ΑΝΑΤΥΠΟ ΝΟΜΙΚΟΥ ΒΗΜΑΤΟΣ 2017

Αντώνη Π. Αργυρού

AΝΤΩΝΗΣ Π.ΑΡΓΥΡΟΣ
ΑΝΑΤΥΠΟ ΑΠΟ ΤΟ ΝΟΜΙΚΟ ΒΗΜΑ 2017
2017 ΝΟΜΙΚΟ ΒΗΜΑ 1

ΘΕΜΑΤΑ

Το ιδιοκτησιακό καθεστώς του Ελληνικού Δημοσίου

και ιδίως των δασών, στα Επτάνησα, ο θεσμός της Επιχώριας περιουσίας.
Αντώνη Π. Αργυρού
Δικηγόρου, Αν. Νομικού Συμβούλου του Εθνικού
και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών

Εισαγωγικά
1. Η ιστορική εξέλιξη
Μετά από τους αγώνες των Επτανησίων και
την συνθήκη που υπογράφτηκε στις 17/29 Μαρ- 1.1.- Με τη συνθήκη των Παρισίων του 1815 η
τίου 1864, έληξε η αγγλική κατοχή και τα Επτά- Επτάνησος αναγνωρίσθηκε ως ελεύθερο και ανε-
νησα ενώθηκαν με την Μητέρα Πατρίδα στις 21 ξάρτητο κράτος καλούμενο «Ηνωμένον Κράτος
Μαΐου 1864. Επί των δασών των Επτανήσων το των Ιονίων Νήσων», περιήλθε δε υπό την «προ-
Ελληνικό Δημόσιο δεν έχει δικαιώματα κυριό- στασία», ως αποικία, της Μ. Βρετανίας.
τητος, αφού κατά την Ένωση μετά της Ελλάδος Το νέο κράτος είχε Γενική Διοίκηση με έδρα
(1864) δεν έλαβε κανένα τέτοιο δικαίωμα, ούτε την Κέρκυρα που έδρευε ο Άγγλος Αρμοστής και
ως διάδοχος του «Ηνωμένου Κράτους των Ιο- τοπικές κυβερνήσεις σε κάθε νήσο, με επικεφαλής
νίων Νήσων»1, το οποίο δεν είχε δημόσια κτή- «έπαρχους» και «επαρχιακά συμβούλια» και σε
ματα και μάλιστα δάση στην ιδιοκτησία του, κάθε νησί εκπρόσωπο-διοικητή του άγγλου αρμο-
ούτε στη συνέχεια από την επιχώριο (ή εγχώριο στή.
ή κοινή), μη ιδιωτική περιουσία κάθε νησιού, Δηλαδή καθένα νησί αποτελούσε, κατά κάποιο
δεδομένου ότι αύτη διανεμήθηκε μεταξύ των τρόπο, αυτοτελή μονάδα2 ομοσπονδιακού κρά-
δήμων κάθε νησιού. Συνεπώς, δεν δύναται επί τους. Στα Επτάνησα τα ακίνητα που δεν ανήκουν
των δασών στην Επτάνησο να έχει εφαρμογή το σε ιδιώτες ανήκουν στην λεγομένη «επιχώρια»
υπέρ του Ελληνικού Δημοσίου τεκμήριο κυριό- περιουσία. Η δε «επιχώριος» περιουσία ανήκε κα-
τητος, που θεσπίσθηκε από το β.δ. της 16.11.1836 τά κυριότητα σε κάθε νήσο (δηλ. το τεκμήριο κυ-
«περί ιδιωτικών δασών». Η επίκληση του τεκ- ριότητας δεν ήταν, όπως είναι σήμερα, υπέρ του
μηρίου αυτού από το Δημόσιο και σε περίπτω- Δημοσίου), διοικούμενη από τους επιτόπιους άρ-
ση αμφισβήτησης, απόδειξη της κτήσεως πρέ- χοντες και όχι από την κεντρική διοίκηση, με υ-
πει να γίνεται κατά έναν από τους προβλεπόμε- ποχρέωση εισφοράς μέρους από τα αντίστοιχα ει-
νους από τον Ιόνιο Αστικό Κώδικα ή από τις 23- σοδήματα στο Γενικό Ταμείο της Ιονίου Πολιτεί-
2-1946 του Αστικού Κώδικα, ή ενδεχομένως κά- ας.
ποιου ειδικού νόμου, τρόπους κτήσεως κυριό- Αυτά προκύπτουν από το «Σύνταγμα του Η-
τητας. νωμένου Κράτους των Ιονίων Νήσων» του έτους
18173, με το οποίο είχε «παραχωρηθεί»4 στα Ιόνια
_________
1. Με την συνθήκη των Παρισίων την 5η Νοεμβρίου _________
1815, τα Επτάνησα αποτέλεσαν το αυτόνομο Ιονικό 2. Βλ. Παν. Χιώτης, «Ιστορία του Ιονίου Κράτους
Κράτος κάτω από την αποκλειστική «προστασία» της από της συστάσεως αυτού μέχρι ενώσεως (έτη 1815-
Μεγάλης Βρετανίας και μετονομάστηκαν σε Ηνωμένον 1864)», έκδοση βιβλιοπωλείο Νότη Καραβία, 1980.
Κράτος των Ιονίων Νήσων. Είχε προηγηθεί η 3. Με το οποίο ανακηρύχθηκε και αναγνωρίσθηκε
«Επτάνησος Πολιτεία «(Ιταλικά: Repubblica υπό την προστασία της Αγγλίας το ανεξάρτητο Ιόνιο
Settinsulare), υπήρξε δε από τις 21 Μαρτίου 1800 έως τις Κράτος υπό το όνομα «Ηνωμένα Κράτη των Ιονίων
8 Ιουλίου 1807, ένα κρατίδιο υπό ρωσική και Νήσων», διεπόμενο από το Σύνταγμα ή χάρτη του 1817
οθωμανική κυριαρχία. (Σύνταγμα Μαίτλανδ), κατά το οποίο κάθε νήσος, είχε
2 ΝΟΜΙΚΟ ΒΗΜΑ τόμος 65

