ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ

Ν ΙΚΟΣ Κ ΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ ΣΤΑ Ι ΧΝΗ Τ ΟΥ Α ΝΘΡΩΠΟΥ Κ ΑΙ Τ ΟΥ Δ ΗΜΙΟΥΡΓΟΥ

26 Οκτωβρίου 2011 (54η επέτειος θανάτου του Νίκου Καζαντζάκη)

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚ Η ΑΘΗΝΑ

Π ΡΑΚΤΙΚΑ Σ ΥΜΠΟΣΙΟΥ Νίκος Καζαντζάκης. στα Ίχνη του Ανθρώπου και του Δημιουργού .

gr .kazantzakispublications.org ▪ E-mail: kazantzaki@otenet.42.830 www.36.ISBN 978-960-7948-42-7 Copyright © ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ (ΠΑΤΡΟΚΛΟΣ ΣΤΑΥΡΟΥ) 2012 Χαριλάου Τρικούπη 116.42.829 ▪ Fax: 210. 114 72 Αθήνα ▪ Τηλέφωνο: 210.36.

.Καλωσόρισμα – Χαιρετισμός από τη Διευθύντρια των Εκδόσεων Καζαντζάκη Ν ΙΚΗ Π. Καθηγητή Α ΝΔΡΕΑ Ι. έρωτας λημμάτων από τη Δρα Ε ΛΕΥΘΕΡΙΑ Γ ΙΑΚΟΥΜΑΚΗ 41 Β΄ ΕΝΟΤΗΤΑ : Ο Ζορμπάς στην Ιταλία  Χαιρετισμός εκ μέρους του Ιταλικού Μορφωτικού Ινστιτούτου Αθηνών από τη Δρα F RANCESCA C HIESA  Τα ίχνη του Ανθρώπου και του Δημιουργού Νίκου Καζαντζάκη 49 σε όλο τον κόσμο από τη Διευθύντρια των Εκδόσεων Καζαντζάκη Ν ΙΚΗ Π. Σ ΤΑΥΡΟΥ  Μεταφράζοντας ελληνική λογοτεχνία στα ιταλικά 51 από τον μεταφραστή και εκδότη N ICOLA C ROCETTI 57 Γ΄ ΕΝΟΤΗΤΑ : Ο Ζορμπάς του Καζαντζάκη και του Κακογιάννη  Χαιρετισμός εκ μέρους του Ιδρύματος “Μ ΙΧΑΛΗΣ Κ ΑΚΟΓΙΑΝΝΗΣ ” από την Υπεύθυνη Επικοινωνίας και Προβολής Ε ΛΕΝΗ Κ ΥΠΡΙΩΤΗ 67 Λήξη εργασιών Συμποσίου ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 69 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ . Δρα Μ ΑΡΙΑ Γ ΙΟΥΡΟΥΚΟΥ 13  Οι Γάλλοι στα λήμματα του Νίκου Καζαντζάκη για το Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη από την Αν. Β ΟΣΚΟ Α΄ ΕΝΟΤΗΤΑ : Ο Εγκυκλοπαιδικός Καζαντζάκης  Ένα ταξίδι στον Πολιτισμό μέσα από τα “Λήμματα του Νίκου Καζαντζάκη στο Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη [1927-1931]” από τη συν-Επιμελήτρια της έκδοσης. Καθηγήτρια Ε ΥΗ Π ΕΤΡΟΠΟΥΛΟΥ 31  Ανάγκη επιβίωσης.. Σ ΤΑΥΡΟΥ Σελ. 5 9 Χαιρετισμός & Κήρυξη της έναρξης των εργασιών του Συμποσίου από τον Ομ. Καθηγήτρια Ι ΦΙΓΕΝΕΙΑ Μ ΠΟΤΟΥΡΟΠΟΥΛΟΥ 25  Ο θαυμασμός για την «πνευματικήν ορμήν τής μεγίστης ταύτης ακμής της γερμανικής φιλολογίας» – Ο Καζαντζάκης και η Γερμανία [Οι νεωτερισμοί των “γερμανικών” λημμάτων ] από την Επ.

Το Πολιτιστικό Κέντρο τού UIndy Athens (πρ.10. Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν) όπου διεξήχθη το Συμπόσιο των Εκδόσεων Καζαντζάκη για την 54η επέτειο θανάτου τού Νίκου Καζαντζάκη (26.2011) .

κατάφερε όμως και έβαλε ολάκερη τη ζωή και το έργο τού Σοπενάουερ. Στο Συμπόσιό μας. μ έ σ α στο Λεξικόν Ελευθερουδάκη. στ’ αψηλά βουνά. να δουν τι θα τον κάμουν. Σταύρου. και τόσων άλλων Μεγάλων τού πνεύματος. σε μιαν εποχή όπου η συλλογή και συγγραφή πληροφοριών για έστω και μία βιογραφία ήταν αφάνταστα –για τον μέσο σύγχρονο μελετητή– κοπιαστική. τον ξαναζυγιάζει με το μάτι.” »Εγώ. Σταύρου* «Στην Κρήτη. 238. είναι Υφηγήτρια Συγκριτικής Λογοτεχνίας τού UIndy Athens. σήμερα. σπάνια. βρε παιδιά. “Ντροπιάζει τη γενιά μας. τι να τον κάμουμε.1 Βέβαια. Διευθύντρια των Εκδόσεων Καζαντζάκη. γράφει ο Νίκος Καζαντζάκης στην Αναφορά στον Γκρέκο. 1. αλίμονο. δεν μπορεί να καταλάβει – πώς διάολο βγήκε από το σπλάχνο του το αποζούρι ετούτο. _______________________ * Η Νίκη Π. βρουχιέται ο γέρος. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. Αθήνα 2011. ο Νίκος μπορεί και να μην κατάφερνε να σηκώσει με το ένα χέρι όλους τούς τόμους τού Εγκυκλοπαιδικού Λεξικού Ελευθερουδάκη. πού να σαλτάρει αυτός και να μπει στα ξένα κοπάδια να κλέψει! Πολεμιστής δεν κάνει. του Φραγκίσκου τής Ασσίζης. μα τυχαίνει να γεννηθεί σε μια δρακοφαμελιά ένας μαραζάρης· ο γέρος γονιός τον ζυγιάζει. Καλά σε σύναξη τα επίλοιπα θεριά που γέννησε. επιλέξαμε να παρουσιάσουμε για πρώτη φορά τη νέα κυκλοφορία των Εκδόσεων Καζαντζάκη: τον τόμο Λήμματα του Νίκου Καζαντζάκη στο Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη [1927-1931]. Βοσκός δεν κάνει. λυπάται να σκοτώσει· ντροπιάζει το σόι μας. ένα από τα σπουδαιότερα εκδοτικά και μορφωτικά εγχειρήματα στον ελλαδικό χώρο τού 20ού αιώνα· και μάλιστα. Νίκου Καζαντζάκη. ήμουν ο δάσκαλος της γενιάς μου». σελ. Αναφορά στον Γκρέκο. Εκδόσεις Καζαντζάκη. 5 .Χ ΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ Σ ΤΟ Σ ΥΜΠΟΣΙΟ Μ ΝΗΜΗΣ Κ ΑΙ Τ ΙΜΗΣ Τ ΩΝ Ε ΚΔΟΣΕΩΝ Κ ΑΖΑΝΤΖΑΚΗ Γ ΙΑ Τ ΗΝ 54η Ε ΠΕΤΕΙΟ Α ΠΟ Τ ΟΝ Θ ΑΝΑΤΟ Τ ΟΥ Ν ΙΚΟΥ Κ ΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 Της Νίκης Π. τους γιούς του. ας τον κάμουμε δάσκαλο.

