαδή έχει πυκνά δόντια, τα απόβλητα μαζεύονται στα διάκενα των δοντιών, συμπιέζονται εκεί και τη στομώνουν. Αν όμως το πριόνι μας έχει αραιά δόντια, τα απόβλητα, όσο πολλά και αν είναι, δεν μπορούν να συμπιεσθούν ανάμεσα στα δόντια και να στομώσουν την πριονολεπίδα, γιατί κάθε φορά που τα δόντια βγαίνουν έξω από την κοψιά, τα απόβλητα που έχουν συμπιεσθεί, πέφτουν και έτσι καθαρίζει η λεπίδα για την επόμενη διαδρομή της. Στα σχήματα 5.3ε και 5.3ζ βλέπουμε δύο παραδείγματα όπου χρησιμοποιούνται, πριονολεπίδες για το κόψιμο ενός υλικού με μεγάλο πάχος. Στις επάνω πριονολεπίδες των σχημάτων τα δόντια έχουν τη σωστή, ενώ στις κάτω έχουν λάθος πυκνότητα.
Σχ. 5.3ε.
Σχ. 5.3ζ.
Τις πριονολεπίδες που έχουν πυκνότητα 24 δοντιών στην ίντσα τις χρησιμοποιούμε για να πριονίζουμε υλικά πάχους μεταξύ 1/8" έως 1/4", καθώς και σωλήνες, δοκούς σε σχήμα γωνίας (L), ταυ (Τ), διπλού ταυ (Ι), πι (Π), χονδρά μεταλλικά φύλλα κλπ.
30
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
Τέλος τις πριονολεπίδες που έχουν πυκνότητα 32 δοντιών στην ίντσα τις χρησιμοποιούμε για να πριονίζουμε υλικά που έχουν πάχος μικρότερο από 1/8" καθώς και σωλήνες με λεπτά τοιχώματα, μεταλλικά φύλλα με λεπτό πάχος κλπ. Διαλέγουμε αυτές τις λεπίδες για τους εξής λόγους: Για το πριόνισμα κομματιών μικρού πάχους, είναι ανάγκη να έρχονται σε επαφή με την επιφάνεια που κόβουμε περισσότερα από δύο δόντια του πριονιού. Όταν η πριονολεπίδα είναι χονδρόδοντη, είναι φανερό πως έρχονται σε επαφή με την επιφάνεια κοπής λιγότερα από δύο δόντια. Το πριόνισμα τότε είναι αδύνατο, γιατί το πριόνι πηδά και υπάρχει ο πρόσθετος κίνδυνος να σπάσουν τα δόντια. Στα πιο κάτω σχήματα 5.3η και 5.3θ βλέπουμε δύο παραδείγματα όπου χρησιμοποιούνται πριονολεπίδες για το κόψιμο υλικού με μικρό πάχος. Στις έπάνω πριονολεπίδες των σχημάτων τα δόντια έχουν σωστή ενώ στις κάτω έχουν λάθος πυκνότητα.
Σχ. 5.3η.
Σχ. 5.3θ.
Με όσα είπαμε παραπάνω γίνεται φανερό πως πρέπει να διαλέγουμε το είδος της πριονολεπίδας που χρησιμοποιούμε ανάλογα με το υλικό που έχουμε να κόψουμε και τις διαστάσεις του. Αν προσέξουμε τη λεπίδα στο πάχος της, θα δούμε ότι τα δόντια της σχηματίζουν μια κυματοειδή γραμμή (σχ. 5.3ι). Αυτή η μορφή της οδόντωσης λέγεται αμφοδόντωση ή τσαπράζωμα. Η αμφοδόντωση μεγαλώνει το φάρδος της κοψιάς που γίνεται στο κομμάτι κατά το πριόνισμα. Επίσης, η αμφοδόντωση δεν επιτρέπει να τρίβεται όλο το πλάτος της λεπίδας στα πλαϊνά της κοψιάς, γιατί αφήνει ένα μικρό διάκενο ανάμεσα στη λεπίδα και στα τοιχώματα της κοψιάς (σχ. 5.3κ). Αν η οδόντωση δεν είχε αυτή τη μορφή, η λεπίδα κατά το πριόνισμα, εξ αιτίας της τριβής, θα ζεσταινόταν και θα πάθαινε διαστολή με άποτέλεσμα να δυσκολευθεί η παλινδρομική της κίνηση.
31
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
Σχ. 5.3ι. Αμφοδόντωση (τσαπράζωμα)
Σχ. 5.3κ.
Την πριονολεπίδα την προσαρμόζουμε στο σκελετό έτσι, ώστε να κόβει όταν κινούμε τον σκελετό προς τα εμπρός και όχι προς τα πίσω (σχ. 5.3λ).
Σχ. 5.3λ Σωστή και λάθος προσαρμογή πριονολεπίδας
Για πολύ λεπτές κατεργασίες χρησιμοποιούμε σκελετούς με μικρό μέγεθος και με πολύ λεπτές λεπίδες (σχ. 5.3μ).
Σχ. 5.3μ
32
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
Ξυλοπρίονα. Πολύ συχνά εκτός από τα μεταλλοπρίονα χρησιμοποιούμε στη δουλειά μας πριόνια για να κόβουμε ξύλα. Αυτά λέγονται ξυλοπρίονα. Δύο από αυτά βλέπουμε στα σχήματα 5.3ν και 5.3ξ.
Σχ. 5.3ν Ξυλοπρίονο.
Σχ. 5.3ξ Ξυλοπρίονο.
Η χειρολαβή τους είναι από ξύλο. Η λεπίδα τους είναι από βαμμένο ατσάλι με μέτρια σκληρότητα, για να μπορεί να τροχίζεται με τη λίμα, ενώ oι πριονολεπίδες με τις οποίες κόβουμε μέταλλα είναι αναγκαστικά από σκληρό ατσάλι και γι’ αυτό, όταν χάσουν την κοπτική τους ικανότητα, είναι άχρηστες. Στα ξυλοπρίονα η αμφοδόντωση δεν είναι κυματοειδής όπως στα μεταλλοπρίονα. Σ' αυτά το ένα δόντι κλίνει λίγο προς τα αριστερά, το άλλο λίγο προς τα δεξιά και ουτω καθεξής (σχ. 5.3ο).