νησιά πλήρης αυτοδιοίκηση. Κατ’ εφαρμογή των τών με την Ελλάδα ουδέν έλαβε, ούτε ως διάδοχο του
αρχών του Συντάγματος του 1817 η από 11.8.1834 Ηνωμένου Κράτους των Ιονίων Νήσων, το οποίο, όπως
ΚΣΤ΄ «Πράξις της Γερουσίας» (Επίσημος Εφημε- προαναφέρεται δεν είχε δημόσια κτήματα και μάλιστα
ρίς του Ηνωμένου Κράτους των Ιονίων Νήσων δάση ή δασικές ή χορτολιβαδικές εκτάσεις στην ιδιοκτη-
αρ. 191 του έτους 1834), διέκρινε ρητά την επιχώ- σία του, ούτε στη συνέχεια από την επιχώρια περιουσία,
ριον οικονομία κάθε νήσου από τη γενική οικο- αφού αυτή διανεμήθηκε μεταξύ των δήμων κάθε νήσου
νομία του ομοσπονδιακού αυτού Κράτους (άρθρ. (σσ. εκτός από τα Κύθηρα). Συνεπώς επί των δασών και
5), καθόρισε τα έσοδα του δημοσίου ταμείου (αρ. δασικών ή χορτολιβαδικών εκτάσεων της Επτανήσου
6) και αναγνώρισε την κυριότητα της τοπικής δεν δύναται να έχει εφαρμογή το υπέρ του Ελλη-
Διοίκησης κάθε νήσου στα μη ιδιωτικά κτήματα νικού Δημοσίου τεκμήριο κυριότητας… Κατά συ-
που βρίσκονταν σε αυτό. Από το Σύνταγμα λοι- νέπεια των παραπάνω, προκειμένου περί δασών και δα-
πόν της Ιονίου Πολιτείας του 1817 και από τις σικών ή χορτολιβαδικών εκτάσεων των Επτανήσων δεν
Πράξεις ΚΣΤ΄ της Ε΄ Γερουσίας (1834) και Ι΄ της αρκεί μόνη η από το Ελληνικό Δημόσιο επίκληση και,
Η΄ Γερουσίας (1845), που εκδόθηκαν με βάση αυ- σε περίπτωση αμφισβητήσεως, απόδειξη της δασικής
τό, προκύπτει ότι όλα τα κτήματα, εφ’ όσον δεν μορφής της διεκδικουμένης εκτάσεως προς θεμελίωση
υφίσταται επ΄ αυτών αποδεδειγμένη κυριότητα δικαιώματος κυριότητάς του επ’ αυτής, αλλά απαιτείται
διά νομίμων τίτλων κάποιου ιδιώτη, του Ελληνι- η επίκληση και, σε περίπτωση αμφισβητήσεως, απόδει-
κού Δημοσίου ή οιουδήποτε νομικού ή φυσικού ξη της κτήσεως της κυριότητας από το Δημόσιο κατά
προσώπου, ανήκουν στην επιχώριον ή εγχώριον5 έναν από τους τρόπους κτήσεως κυριότητας που προ-
περιουσία της κάθε νήσου. βλέπονται από τον Ιόνιο Αστικό Κώδικα6 ή από τις
Με βάση την υπ’ αριθ. 721/1991 Γνωμοδότηση 23.2.1946 από τον Αστικό Κώδικα ή από κάποιον ειδικό
του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους, «στα Ε- νόμο. Αφού λοιπόν στα Επτάνησα, τα Κύθηρα και Αντι-
πτάνησα, πριν από την ένωσή τους με την Ελλάδα, δεν κύθηρα δεν ισχύει το τεκμήριο κυριότητας υπέρ του Δη-
υπήρχαν δημόσια δάση και δασικές εκτάσεις ως ιδιοκτη- μοσίου επί των ευρισκομένων σ’ αυτά δασών και δασι-
σία του Ηνωμένου Κράτους των Ιονίων Νήσων, ώστε κών ή χορτολιβαδικών εκτάσεων, έπεται ότι το Δημόσιο
να περιέλθουν κατά διαδοχή, με την ένωση το έτος πρέπει να διαχειρίζεται ως δημόσια μόνον τα δάση και
1864, στο Ελληνικό Δημόσιο … Έτσι, δημόσια κτή- τις δασικές ή χορτολιβαδικές εκτάσεις για τις οποίες έχει
ματα και μάλιστα δάση και δασικές ή χορτολιβα- νόμιμους τίτλους κυριότητας …»7.
δικές εκτάσεις, ως ιδιοκτησία του Ηνωμένου 2.- Το καθεστώς αυτό διατηρήθηκε και μετά
Κράτους των Ιονίων Νήσων, δεν υπήρχαν, ούτε την ένωση της Επτανήσου με την Ελλάδα (1864),
προβλέπονται στο παραπάνω Σύνταγμα (του 1817) … με το νόμο ΡΝ/1866 «περί εισαγωγής εν Επτανή-
Επομένως επί των δασών και δασικών ή χορτολιβαδι- σω της εν τω λοιπώ Βασιλεία ισχυούσης νομοθε-
κών εκτάσεων των Επτανήσων, το Ελληνικό Δημόσιο σίας», ο οποίος (βλ. άρθρα 10-15) διατήρησε και
δεν έχει δικαίωμα κυριότητας, αφού κατά την ένωση αυ- αναγνώρισε ρητώς τις εγχώριες περιουσίες των
_________ Ιονίων νήσων και ανέθεσε απλώς τη διοίκηση
τους (βλ. άρθρ. 11) σε επιτροπή, μέχρις ότου ι-
ίδια εγχώρια τοπική Κυβέρνηση, αποτελούμενη από
τον Έπαρχο και το Επαρχικό Συμβούλιο, η οποία
διαίτερος νόμος για κάθε μέσο ρυθμίσει τη δια-
(εγχώρια Κυβέρνηση κάθε νήσου) υπό την επίβλεψη νομή τους «κατά δήμους».
του Άγγλου τοποτηρητή κάθε νήσου ασκούσε διοίκηση Πράγματι μετά το νόμο αυτό, εκδόθηκαν ι-
εν γένει στην νήσο και είχε την δημόσια οικονομία και διαίτεροι νόμοι για τα περισσότερα από τα Ιόνια
διαχείριση. νησιά με βάση τους οποίους οι εγχώριες περιουσί-
4. Στην πραγματικότητα τελούσε υπό την αποικιακή ες αυτών διαλύθηκαν και διανεμήθηκαν κατά δή-
διοίκηση του Βρετανού Αρμοστού. μους και επαρχίες ανάλογα με τον πληθυσμό
5
Η έννοια της εγχώριας περιουσίας των Επτανήσων
τους, χωρίς όμως τα επί μέρους στοιχεία των
διατηρήθηκε και στις διατάξεις του Καλλικράτη: Σύμφωνα
με την παρ. 15 του άρθρου 283 του Ν.3852/2010 ορίζεται _________
ότι το Ν.Π.Δ.Δ «Εγχώριος Περιουσία Κυθήρων και 6
Ο Ιόνιος Kώδικας, ο οποίος είναι ο πρώτος Αστικός
Αντικυθήρων» εξακολουθεί να ασκεί τις αρμοδιότητες του Κώδικας της νεώτερης Ελλάδας, με ισχύ από 1-5-1841
σύμφωνα με την ειδική νομοθεσία που καθορίζει την μέχρι το 1946.
λειτουργία του. 7.Βλ. και γνωμοδότηση ΝΣΚ 336/2000.
2017 ΝΟΜΙΚΟ ΒΗΜΑ 3