μέσα και από τη νέα ιταλική μετάφραση του μυθιστορήματος Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά. Ας μου επιτραπεί. θα έχουμε την ευκαιρία να απολαύσουμε –άλλοι για πρώτη φορά. για την οποία θα σας μιλήσουν διεξοδικά οι ομιλήτριες της πρώτης θεματικής Ενότητας του Συμποσίου. άλλοι για πολλοστή– τον σελ. Θα έχουμε. και να πάρουμε μιαν εικόνα για την προσαρμογή τής Ασκητικής στη θεατρική σκηνή. Ευαγγελία Σοφιανού και Ελευθερία Τελειώνη· και. Η εν λόγω μετάφρασή του έχει δεχθεί διθυραμβικές κριτικές και έχει ξανα-εισαγάγει υπό νέο φως το έργο και το πνεύμα τού Νίκου Καζαντζάκη στον ιταλόφωνο κόσμο. Η δεύτερη Ενότητα του Συμποσίου μας είναι αφιερωμένη στο έργο τού Νίκου Καζαντζάκη στην Ιταλία. Τέλος.Για αυτή την έκδοση. 6 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . Την ιταλική πτυχή τού Συμποσίου θα αρχίσει να ξεδιπλώνει με χαιρετισμό της η Δρ Francesca Chiesa. Ο πατέρας μου. είμαι σίγουρη πως τώρα χαμογελώντας στέλνει την ευγνωμοσύνη του στις Σοφίκα και Μαρίνα Ελευθερουδάκη. από το εκπληκτικό κουαρτέτο εγχόρδων «Βίος» υπό τη διεύθυνση του μαέστρου Αλέξανδρου Χαλάψη. εκ μέρους του Ιταλικού Μορφωτικού Ινστιτούτου Αθηνών. να ευχαριστήσω τον Ομότιμο Καθηγητή Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας Ανδρέα Ι. για την καλαίσθητη εργασία τους· στις –μαζί με πλειάδα άλλων καλών συνεργατών– συνοδοιπόρους του στον καζαντζακικό του ανήφορο Μαρία Γιουρούκου. τη χαρά να παρακολουθήσουμε ένα μουσικό αφιέρωμα στον Νίκο Καζαντζάκη. γνωστός Νεοελληνιστής και μελετητής ευρωπαϊκής ποίησης. θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά όλους τούς ανθρώπους που κοπίασαν στα πολυδαίδαλα μονοπάτια τού Εγκυκλοπαιδικού Καζαντζάκη μαζί με τον πατέρα μου Πάτροκλο Σταύρου. από τη θεατρολόγο Ανδρομάχη Μοντζολή. που δέχθηκε να κηρύξει την έναρξη των εργασιών τού Συμποσίου με μια πολύ συγκινητική ομιλία. και ταλαντούχοι νέοι ηθοποιοί θα μας χαρίσουν το γλυκό άκουσμα αποσπασμάτων τού Ζορμπά στα ελληνικά και στα ιταλικά. Nicola Crocetti. εγγονές τού ιδρυτή του ομώνυμου ιστορικού εκδοτικού οίκου των Αθηνών Κώστα Ελευθερουδάκη και άξιες συνεχίστριες του πνευματικού του έργου. Για το θέμα θα μιλήσει ο δημιουργός και εκδότης της. σπάνιο επιστήμονα και άνθρωπο. για τη σημαντική συμβολή τους στην παρουσίαση και ανάδειξη της έκδοσης. που αυτή τη στιγμή βρίσκεται στην Κύπρο και αναρρώνει αργά αλλά σταθερά. ακόμη. Ιφιγένεια Μποτουροπούλου και Εύη Πετροπούλου. επίσης. βεβαίως. Βοσκό. στις εξαίρετες επιστημόνισσες Ελευθερία Γιακουμάκη. οι οποίες με εξαιρετική ευγένεια και καλή διάθεση έδωσαν αφιλοκερδώς τη συγκατάθεσή τους να αξιοποιήσουμε τα λήμματα του Νίκου Καζαντζάκη· στην οικογένεια Μπαλή με τις Γραφικές Τέχνες «Ανάγραμμα» και στους βιβλιοδέτες μας Βασίλη Κυπραίο και Γιάννα Τσιάκα.

της ατομικής υπέρβασης.. αψηλότερος από όλους τούς δράκους τής γενιάς του. αλλά και η ανθρωπότητα. η Ελένη Ν. Επιτρέψτε μου να σας διαβάσω –κλείνοντας– την τελευταία παράγραφο των Προλεγομένων τού πατέρα μου. Καζαντζάκη βρίσκεται στο προσκεφάλι τού Νίκου της. πέρασε στον άλλον όχτο. της ηθικής ακεραιότητας. πιστεύω. την Ελλάδα και τον Ελληνισμό. εκτός από το ανεξάντλητο. που θα προλογίσει η Ελένη Κυπριώτη. στην παρουσιαζόμενη σήμερα έκδοση Λήμματα του Νίκου Καζαντζάκη στο Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη (σελ. πριν από 3 μήνες (στις 25 Ιουλίου). Έτσι επιλέξαμε τιμητικά να αποχαιρετήσουμε τον αγαπημένο φίλο και πολυβραβευμένο Κύπριο σκηνοθέτη που. το ίδιο βράδυ στις 10:20. ο οποίος δόξασε. Εκεί. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. φωνάζοντας σε βοήθεια όλους τούς αγίους και παρακαλώντας τον να γίνει καλά. όπως θα έλεγε και ο Καζαντζάκης. ο Νίκος Καζαντζάκης αφήνει την τελευταία του πνοή και δρασκελίζει το κατώφλι τής αιωνιότητας.] Στους δύσκολους καιρούς που διανύει όχι μόνον η πατρίδα μας. Στο 54ο έτος αυτής τής αιωνιότητας έχουμε έρθει όλοι εμείς εδώ για να τιμήσουμε τη μνήμη τού απροσκύνητου ΑνθρώπουΨηλορείτη τής Κρήτης. σημαντικό να προσπαθούμε να κρατήσουμε μέσα μας ζωντανή τη φλόγα τής αγάπης για ελευθερία και για υπέρβαση του εαυτού μας.Ζορμπά τον Έλληνα (Zorba the Greek). Είναι 26 Οκτωβρίου 1957 και βρίσκονται στην Πανεπιστημιακή Κλινική τού Φράιμπουργκ της Γερμανίας. Σαν σήμερα πριν από 54 χρόνια. δεν θα ήταν άστοχο να υπολογίζουμε στη στήριξη και συμπαράσταση του οικουμενικού μας συγγραφέα και στοχαστή Νίκου Καζαντζάκη. με την πένα του μάς άφησε όλα τα πνευματικά εργαλεία που χρειάζεται ο άνθρωπος για να υπερβεί όλες τις δυσκολίες. της αξιοπρέπειας και της ελευθερίας». σ’ έναν τέτοιο δύσκολο ανήφορο. ο οποίος. Και. είναι. υπεύθυνη Επικοινωνίας και Προβολής τού Ιδρύματος “Μιχάλης Κακογιάννης”.. Δρος Πατρόκλου Σταύρου. Ο Νίκος Καζαντζάκης. όσο λίγοι άνθρωποι των Γραμμάτων και των Τεχνών. το αγέραστο κινηματογραφικό αριστούργημα του Μιχάλη Κακογιάννη. κγ΄): «[. απαράμιλλο έργο που μας κατέλιπε στο πεδίο των Γραμμάτων και της Τέχνης. 7 . παραμένει φωτεινό παράδειγμα με την προσωπική του πορεία στα πλαίσια του σεβασμού προς τη φύση και προς τον συνάνθρωπο.

