1

ΕΛΠ 43

ΕΡΓΑΣΙΑ 2Η

ΑΡΕΤΗ ΚΑΛΕΣΑΚΗ

STD96048

ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ

2

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Στην παρούσα εργασία αφού επιχειρήσουμε την εννοιολογική αποσαφήνιση του όρου
κοινωνική ενσωμάτωση θα αναφερθούμε στις αιτίες των ελληνικών μεταναστευτικών
ρευμάτων προς τη Γερμανία, τη Γαλλία και τη Σουηδία το δεύτερο μισό του 20 ου
αιώνα αλλά και τα χαρακτηριστικά αυτών των συγκεκριμένων μεταναστεύσεων
προκειμένου να συγκρίνουμε τις ελληνικές μεταναστευτικές κοινότητες στις
αναφερόμενες χώρες.

Είναι άραγε ίδια τα κίνητρα των ελλήνων που μετανάστευσαν στη Γερμανία στις
δεκαετίες του ΄60 και του ΄70 με εκείνων που μετανάστευσαν την ίδια περίοδο στη
Γαλλία ή τη Σουηδία; Ποια ήταν τα χαρακτηριστικά των ελληνικών κοινοτήτων στη
Γερμανία και ποια στις άλλες δύο αναφερόμενες χώρες; Ενσωματώθηκαν ή όχι και
εάν ναι σε ποιο βαθμό οι έλληνες μετανάστες στις τρεις αυτές χώρες; Ο βαθμός
ενσωμάτωσης τους έχει να κάνει με την ισχύουσα τότε μεταναστευτική πολιτική και
τους μηχανισμούς στις χώρες υποδοχής;

Αυτά είναι τα βασικά ερωτήματα στα οποία θα επιχειρήσουμε να απαντήσουμε στην

παρούσα εργασία προκειμένου να συγκρίνουμε τις ελληνικές κοινότητες καθώς και
το βαθμό και την ποιότητα ενσωμάτωσης τους στις αναφερόμενες χώρες
3

Μετανάστευση και Κοινωνική Ενσωμάτωση

Κατά την περίοδο της νεωτερικότητας, ο γεωγραφικός διασκορπισμός πληθυσμιακών

ομάδων με τα αίτια γι’ αυτόν τον διασκορπισμό να ποικίλουν, ενδυναμώθηκε σε
παγκόσμια κλίμακα. Σε κάθε περίπτωση, είτε επρόκειτο για αίτια οικονομικά, είτε
πολιτικά και στρατιωτικά, είτε συνδυασμός των αναφερόμενων αιτίων,
μεταναστευτικά κύματα συντιθέμενα από εκατομμύρια ανθρώπους μετακινήθηκαν σε
τρίτες χώρες.

Όλοι αυτοί οι μετακινούμενοι πληθυσμοί ήταν υποχρεωμένοι εκ των πραγμάτων να

συμμετάσχουν στην καθημερινότητα , την οικονομική και την κοινωνική ζωή των
χωρών στις οποίες εγκαθίσταντο, με το βαθμό και την ποιότητα συμμετοχής τους να
εξαρτάται τόσο από τους ίδιους και τις κοινωνίες των χωρών εγκατάστασης τους όσο
και από τις ακολουθούμενες πολιτικές κοινωνικής ενσωμάτωσης 1 των χωρών
εγκατάστασης τους.

Επιδιώκοντας να αποσαφηνίσουμε εννοιολογικά τον ορισμό κοινωνική ενσωμάτωση,

διαπιστώνουμε πως ο όρος υποδηλώνει τη συμμετοχή μιας ομάδας στις οικονομικές
και κοινωνικές δομές της χώρας υποδοχής της 2, αναφερόμενος και με τη σημασία της
ενσωμάτωσης της κοινωνίας((intégration de la société) και με εκείνη της ενσωμάτωσης
στην κοινωνία ((intégration à la société) εκ των οποίων η μεν πρώτη υποδηλώνει «τη
διαδικασία σύστασης και διατήρησης της κοινωνίας στο σύνολο της» ενώ η δεύτερη
αναφέρεται στις σχέσεις του ατόμου, του μετανάστη εν προκειμένω, με την κοινωνία
της χώρας υποδοχής 3, με την προϋπόθεση της αποκοινωνικοποίησης και
4
επανακοινωνικοποίησης του, δεδομένου ότι οι μετανάστες φθάνουν στη χώρα
υποδοχής έχοντας προηγουμένως κοινωνικοποιηθεί στη χώρα και την κοινωνία
καταγωγής τους.

Σε κάθε περίπτωση θα πρέπει να ληφθεί υπόψη πως οι πολιτικές ενσωμάτωσης των

χωρών υποδοχής μεταναστών ούτε πάγιες είναι, ούτε ακολουθούν κάποια πρότυπα,
ούτε έχουν το ίδιο περιεχόμενο σε κάθε εποχή και για κάθε εθνική κοινωνία, 5 οπότε ο
όρος κοινωνική ενσωμάτωση αποκτά περιεχόμενο ανάλογα με την πολιτική του
ερμηνεία και τις οικονομικοπολιτικές συγκυρίες ενώ έχει να κάνει σε μεγάλο βαθμό
και με τις ιδιαιτερότητες και το αξιακό σύστημα των κοινωνιών τους.