περιουσιών αυτών να περιέλθουν στο Ελληνικό νες περιοχές που όλη η ιδιοκτησία της γης ανήκε
Δημόσιο. στον Σουλτάνο κατά παραχώρηση του οποίου
Έτσι για τη Λευκάδα, τη Ζάκυνθο, την Κεφαλ- συνίστατο κάθε ιδιοκτησία. Στην υπό τους Οθω-
ληνία και την Κέρκυρα, εκδόθηκαν, αντίστοιχα, μανούς υπόδουλη Ελλάδα, η μη ιδιωτική περιου-
οι νόμοι: ο ν. ΥΙΓ/1871 για την Ζάκυνθο, ο ν. σία ανήκε στο Τουρκικό Κράτος και στο Ελληνικό
ΨΙ/1878 για την Κεφαλληνία, ο ν. ΨΞΣΤ/1879 ως διάδοχο του .
για την Λευκάδα, ο ν. ΑΦΙ/1887 για την Κέρκυρα 4.- Μετά την εισαγωγή από 1.7.1866 στις Ιόνιες
(η διαχείριση της εγχωρίου περιουσίας της οποίας νήσους της Ελληνικής Νομοθεσίας με τον ν. ΡΝ
είχε ρυθμισθεί ειδικότερα με το ν. ΣΟΕ/1868 "περί της 30.1.186610 (άρθρο 1 και 211 αυτού), από την
της διαχειριστικής επιτροπής της κοινής της νή- οποία (ημερομηνία) έπαυσε η ισχύς της νομοθεσί-
σου Κερκύρας περιουσίας"), και ο ν. 2355/1920 ας του Ιονίου Κράτους, η διοίκηση της περιουσίας
για τα Κύθηρα8. Ανάλογος, όμως, νόμος δεν εκ- καθεμίας νήσου (εγχωρίου) ανατέθηκε σε Επιτρο-
δόθηκε για την Ιθάκη και τους Παξούς, ίσως λό- πή, των εισοδημάτων από την περιουσία καθεμίας
γω της περιορισμένης εκτάσεως της εγχώριας νήσου διανεμομένων στους Δήμους της αναλόγως
περιουσίας των νήσων αυτών. [πρβλ. ΣτΕ του πληθυσμού καθεμίας (άρθρα. 10, 11, 13, 14
1956/1986 ΣτΕ.ΑΡΜ/1987 (610), ΝΟΒ/1987 νόμου.PN/1866).
(419)]. 5.1- Άρθρο 37 Νόμου υπ’ αριθ. 4280/2014 Τεκ-
3.- Ουδεμία μνεία γίνεται περί περιουσίας του μήριο κυριότητας δημοσίου11:
Κράτους στις παραπάνω συνθήκες της Επτανήσου Τα δάση12 κατά τεκμήριο είναι δημόσια μέχρι
Πολιτείας και μετέπειτα Ιονίου Κράτους, ώστε αυ- της αναγνώρισης των ως ιδιωτικών. Το τεκμήριο
τή, μετά την δια της συνθήκης του Λονδίνου ένω- τούτο της κυριότητας του Ελληνικού Δημοσίου
ση της Επτανήσου με το Ελληνικό Κράτος το έτος ανάγεται στο σύστημα της οθωμανικής νομοθεσί-
1864, να περιέλθει κατά διαδοχή στο Ελληνικό ας, και πηγάζει από τη Σύμβαση της Κωνσταντι-
Δημόσιο, ενώ αντίθετα στην συνθήκη της 4/16.6. νουπόλεως (9.7.1832), τα Πρωτόκολλα του Λονδί-
1830 περί ανεξαρτησίας της Ελλάδος γίνεται ειδι- νου (6.6.1830 και 7.7.1830) και την από 28.3.1835
κή μνεία περί εκκλησιαστικών ή δημοσίων υπό το Ελληνοτουρκική Σύμβαση κυρίως δε από το β.δ.
Οθωμανικό σύστημα ιδιοκτησιών οι οποίες θα της 17.11.1836 «περί ιδιωτικών δασών» με το ο-
ανήκουν αυτοδικαίως στην Κυβέρνηση της Ελλά- ποίο, σε πλήρη αρμονία προς τα οριζόμενα στο
δος9. Πρωτόκολλο του Λονδίνου, επιβάλλεται ο κατά
Σημειώνεται ότι τα επτά νησιά του Ιονίου, α- τεκμήριο χαρακτηρισμός όλων των εκτάσεων που
ποτέλεσαν αρχικά τμήμα της Βυζαντινής Αυτο- αποτελούν δάση ως δημοσίων. Το ως άνω τεκμή-
κρατορίας, δεν υποδουλώθηκαν από την Οθωμα- ριο γίνεται παγίως δεκτό από τη νομολογία μέχρι
νική Αυτοκρατορία, αλλά από τους Βενετούς από σήμερα (βλ. ενδεικτικά ΑΠ 701/78, 76/87,
τα μέσα του 14ου ως τα τέλη του 18ου αιώνα και 426/87, 191/97, κ.α.). Παρόμοιο τεκμήριο ισχύει
μετά από τους Γάλλους και τελικά από τους Άγ- και για τις μεταγενέστερα απελευθερωθείσες «νέες
γλους. Σ’ όλη τη περίοδο αυτή, η διαχείριση της χώρες» (ΑΠ 523/2000 αλλά και 956/90 που ανα-
γης μιας περιοχής δεν ανήκε στην εξουσία του κε- γνωρίζει ανάλογο τεκμήριο και για τα λιβάδια)
ντρικού κράτους αλλά στους τοπικούς άρχοντες εκτός από τα Ιόνια Νησιά, όπου για την απόδει-
σε αντίθεση με όσα ίσχυαν στις τουρκοκρατούμε-
_________
_________ 10. Ο ΑΠ με την απόφαση 61/1897 (Τμ. Α΄ ΘΘ΄ 228)
8 συνήγαγε το συμπέρασμα ότι η μη ιδιωτική κτήση την
Και ο ν 1416/1984 άρθρο 84.Στο σχέδιο νόμου α- οποία καθόρισε η Γ΄ Πράξη της Η΄ Γερουσίας του 1845
ποκαθίστατο πλήρως ο θεσμός της Επιτροπής Εγχώριας στο άρθρο 18 ανήκει στην εγχώρια περιουσία κάθε
Περιουσίας σε όλα τα Επτάνησα, δυστυχώς η ρύθμιση νήσου (βλ. και γνωμοδότηση ΝΣΚ 197/67 - φύλλο 3ο).
περιορίσθηκε μόνο στα Κύθηρα και Αντικύθηρα, μετά 11. Βλ. ΑΠ 148/2016.
ανοίκεια παρέμβαση των γραφειοκρατών της Διεύθυν- 12. Τα δημόσια δάση αποτελούν δημόσια αγαθά και
σης Δημόσιων Κτημάτων στην τότε πολιτική Ηγεσία. ανήκουν στη δημόσια κτήση είτε ως ιδιόχρηστα, όταν
9. Βλ άρθρο για την Επιχώριο Περιουσία στα Επτά- εξυπηρετούν τη δασολογική έρευνα και διδασκαλία,
νησα του Η λ ί α Μ α ρ σ έ λ ο υ σε http://www.egho- είτε ως κοινόχρηστα, όταν είναι ελεύθερη η χρήση τους
rios. gr/wp-content/uploads/2012/08/EgxoriosRes. pdf από το κοινό (ΣτΕ 805/2016).
4 ΝΟΜΙΚΟ ΒΗΜΑ τόμος 65

ξη της κυριότητας του Δημοσίου επί δάσους Άρειου Πάγου ότι: « προκειμένου περί Δασών και
απαιτείται επίκληση και απόδειξη της κτήσεως δασικών εκτάσεων που βρίσκονται στα Επτάνη-
του (ΑΠ 340/85). σα, δεν ισχύει, σύμφωνα με όσα αναφέρθηκαν στη
5.2.- Το άρθρο 62 του ν. 998/1979 αντικατα- νομική σκέψη, το τεκμήριο κυριότητας υπέρ του
στάθηκε από το άρθρο 37 του Νόμου υπ’ αριθ. Δημοσίου και έτσι η από το Δημόσιο επίκληση και
4280 (ΦΕΚ Α 08/08/2014) ως εξής: σε περίπτωση αμφισβήτησης, απόδειξη της δασι-
«Περιβαλλοντική αναβάθμιση και ιδιωτική κής μορφής της διεκδικούμενης έκτασης, δεν αρ-
πολεοδόμηση - Βιώσιμη ανάπτυξη οικισμών Ρυθ- κεί προς θεμελίωση δικαιώματος κυριότητας τού-
μίσεις δασικής νομοθεσίας και άλλες διατάξεις»: του επ’ αυτής, αλλά απαιτείται απόδειξη της κτή-
«Βάρος απόδειξης - Ειδική αναγνώριση κατα- σης κυριότητας με έναν από τους προβλεπόμε-
τμήσεων επί των πάσης φύσεως αμφισβητήσεων ή νους από τον Ιόνιο Αστικό Κώδικα η από τον Α-
διενέξεων ή δικών μεταξύ του Δημοσίου, είτε ως στικό Κώδικα [μετά την 23.2.1946] τρόπους κτή-
ενάγοντος είτε ως εναγομένου είτε ως αιτούντος σης κυριότητας. Για τους λόγους αυτούς απορρί-
είτε ως καθ` ου ή αίτηση, και φυσικού ή νομικού πτεται η αίτηση του Ελληνικού Δημοσίου, για α-
προσώπου, το οποίο προβάλλει ή αξιώνει οποιο- ναίρεση της υπ’ αριθ. 622/2009 αποφάσεως του
δήποτε δικαίωμα, εμπράγματο ή μη, επί των δα- Εφετείου Πατρών».
σών, των δασικών εκτάσεων το ως άνω φυσικό ή
νομικό πρόσωπο οφείλει να αποδείξει την παρ’ 6.- Συμπέρασμα
αυτώ ύπαρξη του δικαιώματος του13. Κατ’ εξαίρε-
ση η διάταξη αυτή δεν ισχύει στις περιφέρειες 6.1.-Το Ελληνικό Δημόσιο δεν έχει δικαίωμα
των Πρωτοδικείων των Ιονίων Νήσων….» επί των δασών της Επτανήσου14, διότι δ ε ν έ -
5.3.-Έχει κριθεί με την 929/2015 ΑΠ ότι: «… λαβε τίποτα από την επιχώριο περιο υ-
επί των στην Επτάνησο Δασών, δεν μπορεί να σ ί α μ ε τ ά τ η ν Έ ν ω σ η α υ τ ή ς και επομένως
έχει εφαρμογή του υπέρ του Ελληνικού Δημοσί- και εκ του λόγου αυτού δεν έχει εφαρμογή εν
ου τεκμήριο κυριότητας, που θεσπίστηκε από το προκειμένω το από 16.11.1836 β.δ. «περί ιδιωτι-
β.δ. της 16.11.1836 «περί ιδιωτικών δασών», με κών δασών» και το εξ αυτού, κατά τα εκτεθέντα
το άρθρο 1 σε συνδυασμό προς τα άρθρα 2 και 3 στην αρχή τεκμήριο κυριότητας υπέρ του Δη-
του οποίου αναγνωρίστηκε η κυριότητα του Δη- μοσίου επί των δασών (βλ. και ΑΠ 340/1985 ΝοΒ
μοσίου επί των αποτελουσών δάση εκτάσεων, από 34. 76,ΑΠ929/2015,ΑΠ957/2015,ΑΠ 2243/2014,ΑΠ
την έναρξη της ισχύος του, με εξαίρεση τα δάση, 1738/2012)15.
τα οποία προ της ενάρξεως του απελευθερωτικού Σημειωτέον ότι η ως άνω εκτεθείσα ερμηνευ-
αγώνα ανήκουν σε ιδιώτες βάσει εγγράφου απο- τική άποψη περί μη ισχύος του τεκμηρίου κυ-
δείξεως της Τουρκικής Αρχής, ή σε ιδιωτικά χω- ριότητας υπέρ του Δημοσίου επί των κειμένων
ριά, των οποίων οι τίτλοι ιδιοκτησίας θα αναγνω- στις Ιονίους νήσους δασών και εν γένει δασι-
ρίζονταν από την επί των Οικονομικών Γραμμα- κών διατάξεων καθιερώθηκε και νομοθετικώς
τεία, στην οποία έπρεπε να υποβληθούν εντός του με το άρθρο 62§1 εδ. β΄ του ν. 998 της 28/29.12.
έτους από τη δημοσίευση του β.δ. αυτού. Τούτο 1979 «περί προστασίας των δασών και των δα-
άλλωστε καθιερώθηκε νομοθετικώς με το άρθρο 62 σικών εν γένει εκτάσεων της χώρας», στο οποίο
§ 1 εδ. β΄ του ν. 998/1979 «Περί προστασίας των ορίζεται, ότι το κατά την § 1 εδ. α΄ του εν λόγω
δασών ...», στο οποίο ορίζεται ότι: «Κατ’ εξαίρεσιν άρθρου τεκμήριο κυριότητας υπέρ του Δημοσίου
η διάταξις της § 1 εδ. α΄ του ίδιου άρθρου (που
καθιερώνει τεκμήριο κυριότητας υπέρ του Δημο- _________
σίου επί των δασών και των εν γένει δασικών ε- 14. Βλ. Π. Κ ο ρ ι α τ ο π ο ύ λ ο υ -Α γ γ ε λ ή , «Το
κτάσεων) δεν ισχύει εις τας περιφερείας των Πρω- ιδιοκτησιακό καθεστώς των δασικών κτημάτων μετά
τοδικείων των Ιονίων νήσων...» (βλ. και ΑΠ 2243/ την ένωση των Ιονίων νήσων με την Ελλάδα.» σε ΝοΒ
2014). 1999, 1498.
5.4.- Έχει κριθεί με την Απόφαση 1738/2012 15. Βλ. Μελέτη Π ι ε ρ ρ ί ν α ς Κ ο ρ ι α τ ο π ο ύ λ ο υ -
Α γ γ ε λ ή «Το ιδιοκτησιακό Καθεστώς των Δασικών
_________ Κτημάτων Μετά την Ένωση των Ιονίων Νήσων με την
13. Βλ. ΑΠ 148/2016. Ελλάδα» σε ΝοΒ 1999, 1498-1503.
2017 ΝΟΜΙΚΟ ΒΗΜΑ 5

