Η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, το πιο ακραίο φανέρωμα της απανθρω
πιάς, δεν είναι εφεύρεση του καπιταλισμού. Αντίθετα, ο καπιταλισμός είναι εντελώς
αγγελικός σε σχέση με τα πριν απ’ αυτόν εκμεταλλευτικά κοινωνικά συστήματα.
Κανείς λογικός άνθρωπος δεν θα διάλεγε, αν είχε τη δυνατότητα, να ζήσει υπό
δουλοκτητικό ή φέουδαρ^ικό καθεστώς. Ενώ το αρχαιότερο πάντων σύστημα οργά
νωσης της κοινωνικής ζωής, ο «πρωτόγονος κομουνισμός», αν και το νοσταλγούν
αταβιστικά πολλοί, δεν θα το διάλεγε για να ζήσει σ’ αυτό κανένας σώφρων κομου
νιστής τη σήμερον'καπιταλιστικήν ή σοσιαλιστικήν ημέραν. Τα ιστορικά συστή
ματα οργάνωσης της κοινωνικής και οικονομικής ζωής του ανθρώπου είναι πέντε:
Ο πρωτόγονος*κομουνισμός, το δουλοκτητικό σύστημα, η φεουδαρχία, ο καπιταλι
σμός και ο κομουνισμός. Τα λέμε ιστορικά τα παραπάνω συστήματα διότι εμφανί
στηκαν και εξαφανίστηκαν (ή θα εξαφανιστούν στην ιστορική τους εξέλιξη και
διαφοροποίηση) κάτω από συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες, που για το μαρξισμό
καθορίζονται πάντα απ’ την ανάπτυξη των μέσων παραγωγής: Όταν έχουμε δουλο
πάροικους δεν είναι ανάγκη να έχουμε δούλους, κι όταν έχουμε μηχανές δεν είναι
ανάγκη να έχουμε ούτε δουλοπάροικους ούτε δούλους, παρότι τόσο η δουλεία όσο
και η δουλοπαροικία υπάρχουν και σήμερα σε λανθάνουσα μορφή σε πολλές περι
πτώσεις.

Η σύζυγος μπορεί να είναι δούλα του συζύγου, με την κλασική και τυπική έννοια
του όρου, όταν δεν είναι σε θέση να τα βολέψει μόνη στη ζωή της κι όταν το διαζύγιο
δεν είναι δυνατό. Ακόμα και να πουλήσει μπορεί ο σημερινός άντρας τη σημερινή
γυναίκα, όπως τον καιρό της δουλείας. Στις μουσουλμανικές κοινωνίες π.χ., ακόμα
και σήμερα ο σύζυγος αγοράζει τη σύζυγο απ’ τον πατέρα της ενώ στις χριστιανικές
κοινωνίες, ακόμα και σήμερα, συμβαίνει συχνά το αντίθετο: Ο πατέρας της νύφης
«κεφαλαιοποιεί» την κόρη του, την αποτιμά σε χρήμα κι αν τα φυσικά της προσόντα
δεν επαρκούν για τη συναλλαγή εκείνη που λέγεται γάμος με συνοικέσιο, τσοντάρει
κι ένα ποσόν είτε σε ρευστό είτε σε ακίνητα, πράγμα που είναι το ίδιο σε τελική
ανάλυση, αφού το ακίνητο μπορεί να ρευστοποιηθεί και το ρευστό να «ακινητοποιη-
θεί».

Η ομορφιά, η μόρφωση, τα περίφημα «ολίγα γαλλικά» και το θρυλικό «ολίγον
πιάνο» είναι, σε μας εδώ, δεδομένα της άτυπης προίκας, που στις μέρες μας πήρε πιο
ευγενικές μορφές (γαλλικά, πιάνο), πράγμα που ο πατέρας το γνωρίζει και γΓ αυτό