1
Δ. Β.Παπαδοπούλου, Η κοινωνική ενσωμάτωση των μεταναστών στην ελληνική κοινωνία
στο συλλογικό έργο : Μετανάστευση και ένταξη των μεταναστών στην ελληνική κοινωνία,
επιμέλεια Χρ. Μπάγκαβος – Δ.Β.Παπαδοπούλου, Εκδόσεις Gutenberg, Αθήνα, 2006, στο
eclass.uop.gr/modules/document/file.php/SEP137/Κείμενο%20ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ.pdf
Σελ.7
2
Α. Κόντης, Οικονομική ενσωμάτωση των μεταναστών στη χώρα υποδοχής στο Γ.Αμίτσης-Γ.
Λαζαρίδης (επιμ.), Νομικές και Κοινωνικοπολιτικές διαστάσεις της μετανάστευσης στην
Ελλάδα, Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα, 2001, σελ.177-220
3
Ό.π., Δ.Β.Παπαδοπούλου,2006, σελ.4
4
Ό.π.,Δ.Β.Παπαδοπούλου, 2006, σελ.4
5
Ό.π., Δ.Β. Παπαδοπούλου, 2006, σελ.7
4

Αυτή η γενική αναφορά αφορά βεβαίως και τους σημαντικούς πληθυσμιακά αριθμούς
Ελλήνων που μετανάστευσαν σε τρίτες χώρες για λόγους είτε οικονομικούς, είτε
κοινωνικούς-πολιτικούς ή και ως συνέπεια εθνικών καταστροφών. Κατά το δεύτερο
μισό του 20ου αιώνα, περίοδος που μας απασχολεί στην παρούσα εργασία, η ετήσια
μετανάστευση, που από τη δεκαετία του ΄50 αριθμούσε τα 30.000 άτομα το χρόνο,
εκτοξεύθηκε το 1965 στις 117.000 ενώ γενικότερα από τη δεκαετία του ΄60 και μετά
εμφανίστηκε ένα κύμα μαζικής μετανάστευσης προς τη Δυτική Ευρώπη, κυρίως δε
στη Γερμανία, όπου από το 1965 έως το 1976 μετανάστευσαν συνολικά περισσότεροι
από 620.000 έλληνες6.

Τα μεταναστευτικά ρεύματα όμως των Ελλήνων δεν είχαν σε όλες τις περιπτώσεις τα
ίδια αίτια, ούτε τα ίδια χαρακτηριστικά, ούτε βεβαίως και αντιμετωπίστηκαν με τον
ίδιο τρόπο από τις κοινωνίες και τους μηχανισμούς των κρατών στα οποία
εγκαταστάθηκαν. Για να διαπιστώσουμε αυτή τη διαφορετικότητα των ελληνικών
κοινοτήτων και τις συνέπειες της στο μέγεθος και το βάθος της κοινωνικής
ενσωμάτωσης θα διερευνήσουμε τα χαρακτηριστικά των ελλήνων μεταναστών στη
Γερμανία, τη Γαλλία και τη Σουηδία.

Έλληνες μετανάστες στη Γερμανία

Ενώ πριν από τον 20ο αιώνα η ελληνική παρουσία στη Γερμανία ήταν ελάχιστη και
στις αρχές της δεκαετίας του ΄60 ο συνολικός αριθμός Ελλήνων στη χώρα δεν
υπερέβαινε τις 5.000, από το ΄60 και μετά , ιδίως δε κατά το χρονικό διάστημα από το
1960 έως και το 1976, μετανάστευσαν στη Δυτική –τότε- Γερμανία για λόγους
πρωτίστους οικονομικούς περισσότεροι από 600.000 έλληνες 7, αριθμός που στα τέλη
του 20ου αιώνα μειώθηκε σε 364.000.8 Το πρώτο μαζικό ελληνικό μεταναστευτικό
κύμα προς τη Γερμανία που πραγματοποιήθηκε από το ΄60 μέχρι και το 1976, ήταν
αποτέλεσμα μιας συνειδητής επιλογής των μέχρι το 1974 ελληνικών κυβερνήσεων οι
οποίες θεωρούσαν ότι η μετανάστευση – μέσω της υπογραφής διμερών
μεταναστευτικών συμφωνιών με αρκετές χώρες της Ευρώπης- θα μπορούσε να
αποτελέσει την απάντηση στο οξυμένο πρόβλημα της ανεργίας και τις ενδεχόμενες
πολιτικές της συνέπειες σε ένα ήδη βεβαρημένο κοινωνικοπολιτικά περιβάλλον.

6
Λ.Βεντούρα, Ομοσπονδιακή Γερμανία, στο Οι Ελληνες στη Διασπορά-15ος-20ος αιώνας,
Επιμέλεια Ι.Κ.Χασιώτης, Ο.Κατσαρδή-Hering, Α. Αμπατζή, Εκδόσεις της Βουλής των
Ελλήνων, Αθήνα, 2006, σελ.135
7
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας κατά το διάστημα από το 1946
έως και το 1977 ο αριθμός των ελλήνων που μετανάστευσαν στη Γερμανία συνολικά υπερέβη
το 1.000.000
8
Το καθεστώς υπό το οποίο μετανάστευαν οι Ελληνες στη Γερμανία ποικίλει ανάλογα με τη
χρονική περίοδο. Στο πλαίσιο αυτό, από το 1960 ως το 1973 η μετανάστευση γινόταν υπό
καθεστώς ελεύθερης διακίνησης, από το 1973 ως το 1988 μετακινούνταν στη Γερμανία
μόνον οι οικογένειες των ήδη εγκατεστημένων στη Γερμανία ελλήνων μεταναστών ενώ από
το 1988 ως τις μέρες μας οι Ελληνες απολαμβάνουν του δικαιώματος ελεύθερης εισόδου,
όπως όλοι οι πολίτες χωρών-μελών της Ευρωπαϊκής Ενωσης : Α. Κόντης, Ο ελληνισμός στην
Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας στο Κλ. Κανδηλαπτη, Αντ. Κόντη και άλλων,
Ελληνισμός της Διασποράς, Τόμος Β΄, ΕΑΠ, Πάτρα, 2003, σελ.87
5

Στο πλαίσιο αυτό, η πλειονότητα των ελλήνων που μετανάστευσαν στη Γερμανία
μετά την υπογραφή το 1960 της Ελληνογερμανικής συμφωνίας «Περί απασχολήσεως
ελλήνων εργατών στη Γερμανία» 9 ήταν νέοι ( 25-32 ετών), αγρότες και εργάτες γης,
χαμηλού μορφωτικού επιπέδου και στη Γερμανία απασχολούνταν στη βαριά
βιομηχανία, τα ορυχεία και τη μεταποίηση ως ανειδίκευτοι εργάτες, αμειβόμενοι με
τους χαμηλούς μισθούς που προέβλεπαν οι αντίστοιχες συλλογικές συμβάσεις
εργασίας.10

Η εμμονή των γερμανικών κυβερνήσεων – με τη συναίνεση τότε και των

συνδικάτων- στον χαρακτηρισμό της χώρας τους ως χώρας φιλοξενίας 11 και όχι
υποδοχής μεταναστών, προκειμένου να καταδεικνύεται η προσωρινότητα και να
αποφεύγεται η οριστική εγκατάσταση τους στη χώρα 12, οδήγησε στη συνεχή
εναλλαγή των ξένων εργατών , άρα και των ελλήνων και στο φαινόμενο της
«παλίνδρομης κινητικότητας» όπως το χαρακτηρίζει η Λ. Βεντούρα 13, στο πλαίσιο
του οποίου οι μετανάστες παλιννοστούσαν, αντικαθίσταντο από άλλους και στη
συνέχεια επανέρχονταν.