επί των δασών και εν γένει δασικών εκτάσεων16 νήκουν στο Δημόσιο17 (βλ ΑΠ 957/2015, ΕφΠατ
«δεν ισχύει στις περιφέρειες των Πρωτοδικείων 541/2009 (ΑχΝομ 2010/166).
των Ιονίων Νήσων, της Κρήτης και των νομών Εκ των ανωτέρω διατάξεων σαφώς συνάγεται
Λέσβου, Σάμου, Χίου και των νήσων Κυθήρων, ότι τα κατά την εισαγωγή του νόμου αυτού υπάρ-
Αντικυθήρων και Κυκλάδων». χοντα αδέσποτα που περιήλθαν ex lege στο Δη-
Συνεπώς, προκειμένου περί δασών κειμένων μόσιο στο οποίο περιέρχονται και τα εκάστοτε
στα Επτάνησα, μόνη η επίκληση και απόδειξη καθιστάμενα αδέσποτα ακίνητα (εγκαταλελειμμέ-
από το Δημόσιο της δασικής μορφής της διεκδι- να από τους ιδιοκτήτες) καθώς και εκείνα όσων οι
κούμενης εκτάσεως δεν αρκεί να θεμελιώσει το δι- ιδιοκτήτες αποβιώνουν χωρίς διαθήκη και κληρο-
καίωμα κυριότητας του επ’ αυτής, αλλά πρέπει νόμους.
αυτό σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση να επικα- Με το άρθρο 44 ΕισΝΑΚ ο εν λόγω νόμος «πε-
λείται και σε περίπτωση αμφισβητήσεως να απο- ρί διακρίσεως κτημάτων» καταργήθηκε, αντ’ αυ-
δεικνύει, ότι κατέστη κύριο με έναν από τους τρό- τού δε από της εισαγωγής του Αστικού Κώδικα,
πους κτήσεως κυριότητας που προβλέπεται από ισχύει η αποδίδουσα όμοιο δίκαιο διάταξη του
τον Ιόνιο Κώδικα ή τον Αστικό Κώδικα ή από ει- άρθρου 972 ΑΚ με την οποία ορίζεται ότι τα «α-
δικούς νόμους (βλ. ΑΠ 340/1985). δέσποτα ακίνητα καθώς και οι περιουσίες όσων
αποβιώνουν χωρίς κληρονόμους ανήκουν στο
6.2.-Τα αδέσποτα ακίνητα ανήκουν στο Δημόσιο δημόσιο».

Κατά το άρθρο 2063 του Ιόνιου Πολιτικού Κώ-

δικα για την απόκτηση κυριότητας με έκτακτη
χρησικτησία απαιτείται διακατοχή συνεχής, α-
διάκοπη, ειρηνική, δημόσια, αναμφίβολη και επί
λόγω κυριότητος.
Από τα παραπάνω στοιχεία ο όρος «αναμφί-
βολη διακατοχή» ανταποκρίνεται προς τον χρη-
σιμοποιούμενο σήμερα όρο της καλόπιστης νο-
μής.
Κατά τα άρθρα 2, 13, 14 και 16 του περί δια-
κρίσεως κτημάτων νόμου της 21.6.1837, ισχύοντος
στις Ιονίους νήσους μετά την έκδοση του νόμου
ΡΝ/1866 με το άρθρο 2 του οποίου καταργήθη-
καν τα έχοντα το ίδιο αντικείμενο άρθρα 402-409
του Ιονίου Πολιτικού Κώδικα, δημόσια κτήματα
είναι όσα ανήκουν στην Επικράτεια, όλα τα παρ`
ιδιωτών ή κοινοτήτων, μη δεσποζόμενα, δηλαδή
όλα τα αδέσποτα και τα κτήματα των αποθανό-
ντων ακλήρων ή εγκαταλελειμμένα από τους
κληρονόμους, επί των οποίων δεν υπάρχουν απο-
δεδειγμένες απαιτήσεις άλλων και συνεπώς και τα
αδέσποτα δάση και εν γένει δασικές εκτάσεις α-

_________
16. Βλ. αριθ. 34/1990 του Πολυμελούς Πρωτοδικείου
_________
17
Κεφαλληνίας, 1098/1992 του Εφετείου Πατρών και Βλ. άρθρα 423,424 και 425 του Ιονίου Αστικού
151/2011 του Μονομελούς Πρωτοδικείου Κεφαλληνίας, Κώδικος του 1841 και απόφαση 50/1976 Μονομελούς
ΑΠ 340/1985. Πρωτοδικείου Ζακύνθου.
(1) Αριθμός 11/2019

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

(Α` ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ)

Αναγνωριστική αγωγή κυριότητας ακινήτου. Ιδιοκτησιακό

εδαφικών εκτάσεων στα Επτάνησα μετά την απελευθέρωση της
Ελλάδας από την Οθωμανική κυριαρχία. Δεν περιήλθαν ποτέ στην
κυριότητα του Ελληνικού Δημοσίου μη εφαρμοζόμενου εν
προκειμένω του οριζόμενου στο β.δ. της 16.11.1836 τεκμηρίου
κυριότητας υπέρ αυτού σε δασικές εκτάσεις λοιπών περιοχών της
Ελλάδας. Για την θεμελίωση δικαιώματος κυριότητας επί αυτών
από το Δημόσιο όφειλε αυτό να επικαλεστεί και αποδείξει τον
δασικό χαρακτήρα αυτών αλλά και κτήση κυριότητας σε αυτά
βάσει του Ιόνιου ή μετέπειτα του Ελληνικού Αστικού Κώδικα.
Όροι κτήσης κυριότητας επί ακινήτου βάσει εκτάκτου
χρησικτησίας κατά τον Ιόνιο Αστικό Κώδικα. Ορισμένο σχετικής
αγωγής στην δεδομένη περίπτωση. Έννοια και διάκριση μεταξύ
αδέσποτων και εγκαταλελειμμένων ακινήτων που ανήκουν στην
κυριότητα του Ελληνικού Δημοσίου κατ΄ άρθρο 972 ΑΚ. Όροι
χαρακτηρισμού ακινήτου ως εγκαταλελειμμένου και κατηγορίες
αυτών. Η ιδιότητα αυτή μπορεί να είναι και επιγενόμενη λόγω
παραίτησης του αρχικού ιδιοκτήτη από το δικαίωμα της
κυριότητας επί του ακινήτου. Προϋποθέσεις για την νομότυπη ως
άνω παραίτηση. Ορθώς το εφετείο εξαφάνισε την πρωτόδικη
απόφαση και δέχθηκε την αγωγή των αναιρεσιβλήτων καθότι
απεδείχθη ότι κατέστησαν κύριοι του επίδικου ακινήτου βάσει
εκτάκτου χρησικτησίας σε αντίθεση με το αναιρεσείον που δεν
απέδειξε καθ οιονδήποτε τρόπο κτήση κυριότητας επί του ιδίου
ακινήτου ούτε ότι αυτό ήταν αδέσποτο. Απορρίπτει αναίρεση
κατά της 206/2016 απόφασης του Μονομελούς Εφετείου Πατρών.