Σχ. 5.3ο Αμφοδόντωση (τσαπράζωμα) ξυλοπρίονου.
5.4
Ψαλίδια.
Στην τέχνη του μηχανουργού χρησιμοποιούμε ψαλίδια για να κόβουμε μέταλλα και τα λέμε μεταλλοψάλιδα. Τα σκέλη των ψαλιδιών κατασκευάζονται από ατσάλι και είναι σκληρά στο κοπτικό τους μέρος. Οι χειρολαβές είναι μαλακές. Καθώς βλέπουμε και οτο σχήμα 5.4α, το μεταλλοψάλιδο είναι κατασκευασμένο έτσι, ώστε το κοπτικό μέρος του Α να έχει μήκος μικρότερο από ότι έχει το τμήμα των χειρολαβών.
Σχ. 5.4α. Μεταλλοψάλιδο χεριού
Έτσι, όταν χρησιμοποιούμε μεταλλοψάλιδα, με λίγη δύναμη πού καταβάλλουν τα χέρια μας, υπερνικούμε τη μεγάλη αντίσταση που παρουσιάζεται όταν κόβουμε ένα μεταλλικό έλασμα. Φυσικά το μεταλλικό έλασμα δεν μπορεί να είναι πολύ παχύ. Κάθε ψαλίδι είναι ένας μοχλός. Ο αξονίσκος Γ, που συνδέει τα δύο κομμάτια του ψαλιδιου, είναι το υπομόχλιο. Η άπόσταση Δ είναι ο βραχίωνας της δύναμης, και η απόσταση Α είναι ο βραχίωνας της αντίστασης. Όσο ο βραχίωνας της δύναμης είναι μεγαλύτερος από τον βραχίωνα της αντίστασης, τόσο μικρότερη δύναμη πρέπει να βάλουμε για να υπερνικήσουμε μια ορισμένη αντίσταση.
33
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
Το αντίθετο συμβαίνει π.χ. στο ψαλίδι υφασμάτων. Το ύφασμα, όταν κόβεται, παρουσιάζει μικρή αντίσταση και, φυσικά, χρειάζεται να καταβάλουμε μικρή δύναμη με το χέρι μας. Γι' αυτό στα ψαλίδια υφασμάτων ο βραχίωνας της δύναμης είναι μικρότερος από το βραχίονα της αντίστασης και έτσι μπορούμε να κόβουμε περισσότερο μήκος σε κάθε ψαλιδιά. 5.5 Κόφτες - Πένσες - Τσιμπίδια.
Στην κατηγορία των ψαλιδιών ανήκουν και οι κόφτες. Είναι και αυτοί κατασκευασμένοι από ατσάλι, σκληροί στα κοπτικά μέρη και μαλακοί στις χειρολαβές. Τους χρησιμοποιούμε προπαντός για να κόβουμε σύρματα και λεπτά έλάσματα. Υπάρχουν πολλών ειδών κόφτες. Δύο είδη βλέπουμε στο σχήμα 5.5α και στο σχήμα 5.5β.
Σχ 5.5α. Κόφτες
Σχ 5.5β. Κόφτες
Για να κόβουμε σύρματα χρησιμοποιούμε και τις λεγόμενες πένσες (σχ. 5.5γ). Πένσες χρησιμοποιούν ιδίως οι ηλεκτροτεχνίτες. Τις πένσες, όμως, δεν τις χρησιμοποιούμε μόνο για κόψιμο συρμάτων, αλλά και για πρόχειρα βιδώματα. Ακόμη και για να λυγίζουμε σύρματα ή ελάσματα. Καταλληλότερη, πάντως για βιδώματα και λυγίσματα είναι η πένσα του σχήματος 5.5δ, γιατί τα σκέλη της ανοίγουν παράλληλα, ενώ τα σκέλη της κοινής πένσας όταν ανοίγουν σχηματίζουν γωνία και δεν μπορούν να πιάσουν τόσο καλά εκείνο που θέλομε νά βιδώσουμε, π.χ. ένα παξιμάδι.
Σχ. 5.5γ. Πένσα κοινή.
Σχ. 5.5δ. Πένσα παράλληλη.
Εκτός από τις πένσες χρησιμοποιούμε και τα λεγόμενα τσιμπίδια. Τα χρησιμοποιούμε σχεδόν αποκλειστικά για να λυγίζουμε λεπτά ελάσματα ή σύρματα μετάλλων. Δεν μπορούμε να κόψουμε μέταλλα με αυτά.
Σχ. 5.5ε. Μυτοτσίμπιδο.
Σχ. 5.5ζ. Πλατυτσίμπιδο.
Τα τσιμπίδια έχουν διάφορα σχήματα. Δύο απ' αυτά βλέπουμε στο σχήμα 5.5ε (μυτοτσίμπιδο) και στο σχήμα 5.5ζ (πλατυτσίμπιδο).
34
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
5.6 Λίμες. Είδη και περιγραφή λιμών. Η λίμα, είναι κι' αυτή κοπτικό έργαλείο. Την μεταχειριζόμαστε για ν' αφαιρούμε υλικό από τα κομμάτια που κατεργαζόμαστε. Οι λίμες είναι κατασκευασμένες από ατσάλι εργαλείων, δηλαδή, ατσάλι που μπορεί να σκληραίνει. Η λίμα χωρίζεται σε δύο μέρη: το σώμα και την ουρά (σχ. 5.6α). Το σώμα πού έχει και τα κοπτικά δόντια, είναι πολύ σκληρό, ενώ η ουρά είναι μαλακή.
Σχ. 5.6α. Λίμα.