Σε κάθε περίπτωση αυτό που αντιμετώπισαν τότε οι έλληνες μετανάστες στη

Γερμανία ήταν ο νόμος περί αλλοδαπών, οι περιορισμοί στη γεωγραφική
κινητικότητα, η μόνιμη ένταξή τους στην κατηγορία των ανειδίκευτων εργατών, η
παντελής απουσία κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων, ένα καθεστώς διακρίσεων
και τον χαρακτηρισμό – που εξελίχθηκε σε όρο- Gastarbeiter ( φιλοξενούμενος
εργάτης)14 να τους ακολουθεί φορτιζόμενος σταδιακά με εξαιρετικά αρνητική και
απαξιωτική χροιά. 15

Από τα όσα αναφέραμε παραπάνω εξηγείται και η δυσκολία κοινωνικής

ενσωμάτωσης των ελλήνων μεταναστών στους οποίους μέχρι το 1970 κοινωνικές
υπηρεσίες προσέφερε μόνον η Ευαγγελική εκκλησία, ενώ η Ελληνορθόδοξη
εκκλησία προσέφερε τη δυνατότητα εκκλησιασμού τους.

Μόνον από τα τέλη της δεκαετίας του ΄70 και μετά, το γερμανικό κράτος άρχισε να
λαμβάνει κάποια στοιχειώδη μέτρα στην κατεύθυνση της κοινωνικής ενσωμάτωσης
των μεταναστών , ανάμεσα στα οποία και η ένταξη των παιδιών των μεταναστών στο
γερμανικό εκπαιδευτικό σύστημα , προωθώντας παράλληλα και τη διδασκαλία της

9
Πέγκυ Κουνενάκη, Η μετανάστευση στη Γερμανία, Εφημερίδα Καθημερινή, Αφιέρωμα 7
ημέρες, 13.12.1998, σελ. 2
10
Γιώργος Ματζουράνης, Μετανάστες στη Γερμανία, ό.π., Εφημερίδα Καθημερινή, σελ.5
11
Η επιλογή του χαρακτηρισμού της Γερμανίας ως «φιλοξενούσας» χώρας στην οποία
συμφώνησαν και τα συνδικάτα στόχευε στην αποφυγή ενδεχόμενων αρνητικών συνεπειών
από την εισαγωγή ξένων εργατών στον τομέα της προστασίας της εργασίας και των
δικαιωμάτων του γερμανικού εργατικού δυναμικού.
12
Ό.π., Γ.Ματζουράνης, Εφημερίδα Καθημερινή, σελ.6
13
Λ.Βεντούρα, ό.π. Ομοσπονδιακή Γερμανία, σελ. 138
14
Π.Καζάκος, Απόδημος Ελληνισμός και εθνικά θέματα, στο περιοδικό Επιθεώρηση Πολιτικής
Επιστήμης, τεύχος 3, Απρίλιος Αθήνα, 2004, σελ.126
15
Ό.π., Γ.Ματζουράνης, Εφημερίδα Καθημερινή, σελ. 6
6

μητρικής τους γλώσσας16 (Βεντούρα,2006 σελ.141). Παρά ταύτα, εκείνο που

παρέμενε κυρίαρχο ήταν η «ταυτότητα» των μεταναστών ως προσωρινά
«φιλοξενούμενων εργατών» που δεν κατέκτησαν βασικά δικαιώματα, πολλώ δε
μάλλον το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον οι
έλληνες μετανάστες οδηγήθηκαν υποχρεωτικά σε μια εσωστρεφή οργάνωση τους σε
οργανώσεις-ομπρέλα17, δηλαδή σε κοινότητες18 , συλλόγους και εθνικοτοπικές
οργανώσεις, αλλά και σε παραρτήματα ελληνικών πολιτικών κομμάτων,
περιοριζόμενοι σε διεκδικήσεις δικαιωμάτων όχι από το γερμανικό κράτος αλλά από
την Ελλάδα και αναπτύσσοντας σχέσεις με τα ελληνικά πολιτικά κόμματα και
ελληνικούς θεσμικούς φορείς και όχι με τους αντίστοιχους γερμανικούς, με την
εξαίρεση της ενεργού συμμετοχής τους στα γερμανικά συνδικάτα.

Βελτίωση στο νομικό καθεστώς για τους έλληνες μετανάστες σημειώθηκε το 1981, με
την ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ αλλά και αργότερα, όταν η Γερμανία
μεταβάλλοντας μερικώς την πολιτική της και αποδεχόμενη τον χαρακτηρισμό της ως
χώρας υποδοχής -και όχι πλέον φιλοξενίας- μεταναστών, άρχισε να χορηγεί τη
γερμανική υπηκοότητα σε ένα ποσοστό μεταναστών και τα παιδιά τους. Σε κάθε
περίπτωση μόνο από το 1988 και μετά υφίσταται μεταβολές η σύνθεση του ελληνικού
εργατικού δυναμικού, όταν πλέον εισέρχονται στη χώρα και απασχολούνται νέοι με
υψηλό μορφωτικό επίπεδο.