1
 Αριθμός 11/2019

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

…………………..

«1. Με την κρινόμενη αίτηση αναίρεσης προσβάλλεται η 206/2016

τελεσίδικη απόφαση του Μονομελούς Εφετείου Πατρών που
δίκασε κατ` έφεση εξαφάνισε εν μέρει, ως προς τη διάταξη της για
τα δικαστικά έξοδα, την 34/2014 απόφαση του Μονομελούς
Πρωτοδικείου Κεφαλληνίας, τακτικής διαδικασίας, που δέχθηκε
ως ουσιαστικά βάσιμη αναγνωριστική κυριότητας ακινήτου
αγωγή των αναιρεσιβλήτων κατά του αναιρεσείοντος Ελληνικού
Δημοσίου. Η αίτηση ασκήθηκε νομότυπα και εμπρόθεσμα (άρθρ.
552, 553, 556, 558,564, 566§1 Κ.Πολ.Δ). Είναι συνεπώς παραδεκτή
(άρθρ. 577§1 Κ.Πολ.Δ) και πρέπει να ερευνηθεί ως προς το
παραδεκτό και βάσιμο των λόγων της (άρθρ. 577§3 Κ.Πολ.Δ).

2. Από το συνδυασμό των ορισμών του από 13/29 Δεκεμβρίου

1817 "Συντάγματος του Ηνωμένου Κράτους των Ιονίων Νήσων"
(Κεφ. Α άρθρο 2 Κεφ. Δ Τμήμα α` άρθρο 1, 2, 4 και 6 και Τμήμα β`
άρθρο 6) των από 6 Ιουνίου και 7 Ιουνίου 1830 Πρωτοκόλλων του
Λονδίνου, της από 9 Ιουλίου 1832 συνθήκης της
Κωνσταντινουπόλεως του ν. ΡΝ/1866 "περί εισαγωγής εν
Επτανήσω της εν τω λοιπώ Βασιλείω ισχυούσης νομοθεσίας"
(άρθρο 10.11.13 και 14) του ν. ΣΟΕ/1868 και του ΝΑΦΙ/1887,
συνάγεται ότι επί των στην Επτάνησο δασών το Ελληνικό
Δημόσιο δεν έχει δικαιώματα κυριότητας, αφού κατά την ένωση
αυτής με την Ελλάδα, ουδέν έλαβε, ούτε σαν διάδοχο του
Ηνωμένου Κράτους των Ιονίων Νήσων, το οποίο δεν είχε δημόσια
κτήματα και μάλιστα δάση στην ιδιοκτησία του, ούτε στη
συνέχεια από την επιχώριο (ή εγχώρια ή κοινή) καθεμιάς Νήσου
περιουσία δεδομένου ότι αυτή διανεμήθηκε μεταξύ των δήμων
καθεμιάς Νήσου. Πράγματι δε, περί της, διανομής των εγχωρίων
περιουσιών του ν. ΡΝ/1866 μερίμνησαν ακολούθως ο ν. ΥΙΓ/1871
για την Ζάκυνθο, ο ν. ΨΙ/1878 για την Κεφαλληνία, ο ν. ΨΞΣΤ/1879
για την Λευκάδα, ο ν. ΑΦΙ/1887 για την Κέρκυρα (η διαχείριση της
εγχωρίου περιουσίας της οποίας είχε ρυθμισθεί ειδικότερα με το
ν. ΣΟΕ/1868 "περί της διαχειριστικής επιτροπής της κοινής της
νήσου Κερκύρας περιουσίας"), και ο ν. 2355/1920 για τα Κύθηρα.

2
 Συνεπώς, επί των στην Επτάνησο Δασών, δεν μπορεί να έχει
εφαρμογή του υπέρ του Ελληνικού Δημοσίου τεκμήριο
κυριότητας, που θεσπίστηκε από το β.δ. της 16-11-1836 "περί
ιδιωτικών δασών", με το άρθρο 1 σε συνδυασμό προς τα άρθρα 2
και 3 του οποίου αναγνωρίστηκε η κυριότητα του Δημοσίου επί
των αποτελουσών δάση εκτάσεων, από την έναρξη της ισχύος
του, με εξαίρεση τα δάση, τα οποία προ της ενάρξεως του
απελευθερωτικού αγώνα ανήκουν σε ιδιώτες βάσει εγγράφου
αποδείξεως της Τουρκικής Αρχής, ή σε ιδιωτικά χωριά, των
οποίων οι τίτλοι ιδιοκτησίας θα αναγνωρίζονταν από την επί των
Οικονομικών Γραμματεία, στην οποία έπρεπε να υποβληθούν
εντός του έτους από τη δημοσίευση του β.δ. αυτού. Τούτο
άλλωστε καθιερώθηκε νομοθετικώς με το άρθρο 62 παρ. 1 εδαφ.
β` του Ν. 998/1979 "Περί προστασίας των δασών...", στο οποίο
ορίζεται ότι: "Κατ` εξαίρεσιν η διάταξις της παρ. 1 εδαφ. α` του
ίδιου άρθρου (που καθιερώνει τεκμήριο κυριότητας υπέρ του
Δημοσίου επί των δασών και των εν γένει δασικών εκτάσεων) δεν
ισχύει εις τας περιφερείας των Πρωτοδικείων των Ιονίων
νήσων...".

Συνεπώς, προκειμένου περί δασών στα Επτάνησα μόνη η υπό του

Δημοσίου επίκληση και σε περίπτωση αμφισβήτησης, απόδειξη
της δασικής μορφής της διεκδικούμενης έκτασης, δεν αρκεί προς
θεμελίωση δικαιώματος κυριότητας επ` αυτής, αλλά απαιτείται,
προς παραδοχή τέτοιας κυριότητας του Δημοσίου, η επίκληση και
σε περίπτωση αμφισβήτησης, απόδειξη της κτήσεως κατά έναν
από τους προβλεπόμενους από τον Ιόνιο Αστικό Κώδικα ή από τις
23-2-1946, του Αστικού Κώδικα, ή ενδεχομένως κάποιου ειδικού
νόμου, τρόπου κτήσεως κυριότητας (ΑΠ 957/2015, ΑΠ 340/1985).
Περαιτέρω κατά το άρθρο 51 ΕισΝΑΚ, η απόκτηση κυριότητας ή
άλλου εμπράγματου δικαιώματος πριν από την εισαγωγή του
Αστικού Κώδικα κρίνεται κατά το δίκαιο που ίσχυε όταν έγιναν τα
πραγματικά γεγονότα για την απόκτησή τους. Έτσι από το
συνδυασμό των διατάξεων των άρθρων 593, 2092 και 2063 του
Ιονίου Αστικού Κώδικα, που εφαρμόζονται σύμφωνα με τα άρθρα
64 και 65 του ΕισΝΑΚ στην έκτακτη χρησικτησία, όταν αυτή
συμπληρώνεται πριν την εισαγωγή του ΑΚ ή μετά την εισαγωγή
του ΑΚ, πριν όμως συμπληρωθεί εικοσαετία, προς κτήση
κυριότητας ακινήτου με παραγραφή (έκτακτη χρησικτησία),