Για να χειριζόμαστε καλά τη λίμα προσαρμόζουμε στην ουρά της μια ξύλινη χειρολαβή, που λέγεται και τσάπι. Το σημείο όπου η ουρά της λίμας σφηνώνεται στη χειρολαβή το περιβάλλει ένα μεταλλικό δαχτυλίδι, το όποιο εμποδίζει να σχισθεί η χειρολαβή. Τα χαρακτηριστικά της λίμας είναι τρία: το μέγεθος, το σχήμα και η πυκνότητα των δοντιών. Το μέγεθος της λίμας προσδιορίζεται από το μήκος της. Οι άλλες διαστάσεις της είναι ανάλογες με το μήκος. Μήκος της λίμας είναι το μήκος που εχει το οδοντωτό μόνο μέρος της, χωρίς να λογαριάσουμε την ουρά. Π.χ., όταν λέμε πως μία λίμα είναι 10", εννοούμε ότι το μήκος, χωρίς την ουρά, είναι 10" Πολλές φορές τις στρογγυλές και τετράγωνες λίμες, δηλαδή, τις λίμες πού το σώμα τους έχει κυκλική ή τετραγωνική διατομή, τις ορίζουμε με την διάμετρο ή την πλευρά της διατομής. Π.χ. «λίμα στρογγυλή 3/8"» σημαίνει λίμα πού το κυκλικό σώμα της έχει διάμετρο 3/8". Υπάρχει και ένα άλλο χαρακτηριστικό με το όποιο προσδιορίζουμε το μέγεθος που έχουν οι λίμες. Τις ορίζουμε ανάλογα με το βάρος τους. Τέτοιες λίμες είναι οι λεγόμενες λίμες του μάτσου (σχ. 5.6β). Αυτές βρίσκονται στο έμπόριο σε δέματα (μάτσα) τα όποια έχουν ορισμένο βάρος. Π.χ. όταν ένα μάτσο λίμες, που ζυγίζει 1 kg, περιέχει δύο λίμες, τότε οι λίμες αυτές λέγονται «2 στο μάτσο» και όταν έχει τρεις, οι λίμες λέγονται «3 στο μάτσο» κ.ο.κ.
Σχ. 5.6β. Λίμα του μάτσου.
Σχήμα της λίμας είναι το σχήμα της διατομής της, δηλαδή, το γεωμετρικό σχήμα που έχει η τομή μιας λίμας, αν κόψουμε το σώμα της κάθετα προς τον κατά μήκος άξονά της. Οι λίμες έχουν πολλά σχήματα. Τά σπουδαιότερα με τα ονόματά τους τα βλέπουμε στο σχήμα 5.6γ.
35
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
Σχ. 5.6γ. Σχήματα λιμών.
Στο σχήμα αυτό oι λίμες Α και Β, είναι λίμες με διατομή παραλληλόγραμμη. Οι λίμες αυτές είτε έχουν πλευρές παράλληλες, όπως είναι η Α, είτε έχουν πλευρές συγκλίνουσες, όπως είναι η Β. Και τα δύο αυτά είδη λέγονται πλατείες λίμες. Κάθε μία από τις λίμες Γ, Δ, Ζ και Η λέγεται αντίστοιχα τετράγωνη, στρογγυλή, τριγωνική, και μαχαιρωτή, ανάλογα με το σχήμα της διατομής της. Υπάρχουν όμως και λίμες, όπως η Ε που η διατομή της είναι μισή έλλειψη και η Θ, που η διατομή της είναι μισός κύκλος. Αυτές χρησιμοποιούνται πολύ σπάνια. Όλες αυτές οί λίμες, από την Α ως την Θ, έχουν, όπως βλέπετε, μυτερή ουρά για να προσαρμόζεται σ' αυτήν η χειρολαβή (τσάπι), όπως είπαμε πριν. Εκτός απ' αυτές υπάρχουν και λίμες που καταλήγουν σε κυλινδρική ουρά και στις οποίες δεν προσαρμόζεται χειρολαβή. Αυτές λέγονται λεπτουργικές ή ρολογάδικες λίμες. Έχουν και αυτές την ίδια ποικιλία σχημάτων, όπως και οι προηγούμενες. Τρεις τέτοιες βλέπουμε στο σχήμα 5.6δ.
Σχ. 5.6δ. Λίμες λεπτουργικές
36
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
Το τρίτο χαρακτηριστικό στοιχείο της λίμας, είναι η πυκνότητα των δοντιών. Υπάρχουν λίμες ψιλόδοντες και χονδρόδοντες. Ανάλογα με τε δουλειά που θέλουμε να κάνουμε θα χρησιμοποιήσουμε λίμα με αραιότερα ή πυκνότερα δόντια. Έτσι, ανάλογα με την πυκνότητα των δοντιών, χωρίζουμε τις λίμες για συνηθισμένες εργασίες σε τέσσερις κατηγορίες. Κάθε κατηγορία οι ευρωπαίοι την χαρακτηρίζουν με ένα σύμβολο και οι αγγλοσάξωνες με ένα όνομα. Οι κατηγορίες αυτές φαίνονται στον πίνακα 1.
ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Κατηγορίες λιμών α/α 1 2 3 4 Κατηγορία Λίμες αρχικής κατεργασίας η ξεχονδρίσματος Λίμες μέσης κατεργασίας Λίμες λεπτής κατεργασίας Λίμες πολύ λεπτής κατερ γασίας Ευρωπαϊκό σύμβολο Β ½S S SS Αγγλοσαξωνικό όνομα Coarse και Bastard Second cut Smooth Dead smooth
Οι λίμες των δύο πρώτων κατηγοριών λέγονται χονδρόδοντες και χρησιμοποιούνται για ξεχόνδρισμα, ενώ οι λίμες των δύο τελευταίων λέγονται ψιλόδοντες ή του λούστρου και χρησιμοποιούνται για τελική κατεργασία (αποπεράτωση). Στις λίμες ξεχονδρίσματος ανήκουν, και εκείνες που λέγονται λίμες του μάτσου (σχ. 5.6β). Ας δούμε πως η πυκνότητα των δοντιών χαρακτηρίζει μια λίμα. Η πυκνότητα των δοντιών μιας λίμας εξαρτάται από το είδος της καθώς και από το μήκος της. Αν εξετάσουμε δύο λίμες διαφορετικής κατηγορίας (π.χ. μία λίμα μέσης κατεργασίας και μια λεπτής κατεργασίας) αλλά που έχουν το ίδιο μήκος (π.χ. και οι δυο τους είναι 8"), θα παρατηρήσουμε ότι οι δύο αυτές λίμες έχουν διαφορετική πυκνότητα δοντιών. Μήπως, όμως, όλες οι λίμες του ίδιου είδους, π.χ. όλες οι λίμες λεπτής κατεργασίας, έχουν την ίδια πυκνότητα δοντιών έστω και αν άλλες είναι μικρές και άλλες μεγάλες; Η απάντηση είναι: όχι. Οι μικρότερες έχουν πυκνότερη οδόντωση και οι μεγαλύτερες αραιότερη. Ώστε, η πυκνότητα των δοντιών στις λίμες αλλάζει όχι μόνο από είδος σε είδος αλλά και από μέγεθος σε μέγεθος του ίδιου είδους. Στο σχήμα 5.6ε βλέπουμε τη διαφορά αυτή της πυκνότητας των δοντιών σε δυο λίμες που ανήκουν στην ίδια κατηγορία (μέσης κατεργασίας) αλλά έχουν διαφορετικό μήκος (η μία 6" και η άλλη 16").
37
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
Σχ. 5.6ε. Λίμες (κομμάτια) μέσης κατεργασίας με μήκος 6’’ και 16’’.
Η οδόντωση των λιμών. Η οδόντωση των λιμών γενικά είναι απλή ή διπλή. Οι λίμες με απλή όδόντωση έχουν μια σειρά δοντιών που διατρέχουν την πλατειά επιφάνειά τους προς μια κατεύθυνση (σχ. 5.6ζ).
Χονδρόδοντη Μέτρια Ψιλόδοντη
Σχ. 5.6ζ. Απλή οδόντωση.
Στις λίμες με διπλή όδόντωση υπάρχει μία όμοια σειρά δοντιών, όπως και στις προηγούμενες υπάρχει, όμως, και μια δεύτερη σειρά δοντιών πού κόβει διαγωνίως την πρώτη (σχ. 5.6η).
Μέτρια Ψιλόδοντη Χονδρόδοντη
Σχ. 5.6η. Διπλή όδόντωση.
Η γωνία που σχηματίζουν οι σειρές των δοντιών με τον κατά μήκος άξονα της λίμας διαφέρει για κάθε είδος λίμας, και εξαρτάται από την εργασία που κάθε λίμα πρόκειται να κάνει. Η κλίση των αύλακιών π.χ. της λίμας που χρησιμοποιούμε στον τόρνο είναι διαφορετική από την κλίση των αυλακιών της λίμας που χρησιμοποιούμε για συνηθισμένο λιμάρισμα. Άλλα είδη λιμών (Τύπου Ελβετίας - Στραβόλιμες - Ράσπες). Για εργασίες ακριβείας (π.χ. για την κατασκευή εργαλείων κοπτικών, εργαλείων για πρεσσάρισμα, οργάνων ακριβείας, για εργασίες ωρολογοποιίας κλπ) χρησιμοποιούμε λίμες ειδικής κατασκευής που λέγονται λίμες τύπου Ελβετίας. Αυτές, αν και μοιάζουν με τις συνηθισμένες λίμες, είναι διαφορετικές στη μορφή τους. Τα άκρα τους είναι λεπτότερα και τα δόντια τους αιχμηρότερα. Επίσης η οδόντωσή τους είναι πιο λεπτή από την οδόντωση που έχουν οι άλλες λίμες.
38
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
Τις λίμες τύπου Ελβετίας τις χαρακτηρίζουμε με έναν άριθμδό (νούμερο) ανάλογα με την πυκνότητα των δοντιών τους. Έτσι τις πιο χονδρόδοντες τις ονομάζομε λίμες Ν°0, ενώ τις πιο ψιλόδοντες τις ονομάζομε λίμες Ν°6. Ανάμεσα σ' αυτά τα νούμερα κατατάσσονται oι λίμες με ενδιάμεση πυκνότητα δοντιών. Εκτός από τις παραπάνω λίμες χρησιμοποιούμε, σε ειδικές περιπτώσεις, και τις λεγόμενες στραβόλιμες. Σ' αυτές, καθώς βλέπουμε στο σχήμα 5.6θ, η οδόντωση βρίσκεται στα δύο άκρα τους, ενώ το μεσαίο τμήμα τους χρησιμοποιείται για λαβή. Τα δύο άκρα που έχουν την οδόντωση είναι καμπυλωτά, γι' αυτό, άλλωστε, λέγονται και στραβόλιμες.
Σχ. 5.6θ. Στραβόλιμες.
Για το λιμάρισμα των ξύλων χρησιμοποιούμε ενα είδος λίμας πού λέγεται ράσπα (σχ. 5.6ι). Οι ράσπες είναι δύο ειδών: πλατειές και μισοστρόγγυλες.