7

αντί νο δίνει το κεφάλαιο απευθείας στο γαμπρό, το επενδύει στη μόρφωση της
κόρης, όχι γιατί θα είχε καμιά σκασίλα αν έμενε αμόρφωτη, αλλά διότι όντας τέτοια
θα δυσκολευτεί να βρει καλό γαμπρό, ας πούμε κανένα γραφέα Α στο υπουργείο Β,
αναλόγων προσόντων, δηλαδή εφοδιασμένο κι αυτόν με «ολίγα γαλλικά» που καμιά
φορά είναι περισσότερα απ’ τα ελληνικά του.
Η πορνεία, πάντως, δεν είναι αταβιστική επιβίωση του παλιού δουλοκτητικού
συστήματος, διότι η πόρνη προ πολλού ενεργεί... καπιταλιστικά; Δεν πουλάει το
σώμα της, όπως λέμε λανθασμένα, απλώς το νοικιάζει για χρήση και κατά την
επιταγή της παροιμίας που λέει «κρέας μπαίνει, κρέας βγαίνει, το ζουμί κέρδος».
Φυσικά, κάθε ξεζούμισμα πληρώνεται και το χρήμα που θα πάρει η πόρνη για τις
προσφερθείσες υπηρεσίες ανήκει σ’ εκείνη την κατηγορία κερδών που λέγεται πρό
σοδος, δηλαδή εισόδημα εξ ακινήτων, όπως το μίσθωμα απ' το ενοικιαζόμενο δια
μέρισμα.

Αλλά και η φεουδαρχία επιζεί στις μέρες μας σε κάθε μορφή υποχρεωτικής και
απλήρωτης εργασίας. Η σχέση της συζύγου (οικιακά) προς το σύζυγο («αποικιακά»)
συχνά είναι καθαρά φεουδαρχική, στις περιπτώσεις που η σύζυγος προσφέρει, εκτός
από απλήρωτες οικιακές υπηρεσίες, και απλήρωτες καταναγκαστικές ερωτικές υπη
ρεσίες. (Η επανάσταση των γυναικών είναι κάτι που πρέπει να γίνει το ταχύτερο,
προκειμένσυ να περάσουν απ’ τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό κι εκεί όπου, όπως
εδώ, δεν έχουμε περάσει ακόμα. Γιατί, αν πιστεύετε πως η Ελλάδα είναι καπιταλι
στική χώρα, μάλλον κάνετε λάθος. Στην Ελλάδα συνυπάρχουν δυσαρμονικά όλα τα
υπαρκτά, τα υπάρξανια αλλά και μερικά... ανύπαρκτα κοινωνικά συστήματα, όπως
π,χ. το κοσκωτικόν, που είναι το πιο πρόσφατο ελληνικό σύστημα διακυβέρνησης
και που συνίσταται σε μια αφανή «συνεργασία», ανάμεσα στον πράσινο «σοσιαλι
σμό» και το μαύρο, λόγω βρώμας, τραπεζικό κεφάλαιο.) Φεουδαρχικό κατάλοιπο
είναι επίσης και η ενοικίαση (πάκτωμα) απ’ το φτωχό αγρότη κτημάτων που ανή
κουν σ’ ένα πλουσιότερο αγρότη, που συνήθως είναι ο τσιφλικάς της περιοχής.
Στην εποχή μας, παράλληλα με τον αναπτυγμένο καπιταλισμό υπάρχουν ακόμα
και ψήγματα πρωτόγονου κομουνισμού. Οι οπαδοί της «φυσικής ζωής» που ενεργούν
παρακινημένοι απ’ το σύνθημα «επιστροφή στη φύση», δεν είναι παρά πρωτόγονοι
κομουνιστές. Βέβαια, στις περισσότερες περιπτώσεις τούτοι οι πρωτόγονοι κομου
νιστές κάθε άλλο παρά πρωτόγονοι είναι, αφού κουβαλούν μαζί τους στη φύση, όπου
πάνε για να ζήσουν φυσικά, διάφορα «καπιταλιστικά» τσιμπράκαλα, όπως τρανζί
στορ, φορητές τηλεοράσεις, φορητά ψυγεία, ψαροτούφεκα, ηλεκτρικά φαναράκια
και πολλά άλλα σύνεργα που παρήχθησαν υπό καπιταλιστικό καθεστώς και υπάρ
χουν χάρη στην ύπαρξη καπιταλιστικού καθεστώτος εδώ στην άγρια Δύση. Που όσο
άγρια κι αν είναι, αποκλείεται να ’ναι πιο άγρια απ’ την άγρια φύση, στην οποία
εισβάλλουν αυτά τα ξεφτέρια, οι οπαδοί της επιστροφής στη φύση, πλήρως εξοπλι
σμένοι με προϊόντα που αγόρασαν όταν ακόμα δεν ήταν οπαδοί του δόγματος «επι