Εν κατακλείδι, σε ό,τι αφορά στο βαθμό και την ποιότητα κοινωνικής ενσωμάτωσης
των ελλήνων μεταναστών στη Γερμανία κατά το δεύτερο μισό του 20 ου αιώνα, αυτή η
ενσωμάτωση είναι κυρίως λειτουργική –οικονομική και όχι πολιτισμική, δεδομένου
ότι για όλους τους λόγους που προαναφέραμε, οι έλληνες της Γερμανίας διατηρούσαν
και συνεχίζουν να διατηρούν ισχυρότατους δεσμούς με την Ελλάδα και εξαιρετικά
ισχυρή την ελληνική πολιτισμική τους ταυτότητα.

Έλληνες μετανάστες στη Γαλλία

Σε αντίθεση με τη Γερμανία το ελληνικό στοιχείο στη Γαλλία μετρά αιώνες ενεργού

παρουσίας μολονότι η μετανάστευση εκεί αρχίζει ν’ αποκτά συστηματικό χαρακτήρα
στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα όταν έλληνες αστοί κυρίως εγκαθίστανται στο
Παρίσι και σε άλλες μεγάλες πόλεις της Γαλλίας. Έκτατε, υπήρξαν πολλά ελληνικά
μεταναστευτικά κύματα προς τη Γαλλία, διαφορετικού μεγέθους και διαφορετικής
κοινωνικής σύνθεσης ανά περίοδο, όπως για παράδειγμα οι έλληνες εργάτες που
εγκαταστάθηκαν εκεί κατά τη διάρκεια του Α΄ παγκοσμίου πολέμου και οι έλληνες

16
Παρά τη λήψη κάποιων στοιχειωδών μέτρων, μέχρι τις αρχές του ΄80 το 40% περίπου των
ξένων μαθητών εγκατέλειπε το σχολείο.
17
Α. Κόντης, Ο ελληνισμός στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, στο Κλ.
Κανδηλάπτη, Αντ. Κόντης, Λ. Μαράτου- Αλιπράντη και άλλοι, Ελληνισμός της Διασποράς,
Τόμος Β΄, ΕΑΠ, 2003, σελ. 88
18
Α.Κιτρόεφ, Η μεταπολεμική μετανάστευση στο Οι Ελληνες στη Διασπορά-15ος-20ος αιώνας,
Επιμέλεια Ι.Κ.Χασιώτης, Ο.Κατσαρδή-Hering,Α. Αμπατζή, Εκδόσεις της Βουλής των
Ελλήνων, Αθήνα, 2006, σελ. 81
7

από την Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη και τις ακτές της Μαύρης θάλασσας που
έφτασαν στο Παρίσι μετά τη Μικρασιατική καταστροφή. 19

Στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα έχουμε ένα πρώτο κύμα ελλήνων μεταναστών την
περίοδο του ελληνικού εμφυλίου (τέλη δεκαετίας του ΄50, αρχές της δεκαετίας του
΄60), ένα άλλο όταν έλληνες που ζούσαν σε γαλλικές αποικίες της βόρειας και
Κεντρικής Αφρικής, μετά το τέλος της αποικιοκρατίας επέλεξαν να εγκατασταθούν
στη Γαλλία, ενώ ακριβώς την ίδια περίοδο έφτασαν στη Γαλλία αρκετοί έλληνες
προκειμένου να απασχοληθούν ως εργάτες στη γαλλική βιομηχανία. Το τελευταίο
μαζικό κύμα ελληνικής μετανάστευσης παρατηρείται την περίοδο της επτάχρονης
δικτατορίας στην Ελλάδα, όταν σημαντικός αριθμός πολιτικών αλλά και
πολιτικοποιημένων επιστημόνων, διανοουμένων, καλλιτεχνών βρήκε φιλόξενο
καταφύγιο στη Γαλλία20. Σε κάθε περίπτωση η μετανάστευση εκεί δεν ήταν προϊόν
κάποιας κυβερνητικής επιλογής στην Ελλάδα ή κάποιας διμερούς μεταναστευτικής
συμφωνίας, όπως έγινε με τη μετανάστευση στη Γερμανία.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Γαλλικής Στατιστικής Υπηρεσίας, η ελληνική κοινότητα

στη Γαλλία, το 1968 αριθμούσε περί τα 12.000 άτομα 21, μεταξύ αυτών και πολλοί
φοιτητές λόγω της πολιτικής του γαλλικού κράτους να χορηγεί υποτροφίες, ήδη από
την περίοδο του Μεσοπολέμου. Από τα στατιστικά στοιχεία για την εξέλιξη του
ελληνικού πληθυσμού στη Γαλλία, συμπεραίνουμε ότι ο αριθμός των ελλήνων εκεί,
στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, από το 1954 έως το 1990 βαίνει μειούμενος
εξαιρουμένου του 1968, λίγο μετά δηλαδή την επιβολή στην Ελλάδα της επτάχρονης
δικτατορίας που ο αριθμός αυξήθηκε σημαντικά για να μειωθεί εκ νέου το 1975, μετά
δηλαδή τη μεταπολίτευση. 22