3
απαιτείται διακατοχή συνεχής, αδιάκοπος, ειρηνική, δημοσία,
αναμφίβολος και επί λόγω κυριότητας για μια τριακονταετία.
Εξάλλου, κατά τη διάταξη του άρθρου 1095 του Ιονίου Α.Κ., ο
αποκτών με καλή πίστη και "δικαίω λόγω" ακίνητο, παραγράφει
την κυριότητα αυτού διά της παρελεύσεως δεκαετίας, αν ο
αληθής κύριος κατοικεί στη νήσο ή τα εξαρτήματα αυτής, όπου
κείται το ακίνητο, διά παρελεύσεως δε είκοσι ετών αν κατοικεί
εκτός της ως άνω νήσου ή των εξαρτημάτων αυτής. Από τις
ανωτέρω διατάξεις προκύπτει ότι προς κτήση της κυριότητας
ακινήτου στα νησιά του Ιονίου διά τριακονταετούς παραγραφής,
αφ` ενός μεν η καλή πίστη του διακατέχοντος είναι αδιάφορη,
διότι διαφορετικά θα περιλαμβάνονταν και στο άρθρο 2063 του
Ιονίου ΑΚ οι όροι καλή πίστη, οι οποίοι περιέχονται στο άρθρο
2095 αυτού, αφ` ετέρου δε, απαιτείται διακατοχή συνεχής και
αδιάκοπος, ειρηνική, ήτοι ήσυχη και απηλλαγμένη βίας, δημόσια,
ήτοι φανερώς ασκούμενη έναντι εκείνων, οι οποίοι έχουν
συμφέρον να γνωρίζουν (για να αντιλέξουν) την ενέργεια των
πράξεων διακατοχής, αναμφίβολος, ήτοι ασκούμενη όχι με
πράξεις, που επιδέχονται διπλή ερμηνεία ως προς το χαρακτήρα
τους και επί λόγω κυριότητας, ήτοι ασκούμενη με διάνοια κυρίου.
Τα στοιχεία αυτά, προκειμένου για κτήση κυριότητας σε ακίνητο
υπό την ισχύ του Ιονίου ΑΚ με παραγραφή (έκτακτη χρησικτησία)
πρέπει να αναφέρονται, κατ` άρθρο 216 ΚΠολΔ, στην αγωγή,
διαφορετικά αυτή είναι αόριστη (ΑΠ 957/2015,ΑΠ 384/2010, ΑΠ
1346/2010). Εξ` άλλου κατά τα άρθρα 2, 13, 14 και 16 του περί
διακρίσεως δημοσίων κτημάτων του νόμου της 21.6.1837, που
ίσχυε στα Ιόνια Νησιά μετά την έκδοση του ν. ΡΝ/1866, με το
άρθρο 2 του οποίου καταργήθηκαν τα έχοντα το ίδιο αντικείμενο
άρθρα 402 - 409 του Ιόνιου Πολιτικού Κώδικα, δημόσια κτήματα
είναι όσα ανήκουν στην Επικράτεια, όλα τα από ιδιώτες ή
Κοινότητες μη δεσποζόμενα, δηλαδή όλα τα αδέσποτα και τα
κτήματα των αποθανόντων ακλήρων ή εγκαταλελειμμένα από
τους κληρονόμους κτήματα, επί των οποίων δεν υπάρχουν άλλων
αποδεδειγμένες απαιτήσεις και συνεπώς και τα αδέσποτα δάση
και εν γένει δασικές εκτάσεις ανήκουν στο Δημόσιο (ΑΠ 957/2015,
ΑΠ 1478/2000). Από τις διατάξεις αυτές σαφώς συνάγεται ότι τα
κατά την εισαγωγή του νόμου αυτού υπάρχοντα αδέσποτα
περιήλθαν ex lege οτο Δημόσιο, στο οποίο περιέρχονται και τα
εκάστοτε καθιστάμενα αδέσποτα ακίνητα εγκαταλελειμμένα από
τους ιδιοκτήτες) καθώς και εκείνα των αποβιωσάντων χωρίς
διαθήκη και κληρονόμους. Έπεται ότι τα αδέσποτα ακίνητα πρέπει

4
να διακρίνονται από τα εγκαταλελειμμένα, τα οποία
εξακολουθούν να ανήκουν στην κυριότητα κάποιου προσώπου
αλλά ο κύριος αυτών εγκατέλειψε τη νομή ή κατοχή τους
(δεδομένου ότι η κυριότητα ως απεριόριστο δικαίωμα
περιλαμβάνει ακόμα και την ευχέρεια του κυρίου να μην κάνει
καμία χρήση του ακινήτου) και είτε ουδείς τα κατέχει είτε κάποιος
τρίτος τα κατέλαβε και τα κατέχει, χωρίς όμως ο κύριος να
ασκήσει αγωγή κατά του κατόχου αυτού καθώς αυτά είναι
δυνατόν να επανέλθουν στην ενεργό κυριότητα των εγκαίρως
εμφανιζομένων ιδιοκτητών, είτε περιέρχονται στην κυριότητα
των αληθώς και νομίμως χρησιδεσποσάντων αυτά, είτε τέλος
καταλαμβάνονται από το δημόσιο προς δεκαετή διαχείριση, κατά
τους όρους του σχετικού άρθρου 334 του α.ν. 1539/1938. Με το
άρθρο 49 του ΕισΝΑΚ ο εν λόγω νόμος "περί διακρίσεως
κτημάτων" καταργήθηκε, αντ` αυτού δε ισχύει η αποδίδουσα
όμοιο δίκαιο διάταξη του άρθρου 972 ΑΚ, με την οποία ορίζεται
ότι τα αδέσποτα ακίνητα καθώς και οι περιουσίες όσων πεθαίνουν
χωρίς κληρονόμους ανήκουν στο Δημόσιο. Τέλος κατά το
σύστημα του προαναφερόμενου νόμου "περί διακρίσεως
κτημάτων" καθώς και εκείνο του Αστικού Κώδικα, τα αδέσποτα
ακίνητα διακρίνονται: α) σε εκείνα τα οποία δεν υπήρξαν ποτέ
στην κυριότητα κανενός, δηλ. τα εξ αρχής αδέσποτα και β) σε
εκείνα τα οποία έγιναν μεταγενέστερα αδέσποτα με εγκατάλειψη
του προηγουμένου κυρίου, οπότε, για το νομότυπο της
εγκατάλειψης αυτής απαιτείται μονομερής δήλωση του κυρίου με
συμβολαιογραφικό έγγραφο ότι παραιτείται από την κυριότητα
επί ορισμένου ακινήτου και μεταγραφή αυτής, δοθέντος ότι
υπόκειται δικαιοπραξία που περιέχει κατάργηση της κυριότητας.

Ειδικότερα, από το συνδυασμό των διατάξεων των άρθρων 369,

966 - 968, 972, 1033, 1134, 1169, 1192 εδ. α` και 1319 Α.Κ.
συνάγεται ότι απώλεια της κυριότητας ακινήτου επέρχεται και με
παραίτηση (εγκατάλειψη) προς το σκοπό να καταστεί αυτό
αδέσποτο ή κοινόχρηστο ή και με αναγνώριση της ιδιότητας του
ακινήτου ως αδέσποτου ή κοινοχρήστου, για την παραίτηση δε
αυτή, όπως και για την παραίτηση από κάθε άλλο εμπράγματο
δικαίωμα επί ακινήτου, απαιτείται μονομερής δήλωση του κυρίου
με συμβολαιογραφικό έγγραφο και μεταγραφή της δικαιοπραξίας,
που περιέχει κατάργηση του εμπράγματου δικαιώματος της
κυριότητας. Από και με τη μεταγραφή της σχετικής
συμβολαιογραφικής πράξης αφενός απόλλυται η κυριότητα του

5
μέχρι τούδε κυρίου και αφετέρου καθίσταται κύριος του
πράγματος το Δημόσιο (ΑΠ 957/2015,ΑΠ 1335/2010). 3. Τέλος, από
τη διάταξη του άρθρου 559 αριθ. 1 ΚΠολΔ, προκύπτει ότι λόγος
αναιρέσεως για ευθεία παραβίαση κανόνα ουσιαστικού δικαίου
ιδρύεται αν αυτός δεν εφαρμόσθηκε, ενώ συνέτρεχαν οι
προϋποθέσεις εφαρμογής του ή αν εφαρμόσθηκε ενώ δεν έπρεπε,
καθώς και αν το δικαστήριο προσέδωσε στον εφαρμοστέο κανόνα
έννοια διαφορετική από την αληθινή. Στην περίπτωση που το
δικαστήριο έκρινε κατ` ουσίαν, η παραβίαση κανόνα ουσιαστικού
δικαίου κρίνεται ενόψει των πραγματικών περιστατικών που
ανελέγκτως δέχθηκε ότι αποδείχθηκαν το δικαστήριο της ουσίας
και της υπαγωγής αυτών στο νόμο και ιδρύεται ο λόγος αυτός
αναιρέσεως αν οι πραγματικές παραδοχές της αποφάσεως
καθιστούν φανερή την παραβίαση και τούτο συμβαίνει όταν το
δικαστήριο εφάρμοσε το νόμο, παρότι τα πραγματικά περιστατικά
που δέχθηκε ότι αποδείχθηκαν δεν ήταν αρκετά για την εφαρμογή
του ή δεν εφάρμοσε το νόμο, παρότι τα πραγματικά περιστατικά
που δέχθηκε αρκούσαν για την εφαρμογή του καθώς και όταν
προέβη σε εσφαλμένη υπαγωγή των περιστατικών στη διάταξη
στο πραγματικό της οποίας αυτά δεν υπάγονται.»