στροφή στη φύση» και δούλεψαν είτε σαν εκμεταλλευτές είτε σαν εκμεταλλευόμενοι,
χωμένοι και στις δυο περιπτώσεις μέχρι το κεφάλι εντός του καπιταλισμού. Κάπου
λοιπόν αυτοί οι αφελείς μπέρδεψαν την εκδρομή διαρκείας με τον πρωτόγονο κο
μουνισμό. Αλλά κι όταν δεν κάνουν τέτοιου είδους κωμικά μπερδέματα κι αρνούνται
να πάρουν μαζί τους σύνεργα παραχθέντα με καπιταλιστικό τρόπο, σύντομα επιστρέ
φουν στη βάση τους, τρομαγμένοι απ’ την αγριότητα της φύσης και ενοχλημένοι
απ’ την πλήρη έλλειψη ανέσεων, σαν αυτές που τις έχει πλέον και ο πιο φτωχός.
Αγαπητοί κύριοι επιστροφοφυσικατζήδες, αντί να παριστάνετε τους πρωτόγονους
κομουνιστές δεν θα ’ταν προτιμότερο να παριστάνετε τους κομουνιστές σκέτα, έστω
κι αν ο σημερινός κομουνισμός έχει σε ορισμένες περιπτώσεις μια γερή δόση πρω
τογονισμού; Καταλάβετέ το επιτέλους. Κανείς δεν μπορεί να ζήσει σαν άνθρωπος
προσπαθώντας να επιστέψει με τεχνητό τρόπο σε κοινωνικά συστήματα που η
κοινωνία τα ξεπέρασε. Κι αν δεν σας αρέσει ο καπιταλισμός (και μένα δεν μ’ αρέσει),
δεν έχετε παρά να κάνετε κάτι για το ξεπέρασμά του κι όχι να στρουθοκαμηλίζετε,
χώνοντας το κεφάλ* μέσα στην άγρια φύση, ίσα ίσα για να μη βλέπετε την καπι
ταλιστική αγριάδα.

Αυτό που σας παρακινεί να επιστρέφετε στη φύση, την οποία σε λίγο εγκαταλεί
πετε για να ξαναεπιστρέψετε στον πολιτισμό, γιατί δεν μπορείτε να κάνετε αλλιώς,
είναι μια χριστιανικής καταγωγής ασκητική περί ζωής αντίληψη. Δικαίωμά σας,
αλλά πάρτε τουλάχιστον υπόψη πως οι καλόγεροι του Αγίου Όρους, που προσπα
θούν, ματαίως κι αυτοί, να ζήσουν εκτός κοινωνικών συστημάτων, είναι πιο ειλικρι
νείς αχό σας. Τουλάχιστον στο Αγιο Όρος δεν υπάρχει ηλεκτρισμός, ούτε μηχανές
του Διαβόλου κι όλα εκεί είναι παρΟενικά, όπως την πρώτη ημέρα της Δημιουργίας.
Εκτός, βέβαια, απ’ τη νοοτροπία και το ήθος των καλόγερων που είναι καπιταλι
στικό, για τον απλό λόγο πως το Άγιο Όρος είναι περικυκλωμένο απ’ τον καπι
ταλισμό, που εισβάλλει κι εκεί από χίλιες τρύπες. Βέβαια, ένας συνεπής ασκητής
δεν θα πάει ποτέ στο γιατρό ή τον οδοντογιατρό, αλλά οι περισσότεροι φτάνουν
μέχρι το Λονδίνο για εγχείρηση, έτσι που χάνουν ολοένα και περισσότερο την πίστη
τους στις ιατρικές ικανότητες του Θεού. Πάντως οι ιατρικές γνώσεις του ανθρώπου
αποκτήθηκαν εντός της οργανωμένης κοινωνίας. Η οργάνωση της οποίας πέρασε
από τέσσερα στάδια και τώρα προχωρεί κουτσά στραβά προς το πέμπτο.
Και μη μου πείτε πως ο υπαρκτός κομουνισμός δεν είναι κομουνισμός, γιατί αυτό
το ξέρουν και οι κομουνιστές, όσοι τέλος πάντων εκτός από κομουνιστές είναι και
μαρξιστές. Όπως ξέρουμε, αυτά τα δυο δεν συμπίπτουν πάντα και τούτο το ασύμπτω-
τον θα ήταν επαρκής λόγος να ξεριζώσει ο Μαρξ τρίχα τρίχα το παχύ μούσι του
απ’ την απελπισία.