Γενικότερα, εκτός μιας-δυο περιπτώσεων τις οποίες αναφέραμε παραπάνω, βασικό

χαρακτηριστικό της ελληνικής μετανάστευσης στη Γαλλία είναι το υψηλό μορφωτικό
επίπεδο και ο μεγάλος βαθμός ένταξης της στη γαλλική κοινωνία 23. Χαρακτηριστική
ήταν επίσης η δημιουργία από τους έλληνες μετανάστες φοιτητικών, επαγγελματικών,
τοπικών και πολιτιστικών συλλόγων , η ίδρυση πολλών ορθόδοξων ναών – η
συμβολή της Ορθόδοξης Εκκλησίας στη διατήρηση της εθνικής ταυτότητας των
ελλήνων της Γαλλίας είναι μείζονος σημασίας 24- γύρω από τους οποίους
συσπειρώνονταν οι ελληνικές κοινότητες χωρίς όμως αυτό να συνεπάγεται
περιχαράκωση.
19
Μ.Θεοδωρίδου, Η Ελληνική Μικρασιατική κοινότητα στο Παρίσι, στο Πετρόχειλος Γ. (επιμ.)
Η Ελληνική Διασπορά στη Δυτική Ευρώπη, Εκδόσεις Βασιλόπουλος, Αθήνα, 1985 σσ187-
199
20
Λ. Μαράτου-Αλιπράντη, Ο ελληνισμός στις Κάτω Χώρες (Βέλγιο, Ολλανδία) και στη
Γαλλία, στο Κλ. Κανδηλαπτη, Αντ. Κόντη και άλλων, Ελληνισμός της Διασποράς, Τόμος Β΄,
ΕΑΠ, Πάτρα, 2003, σελ.140
21
Αντώνης Σαραντίδης, Το φάντασμα της ιστορίας- Τα εγγόνια του «Ματαρόα, Εφημερίδα των
Συντακτών, 6/5/2018 στο http://www.efsyn.gr:10080/arthro/ta-eggonia-toy-mataroa
22
Πηγή Kanonidis D, 1992, σ.21 με βάση στοιχεία της Statistique generale de la France &
INSEE στο Δ.Παπαδοπούλου, Ό.π., 2006
23
Ό.π. Λ. Μαράτου-Αλιπράντη, ΕΑΠ, 2003, σελ.141
24
Ό.π. Λ.Μαράτου-Αλιπράντη, ΕΑΠ, 2003, σελ. 144
8

Λόγω των ακολουθούμενων από το γαλλικό κράτος πολιτικών που προσεγγίζουν

αυτό που σήμερα αποκαλούμε αφομοιωτικό μοντέλο 25 σε σχέση με τους μετανάστες,
αλλά και λόγω των παραδοσιακά καλών διμερών σχέσεων, της παράδοσης του
φιλελληνισμού και την χωρίς τριβές ελληνική παρουσία για εκατονταετίες ολόκληρες,
οι έλληνες που μετανάστευσαν και εγκαταστάθηκαν στη Γαλλία είτε προσωρινά, είτε
μονιμότερα, στο δεύτερο μισό του 20 ου αιώνα και βεβαίως στην περίοδο της
δικτατορίας 26ενσωματώθηκαν εύκολα και οικονομικά και κοινωνικά 27 μια που οι
δυνατότητες οικονομικής και κοινωνικής τους ανέλιξης δεν προσέκρουε σε
διαμορφωμένες πολιτικές ή σε αντιδράσεις των τοπικών κοινωνιών ενώ η πρόσβασή
τους στην παιδεία, στην κοινωνική ασφάλιση, στην εργασία αλλά και στα θέματα
υπηκοότητας –ιδίως κατά τον 20ο αιώνα- ήταν άμεση και απρόσκοπτη.

Πέραν πάντως των παλιννοστούντων, οι έλληνες που παρέμειναν και συνεχίζουν να

ζουν στη Γαλλία, ακριβώς λόγω των ευνοϊκών συνθηκών όπως τις περιγράψαμε
παραπάνω, χαρακτηρίζονται από εξαιρετικά υψηλό μορφωτικό επίπεδο και εξίσου
υψηλό βαθμό κοινωνικής ενσωμάτωσης, γεγονός που οδηγεί σταδιακά στην
αφομοίωση τους, στη χαλαρότητα των δεσμών τους με την Ελλάδα και τη σταδιακή
εγκατάλειψη της εκμάθησης της ελληνικής γλώσσας. 28

Έλληνες μετανάστες στη Σουηδία

Στη Σουηδία τα πρώτα μαζικά κύματα ελληνικής μετανάστευσης χρονολογούνται από

τη δεκαετία του ΄60 όταν σουηδικά γραφεία που είχαν δημιουργηθεί γι’ αυτό το
σκοπό στρατολογούσαν εργάτες από τον Μεσογειακό Νότο 29, ενώ μέχρι τότε οι
έλληνες της Σουηδίας δεν υπερέβαιναν τους 40030. Οι έλληνες μετανάστες που
εγκαταστάθηκαν τότε κυρίως στη Στοκχόλμη αλλά και στο Μάλμε, το Γκέτεμποργκ
και άλλες βιομηχανικές πόλεις ήταν νέοι αγρότες χαμηλού μορφωτικού επιπέδου
προερχόμενοι κυρίως από τη Μακεδονία και την ΄Ηπειρο , οι οποίοι μετανάστευσαν
προκειμένου να εργαστούν, όπως στη Γερμανία, ως ανειδίκευτοι εργάτες. Το κύριο
πάντως ελληνικό μεταναστευτικό κύμα προς τη Σουηδία συντέθηκε από υψηλού
μορφωτικού επιπέδου έλληνες οι οποίοι κατέφυγαν εκεί ως πολιτικοί πρόσφυγες μετά
τη δικτατορία του ΄67 και σε αυτούς συγκαταλέγονται σημαντικές προσωπικότητες

25
Χ. Κούκη, Μοντέλα Αφομοίωσης, στο https://student.cc.uoc.gr/uploadFiles/181-
ΠΟΛΚ287/8ο%20μάθημα_23_11.pptx
26
Μεταξύ των ελλήνων που κατέφυγαν τότε στη Γαλλία ήσαν σημαντικές προσωπικότητες
από τους χώρους της πολιτικής, των γραμμάτων και των τεχνών, όπως οι Κ.Καραμανλής και
Κ. Μητσοτάκης, Μ.Θεοδωράκης, Μ.Μερκούρη και άλλοι.
27
Δ.Παπαδοπούλου, Γαλλία, στο Οι Ελληνες στη Διασπορά-15ος-20ος αιώνας, Επιμέλεια
Ι.Κ.Χασιώτης, Ο.Κατσαρδή-Hering,Α. Αμπατζή, Εκδόσεις της Βουλής των Ελλήνων, Αθήνα,
2006, (σσ 106-115) σελ.113
28
Ό.π. Λ.Μαράτου-Αλιπράντη, ΕΑΠ, 2003, σελ. 147
29
Θ. Οικονόμου, Ο ελληνισμός στην Αυστρία, την Ελβετία και τη Σουηδία, στο Κλ.
Κανδηλαπτη, Αντ. Κόντης και άλλοι, Ελληνισμός της Διασποράς, Τόμος Β΄, ΕΑΠ, Πάτρα,
2003, σελ. 119
30
Λίνα Βεντούρα, Σουηδία στο Οι Ελληνες στη Διασπορά-15ος-20ος αιώνας, Επιμέλεια
Ι.Κ.Χασιώτης, Ο.Κατσαρδή-Hering,Α. Αμπατζή, Εκδόσεις της Βουλής των Ελλήνων, Αθήνα,
2006, (σσ123-126), σελ.123
9