Σχ. 5.6ι. Ράσπα ή ξυλόλιμα
Πώς διαλέγουμε την κατάλληλη λίμα. Το είδος της εργασίας, το στάδιό της (ξεχόνδρισμα, αποπεράτωση κλπ) και το μέγεθός της ορίζουν το σχήμα, το μήκος (μέγεθος) και την οδόντωση της λίμας που θα μεταχειρισθούμε σε κάθε περίπτωση. Έτσι, πρέπει να χρησιμοποιούμε λίμες ξεχονδρίσματος μόνον όταν πρόκειται, να αφαιρέσωμε υλικό περισσότερο από 0,5 mm. Για ν' αφαιρέσωμε υλικό μεταξύ 0,3 mm και 0,5 mm χρησιμοποιούμε λίμες μέσης κατεργασίας. Όταν πρόκειται ν' αφαιρέσουμε υλικό πιο λίγο από 0,3 mm χρησιμοποιούμε λίμες λεπτής ή πολύ λεπτής κατεργασίας, τις λεγόμενες λίμες του λούστρου. Πρέπει να έχουμε υπ' όψη μας ότι η κατάλληλη εκλογή της λίμας εξαρτάται από: α) Το στάδιο στο οποίο βρίσκεται η κατεργασία μας. Έτσι: για ξεχονδρίσματα χρησιμοποιούμε πλατειές λίμες χονδρόδοντες με διπλή οδόντωση,
39
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
για τελικές κατεργασίες χρησιμοποιούμε λίμες μέσης, λεπτής ή πολύ λεπτής κατεργασίας και με άπλή όδόντωση. β) Το είδος του υλικού που κατεργαζόμαστε. Έτσι, για κατεργασία: σε μαντέμι, αρχίζουμε χρησιμοποιώντας τελειώνουμε με λίμα μέσης κατεργασίας, λίμα ξεχονδρίσματος και
σε μαλακό ατσάλι, αρχίζουμε με λίμα μέσης κατεργασίας και τελειώνομε με λίμα λεπτής κατεργασίας, σε σκληρό ατσάλι, αρχίζουμε με λίμα λεπτής κατεργασίας και τελειώνουμε με λίμα πολύ λεπτής κατεργασίας, σε ορείχαλκο, αρχίζομε με λίμα ξεχονδρίσματος και τελειώνουμε με λίμα μέσης ή λεπτής κατεργασίας, σε άλουμίνιο, μολύβι, μέταλλο αντιτριβής ή άλλα μαλακά μέταλλα χρησιμοποιούμε λίμα ξεχονδρίσματος ή, ακόμη καλλίτερα, λίμα με πολύ χονδρή και απλή όδόντωση, όπως εκείνη που δείχνει το σχήμα 5.6κ.
Σχ. 5.6κ. Λίμα για μαλακά μέταλλα
γ) Το μέγεθος του κομματιού που κατεργαζόμαστε. Έτσι: για μικρά κομμάτια χρησιμοποιούμε λίμες με μικρό μήκος, για μέτρια κομμάτια χρησιμοποιούμε λίμες με μέτριο μήκος (8’’ – 10’’), για μεγάλα κομμάτια χρησιμοποιούμε λίμες με μεγάλο μήκος.
5.7 Ξύστρες. Περιγραφή και είδη ξυστρών. Πολλές φορές μετά την κατεργασία με τη λίμα ή με εργαλειομηχανές, μένουν ακόμη επάνω στην επιφάνεια του κομματιού μικρές ανωμαλίες. Γιά να κάνουμε πιο λείες τις επιφάνειες αυτές, είτε είναι επίπεδες είτε καμπύλες, για να τις στρώσουμε, όπως λέμε, μεταχειριζόμαστε ένα άλλο κοπτικό εργαλείο που λέγεται ξύστρα.
Σχ. 5.7α. Ξύστρες.
40
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
Οι ξύστρες είναι ατσαλένια εργαλεία με σκληρό το σώμα και μαλακή την ουρά. Το σώμα της ξύστρας είναι από ατσάλι βαμμένο και έχει κοπτικές ακμές. Η ουρά μοιάζει με της λίμας και προσαρμόζεται στη χειρολαβή κατά τον ίδιο τρόπο. Στην τέχνη του μηχανουργού χρησιμοποιούμε ξύστρες, που έχουν διάφορα μεγέθη και σχήματα, ανάλογα με τη μορφή και το μέγεθος του κομματιού που πρόκειται να κατεργασθοΰμε. Στο σχήμα 5.7α βλέπουμε τέσσερα από τα πιο συνηθισμένα είδη ξυστρών. 5.8 Τρυπάνια. Είδη και περιγραφή τρυπανιών. Το τρύπημα μεταλλικών κομματιών, μπορεί να γίνει με διάφορα εργαλεία. Εδώ θα περιγράψουμε τα εργαλεία που λέγονται τρυπάνια. Τα τρυπάνια για να εργασθούν πρέπει να περιστρέφωνται και συγχρόνως να προχωρούν μέσα στο κομμάτι που θέλουμε να τρυπήσουμε. Αυτή την περιστροφή και την προχώρηση των τρυπανιών την επιτυγχάνουμε με ειδικά μηχανήματα που λέγονται δράπανα. Πάνω σ' αυτά προσαρμόζουμε τα τρυπάνια. Χρησιμοποιούμε σχεδόν πάντα ελικοειδή τρυπάνια. Με αυτά θ' ασχοληθούμε εδώ. Το τρυπάνι έχει το σχήμα μιας κυλινδρικής ράβδου (σχ. 5.8α). Κατασκευάζεται είτε από κοινό ατσάλι εργαλείων (τρυπάνια νερού) είτε από ταχυχάλυβα (τρυπάνια αέρος). Ο ταχυχάλυβας είναι χάλυβας που διατηρεί τη σκληρότητά του σε μεγαλύτερες θερμοκρασίες από ό,τι την διατηρεί ο κοινός χάλυβας. Μ' αυτόν κατασκευάζουμε εργαλεία που μπορούν να αντέξουν σε μεγάλες θερμοκρασίες και να δουλέψουν γρήγορα. Γι' αυτό λέγεται και ταχυχάλυβας.
Σχ. 5.8α. Τρυπάνια.