(2) 340/1985 ΑΠ,ΝΟΒ/1986 (76)

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Δημόσια κτήματα. Δάση. Τεκμήριο κυριότητος του Ελληνικού

Δημοσίου σε κάθε έκταση που χαρακτηρίζεται δασική. Το
τεκμήριο δεν ισχύει για τα Ιόνια Νησιά. Για την απόδειξη της
κυριότητας του Δημοσίου στα Ιόνια Νησιά απαιτείται επίκληση
και απόδειξη κτήσεως του.

(3) Αριθμός: 176/2019

ΜΟΝΟΜΕΛΕΣ ΕΦΕΤΕΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

………

«3. Από το συνδυασμό των ορισμών του από 13/29 Δεκεμβρίου

1817 “Συντάγματος του Ηνωμένου Κράτους των Ιονίων Νήσων"
(Κεφ. Α άρθρο 2 Κεφ. Δ Τμήμα α` άρθρο 1, 2, 4 και 6 και Τμήμα β`
άρθρο 6) των από 6 Ιουνίου και 7 Ιουνίου 1830 Πρωτοκόλλων του
Λονδίνου, της από 9 Ιουλίου 1832 συνθήκης της
Κωνσταντινουπόλεως του ν. Ρ1ψ1866 "περί εισαγωγής εν
Επτανήσω της εν τω λοιπώ Βασιλείω ισχυούσης νομοθεσίας"

6
(άρθρο 10.11.13 και 14) του ν. ΣΟΕ/1868 και του ΝΑΦΙ/Ι887,
συνάγεται ότι επί των στην Επτάνησο δασών το Ελληνικό
Δημόσιο δεν έχει δικαιώματα κυριότητας, αφού κατά την ένωση
αυτής με την Ελλάδα, συδέν έλαβε, ούτε σαν διάδοχο του
Ηνωμένου Κράτους των Ιονίων Νήσων, το οποίο δεν είχε δημόσια
κτήματα και μάλιστα δάση στην ιδιοκτησία του, ούτε στη
συνέχεια από την επιχώριο (ή εγχώρια ή κοινή) καθεμιάς Νήσου
περιουσία δεδομένου ότι αυτή διανεμήθηκε μεταξύ των δήμων
καθεμιάς Νήσου. Πράγματι δε, περί της, διανομής των εγχωρίων
περιουσιών του ν.... /1866 μερίμνησαν ακολούθως ο ν. ΥΙΓ/1871
για την Ζάκυνθο, ο ν. ΨΙ/1878 για την Κεφαλληνία, ο ν. ΨΞΣΓ/1879
για την Λευκάδα, ο ν. ΑΦΙ/1887 για την Κέρκυρα (η διαχείριση της
εγχωρίου περιουσίας της οποίας είχε ρυθμισθεί ειδικότερα με το
ν. ΣΟΕ/1868 "περί της διαχειριστικής επιτροπής της κοινής της
νήσου Κερκύρας περιουσίας"), και ο ν. 2355/1920 για τα Κύθηρα-
Συνεπώς, επί των στην Επτάνησο Δασών, δεν μπορεί να έχει
εφαρμογή του υπέρ του Ελληνικού Δημοσίου τεκμήριο
κυριότητας, που θεσπίστηκε από το β.δ. της 16-11-1836 “περί
ιδιωτικών δασών", με το άρθρο 1 σε συνδυασμό προς τα άρθρα 2
και 3 του οποίου αναγνωρίστηκε η κυριότητα του Δημοσίου επί
των αποτελουσών δάση εκτάσεων, από την έναρξη της ισχύος
του, με εξαίρεση τα δάση, τα οποία προ της ενάρξεως του
απελευθερωτικού αγώνα ανήκουν σε ιδιώτες βάσει εγγράφου
αποδείξεως της Τουρκικής Αρχής, ή σε ιδιωτικά χωριά, των
οποίων οι τίτλοι ιδιοκτησίας θα αναγνωρίζονταν από την επί των
Οικονομικών Γραμματεία, στην οποία έπρεπε να υποβληθούν
εντός του έτους από τη δημοσίευση του β.δ. αυτού. Τούτο
άλλωστε καθιερώθηκε νομοθετικώς με το άρθρο 62 παρ. 1 εδαφ.
β` του Ν 998/1979 “Περί προστασίας των δασών...", στο οποίο
ορίζεται ότι: "Κατ` εξαίρεσιν η διάταξις της παρ. 1 εδαφ. α` του
ίδιου άρθρου (που καθιερώνει τεκμήριο κυριότητας υπέρ του
Δημοσίου επί των δασών και των εν γένει δασικών εκτάσεων) δεν
ισχύει εις τας περιφερείας των Πρωτοδικείων των Ιονίων
νήσων...". Συνεπώς, προκειμένου περί δασών στα Επτάνησα μόνη
η υπό του Δημοσίου επίκληση και σε περίπτωση αμφισβήτησης,
απόδειξη της δασικής μορφής της διεκδικούμενης έκτασης, δεν
αρκεί προς θεμελίωση δικαιώματος κυριότητας επ` αυτής, αλλά
απαιτείται, προς παραδοχή τέτοιας κυριότητας του Δημοσίου, η
επίκληση και σε περίπτωση αμφισβήτησης, απόδειξη της κτήσεως
κατά έναν από τσυς προβλεπόμενσυς από τον Ιόνιο Αστικό Κώδικα
ή από τις 23-2-1946, του Αστικού Κώδικα, ή ενδεχομένως

7
κάποιου ειδικού νόμου, τρόπου κτήσεως κυριότητας (ΑΠ
957/2015, ΑΠ 340/1985, ΝΟΜΟΣ). Περαιτέρω, κατά το άρθρο 51
ΕισΝΑΚ, η απόκτηση κυριότητας ή άλλου εμπράγματου
δικαιώματος πριν από την εισαγωγή του Αστικού Κώδικα κρίνεται
κατά το δίκαιο που ίσχυε όταν έγιναν τα πραγματικά γεγονότα για
την απόκτησή τους. Έτσι από το συνδυασμό των διατάξεων των
άρθρων 593, 2092 και 2063 του Ιονίου Αστικού Κώδικα, που
εφαρμόζονται σύμφωνα με τα άρθρα 64 και 65 του ΕισΝΑΚ στην
έκτακτη χρησικτησία, όταν αυτή συμπληρώνεται πριν την
εισαγωγή ταυ ΑΚ ή μετά την εισαγωγή του ΑΚ, πριν όμως
συμπληρωθεί εικοσαετία, προς κτήση κυριότητας ακινήτου με
παραγραφή (έκτακτη χρησικτησία), απαιτείται διακατσχή συνεχής,
αδιάκοπος, ειρηνική, δημοσία, αναμφίβολος και επί λόγω
κυριότητας για μια τριακονταετία Εξάλλου, κατά τη διάταξη του
άρθρου 1095 του Ιονίου ΑΚ, ο αποκτών με καλή πίστη και "δικαίω
λόγω" ακίνητο, παραγράφει την κυριότητα αυτού διά της
παρελεύσεως δεκαετίας, αν ο αληθής κύριος κατοικεί στη νήσο ή
τα εξαρτήματα αυτής, όπου κείται το ακίνητο, διά παρελεύσεως
δε είκοσι ετών αν κατοικεί εκτός της ως άνω νήσου ή των
εξαρτημάτων αυτής. Από τις ανωτέρω διατάξεις προκύπτει ότι
προς κτήση της κυριότητας ακινήτου στα νησιά τσυ Ισνίσυ διά
τριακονταετούς παραγραφής, αφ` ενός μεν η καλή πίστη του
διακατέχσντος είναι αδιάφορη, διότι διαφορετικά θα
περιλαμβάνονταν και στο άρθρο 2063 του Ιονίου ΑΚ οι όροι καλή
πίστη, οι οποίοι περιέχσνται στο άρθρο 2095 αυτού, αφ` ετέρου
δε, απαιτείται διακατσχή συνεχής και αδιάκοπος, ειρηνική, ήτοι
ήσυχη και απηλλαγμένη βίας, δημόσια, ήτοι φανερώς ασκούμενη
έναντι εκείνων, οι οποίοι έχουν συμφέρον να γνωρίζουν (για να
αντιλέξουν) την ενέργεια των πράξεων διακατοχής, αναμφίβολος,
ήτοι ασκούμενη όχι με πράξεις, που επιδέχονται διπλή ερμηνεία
ως προς το χαρακτήρα τσυς και επί λόγω κυριότητας, ήτοι
ασκούμενη με διάνοια κυρίου (ΑΠ 11/2019, ΑΠ 403/2018, ΑΠ
929/2015, ΑΠ 2243/2014, ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 340/1985 ΝοΒ 34.76,
ΕφΠατρ 11/2008, ΑΧΝΟΜ 2009.278). Τα στοιχεία αυτά
προκειμένου για κτήση κυριότητας σε ακίνητο υπό την ισχύ τσυ
Ιονίου ΑΚ με παραγραφή (έκτακτη χρησικτησία) πρέπει να
αναφέρσνται, κατ` άρθρο 216 ΚΠολΔ, στην αγωγή, διαφορετικά
αυτή είναι αόριστη (ΑΠ 957/2015, ΑΠ 384/2010, ΑΠ 1346/2010,
ΝΟΜΟΣ). Περαιτέρω κατά τα άρθρα 2,13,14 και 16 του περί
διακρίσεως δημοσίων κτημάτων του νόμου της 21.6.1837, που
ίσχυε στα Ιόνια Νησιά ρετό την έκδοση ταυ ν. .../1866 , με το