που διακρίθηκαν στο χώρο της επιστήμης, των γραμμάτων και των τεχνών
(Θ.Καλλιφατίδης, Π.Κοροβέσης, Ν.Δεμερτζής και άλλοι).31. Μετά το 1980 το κύμα
παλιννόστησης από τη Σουηδία προς την Ελλάδα ισχυροποιείται με αποτέλεσμα στα
τέλη του εικοστού αιώνα ο συνολικός αριθμός τους εκεί, να είναι λίγο μεγαλύτερος
από 20.000, συμπεριλαμβάνοντας και τη δεύτερη γενιά. 32

Η κρατική πολιτική στη Σουηδία για την κοινωνική ενσωμάτωση των μεταναστών
άρχισε να υφίσταται αρκετά νωρίς σε σχέση με άλλες χώρες υποδοχής μεταναστών,
ήταν βασισμένη στην αρχή της ισότητας και προσέφερε στους μετανάστες τη
δυνατότητα να διατηρήσουν τόσο τη γλώσσα τους όσο και τον πολιτισμό τους και σε
εφαρμογή αυτών των αρχών, δημιουργήθηκαν δίγλωσσα σχολεία. Πέραν αυτού, το
σουηδικό κράτος προσέφερε στους μετανάστες τη δυνατότητα να γίνουν σουηδοί
πολίτες, εφόσον το επιθυμούσαν αλλά και δικαίωμα ψήφου στις αυτοδιοικητικές
εκλογές ενώ ενθάρρυνε την ενεργό συμμετοχή τους σε θέματα που τους αφορούσαν.

Οι έλληνες της Σουηδίας ίδρυσαν τοπικές κοινότητες στις οποίες οργανώθηκαν και
οι οποίες αργότερα συνέθεσαν την Ομοσπονδία Ελληνικών Κοινοτήτων Σουηδίας 33.
Μέσω της Ομοσπονδίας διεκδίκησαν και επέτυχαν τη βελτίωση της ζωής τους
συνεργαζόμενοι με Σουηδικούς κρατικούς και θεσμικούς φορείς - και συχνά
χρηματοδοτούμενοι από αυτούς- διατηρώντας παράλληλα ισχυρούς δεσμούς με τα
ελληνικά πολιτικά κόμματα αλλά και τον κεντροαριστερό πολιτικό χώρο της
Σουηδίας34 , ενώ η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν έπαιξε κανέναν ιδιαίτερο ρόλο στη ζωή
τους. Σημαντικότατη ήταν επίσης η δραστηριοποίησή τους στον αντιδικτατορικό
αγώνα και τον αγώνα για την αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Ελλάδα στον
οποίο επέτυχαν να συστρατεύσουν οργανώσεις αλλά και προσωπικότητες του
πολιτικού και κοινωνικού βίου της Σουηδίας.

Σε κάθε περίπτωση, μελετώντας τα στοιχεία για τον ελληνισμό της Σουηδίας

διαπιστώνουμε ότι τα αίτια του κυρίως μεταναστευτικού προς τη Σουηδία ρεύματος-
αυτού της περιόδου της δικτατορίας στην Ελλάδα- ήταν πρωτίστως πολιτικά, οι δομές
αυτοοργάνωσης των ελλήνων εκεί ακολούθησαν το ίδιο μοντέλο με αυτό της
Γερμανίας ( κοινότητες, σύλλογοι, εθνικοτοπικές οργανώσεις) 35 όμως η ελληνική
παρουσία γενικότερα στη Σουηδία χαρακτηρίζεται από εξωστρέφεια,
διαφοροποιούμενη σημαντικά από την αντίστοιχη παρουσία ελλήνων στη Γερμανία,
γεγονός που έχει βεβαίως να κάνει και με την εφαρμοζόμενη από το σουηδικό κράτος
πολιτική στα θέματα κοινωνικής ενσωμάτωσης των μεταναστών, παρά το γεγονός ότι
δεν εξέλειπαν ούτε εκεί οικονομικές και κοινωνικές διακρίσεις36.

31
Ό.π., Θ.Οικονόμου, ΕΑΠ, 2003, σελ. 117
32
Ό.π., Θ.Οικονόμου, ΕΑΠ, 2003, σελ. 113
33
Α.Κιτρόεφ, Η μεταπολεμική μετανάστευση, στο Οι Ελληνες στη Διασπορά-15ος-20ος
αιώνας, Επιμέλεια Ι.Κ.Χασιώτης, Ο.Κατσαρδή-Hering,Α. Αμπατζή, Εκδόσεις της Βουλής
των Ελλήνων, Αθήνα, 2006, σελ. 81
34
Ό.π., Θ.Οικονόμου , ΕΑΠ, 2003, σελ. 116
35
Ό.π. Θ. Οικονόμου, ΕΑΠ, 2003, σελ. 114
36
Ό.π. Θ.Οικονόμου, ΕΑΠ, 2003, σελ. 116 (στοιχεία για την απασχόληση των Ελλήνων στη
Σουηδία)
10