Τα τρυπάνια είναι βαμμένα στο σώμα τους και μαλακά στό στέλεχος. Σώμα λέμε το μέρος που έχει τα ελικοειδή αυλάκια, που στο κάτω μέρος τους σχηματίζονται οι κοπτικές ακμές. Το υπόλοιπο μέρος το λέμε στέλεχος και αυτό είναι το τμήμα του τρυπανιοΰ που προσαρμόζεται στο δράπανο. Το σώμα του τρυπανιου, είναι ένας κύλινδρος που επάνω του είναι σκαμμένα ελικοειδή αυλάκια. Γι' αυτό και τα τρυπάνια αυτά τα είπαμε ελικοειδή. Τα αυλάκια γίνονται για τους παρακάτω τρεις λόγους: για να σχηματισθούν τα κοπτικά άκρα των ελικοειδών δοντιών, δηλαδή τα μαχαίρια που κόβουν το μέταλλο και ανοίγουν τις τρύπες, για να κατσαρώνουν και να βγαίνουν κατά τη διάρκεια του τρυπήματος τα απόβλητα (γραίζια),
41
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
για να περνά μέσα απ' αυτά το σαπουνόλαδο που χρησιμεύει για να ελαττώνει την τριβή και την θερμοκρασία που αναπτύσσεται κατά το τρυπάνισμα και που, επειδή έτσι βοηθά το κόψιμο, λέγεται υγρό κοπής. Το στέλεχος του τρυπανιού είναι κυλινδρικό ή κωνικό (σχ. 5.8α). Σπάνια χρησιμοποιούμε τρυπάνια μέ στέλεχος άλλου σχήματος. Το μεγέθος των τρυπανιών ορίζεται από τη διάμετρο που έχει το σώμα τους. Η διάμετρος αυτή μετριέται είτε σε χιλιοστά είτε σε ίντσες. Π.χ. όταν ακούσουμε πως ένα τρυπάνι είναι 5 mm πρέπει να καταλάβουμε πως το 5 mm είναι η διάμετρός του. Επίσης όταν μας μιλοϋν για ένα τρυπάνι 3/8", εννοούν ότι 3/8" είναι η διάμετρός του. Στα τρυπάνια της πρώτης κατηγορίας, δηλαδή σ' εκείνα που το μέγεθός τους μετριέται με χιλιοστόμετρα, η διάμετρός τους σε όσα έχουν μικρές διαστάσεις μεγαλώνει κατά 0,5 mm από μέγεθος σε μέγεθος, και σε όσα έχουν μεγάλες διαστάσεις κατά 1 mm. Για ειδικές περιπτώσεις υπάρχουν τρυπάνια όπου η διάμετρος αλλάζει κατά δέκατα ή και εκατοστά του χιλιοστομέτρου. Π.χ. 1,1 mm 1,3 mm ή 1,25 mm 1,35 mm. Τα τρυπάνια της δεύτερης κατηγορίας, δηλαδή εκείνα που το μέγεθός τους μετριέται σε ίντσες, έχουν τη διάμετρο τους σε ακέραιες ίντσες (π.χ. 1", 2"), σε κλάσματα της ίντσας (π.χ. 1/4 ", 5/16") και σε δεκαδικούς της ίντσας (π.χ. 0,228", 0,189"). Τα τελευταία αυτά τρυπάνια, που τα εκφράζουμε με δεκαδικό της ίντσας, ονομάζονται είτε με ένα γράμμα του Λατινικού αλφαβήτου και λέγονται τρυπάνια γραμμάτων είτε με ένα αριθμό (νούμερο) από 1 έως 80 και λέγονται τρυπάνια άριθμών. Για να ξεχωρίζωνται οι διάμετροι των τρυπανιών, υπάρχει στο στέλεχός τους χαραγμένος ένας αριθμός. Ο αριθμός αυτός δίνει την διάμετρο κάθε τρυπανιού σε χιλιοστόμετρα, σε ακέραιες ίντσες, ή σε κλάσματα της ίντσας. Επειδή στα τρυπάνια που έχουν μικρή διάμετρο είναι αδύνατο να χαραχθούν τα στοιχεία αυτά, αναγκαζόμαστε να μετρήσουμε τη διάμετρό τους με παχύμετρο ή με μικρόμετρο ή με διαμετρητήρες (καλίμπρες). Οι διαμετρητήρες είναι ατσαλένιες πλακίτσες που έχουν τρύπες με διαφορετικές διαμέτρους. Ένας διαμετρητήρας φαίνεται στο σχήμα 5.8β.
Σχ. 5.8β. Διαμετρητήρας τρυπανιών.
Για να μετρήσουμε τη διάμετρο ενός μικρού τρυπανιού δοκιμάζουμε να βρούμε σε ποιά από τις τρύπες του διαμετρητήρα εφαρμόζει. Πάνω από την τρύπα διαβάζουμε το νούμερο του τρυπανιού.
42
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
5.9 Γλύφανα (αλεζουάρ ή ράιμπλες ή ρήμες). Περιγβαφή γλυφάνων. Στη σειρά των κοπτικών εργαλείων, με τα οποία δουλεύουμε σε τρύπες, ανήκουν και τα γλύφανα. Τα γλύφανα είναι περιστρεφόμενα κοπτικά εργαλεία που τα περιστρέφουμε με το χέρι ή μηχανικά. Τά χειροκίνητα, τα περιστρέφουμε, εφαρμόζοντας πάνω σ' αυτά ένα μοχλό πού λέγεται μανελλα. Οι πιο συνηθισμένες περιπτώσεις που χρησιμοποιούμε το γλύφανο είναι οι εξής: 1. όταν θέλουμε να δώσουμε τις ακριβείς διαστάσεις της σε μια τρύπα που την έχουμε ανοίξει με δράπανο ή με εργαλειομηχανή, 2. όταν θέλουμε να δώσουμε το σωστό κυκλικό σχήμα σε μια φθαρμένη τρύπα, 3. όταν θέλουμε να μεγαλώσουμε περισσότερο μισ τρύπα. Τα γλύφανα είναι κατασκευασμένα από ατσάλι και αποτελούνται από το σώμα, που είναι το κοπτικό μέρος, και από το στέλεχος (σχ. 5.9α).
Σχ. 5.9α. Γλύφανο.
Το στέλεχος είναι μαλακό, ενώ το σώμα είναι βαμμένο. Το στέλεχος έχει σχήμα κυλινδρικό και είναι στην άκρη του τετραγωνισμένο, για να προσαρμόζεται σ' αυτό η μανέλλα. που για τον ίδιο ακριβώς λόγο έχει κι' αυτή αντίστοιχα στο κέντρο της μια τετράγωνη τρύπα (σχ. 5.9β).