Βοσκός Α΄ Ενότητα: «Ο Εγκυκλοπαιδικός Καζαντζάκης» Μαρία Γιουρούκου Ιφιγένεια Μποτουροπούλου Εύη Πετροπούλου Ελευθερία Γιακουμάκη . Σταύρου Ανδρέας Ι.Υποδοχή – Έναρξη Νίκη Π.

Α. ήταν η βούληση των ισχυρών τής Γης. τα συνθήματα που έπρεπε να επιλεγούν για τις διαδηλώσεις και τους τοίχους των σχολείων και τα αγωνιστικά φυλλάδια της Άλκιμης Νεολαίας τής Ε. Νίκου Καζαντζάκη. Εκδόσεις Καζαντζάκη. / με κόκινο ραμφι και κόκινα νύχια αιματομένα.Α. 1. έχοντας στο προσκέφαλο τον Νίκο Καζαντζάκη και τον εν πολλοίς συνοδοιπόρο του Άγγελο Σικελιανό. όταν. όμως. Ανήκω. τόρα ξέρουμε· το γαλάζο πουλι της ελεφτερ[ίας] / δεν κυκλοφορει έξω απο τα σύνορα της Αγγλίας. σελ. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. μετά τους πρώτους απαγχονισμούς) ο Νίκος Καζαντζάκης. 9 . αγαπητή Νίκη Σταύρου (με τους ικανούς συνεργάτες σου).Ο. βέβαια. 5 της πρώτης έκδοσης (1941) του ταξιδιωτικού του έργου Αγγλία : «Το βιβλίο τούτο γράφτηκε πριν απο τα / Δεκεμβριανα και πριν απο την Κύπρο / Δεν ξέραμε τότε. Έξω απο τα / σύνορα της Αγγλίας κυκλοφορει ένα άλο εγγλέζικο πουλι μάβρο. (1955-1959). Ταξιδεύοντας: Αγγλία. στα Ίχνη του Ανθρώπου και του Δημιουργού). δεν έχω καταπιαστεί ερευνητικά. εκλεκτές και εκλεκτοί σύνεδροι. είμαι λέφτερος : το δεν ελπίζω τίποτα το μεριάζαμε.Ο. 281. προσδοκούσαμε την Ένωση της Κύπρου με τη Μητέρα Ελλάδα. Αθήνα 2000. Με τον Νίκο Καζαντζάκη. στη σελ.Κ.Ν ΙΚΟΣ Κ ΑΖΑΝ ΤΖΑΚΗΣ : Π ΑΝΤΑ Ε ΠΙΚΑΙΡΟΣ Κ ΑΙ Ο ΙΚΟΥΜΕΝ ΙΚΟΣ του Ανδρέα Ι. το Δε φοβούμαι τίποτα.. και δη τού κατακτητή: της «συμμάχου» Αγγλίας. Άλλη. Βοσκός είναι Ομότιμος Καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. γιατί ελπίζαμε. στη γενιά των Ελλήνων τής Κύπρου που έζησαν σημαντικό μέρος των μαθητικών τους χρόνων στη διάρκεια της συναρπαστικής προετοιμασίας και της διεξαγωγής του ανεπανάληπτου ηρωικού Απελευθερωτικού Αγώνα τής Ε. _______________________ * Ο Ανδρέας Ι. που με τόση αγάπη και μόχθο μεθόδευσες και οργάνωσες. Σύντροφός μας μοναδικός. Βοσκού* Ευχαριστώ ολόψυχα για την τιμητική πρόσκληση να απευθύνω χαιρετισμό στο σημερινό Συμπόσιο (Νίκος Καζαντζάκης. τον Διονύσιο Σολωμό και τον Κωστή Παλαμά. Σημείωνε τότε (πιθανώς το 1956. τα ποιήματα και τα πεζά αποσπάσματα για τις επάλληλες κηδείες και τα μνημόσυνα της στρατιάς των ηρώων ελευθερίας.Κ. τουλάχιστο από το 1941. ιδιοχείρως.»1 (Φυσικά έπρεπε να ξέρουμε.

/ ’σ τα τρία τα μερόνυχτα ο Διγενής νικά τον»). τους παλιούς και τους σύγχρονους. Έβαλε την Κύπρο. Και το 1957. βλέπει να ορθώνεται μπροστά του αιματοστάλαχτο το πρόσωπο της Κύπρου και να ζητά δικαιοσύνη. τρεις ημέρες. και το 1948 σκεφτόταν να εγκατασταθεί στο νησί).μετά το Ελληνικό θαύμα τής Πίνδου και την ηρωικότατη Μάχη τής Κρήτης.333 στίχων. την αγάπησε και δεν την ξέχασε ποτέ («Δεν θέλω να πεθάνω». μνημονεύει την Κύπρο στα έργα του. τη γνώρισε. Εκδόσεις Καζαντζάκη. τον Ιούνιο του 1956. με τίτλο Ακρίτας. «πριν ξαναπάω στην Αμμόχωστο ». που δυστυχώς δεν πρόλαβε να γράψει. σελ. που την προσφωνεί αδερφή της στον Πρόλογο του Καπετάν Μιχάλη : «Της στέλνει μήνυμα η Κρήτη. κατά την Οδύσσειά του). αδερφή· όμοια κι εγώ σταυρώθηκα και πόνεσα κι είδα ανάσταση· όμοια θα δεις κι εσύ! »1 Στο σπίτι του ο Καζαντζάκης έχει πάντα την Κυπριώτισσα Αφροδίτη (που του χάρισε το 1926 στη Λεμεσό ο Κύπριος αγωνιστής Νικόλαος Κλ. Ο Καπετάν Μιχάλης. Αθήνα 1998. Βλ.2 εξόριστος αργότερα από τους Άγγλους. έλεγε το 1954. λίγο πριν από τον θάνατό του. η Αγγλία αρνιόταν ωμά να εγκατασταθεί στην Κύπρο η εν εξορία Ελληνική κυβέρνηση!) Ο Νίκος Καζαντζάκης. σε σκηνοθεσία τού Κύπριου Μιχάλη Κακογιάννη. Όπου μπορεί. το ηρωικό αρχοντονήσι. _______________________ 1. Ελένης Ν. στην καρδιά του δίπλα από την Κρήτη του. 11. κι από τα Ακριτικά της τραγούδια (με τον Κύπριο Διγενή Ακρίτα να νικά αυτός τον Χάρο: «Κι εδώκαν κι επαλιώννασιν τρεις νύχτες. σφίγγοντας στο Πεκίνο το χέρι τού Κινέζου Πρωθυπουργού Τσου Εν Λάι. Και μένει στρατευμένος στο πλευρό της. που οδήγησε τον Άγγελο Σικελιανό να γράψει την περίφημη Κραυγή τής Κύπρου). 2. σελ. Νίκου Καζαντζάκη. σελ. Νίκος Καζαντζάκης. και σχεδίασε ένα δεύτερο επικό ποίημα (33. μαζί με την Ελένη. Η ταινία Ζορμπάς ο Έλληνας. Λανίτης. μετά την εξέγερση του 1931. θα προσθέσει έναν ακόμα σημαντικόν αρμό στις σχέσεις τού Καζαντζάκη με το νησί τής Αφροδίτης. Συναρπάστηκε από τους διαχρονικούς της αγώνες ελευθερίας. περνάει τα Δωδεκάνησα και της φωνάζει: » – Βάστα. 10 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . του ζητά να μην ξεχνά την Κύπρο. Αθήνα 2010. Εκδόσεις Καζαντζάκη. 192. Στην ομιλία του στη Βιέννη κατά την απονομή τού Βραβείου Ειρήνης. Ο Ασυμβίβαστος. σκίζει το πέλαγο η φωνή της. Καζαντζάκη. επισκέφθηκε τον Μάιο του 1926 την Κύπρο.