Σύγκριση- Συμπεράσματα

Από τη σύγκριση των αιτίων και των χαρακτηριστικών της ελληνικής μετανάστευσης
στις τρεις αναφερόμενες χώρες συμπεραίνουμε πως στη Γερμανία η ελληνική
μετανάστευση ήταν σε μεγάλο βαθμό προϊόν πολιτικών αποφάσεων των
μεταπολεμικών κυβερνήσεων και υλοποιήθηκε στο πλαίσιο διμερούς
μεταναστευτικής συμφωνίας, τα κίνητρα των μεταναστών ήταν πρωτίστως
οικονομικά δεδομένης της ακραίας φτώχιας στην Ελλάδα και το μορφωτικό τους
επίπεδο εξαιρετικά χαμηλό. Η απουσία, για πολλά χρόνια, στη Γερμανία οιασδήποτε
κρατικής πολιτικής για την κοινωνική ενσωμάτωση των μεταναστών και ο
χαρακτηρισμός των τελευταίων ως «φιλοξενουμένων εργατών» στάθηκε εμπόδιο
στην πλήρη κοινωνική ενσωμάτωση των ελλήνων μεταναστών, οι οποίοι
περιορίστηκαν στη λειτουργική-οικονομική τους ενσωμάτωση με παράλληλη
διατήρηση ισχυρότατων δεσμών με την Ελλάδα και εξαιρετικά ισχυρής ελληνικής
πολιτισμικής ταυτότητας η οποία εκφράζεται μέσα από το πλήθος των ελληνικών
κοινοτήτων, συλλόγων και εθνικοτοπικών οργανώσεων.

Στην περίπτωση της Σουηδίας, τα αίτια του πλέον μαζικού ελληνικού

μεταναστευτικού ρεύματος που πραγματοποιήθηκε την περίοδο της δικτατορίας στην
Ελλάδα, ήταν κυρίως πολιτικά, το μορφωτικό επίπεδο των μετακινουμένων ιδιαίτερα
υψηλό, ενώ σε ό,τι αφορά στις δομές αυτοοργάνωσης, ακολουθήθηκε μεν το ίδιο
οργανωτικό μοντέλο με τη Γερμανία ( σύλλογοι, κοινότητες, εθνικοτοπικοί,
ομοσπονδίες κλπ) αλλά με βασικό χαρακτηριστικό την εξωστρέφεια και τη
συνεργασία τόσο με τοπικούς θεσμικούς φορείς και κόμματα όσο και με τους
αντίστοιχους ελληνικούς. Λόγω της έγκαιρης εισαγωγής και εφαρμογής στη Σουηδία
πολιτικής για την κοινωνική ενσωμάτωση των μεταναστών, οι έλληνες της Σουηδίας,
ιδίως αυτοί που εγκαταστάθηκαν εκεί την περίοδο της δικτατορίας στην Ελλάδα,
ενσωματώθηκαν εύκολα κοινωνικά, διατηρώντας όμως ισχυρή την ελληνική
πολιτισμική τους ταυτότητα, στοιχείο που αποδεικνύεται και από τον υψηλό αριθμό
παλιννοστούντων.

Η περίπτωση των ελληνικών μεταναστεύσεων στη Γαλλία που διακρίνεται σαφώς

από τις προηγούμενες μοιάζοντας περισσότερο απότοκος πολιτισμικής συγγένειας,
δεν ήταν αποτέλεσμα διμερούς μεταναστευτικής συμφωνίας , το μορφωτικό επίπεδο
των ελλήνων μεταναστών εκεί, ήταν στις περισσότερες περιπτώσεις εξαιρετικά
υψηλό, η πρόσβαση τους δε στην παιδεία, την κοινωνική ασφάλιση, την εργασία
αλλά και στη χορήγηση υπηκοότητας ( επιλεκτικά ήδη από τον 19 ο αιώνα και
μαζικότερα τον 20ο αιώνα) εύκολη και απρόσκοπτη. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον
που διευκόλυνε εξαιρετικά την επαγγελματική, οικονομική και κοινωνική ανέλιξη των
ελλήνων μεταναστών, μοιάζει ευεξήγητος ο υψηλός βαθμός κοινωνικής
ενσωμάτωσης τους, μιας ενσωμάτωσης που αυτούς που επιλέγουν να παραμείνουν
στη χώρα τους οδηγεί σταδιακά στην αφομοίωση, η οποία εκφράζεται μέσω της
χαλαρότητας των δεσμών τους με την Ελλάδα αλλά και τη σταδιακή εγκατάλειψη της
εκμάθησης της ελληνικής γλώσσας.
11

Τέλος, από την παράθεση των χαρακτηριστικών της ελληνικής μετανάστευσης στη
Γερμανία, τη Γαλλία και τη Σουηδία στο δεύτερο μισό του 20 ου αιώνα, παρά τις
σημαντικές διαφορές στην κοινωνική σύνθεση και το μορφωτικό επίπεδο των
μεταναστών, στους όρους υπό τους οποίους και τους λόγους για τους οποίους
πραγματοποιήθηκε η μετανάστευση, συμπεραίνουμε πως από τους τρεις
εμπλεκόμενους στο ζήτημα της κοινωνικής ενσωμάτωσης : τον μεταναστεύοντα, τη
μεταναστευτική πολιτική των χωρών υποδοχής και τις κοινωνίες αυτών των χωρών,
σημαντικότερος αναδεικνύεται ο δεύτερος.

Σε αυτό το πλαίσιο, η εμμονή της Γερμανίας – των κυβερνήσεων κατά κύριο λόγο
αλλά και των συνδικάτων για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα- στην αντιμετώπιση
των μεταναστών ως «φιλοξενούμενων εργατών» καθιστά την εσωστρέφεια και την
μη ολοκληρωμένη ενσωμάτωση των μεταναστών στη γερμανική κοινωνία ευεξήγητη,
ενώ και η πιο «αφομοιωτική» πολιτική που ακολούθησε στη συνέχεια εστιάζοντας
στη γλώσσα και την εκπαίδευση δεν επέφερε θεαματικά αποτελέσματα. Αντίθετα,
στην περίπτωση της Σουηδίας η διαμόρφωση προωθημένης για την εποχή πολιτικής
για την κοινωνική ενσωμάτωση των μεταναστών βασισμένης σε αυτό που αργότερα
ονομάστηκε πολυπολιτισμικότητα37, καθιστά ευεξήγητη την εξωστρέφεια των
ελλήνων της Σουηδίας και την ευκολότερη ενσωμάτωσή τους στη σουηδική
κοινωνία, παρά την ισχυρή διατήρηση της ελληνικής πολιτισμικής τους ταυτότητας.
Στη Γαλλία, τέλος, που αποτελεί ιδιαίτερη περίπτωση, η ελληνική μετανάστευση,
ανεξάρτητα από τα αίτια και τη χρονική της διάρκεια, εύρισκε ένα φιλικό καθεστώς
σε επίπεδο κοινωνίας και μια κεντρική πολιτική που επέτρεπε και διευκόλυνε τόσο
την οικονομική όσο και την κοινωνική ενσωμάτωση της σε ένα πλαίσιο όμως
περισσότερο αφομοιωτικό.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