8
άρθρο 2 του οποίου καταργήθηκαν τα έχοντα το ίδιο αντικείμενο
άρθρα 402-409 του Ιόνιου Πολιτικού Κώδικα, δημόσια κτήματα
είναι όσα ανήκουν στην Επικράτεια, όλα τα από ιδιώτες η
Κοινότητες μη δεσποζόμενα, δηλαδη όλα τα αδέσποτα και τα
κτήματα των αποθανόντων άκληρων ή εγκαταλελειμμένα από
τους κληρονόμους κτήματα, επί των οποίων δεν υπάρχουν άλλων
αποδεδειγμένες απαιτήσεις και συνεπώς και τα αδέσποτα δάση
και εν γένει δασικές εκτάσεις ανήκουν στο Δημόσιο (βλ. ΑΠ
1478/2000, ΕλΔ 2001.675). Από τις διατάξεις αυτές σαφώς
συνάγεται ότι τα κατά την εισαγωγή του νόμου αυτού υπάρχοντα
αδέσποτα περιήλθαν ex lege στο Δημόσιο, στο οποίο περιέρχονται
και τα εκάστοτε καθιστάμενα αδέσποτα ακίνητα
(εγκαταλελειμμένα από τους ιδιοκτήτες) καθώς και εκείνα των
αποβιωσάντων χωρίς διαθήκη και κληρονόμους. Έπεται ότι τα
αδέσποτα ακίνητα πρέπει να διακρίνονται από τα
εγκαταλελειμμένα, τα οποία εξακολουθούν να ανήκουν στην
κυριότητα κάποιου προσώπου αλλά ο κύριος αυτών εγκατέλειψε
τη νομή ή κατοχή τους (δεδομένου ότι η κυριότητα ως
απεριόριστο δικαίωμα περιλαμβάνει ακόμα και την ευχέρεια του
κυρίου να μην κάνει καμία χρήση του ακινήτου) και είτε ουδείς
τα κατέχει είτε κάποιος τρίτος τα κατέλαβε και τα κατέχει, χωρίς
όμως ο κύριος να ασκήσει αγωγή κατά του κατόχου αυτού καθώς
αυτά είναι δυνατόν να επανέλθουν στην ενεργό κυριότητα των
εγκαίρως εμφανιζόμενων ιδιοκτητών, είτε περιέρχονται στην
κυριότητα των αληθώς και νομίμως χρησιδεσποσάντων αυτά, είτε
τέλος καταλαμβάνονται από το δημόσιο προς δεκαετή διαχείριση,
κατά τους όρους του σχετικού άρθρου 334 του αν. 1539/1938. Με
το άρθρο 49 του Ε1ΣΝΑΚ ο εν λόγω νόμος «περί διακρίσεως
κτημάτων» καταργήθηκε, αντ" αυτού δε ισχύει η αποδίδσυσα
όμοιο δίκαιο διάταξη του άρθρου 972 ΑΚ, με την οποία ορίζεται
ότι τα αδέσποτα ακίνητα καθώς και οι περιουσίες όσων πεθαίνουν
χωρίς κληρονόμους ανήκουν στο Δημόσιο. Τέλος κατά το
σύστημα του προαναφερόμενσυ νόμου «περί διακρίσεως
κτημάτων » καθώς και εκείνο του Αστικού Κώδικα, τα αδέσποτα
ακίνητα διακρίνονται : α) σε εκείνα τα οποία δεν υπήρξαν ποτέ
στην κυριότητα κανενός, δηλ τα εξ αρχής αδέσποτα και β) σε
εκείνα τα οποία έγιναν μεταγενέστερα αδέσποτα με εγκατάλειψη
του προηγουμένου κυρίου, οπότε, για το νομότυπο της
εγκατάλειψης αυτής απαιτείται μονομερής δήλωσή του κυρίου με
συμβολαιογραφικό έγγραφο ότι παραιτείται από την κυριότητα
επί ορισμένου ακινήτου και μεταγραφή αυτής, δοθέντος ότι

9
υπόκειται δικαιοπραξία που περιέχει κατάργηση της κυριότητας.
Ειδικότερα, από το συνδυασμό των διατάξεων των άρθρων 369,
966-968, 972, 1033, 1134, 1169, 1192 εδ. α και 1319 ΑΚ συνάγεται
ότι απώλεια της κυριότητας ακινήτου επέρχεται και με παραίτηση
(εγκατάλειψη) προς το σκοπό να καταστεί αυτό αδέσποτο ή
κοινόχρηστο ή και με αναγνώριση της ιδιότητας του ακινήτου ως
αδέσποτου ή κοινοχρήστου, για την παραίτηση δε αυτή, όπως και
για την παραίτηση από κάθε άλλο εμπράγματο δικαίωμα επί
ακινήτου, απαιτείται μονομερής δήλωση ταυ κυρίου με
συμβολαιογραφικό έγγραφο και μεταγραφή της δικαιοπραξίας,
που περιέχει κατάργηση του εμπράγματου δικαιώματος της
κυριότητας. Από και με τη μεταγραφή της σχετικής
συμβολαιογραφικής πράξης αφενός απόλλυται η κυριότητα του
μέχρι τσύδε κυρίου και αφετέρου καθίσταται κύριος του
πράγματος το Δημόσιο (ΑΠ1335/2010, ΕφΠατρ 42/2005, ΝΟΜΟΣ).»

(4) Αριθμός 50/2018

ΤΟ ΜΟΝΟΜΕΛΕΣ ΕΦΕΤΕΙΟ ΠΑΤΡΩΝ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Έλλειψη κυριότητας Ελληνικού Δημοσίου επί των δασών στα

Επτάνησα. Το υπέρ του Ελληνικού Δημοσίου τεκμήριο
κυριότητας, που θεσπίστηκε από το β.δ. της 16-11-1836, δεν
μπορεί να εφαρμοστεί επί των εν λόγω δασών. Τα αδέσποτα δάση
και εν γένει δασικές εκτάσεις, επί των οποίων δεν υπάρχουν
αποδεδειγμένες απαιτήσεις άλλων, ανήκουν στο Δημόσιο.
Δυνατότητα υποβολής στην εκούσια δικαιοδοσία νέων
πραγματικών ισχυρισμών και κατά τη δίκη στο Εφετείο με τις
έγγραφες προτάσεις.

(5) Αριθμός 50/2018 ΤΟ ΜΟΝΟΜΕΛΕΣ ΕΦΕΤΕΙΟ ΠΑΤΡΩΝ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Κτήση της κυριότητας με έκτακτη χρησικτησία επί ακινήτου

χαρακτηριζόμενου, ως «δάσος» κείμενου στα Επτάνησα.
Απαιτείται, επί 20 τουλάχιστον έτη, η άσκηση πράξεων νομής που
προσιδιάζουν στη φύση και στον προορισμό του δάσους, όπως
είναι η βοσκή, η υλοτομία, η εκμίσθωση σε τρίτους για βοσκή ή
υλοτομία, η οριοθέτηση και όχι άλλες πράξεις που δεν φέρουν

10
αυτό το χαρακτήρα. Το Ελληνικό Δημόσιο δεν έχει δικαίωμα στα
δάση των Επτανήσων και δεν ισχύει στην περίπτωση αυτή το
τεκμήριο κυριότητας του Δημοσίου επί των δασών.

© «Το ιδιοκτησιακό καθεστώς του Ελληνικού Δημοσίου και ιδίως

των δασών, στα Επτάνησα, ο θεσμός της Επιχώριας περιουσίας».

Μελέτη του Αντώνη Π. Αργυρού , Δικηγόρου, Αν. Νομικού

Συμβούλου του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου
Αθηνών , δημοσιευμένη στο ΝΟΒ 2017,986.

11