Κι όταν εκείνος παρατήρησε πως είναι πολλοί οι ελεύθεροι. συνεχίστρια της αγάπης τού Νίκου της για το μαρτυρικό νησί. στο πλευρό τής Κύπρου. είπε: «Νομίζω πως ο πραγματικά ελεύθερος είν’ εκείνος που ούτε ελπίζει ούτε φοβάται τίποτε» (ελεύθερον . να ταχτεί. ο Νίκος Καζαντζάκης δε ζει. όπου παραθέριζαν. δεξί χέρι τού Μακαρίου επί σειράν ετών πολλών. σήμερα ιδιαίτερα που ζούμε τον εφιάλτη τής βαθύτατης οικονομικής κρίσης και των πολλαπλών οδυνηρών συνεπειών της. Πενήντα τέσσερα χρόνια πέρασαν από τον Οκτώβριο του 1957. αφήνοντάς τους προίκα πολύτιμη το έργο τού Νίκου Καζαντζάκη και βαρύτατο χρέος τη διάσωση και επάξια προβολή αυτής τής μεγάλης πνευματικής κληρονομιάς τού Ελληνισμού. Κατά τη μαρτυρία τού Λουκιανού (Δημώνακτος βίος § 20): Όταν κάποιος τον ρώτησε ποιος είναι κατά τη γνώμη του ο ορισμός τής ευτυχίας. όμορφη σαν την Κύπρο: η Νίκη τής Ελένης Ν. 11 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 . τιμημένον από την Ακαδημία Αθηνών και το Τμήμα Φιλολογίας τού Πανεπιστημίου Αθηνών). τη χρονιά που είχαν ήδη καθαγιάσει με τη θυσία τους ο Γρηγόρης Αυξεντίου.. δικοί μας και ξένοι).. Ας πάρουμε όλοι το μήνυμα (ας το πάρουν ιδιαίτερα οι άπληστοι πλούσιοι. Η πολυπόθητη αυτή Νίκη δεν ήρθε δυστυχώς ακόμα (την προδοκούμε πάντα). και το «Δε φοβούμαι τίποτα / Δεν ελπίζω τίποτα / Είμαι λέφτερος» του Νίκου Καζαντζάκη μένει κτήμα ες αεί της ανθρωπότητας. την έσωσε από τα νύχια τού Αττίλα μαζί με τη μάνα της (τη Μαίρη Π. που τη βάφτισε λίγους μήνες πριν από την Τουρκική εισβολή τού 1974 (δίνοντάς της το όνομα του συζύγου της). Σταύρου) τις δύσκολες μέρες τής εισβολής στην Κερύνια. πάντα επίκαιρο. Ξανά παρατηρεί ο άλλος: «Και πώς θα μπορούσε κανείς να το πετύχει. απάντησε πως μόνο ευτυχισμένο θεωρεί τον ελεύθερο. μια μέρα θα έρθει η Νίκη να Σας δικαιώσει». και υιοθέτησε ύστερα τον πατέρα της (τον Πάτροκλο Σταύρου. Και πιο πάνω: «Κι αν είναι ο αγώνας Σας σκληρός πολύ. ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης κι άλλοι πολλοί αγωνιστές τής ελευθερίας.).Χ. τον ονομαστό Κύπριο φιλόσοφο Δημώνακτα (80-180 μ. νομίζω τόν μήτε ελπίζοντά τι μήτε δεδιότα). Ήρθε μια άλλη Νίκη. με όλο του το πάθος. Γιατί αλήθεια. και φιλόλογο δεινό. αυτά τα λίγα χρήματα είναι ο ιδρώτας ενός Έλληνα αγωνιστή. που γεννήθηκε κι αυτός σκλάβος κι ήπιε όλο το ποτήρι τής σκλαβιάς και της αδικίας». Καζαντζάκη.Ο Νίκος Καζαντζάκης πέθανε την 26η Οκτωβρίου 1957. γράφει στον Εθνάρχη Μακάριο: «Αλοίμονον. αφού όλοι μας έχουμε υποδουλωθεί σελ. Ας μου επιτραπεί λοιπόν εμένα να στείλω μια μικρή-μικρή σταγόνα από τον ιδρώτα του. προσφεύγοντας και στον πρώτον εισηγητή. Το 1964 (μετά τη νέα περιπέτεια της Κύπρου) η Ελένη Καζαντζάκη.

συγχαίρω και πάλι τους οργανωτές (τη Νίκη Σταύρου κι όσους μόχθησαν μαζί της) και εύχομαι ό. πάνω από το εφήμερο). σελ. αν είχες προσέξει καλά όσα αφορούν τον άνθρωπο. καλή και απρόσκοπτη συνέχεια στη Νίκη. 12 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . δεν θα τα εύρισκες άξια για φόβο ή για ελπίδα. αφού και τα δυσάρεστα και τα ευχάριστα θα έχουν οπωσδήποτε ένα τέλος» (γιατί: κοινή μοίρα πάντων ανθρώπων είν’ ο θάνατος. σύντομη και πλήρη ανάρρωση στον Πάτροκλο Σταύρου. Με την πεποίθηση πως στο σημερινό Συμπόσιο θα ιχνηλατηθούν με επιτυχία σημαντικές πτυχές τής ζωής και του έργου τού μεγάλου Κρητικού συγγραφέα. και πάντα ζητούμενο: ο Άνθρωπος και οι αθάνατες πανανθρώπινες Αξίες νά ’ναι πάνω από το χρήμα.για τα καλά σ’ αυτά.» [Η απάντηση του Δημώνακτα:] «Κι όμως.τι βέλτιστον για όλους.