-Λ.Βεντούρα, Ομοσπονδιακή Γερμανία, στο Οι Ελληνες στη Διασπορά-15ος-20ος αιώνας,

Επιμέλεια Ι.Κ.Χασιώτης, Ο.Κατσαρδή-Hering,Α. Αμπατζή, Εκδόσεις της Βουλής των
Ελλήνων, Αθήνα, 2006

37
Θ.Καπουράνης, Πολυπολιτισμικότητα ή πλουραλισμός; Ενσωμάτωση ή Αφομοίωση;
http://pacific.jour.auth.gr/emmeis/?p=15231
12

- Μ.Θεοδωρίδου, Η Ελληνική Μικρασιατική κοινότητα στο Παρίσι, στο Πετρόχειλος Γ.

(επιμ.) Η Ελληνική Διασπορά στη Δυτική Ευρώπη, Εκδόσεις Βασιλόπουλος, Αθήνα, 1985

- Π.Καζάκος, Απόδημος Ελληνισμός και εθνικά θέματα, στο περιοδικό Επιθεώρηση

Πολιτικής Επιστήμης, τεύχος 3, Απρίλιος Αθήνα, 2004

- Α.Κιτρόεφ, Η μεταπολεμική μετανάστευση στο Οι Ελληνες στη Διασπορά-15ος-20ος αιώνας,

Επιμέλεια Ι.Κ.Χασιώτης, Ο.Κατσαρδή-Hering,Α. Αμπατζή, Εκδόσεις της Βουλής των
Ελλήνων, Αθήνα, 2006

- Α.Κόντης, Οικονομική ενσωμάτωση των μεταναστών στη χώρα υποδοχής στο Γ.Αμίτσης-Γ.
Λαζαρίδης (επιμ.), Νομικές και Κοινωνικοπολιτικές διαστάσεις της μετανάστευσης στην
Ελλάδα, Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα, 2001

- Α. Κόντης, Ο ελληνισμός στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, στο Κλ.

Κανδηλάπτη, Αντ. Κόντης, Λ. Μαράτου- Αλιπράντη και άλλοι, Ελληνισμός της Διασποράς,
Τόμος Β΄, ΕΑΠ, 2003

- Πέγκυ Κουνενάκη, Η μετανάστευση στη Γερμανία, Εφημερίδα Καθημερινή, Αφιέρωμα 7

ημέρες, 13.12.1998

- Γιώργος Ματζουράνης, Μετανάστες στη Γερμανία, Εφημερίδα Καθημερινή, Αφιέρωμα 7

ημέρες, 13.12.1998

- Λ. Μαράτου-Αλιπράντη, Ο ελληνισμός στις Κάτω Χώρες (Βέλγιο, Ολλανδία) και στη

Γαλλία, στο Κλ. Κανδηλαπτη, Αντ. Κόντη και άλλων, Ελληνισμός της Διασποράς, Τόμος Β΄,
ΕΑΠ, Πάτρα, 2003

- Θ. Οικονόμου, Ο ελληνισμός στην Αυστρία, την Ελβετία και τη Σουηδία, στο Κλ.
Κανδηλαπτη, Αντ. Κόντης και άλλοι, Ελληνισμός της Διασποράς, Τόμος Β΄, ΕΑΠ, Πάτρα,
2003

- Δ. Β.Παπαδοπούλου, Η κοινωνική ενσωμάτωση των μεταναστών στην ελληνική κοινωνία

στο συλλογικό έργο : Μετανάστευση και ένταξη των μεταναστών στην ελληνική κοινωνία,
επιμέλεια Χρ. Μπάγκαβος – Δ.Β.Παπαδοπούλου, Εκδόσεις Gutenberg, Αθήνα, 2006, στο
eclass.uop.gr/modules/document/file.php/SEP137/Κείμενο%20ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ.pdf

ΔΙΚΤΥΟΓΡΑΦΙΑ

- Αντώνης Σαραντίδης, Το φάντασμα της ιστορίας- Τα εγγόνια του «Ματαρόα, Εφημερίδα

των Συντακτών, 6/5/2018 στο http://www.efsyn.gr:10080/arthro/ta-eggonia-toy-mataroa

- Θ.Καπουράνης, Πολυπολιτισμικότητα ή πλουραλισμός; Ενσωμάτωση ή Αφομοίωση;

http://pacific.jour.auth.gr/emmeis/?p=15231

- Χ. Κούκη, Μοντέλα Αφομοίωσης, στο https://student.cc.uoc.gr/uploadFiles/181-

ΠΟΛΚ287/8ο%20μάθημα_23_11.pptx
13

- Χρ. Χατζησωτηρίου- Κων.Ξενοφώντος , Διαπολιτισμική εκπαίδευση, εκδόσεις Σαϊτα,

Καβάλα, 2004, σελ.16-17 στο https://books.google.gr/books?
id=VC5YBAAAQBAJ&pg=PA24&lpg=PA24&dq=Αφομοίωση+ορισμός&source=bl&ots=k
mKB8WpXsg&sig=1ulFfMq4LT-EaJqkXMCnsj9c0JY&hl=el&sa=X&ved=2ahUKEwiD4-
i7543fAhXNyqQKHbQqAGsQ6

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ

http://faretra.info/2015/09/27/55-chronia-apo-tin-episimi-enarxi-tis-metanastefsis-sti-
germania-2/ & http://www.thetoc.gr/politismos/article/parisi-prwteuousa-twn-autoeksoristwn-
ellinwn-sti-diktatoria