Σχ. 5.9β. Μανέλλα.
To σώμα έχει αυλάκια που σχηματίζουν κοπτικά δόντια. Αυτά τα δόντια, μετά από βαφή και επαναφορά, τροχίζονται κατάλληλα με μεγάλη προσοχή. Τ' αυλάκια χρειάζονται στα γλύφανα για τους τρεις λόγους για τους οποίους χρειάζονται και στα τρυπάνια, δηλαδή: για να δημιουργούν τα κοπτικά δόντια. για να φεύγουν κατά την κατεργασία τα απόβλητα ( γραίζια), και
για να περνά απ' αυτά το υγρό κοπής κατά το κόψιμο. Τα γλύφανα τα χωρίζουμε σε δυο κατηγορίες, στα παράλληλα ή κυλινδρικά και στα κωνικά. Παράλληλα γλύφανα. Έτσι ονομάζονται τα γλύφανα εκείνα με τα οποία τελειοποιούμε κυλινδρικές τρύπες. Υπάρχουν δύο ειδών παράλληλα γλύφανα: αυτά που έχουν οταθερή διάμετρο και αυτά που έχουν ρυθμιζόμενη διάμετρο.
43
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
Κωνικά γλύφανα. Τα γλύφανα αυτά έχουν σταθερή διάμετρο. Τα χρησιμοποιούμε όταν θέλουμε να τελειοποιήσουμε κωνικές τρύπες. Στην επεξεργασία που κάνουμε στις τρύπες αυτές, το γλύφανο έχει ν' άφαιρέση πολύ υλικό. Γι' αυτό στην αρχή της κατεργασίας πρέπει να χρησιμοποιούμε είτε γλύφανο ξεχονδρίσματος, είτε τρυπάνι κωνικό και, κατόπιν, γλύφανο που θα τελειοποίησει την κατεργασία. 5.10 Εργαλεία για κατασκευή κοχλιών και περικοχλίων. Στα κοπτικά εργαλεία ανήκουν και τα έργαλεία με τα οποία κόβουμε, δηλαδή, δημιουργούμε σπειρώματα. Τα εργαλεία αυτά είναι οι σπειροτόμοι (κολαούζα) και οι βιδολόγοι (φιλιέρες). 5.10.1 Σπειροτόμοι (κολαούζα). Οι σπειροτόμοι είναι τα κοπτικά εργαλεία με τα όποια ανοίγουμε εσωτερικά σπειρώματα π.χ. σπειρώματα περικοχλίων. Κατασκευάζονται από ατσάλι εργαλείων και βάφονται. Ο σπειροτόμος αποτελείται από το πώμα, που είναι το κοπτικό του μέρος, και το στέλεχος (σχ. 5.10α).
Σχ. 5.10α. Σειρά σπειροτόμων.
Το σώμα έχει τη μορφή μιας ατσαλένιας βίδας, που κατά μήκος της έχουν ανοιχθεί 3 ή 4 αυλάκια. Τα αυλάκια αυτά χρειάζονται για τούς εξής τρεις λόγους: 1) για να δίνουν κοπτική ικανότητα στα δόντια του σπειροτόμου, 2) για να φεύγουν μέσα απ' αυτά τα απόβλητα που δημιουργούνται κατά την κοπή του σπειρώματος και 3) για να περνά μέσα απ' αυτά το κοπτικό υγρό που χρησιμοποιούμε για να διευκολύνει την κοπή. Το στέλεχος του σπειροτόμου είναι από ατσάλι που είναι λιγότερο σκληρό απ' το ατσάλι του σώματος. Έτσι δεν σπάζει εύκολα. Καταλήγει σε τετράγωνο άκρο που πάνω του προσαρμόζεται η μανέλλα, με την οποία περιστρέφουμε το σπειροτόμο κατά την κοπή. Στο στέλεχος των σπειροτόμων θα παρατηρήσουμε ότι υπάρχουν χαραγμένα μερικά γράμματα και αριθμοί. Αυτά είναι τα στοιχεία που προσδιορίζουν το σύστημα και το μέγεθος του σπειρώματος που μπορεί να κόψει ο σπειροτόμος αυτός.