13 . νυμφευμένος με την μικρανεψιά τής συζύγου τού Pierre Larousse. μαρτυρούσι τα ονόματα των συνεργασθέντων εις τούτο. και ολοκληρώθηκε σε δώδεκα τόμους με συμπληρώματα. πραγματοποιήθηκε την χρονική περίοδο 1927-1931. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. και συν-Επιμελήτρια της έκδοσης Λήμματα του Νίκου Καζαντζάκη στο Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη. αποκαλούμενος δεύτερος «πατέρας» του. άρτιου συγγράμματος αναφοράς επί έναν σχεδόν αιώνα. _______________________ * Η Μαρία Γιουρούκου είναι Διδάκτωρ Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας τής Φιλοσοφικής Σχολής τού Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Ο λεξικογράφος Claude Augé. πρόσωπο-σταθμός στην ιστορία του συγκεκριμένου λεξικού. σε διεύθυνση Claude Augé. για τις λοιπές αντίστοιχες ελληνικές εκδόσεις τής περιόδου. από όπου προέρχονται και χαρακτικά αναδημοσιευμένα στο Λεξικόν Ελευθερουδάκη. ήταν γαμπρός τής οικογενείας Larousse. Ιδιαίτερα διαφωτιστικός για την σύλληψη και εκτέλεσή του. και ξένοι ειδικώτεροι συνέγραψαν άρθρα αναγόμενα εις τα ίδια αυτών έθνη και εις άλλα τινά θέματα»· και στο τέλος τού Προλόγου: «Κατά πόσον η έκδοσις αυτού επέτυχε του σκοπού ον προέθετο. σκοπούντος να καταστή πιστόν και πλήρες κάτοπτρον της ελληνικής διανοήσεως και της ελληνικής επιστήμης. ήτις εκυριάρχησε και διαπιστούται τόσον εις τας λεπτομερείας τού έργου όσον και εις την αντικειμενικήν συγγραφήν τών άρθρων […]». εγγυάται δε η αυστηρά επιστημονική μέθοδος. όπως φαίνεται από τα ακόλουθα αποσπάσματα: «Προς ευόδωσιν του προγράμματος τούτου. Εκδόσεις Καζαντζάκη.Ε ΝΑ Τ ΑΞΙΔΙ Σ ΤΟΝ Π ΟΛΙΤΙΣΜΟ Μ ΕΣΑ Α ΠΟ Τ Α Λ ΗΜΜΑΤΑ Τ ΟΥ Ν ΙΚΟΥ Κ ΑΖΑΝΤΖΑΚΗ Σ ΤΟ Ε ΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΙΚΟΝ Λ ΕΞΙΚΟΝ Ε ΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚ Η Της Δρος Μαρίας Γιουρούκου* Η πρώτη έκδοση του Εγκυκλοπαιδικού Λεξικού Ελευθερουδάκη. Το κείμενο αυτό εισάγει. είναι ο Πρόλογος του εκδότη Κώστα Ελευθερουδάκη. και φανερώνει την αγωνία για την δικαίωση στην επιλογή συντελεστών και συνεργατών. 1. Ενδεικτικά αναφέρουμε το εικονογραφημένο επτάτομο Nouveau Larousse illustré – Dictionnaire universel encyclopédique. 1897-1904 (Supplément. εκλήθησαν μεν όπως συνεργασθώσι πάντες οι εκλεκτοί τού παρ’ ημίν επιστημονικού κόσμου. Αθήνα 2011. τον αναγνώστη στην μεθοδολογία που αποφασίστηκε και εφαρμόστηκε εξ αρχής. 1907). επίσης. για ξένα εγκυκλοπαιδικά λεξικά που αποτέλεσαν πρότυπα και πηγή έμπνευσης. αλλ’ όπου ήτο ανάγκη.1 για τις τεχνικές ή οικονομικές αντιξοότητες και τους προβληματισμούς που απασχόλησαν τον τότε εκδότη και την Συντακτική Επιτροπή τού Λεξικού.

Παρ’ όλη την εμπιστοσύνη τού Ελευθερουδάκη προς τους συνεργάτες του. Σα να παραξενεύτηκε πως ήσαν καλά τα άρθρα. αρχικά κάποια ίχνη πικρίας υπάρχουν σε επιστολή τού Καζαντζάκη προς τον Πρεβελάκη στις 5 Οκτωβρίου 1927: «Ευχαριστώ να πείτε και του κ. η αμεσότητα και μεστότητα του λόγου του. είναι τα ίδια εργαλεία που τον βοήθησαν στο βιοποριστικό αυτό εγχείρημα: η γλωσσική δεινότητα. Κατσίμπαλη. Καζαντζάκη. ο επιστήμων. Ο εξειδικευμένος μελετητής τού Καζαντζάκη δεν θα δυσκολευτεί να αναγνωρίσει ά ξ ο ν ε ς που καθόρισαν την σκέψη τού συγγραφέα και τον απασχόλησαν στα έργα του: η φιλοσοφία. της φιλολογίας.2 Ο συνολικός αριθμός των λημμάτων στο Λεξικόν που φέρουν την υπογραφή Ν. Ωστόσο. σελ. (Τετρακόσια Γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη. μπορεί να προσαρμόσει και να συμπυκνώσει τον λόγο του στην προκαθορισμένη και περιορισμένη έκταση ενός εγκυκλοπαιδικού λήμματος. Φραγκίσκος τής _______________________ 2. καθώς προχωρούσε η έρευνα. Φανερώνεται ο ερευνητής. ανέρχεται σε 228. Διότι όλοι γνωρίζουμε τον διεθνούς φήμης και πολυμεταφρασμένο συγγραφέα· το στοιχείο που τονίζεται τώρα είναι ότι εκείνα τα λογοτεχνικά χαρίσματα ή χαρακτηριστικά που τον εξύψωσαν σε παγκόσμιο επίπεδο. Ελλήνων και ξένων. εύλογα τίθεται το ερώτημα για ποιον λόγο έγινε η έκδοση αυτή. γιατί αυτό θα με βοηθούσε […] να ζήσω μακριά από την Ελλάδα». τον καθιστούν ιδανικό συντάκτη λημμάτων. που συνέπραξαν είτε ως μέλη τής Συντακτικής Επιτροπής τού Λεξικού είτε ως συνεργάτες. ο οποίος είχε αποδελτιώσει 174 άρθρα. ο πλούτος της γνώσης. Μακάρι ν’ αποχτούσε πεποίθηση πως μπορούσε να του είμαι καλός συνεργάτης. σελ. Ελ[ευθερουδάκη] για τα καλά λόγια που μού ’γραψε. Έχοντας υπ’ όψιν τα νέα στοιχεία. προσφέροντας άρθρα ολοκληρωμένα και περιεκτικά. 14 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . ότι η απάντηση καθίσταται προφανής μόλις φυλλομετρήσει κανείς την νέα έκδοση και διαπιστώσει την ύπαρξη της πτυχής αυτής τού Νίκου Καζαντζάκη. ο στιβαρός γνώστης του πολιτισμού. Αθήνα 1984.Μέσα στο πλήθος των διαπρεπών επιστημόνων και των λογίων. Β΄ έκδοση. Μπορεί να προσεγγίσει την ξένη βιβλιογραφία (και πρωτότυπα έργα. όμως. Εκδόσεις Ελένης Ν. η αδιαμφισβήτητη γλωσσομάθειά του. Κ. Το ίδιο ερώτημα απασχόλησε και τον σημερινό εκδότη τού έργου τού Κρητικού συγγραφέα. διακρίνεται και το όνομα του Νίκου Καζαντζάκη. Θηρεσία. Λογιόλα. 50). η θρησκεία (Βούδδας και βουδδισμός. προχωρήσαμε στον σχεδιασμό και την υλοποίηση της έκδοσης. Ο αριθμός αυτός προέκυψε από συμπληρωματικές έρευνές μας για τις ανάγκες της σημερινής έκδοσης και διαφέρει από την αρχική καταμέτρηση από τον βιβλιογράφο τού Καζαντζάκη Γ. Θεωρούμε. της παγκόσμιας ιστορίας και τέχνης. Τι επιπλέον προσφέρει στην θεώρηση του έργου τού Νίκου Καζαντζάκη μια συνάθροιση λημμάτων από ένα εγκυκλοπαιδικό λεξικό των αρχών τού 20ού αιώνα. πολλές φορές).Καζ.