Εν πάση περιπτώσει, ο κομουνισμός δεν είναι το υπάρχον αλλά το ζητούμενο. Και
οι χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού είναι κομουνιστικές μόνο ως το βαθμό που
βαδίζουν, έστω και πάρα πολύ αργά, προς τον κομουνισμό. Αλλά γίνεται να βαδίσεις

9

προς τον κομουνισμό όντας φτωχός, αν όχι και εξαθλιωμένος; Αποκλείεται, λέει ο
θείος Κάρολος, που τον γράψαμε στα παλιά μας τα παπούτσια κάποιοι από μας τους
κομουνιστές, που κανείς δεν θα μπορούσε να πει με σιγουριά πώς διάβολο μας ήρθε
και αυτοχαρακτηριστήκαμε έτσι. Εν πάση περιπτώσει. Ας παραδεχτούμε τουλάχι
στον πως ο καπιταλισμός είναι ένα εντελώς εκπληκτικό κοινωνικό σύστημα. Πέτυχε
τόσα πολλά και τόσο εντυπωσιακά πράγματα που σου κόβεται η ανάσα όταν βλέπεις
τα έργα του. Ο καπιταλισμός, λοιπόν, δεν είναι ένα κακό καθαυτό, είναι απλώς ένα
μεγαλειώδες, σε σχέση με τα προγενέστερα, κοινωνικό σύστημα, που όμως γέρασε,
κουράστηκε, εξαντλήθηκε, και σε λίγο πεθαίνει, έτσι από μόνος του, απλά και
φυσιολογικά.

Οι κομουνιστικές επαναστάσεις, τότε που γίνονταν, γιατί τώρα δεν συνηθίζονται
και τόσο, ήταν απλώς ένας τρόπος ευθανασίας του καπιταλισμού. Επειδή αρνείται
να πεθάνει και βασανίζεται —και μας βασανίζει— του πατάμε μια επαναστατική
«ένεση», προκειμένου να τον μεταφέρουμε ανετότερα στο μουσείο του ανθρώπινου
πολιτισμού, όπου είναι φυλαγμένη γι* αυτόν η πιο περίοπτη θέση. Ο καπιταλισμός
αξίζει όλες τις τιμές κι όλη την ευγνωμοσύνη μας. Βέβαια, αποδείχτηκε πολύ δύ
στροπος γέρος. Όμως, το ίδιο δύστροπο ήταν και το δουλοκτητικό σύστημα, που
από τότε που άρχισε ο επιθανάτιος ρόγχος, γύρω σιο 2ο μ.Χ. αιώνα, μέχρι που
άρχισε να εμφανίζεται η φεουδαρχία κατά το Μεσαίωνα, γύρω στον 6ο αιώνα, σουρ
νότα ν προς τον τάφο. Στον οποίο ωστόσο δεν έφτασε παρά μόνο το 1840, τη χρονιά
που αρχίζει να καταργείται η δουλεία και το δουλεμπόριο σταδιακά στις διάφορες
χώρες. Αλλά το 1840 ο καπιταλισμός έχει ήδη εμφανιστεί προ πολλού, και η φεου
δαρχία πνέει τα λοίσθια. Μ’ άλλα λόγια, στο πρώτο μισό του κοσμσγονικού περα
σμένου αιώνα, η δουλοκτησία, η φεουδαρχία και ο καπιταλισμός συνυπάρχουν. Και
μόνο τότε θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως το δουλοκτητικό σύστημα δεν υπάρ
χει πλέον πουθενά, αν και αυτό θα μπορούσε να αμφισβητηθεί. Το φεουδαρχικό,
πάντως, σύστημα είναι και σήμερα ορατό σε πάρα πολλές περιπτώσεις δύσμορφου
καπιταλισμού σαν τον ελληνικό, που είναι τέτοιος γιατί η καπιταλιστική μορφή του
δεν είναι ακόμα πλήρως ξεκαθαρισμένη.
θέλω να πω με τα παραπάνω πως όταν λέμε πως ένα κοινωνικό σύστημα πέθα-
νε, δεν πρέπει να φέρνουμε στο νου μας κάτι σαν το θάνατο από συγκοπή. Ο θά
νατος των κοινωνικών συστημάτων κρατάει αιώνες. Και το ένα κοινωνικό σύστη
μα δένει με τ’ άλλο μ' ένα τεράστιο φοντί-ανσενέ, όπως λέμε στον κινηματογρά
φο το δέσιμο δυο πλάνων με επικάλυψη που γίνεται με τέτοιο τρόπο, ώστε στο
μέτρο που σβήνει η πρώτη εικόνα, να εμφανίζεται διπλοτυπωμένη πάνω της η δεύ
τερη. Όσο λοιπόν διαρκεί το κοινωνικό φοντί-ανσενέ, τα δυο συστήματα, το μη
τρικό και το θυγατρικό, συνυπάρχουν, άλλοτε αρμονικά κι άλλοτε δυσαρμονικά.
Κι όσο προχωρεί προς το τέλος του το φοντί-ανσενέ, τόσο πιο μεγάλη γίνεται η
δυσαρμονία, μέχρι που τελικά το πρώτο πλάνο να εξαφανιστεί εντελώς και το