44
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
Για να ανοίξουμε ένα σπείρωμα με σπειροτόμους πρέπει, να αφαιρέσουμε υλικό από τα τοιχώματα της τρύπας μέσα στην οποία θα γίνει το σπείρωμα. Για να γίνει αυτό θα πρέπει θεωρητικά να χρησιμοποιήσουμε ένα σπειροτόμο που η διάμετρος του πυρήνα του να είναι ίση με τη διάμετρο της τρύπας, μέσα στην οποία ο σπειροτόμος θα εισχωρήσει για να ανοίξει το σπείρωμα. Πρακτικά, όμως, είναι αδύνατο να ανοιχθεί ένα σπείρωμα κατ' αυτό τον τρόπο, γιατί στην περίπτωση αυτή ο σπειροτόμος θα σπάσει. Γι’ αύτό χρησιμοποιούμε συνήθως τρεις σπειροτόμους, τον ένα μετά τον άλλον, που καθένας απ' αυτούς έχει διαφορετική διάμετρο και μορφή. Αυτοί οι τρεις σπειροτόμοι μαζί αποτελούν μια σειρά. Οι σπειροτόμοι είναι δύο ειδών: Παράλληλοι και κωνικοί. Παράλληλος είναι ο σπειροτόμος που καθ' όλο το μήκος του έχει την ίδια μεγάλη διάμετρο, χωρίς να στενεύει ή να φαρδαίνει. Κάθε σειρά παράλληλων σπειροτόμων έχει τρεις σπειροτόμους που ο καθένας διαφέρει από τον άλλο κατά τη μεγάλη του μόνο διάμετρο. Έτσι ο τρίτος σπειροτόμος μιας σειράς έχει μεγάλη διάμετρο ίση με την τελική μεγάλη διάμετρο του σπειρώματος που ανοίγουμε μ' αυτή τη σειρά των σπειροτόμων. Ο δεύτερος στην ίδια σειρά έχει μεγάλη διάμετρο που είναι μικρότερη από τη διάμετρο του τρίτου και, κατά συνέπεια, και από το τελικό σπείρωμα που ανοίγουμε με τη σειρά αυτή. Οι σπειροτόμοι μιας σειράς λέγονται πρώτος, δεύτερος και τρίτος, ανάλογα με τη σειρά χρησιμοποιήσεώς τους. Οι παράλληλοι σπειροτόμοι, χρησιμοποιούνται λιγότερο από τους κωνικούς. Χρησιμοποιούνται κυρίως για να ανοίγουν σπειρώματα σε βαθειές τρύπες, που γίνονται σε σκληρά μέταλλα και που έχουν μεγάλη σχετικά διάμετρο. Οι κωνικοί σπειροτόμοι είναι εκείνοι που ενώ η μικρή τους διάμετρος (πυρήνας) είναι καθ' όλο το μήκος τους η ίδια, η μεγάλη στενεύει κωνικά προς το ένα άκρο. Και στους κωνικούς σπειροτόμους έχουμε σειρές που η κάθε μία περιλαμβάνει τρεις σπειροτόμους. Και αυτοί διαφέρουν μεταξύ τους, επειδή ο καθένας τους κάνει ξεχωριστή εργασία και έχει και διαφορετική κωνικότητα. Ενώ, δηλαδή, στον πρώτο η κωνικότητα αρχίζει από το άκρο του και φθάνει έως τη δέκατη περίπου σπείρα, στον δεύτερο η κωνικότητα που αρχίζει πάλι από το άκρο του, φθάνει έως την πέμπτη περίπου σπείρα. Τέλος, στον τρίτο σπειροτόμο η κωνικότητα περιορίζεται μόνο σε μια σπείρα, ενώ όλο το υπόλοιπο μήκος του σώματος είναι παράλληλο. Έτσι, στους κωνικούς σπειροτόμους ένα μόνον μέρος του σώματος είναι κωνικό ενώ το υπόλοιπο είναι κανονικό, δηλαδή παράλληλο. Και τους σπειροτόμους αυτούς, όπως και τους παράλληλους, τους χρησιμοποιούμε διαδοχικά. Πρώτον χρησιμοποιούμε εκείνον που έχει μεγάλη κωνικότητα, δεύτερον εκείνον με τη μικρότερη κωνικότητα και τέλος, εκείνον που η κωνικότητά του περιορίζεται στη μια ακρινή σπείρα του. Με τους σπειροτόμους μπορούμε να ανοίξουμε σπειρώματα τόσο σε τυφλές όσο και σε διαμπερείς τρύπες.
45
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
5.10.2 Βιδολόγοι (φιλιέρες). Βιδολόγοι ή φιλιέρες είναι τα ατσαλένια κοπτικά εργαλεία με τα οποία ανοίγουμε εξωτερικά σπειρώματα. Έχουμε δύο ειδών βιδολόγους: τους μονοκόμματους, που λέγονται και μονόπασοοι και τους διμερείς ή διαιρούμενους.
Σχ. 5.10β. Μονόπασσος βιδολόγος κλειστός
Σχ. 5.10γ. Μονόπασσος βιδολόγος ανοικτός.
Σχ. 5.10δ. Μονόπασσος βιδολόγος ανοικτός μέ ρυθμιστικό κοχλία.
Μονοκόμματοι ειναι οι βιδολόγοι που δεν αποτελούνται από δύο μέρη, όπως οι διμερείς, αλλά από ένα μόνο, όπως φαίνεται στα σχήματα 5.10β, 5.10γ και 5.10δ. Οι μονοκόμματοι βιδολόγοι αφαιρούν από το κομμάτι στο οποίο ανοίγουμε το σπείρωμα όλο το υλικό με ένα πέρασμα (πάσσο), γι' αυτό λέγονται και μονόπασσοι. Αυτοί είναι και οίι πιο συνηθισμένοι στις δουλειές του πάγκου. Διμερείς είναι εκείνοι που αποτελούνται από δύο μέρη, δύο πλάκες, δηλαδή: τη σταθερή και την κινητή (σχ. 5.10ε). Οι διμερείς βιδολόγοι αφαιρούν το ύλικο με πολλά περάσματα.
Σχ. 5.10ε. Διμερής ή διαιρούμενος βιδολόγος.
46
ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΩΝ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΟΠΗΣ
Τους βιδολόγους τους χρησιμοποιούμε, όπως και τους σπειροτόμους, με τη βοήθεια μανέλλας. Μ' αυτήν κατορθώνουμε να τους περιστρέφουμε γύρω στο κομμάτι που κατεργαζόμαστε. Οι μονόπασσοι βιδολόγοι είναι πλάκες σαν ροδέλλες που στο κέντρο τους έχουν εσωτερικό σπείρωμα. Γύρω απ' το σπείρωμα υπάρχουν δύο έως τέσσερις τρύπες, που γίνονται για τους ίδιους λόγους για τους οποίους γίνονται στους σπειροτόμους τα αυλάκια, δηλαδή: α) για να δημιουργούν τα κοπτικά δόντια, β) για να φεύγουν τα απόβλητα κατά το κόψιμο και, γ) για να περνά τα κοπτικό υγρό. Στις παράπλευρες εξωτερικές επιφάνειές τους έχουν τυφλές τρύπες μικρού βάθους, όπως φαίνεται στο βιδολόγο του σχήματος 5.10γ. Οι μονόπασσοι βιδολόγοι είναι δύο ειδών: κλειστοί και ανοικτοί ή ρυθμιζόμενοι. Οι ανοικτοί μονόπασσοι βιδολόγοι μπορούν να ρυθμίζονται έτσι πού να μας δίνουν βίδες οι όποιες μπορούν να βιδώνουν στο αντίστοιχο παξιμάδι τους είτε σφιχτά είτε χαλαρά.
47