Αθήνα 1999. Ολλανδών κ. σελ. ινδική).ά. ισπανική. υπογραμμίζουμε τις γνώσεις του περί Γάλλων λογίων (πάνω από τα μισά λήμματα που φέρουν την υπογραφή του αφορούν μορφές των Γαλλικών Γραμμάτων). Αθήναι 1930. καθώς αναφέρονται σε ζητήματα που σχετίζονται άμεσα με την έκδοση του Λεξικού : γίνεται λόγος για τα προτεινόμενα άρθρα. ό. οι επιστολές αυτές αποτελούν τεκμήριο της ιστορίας τού Λεξικού. [. Ιταλών.]»4 Με αφορμή αυτό το στοιχείο. 75-76.. Ήδη.π. Ο Κ. 15 . οι καλές τέχνες (κυρίως η ζωγραφική). η ηθική. Βέλγων. Ιστορία της Ρωσικής Λογοτεχνίας. Ρώσων (σημειώνουμε ότι την ίδια περίοδο και από τον ίδιο εκδοτικό οίκο κυκλοφόρησε το έργο του Ιστορία της Ρωσικής Λογοτεχνίας 3 ). Ελβετών.. Το ένα και μοναδικό λήμμα που αφορά Έλληνα. την μέθοδο συγγραφής. η ποίηση. Εκδόσεις Καζαντζάκη. προτού γράψει την Αναφορά στον Γκρέκο. 4. η οικονομία. Γερμανών. τον κρητικής καταγωγής «Ευρωπαίο» ζωγράφο και σημείο αναφοράς για τον Καζαντζάκη. ο αιρεσιάρχης Μοντάνος. γερμανική. εφόσον ο Πρεβελάκης διετέλεσε μέλος της Συντακτικής Επιτροπής τού Εγκυκλοπαιδικού Λεξικού από τον Δεκέμβριο του 1926 έως τον Ιούνιο του 1930 (με γραφείο στην οδό Μητροπόλεως 8).] Δίνετε επίσης από τα χρήματα των άρθρων 500 δραχμές για Greco». ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. 25-5-28 & 2 Ιουνίου [1928]): «[. την εποχή που συντάσσει τα άρθρα τού Λεξικού. Ινδών.λπ. την αναζήτηση βιβλιογραφίας κ. Τετρακόσια Γράμματα. _______________________ 3. η αρχαιολογία. Νίκος Καζαντζάκης. Ειδικά για την περίοδο που εξετάζουμε... είναι ορισμένα από τα λήμματα). Άγγλων. θέλει να συνεισφέρει. αλλά και ο πολιτικός στοχασμός. όφειλε να είναι για τον Γκρέκο.Ασσίζης. εκδοτικός οίκος Ελευθερουδάκη. Και ο Πρεβελάκης διευκρινίζει για ποιον λόγο θα γινόταν η δωρεά: «Ήταν να γίνει ένας έρανος από το περ(ιοδικό) Πρωτοπορία για να στηθεί στην Αθήνα η προτομή τού Γκρέκο.. Ως προς τα ίδια τα λημματογραφούμενα πρόσωπα. η λογοτεχνία (γαλλική. Ισπανών. η κριτική. το δίκαιο. επισημαίνουμε το πλήθος και την ποικιλία των πληροφοριών που προκύπτει από την μελέτη των επιστολών τις οποίες έστελνε ο Νίκος Καζαντζάκης στον φίλο του Π α ν τ ε λ ή Π ρ ε β ε λ ά κ η. Είναι πολύτιμο λοιπόν το περιεχόμενό τους. το θέατρο. την αμοιβή του Καζαντζάκη. σημειώνει σε υστερόγραφο επιστολής του προς τον Πρεβελάκη (Κίεβο. 2 τόμοι· τελευταία επανέκδοση σε ενιαίο τόμο. συνέταξε δύο εκτενέστατα άρθρα για την εθνολογία και την ιστορία Ισπανίας και Ινδίας). η ιστορία (εκτός των μεμονωμένων προσώπων.

Βιβλιογραφία Ν. Καζαντζάκη. 46-47): [Αίγινα] 30-9-27 [. αντιπρότεινε και ζητούσε την σχετική βιβλιογραφία για την σύνταξη των άρθρων.] Ετοιμάστε μου λοιπόν ό. Για παράδειγμα: λήμματα για Γκαίτε και Σίλλερ υπάρχουν. επί παραδείγματι. Και σε επιστολή τού Καζαντζάκη προς την Ελένη. – ως πρώτα άρθρα.. [.. Vigny κλπ. Δηλαδή. Γκάντι. Verlaine. διαβάζουμε: «[. σελ..] Αυτές τις μέρες θα γράψω για την Εγκυκλοπαιδεία του Ελευθερουδάκη άρθρα για το Βούδα. Λένιν.– όσα δε δόθηκαν ακόμα. Εδώ θά ’θελα να γράψω μονάχα την Ισπανία και Ιντίες ή κανένα άλλο μεγάλο άρθρο· [.5 Σταχυολογούμε τα ακόλουθα αποσπάσματα τριών επιστολών από τον Σεπτέμβριο του 1927 έως τον Φεβρουάριο του 1928: (Τετρακόσια Γράμματα. 16 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ ...τι δυνατόν για το Βούδα.. Αθήνα 1998. – Τα άρθρα τού Κ.]» (Ελένη Ν. Lénine κλπ. είτε για κάποιο θέμα ή πρόσωπο επελέγη λήμμα συνταχθέν από άλλον συνεργάτη.. Εκδόσεις Καζαντζάκη. Ο Ασυμβίβαστος.] _______________________ 5. που είναι σύνηθες φαινόμενο στο Λεξικόν. του δε Γκαίτε φέρει υπογραφή Α. 43): [Αίγινα] 14-9-1927 [. (που δεν αναλύεται στον Πίνακα Συνεργατών). Γ. Voltaire.. το ότι δεν βλέπουμε κάποια «τρανταχτά» ονόματα να περιλαμβάνονται στα λήμματα του Καζαντζάκη. Σημείωση Πρεβελάκη (υπ’ αρ. [sic] (Βλ.]6 Πάντα Ν (Τετρακόσια Γράμματα.. Νίκος Καζαντζάκης. Καζαντζάκη. Κατσίμπαλη.Κ. Balzac. [.. σελ. Α΄ 1906-1948. έχουν δημοσιευθεί με τ’ αρχικά Ν. 6. Baudelaire.. και τα γράφω στην Αθήνα. Του μεν Σίλλερ είναι ανυπόγραφο. σελ. 4): «Ζητάει τη σχετική βιβλιογραφία για τα πρώτα άρθρα που θα γράψει στο Λεξικό.. Ας μην παραξενεύεται ο ερευνητής εάν διαπιστώσει ότι «απουσιάζουν» από τα άρθρα τού Καζαντζάκη πρόσωπα που θα ήταν αναμενόμενο να έχει συντάξει το λήμμα τους.. 207). είτε παρουσιάζεται αντίστοιχο λήμμα ανυπόγραφο. Greco κλπ. σελ. Κ. σαν έρθω. [. Για το Β σκέφτηκα πως θα μ’ ενδιέφερε να γράψω μονάχα τους σπουδαιότερους – Boccaccio. Δοστογιέφκι. Valéry. αλλ’ όχι με την δική του υπογραφή. ως μέλος τής Συντακτικής Επιτροπής.) [. Είτε δεν είχαν ανατεθεί στον Καζαντζάκη. στους αριθμούς 542-715. και εκείνος με την σειρά του διαπραγματευόταν..]. Ώστε άπειρη πάλι μπροστά μου εργασία.. δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν στο Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν. Gandhi. ο Πρεβελάκης πρότεινε κάποια ονόματα στον Καζαντζάκη.] Την Κυριακή –για ν’ αναπαυτώ– θα Σας κάμω τους αμερικ[άνικους] και ιταλ[ικούς] καταλόγους. (θά ’θελα και Μουσσολίνι και Φασισμό). Στην Αθήνα θα Σας ετοιμάσω κι ολόκληρο τον κατάλογο της γερμ[ανικής] φιλολ[ογίας].]». ότι. Κουρτ.. Μου ετοιμάζετε όσα είναι λεύτερα. γραμμένη στην Αίγινα στις 20 Σεπτεμβρίου 1927.Φαίνεται.