δεύτερο να εμφανιστεί εντελώς, ώστε να σταματήσει η σύγχυση.
Σήμερα, ζούμε σε μια εποχή συγχύσεων. Το φοντί-ανσενέ ανάμεσα στον καπιτα
λισμό και τον κομουνισμό βρίσκεται εν πλήρει εξελίξει κι όπως δείχνουν τα πράγ
ματα, θα κρατήσει πολύ ακόμα. Ο καπιταλισμός παρά το γήρας του, έχει δυνάμεις.
Και η απόπειρα για την εγκαθίδρυση του κομουνισμού άρχισε πρόωρα. 'Οπως και
να ’ναι πάντως, το βέβαιο είναι πως ο καπιταλισμός δεν είναι αθάνατος. Όπως
πέθαναν τα άλλα κοινωνικά συστήματα εξαιτίας της διαφοροποίησης τόσο των
παραγωγικών δυνάμεων όσο και των παραγωγικών σχέσεων, τις οποίες επιβάλλουν
οι παραγωγικές δυνάμεις, έτσι θα πεθάνει κι ο καπιταλισμός, θέλει δεν θέλει.
Άλλωστε, ποιος θέλει να πεθάνει; Γιατί, λοιπόν, να θέλει να πεθάνει ο καπιταλι
σμός; Η κοινωνία είναι ένας ζωντανός οργανισμός και συμπεριφέρεται όπως ο ζω
ντανός άνθρωπος: Αρρωσταίνει, γιατρεύεται, γηράσκει, πεθαίνει, γεννάει — και η
ζωή συνεχίζεται.

Ο καπιταλισμός, εδώ και δυο αιώνες, είναι έγκυος. Κυοφορεί εντός του τον κο
μουνισμό. Κι αλλού γεννάει εφταμηνίτικα κι αλλού ο μαιευτήρας ετοιμάζει το νυ
στέρι του για_την καισαρική τομή. Πάντως, όλοι θα ευχόμασταν η γέννα να είναι,
τελικά, φυσιολογική. Καλό είναι να λείπουν και τα νυστέρια και τα μαχαίρια και
οι χατζάρες και οι πύραυλοι. Κι όταν δεν χρειάζεται θερμοκοιτίδα για την επιβίωση
του νηπίου, τόσο το καλύτερο για το νήπιο. Όμως, τι Διάολο να κάνεις όταν το
νήπιο σού γεννιέται εφταμηνίτικο, όπως στη Ρωσία του 1917; Να το πετάξεις στα
σκυλιά (του καπιταλισμού); Ε, όχι! θα το νταντέψεις το εφταμηνίτικο και θα του
πεις κι ένα τραγούδι. Δεν είναι ανάγκη βέβαια να του τραγουδήσεις την «Τρίτη
Διεθνή». Απ’ τον Στάλιν και μετά το πιο αποτελεσματικό νανούρισμα είναι ρ εθνικός
ύμνος.

II