Ώστε όταν θα γυρίσω από τη Ρουσία νά ’ναι όλη η προεργασία έτοιμη και να μη χρονοτριβήσω πολύ στην Αθήνα. Τα χρήματα τα παίρνω όταν έρθω. αρχές Οκτωβρίου 1927] Σας στέλνω τους δυο καταλόγους. ζωγραφική– για να τά ’χω ρεζέρβα στο Παρίσι. Τώρα λαβαίνω το γράμμα Σας κλπ. Πάντα. θα χάσω αρκετά άρθρα.] Πάντα Ν Υ. Περιμένω για Ιντίες και Ισπανία. Προσθέσετε και Σεις όσα θέτε που ξέρετε πως μ’ ενδιαφέρουν. Τώρα ένα είναι σπουδαίο: να μου κλείσετε όσα άρθρα μάς ενδιαφέρουν –φιλοσοφία. φιλόσοφοι κλπ... Αυτά μ’ ενδιαφέρουν πολύ. Κοιτάζετε αν είναι δυνατόν.. θ’ αρχίσει κανονικά και άφθονα η εργασία. Σας ευχαριστώ για όλα. μα δεν πειράζει. Διαβάσετέ τη κι ίσως νά ’ταν χρήσιμο να την παραγγείλει ο Ελ[ευθερουδάκης] για βοήθημα. γιατί είμαι φοβερά πνιμένος στην αντιγραφή τού Ταξιδεύοντας. Πολλά από τα ονόματα τούτα είναι ανάξια λόγου. Προπάντων άρθρα μεγάλων ανθρώπων που αγαπούμε: ζωγράφοι. Σας εσωκλείω μερικά ονόματα που θά ’θελα. 48-49): [Αίγινα.Στις Nouvelles Littéraires είδα μια κρίση για μια κινέζικη ανθολογία: «Une merveille inconnue». Πάντως θα κάμω από όσα θα μου στείλετε βοηθήματα (δεν πήρα τη γερμ[ανική] φιλολ[ογία]) όσα μπορώ. Κι ευχαριστώ πολύ που διατιμήθηκαν σε αψηλή τιμή. σελ. [. Ελλιπέστατοι από τα 1900 και πέρα. αφού φεύγω για τη Ρουσία. ν’ αναλάβω. Εθνική και Βουλής. βαλκανικής κλπ. [. Χάρηκα πολύ που Σας αρέσουν τα άρθρα. Μακάρι ο Ελ[ευθερουδάκης] να μου μπιστεύεται εργασία να μείνω όσο μπορώ περσότερο και καλύτερα στο Παρίσι. Όταν πια ησυχάσω στο Παρίσι.. 17 . αν είναι λεύτερα. Μα δεν ξέρω αν θα προλάβω να κάμω τα άρθρα που μου στείλατε. φιλολογία. Εδώ στη Βιβλ[ιοθήκη].] (Τετρακόσια Γράμματα. δεν υπάρχει μήτε ένα βιβλίο για ιστορία φιλολογ[ίας] ανατολίτικης.Γ. Από το Β αναγκαστικά. Σκέφτηκα να πάρω –αν είναι λεύτερα– και όλα τα ονόματα ζωγράφων και γλυπτών. μαζί Σας Ν ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ.

βιογραφίες κλπ. τον Wieland. Παθαίνω και πάλι ό. ούτε η Britannica θα τους έχει. για τ’ άλλα αναφέρεται μόνο τ’ όνομα στο βιβλίο.. Τέλειο για τη δουλειά μας (εγώ θα τό ’θελα πιο εχτεταμένο) είναι το βιβλίο τής γαλ[λικής] φιλολ[ογίας]. Έπειτα θα πάρω και για το βαπόρι άρθρα – ίσως όλη τη ρούσ[ικη] φιλολογία να την ετοιμάζω ταξιδεύοντας. Κι από τα 15 αυτά. από τα 27 που σημειώνετε. Jaroslavski.(Τετρακόσια Γράμματα. 52-53): [Αίγινα.] (Τετρακόσια Γράμματα. τον δώσατε.] Έγραψα το μισό άρθρο τού Λένιν. Μα αυτό στο Παρίσι.. Μα.] Έλαβα τη ρούσ[ικη] φιλολ[ογία] και τ’ άρθρα.) »: Σημείωση Πρεβελάκη. 53-54): [Αίγινα. Φαντάζουμαι.. [.χ. Paris. για τις κεντρικές ιδιότητές του. μα δυστυχώς όλο θα γιομίσει βιογραφία και γεγονότα· ελάχιστα θα μπορέσω –και θα μου επιτραπεί– να βάλω δικά μου. είχα καιρό να τους γράψω. [. λυρικά γραμμένο. Μα πρέπει να δουλέψω γενναία. σελ. υποθέτει γνωστά τα υπόλοιπα. 9 Οκτωβρίου 1927] Εργάζουμαι τώρα τη γερμ[ανική] φιλ[ολογία] – μα το βιβλίο που μου στείλατε είναι ωραία. γιατί του Jaroslavski 7 είναι ελλιπές σε ό. αύριο θά ’ναι όλα έτοιμα. θα τέλευα μυθώδη εργασία στο Λεξικό. son œuvre (Librairie de l’Humanité. Γιατί δεν είναι στα δελτία.. 1918. Νά ’ξερα ποιους από τη γαλ[λική] φιλολ[ογία] δεν έχετε δώσει. Αν ο Κόντογλ[ους] δε θέλει. 18 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ ..τι αφορά τα μετά την κατάληψη της εξουσίας. sa vie.τι και πάντα σε κάθε τι: αφοσιώνουμαι αλάκερος και δεν μπορώ να μοιραστώ· τώρα. Για τους σπουδαίους Bœhme και St. Μακάρι να προφτάνατε να μου στέλνατε μερικά ονόματα από τη γαλ[λική] και ιταλ[ική] φιλολ[ογία] ενδιαφέροντα που να τα γράψω. μα εντελώς ακατάλληλο για τη δουλειά μας: α) Δεν έχει παρά ελάχιστες χρονολογίες. 120 rue Lafayette. Δηλ. _______________________ 7. 12 Οκτωβρίου 1927] [. αν και αυτό είναι πολύ δυσκολώτερο από φιλόλογους και ζωγράφους. Σας ευχαριστώ για τους 170 φιλόσοφους· θα πάρω όλους τούς φιλόσ[οφους]. και πρέπει να συμβουλευτώ άλλα βιβλία. Άραγε τον σπουδαιότερο του Β Γερμανό. δ. σελ. σελ. μόνο ο Μπιελίνσκι είναι ενδιαφέρον [sic]. να μη μένω άεργος. Bernard και για τους Γερμ[ανούς] όλους τού Β –όχι πάνου από 12– θα γράψω στην Αθήνα. Ισπανοί υπάρχουν δυο νεώτεροι: [Pio] Baroja και [Jacinto] Benavente και πέντ’ έξι παλαιοί. Lénine.. «Το βιβλιαράκι τού E. β) Φτάνει ώς το θάνατο του Γκαίτε. Οι άλλοι είναι εντελώς ασήμαντοι κι είναι κρίμα να διατεθεί γι’ αυτούς χώρος. νά ’μενα εδώ. τότε οι ζωγράφοι μ’ ελκύουν περισσότερο απ’ όλους. μόλις 15 μπορούν να γραφούν. Το σταμάτησα. Μελετά την ουσία.

.π. 9. ό. τα λήμματα των οποίων θα συνέτασσε.11 Σε άλλη του επιστολή _______________________ 8.. σελ. αρχές Οκτωβρίου 1927) ο Καζαντζάκης γράφει για τα άρθρα του: «Κι ευχαριστώ πολύ που διατιμήθηκαν σε αψηλή τιμή»... Αν ωστόσο λάβω δελτία νέα. 51. Θά ’θελα..π. [. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. εκτός άλλων.π. όπως επιβεβαιώνεται και μέσω των επιστολών του· Σε υστερόγραφο επιστολής του (Αίγινα. Ό. Αύριο..10 *** Είναι ευνόητο ότι. σελ.8 και είδαμε ότι ο Καζαντζάκης σημειώνει: «Έγραψα μερικά άρθρα· τα περισσότερα είναι αδύνατο να υπερβούν τις 10 γραμμές· ο Μπιελίνσκι έπιασε 40»·9 ενώ σε προηγούμενο γράμμα του (5 Οκτωβρίου 1927) έχει προτείνει αλλαγή στην έκταση των άρθρων: «Ο Voltaire πρέπει να γίνει 100-150 στίχ[ους]. 49.Έγραψα μερικά άρθρα· τα περισσότερα είναι αδύνατο να υπερβούν τις 10 γραμμές· ο Μπιελίνσκι έπιασε 40.50 δραχμές την αράδα (1 αράδα 52 ψηφία).π. Πούσκιν κλπ. σελ. άμα τα τελειώσω. Η συνηθισμένη του τιμή ήταν 1 δραχμή και 15 λεπτά ». για το Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό. Καλύτερα να γίνει οικονομία παραλείποντας τους ασήμαντους και γράφοντας κάπως περσότερα στους σημαντικούς ».] Εκτός λοιπόν από την συζήτηση για τα πρόσωπα. να τέλευα όλη αυτή την αρθρολογία. πρι φύγω για τη Ρουσία. Ό. 3-2-28 [. ο Buffon 40. 19 . Τετρακόσια Γράμματα. 64-65): Ξανά-Αίγινα.] Γράφω άρθρα πολλά και θα γυρίσω σε ελάχιστες μέρες να πάρω νέα άρθρα και βοηθήματα.. 54. σελ.. ανάλογα με το τύπωμα του Λεξικού. β) Πολλά άρθρα είναι ασήμαντα (πολλά μάλιστα κι ούτε καν τ’ αναφέρει το βιβλίο που μου στείλατε) και νομίζω πως πρέπει ολότελα να φύγουν. ο Κώστας Ελευθερουδάκης είχε τη γενναιοδωρία να τα αποτιμήσει προς 2. ο Boss[uet] 50 κλπ. σελ.. και να τη δίνετε με δόσες. 48. κ α ι θα αρκεστώ στις ακόλουθες επισημάνσεις: βιοποριστικοί λόγοι οδήγησαν τον Καζαντζάκη στην εργασία αυτή. 10. ο Villon 50. [. διαπιστώνουμε την ύπαρξη «“ε ν τ ο λ ή ς σ υ γ γ ρ α φ ή ς” (όπου οριζόταν και η έκταση του άρθρου σε αριθμό στίχων)».] (Τετρακόσια Γράμματα. αλλιώς όταν πια έρθω στην Αθήνα. δίνοντας την ευκαιρία στον Πρεβελάκη να σχολιάσει: «Τα άρθρα τού Κ.. θα γράψω τον Gogol. καλά. 11. Ό.

πόσο δύσκολο εγχείρημα ήταν άραγε στις αρχές τού 20ού αιώνα η συγκέντρωση της απαραίτητης βιβλιογραφίας. στην διαδικασία τής σύνταξης λημμάτων για το Λεξικόν Ελευθερουδάκη. Νίκος Καζαντζάκης. Αδύνατο.. για το οποίο γράφει λίγους μήνες αργότερα (3 Ιανουαρίου 1928) στην Ελένη ότι σχεδιάζει να ζήσει εκεί χωρίς οικονομική εξάρτηση από τους Ρώσους. Brockhaus. 20 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . Ως προς το π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν ο. που μου χρειάζουνται: Η Bibliothèque Nationale δεν έχει [λεξικά] Meyer. 46-47. όπου ίσως βρω τα γερμ[ανικά] λεξικά. στις 19 Απριλίου 1930: [. Μόνο η Bibliothèque Carnegie έχει Encycl[opaedia] Brit[annica]! Αύριο θα πάω στη Γερμ[ανική] Πρεσβεία. σελ. Encycl[opaedia] Brit[annica]! Οι άλλες.(Αίγινα. Καμιά Βιβλιοθήκη δεν έχει τα βοηθητικά. Η βιωματική βιβλιογραφική περιπέτεια του Καζαντζάκη. 30 Σεπτεμβρίου 1927) επαληθεύεται πως όντως η αμοιβή του δεν ήταν αμελητέα. παρακάλεσα. _______________________ 12. θα προλάβω να κάμω τα δυο μεγάλα άρθρα – πράμα που θα μου χρησιμέψει για τα έξοδα του ταξιδιού»... Εάν αναλογιστούμε πόσος χρόνος απαιτείται στις ημέρες μας για να έχουμε πρόσβαση σε εξειδικευμένα βιβλία ή άρθρα –με όλα τα διαθέσιμα ηλεκτρονικά τεχνολογικά μέσα και την οργάνωση των βιβλιοθηκών–.π. Ο Ασυμβίβαστος. Γυρίζω από το πρωί ώς το βράδυ τις Βιβλιοθήκες. ωστόσο. ακόμα χειρότερα. του πήγα γράμματα από την Πρεσβεία.π. του κάκου.] Και το χειρότερο: Είμαι υποχρεωμένος να επιστρέψω τα άρθρα που μου στείλατε. προτού συνταχθεί το λήμμα.12 Πρόκειται για το ταξίδι του στην Ρωσία. 224. έπρεπε να εντοπιστεί η αντίστοιχη βιβλιογραφία. διότι αναφέρει πάλι ο Καζαντζάκης: «Όμως αν μου στείλετε για την Ισπανία και Ιντίες. σε συνδυασμό με τους κανόνες που οδήγησαν σε γλωσσική ομοιομορφία τα λήμματα τόσων συνεργατών. σελ.. και μία από τις πιο χαρακτηριστικές σχετικές επιστολές του είναι η ακόλουθη. καλύπτοντας τις οικονομικές ανάγκες του κατά ένα μέρος από την συγγραφή των άρθρων για το Λεξικόν Ελευθερουδάκη. ό. ήταν υποχρεωμένος να αναζητά στις αντίστοιχες βιβλιοθήκες διεθνή βιβλιογραφία και βιβλιογραφικά εργαλεία. Οι δυσκολίες που αντιμετώπισε ήταν πολλές. Πήγα στου Larousse. γραμμένη στο Παρίσι. να με αφήσει να εργαστώ με τα βοηθητικά που έχει. καταγράφεται επίσης σε επιστολές του προς τον Πρεβελάκη. έχει εν μέρει διαμορφωθεί και από τους διορθωτές τού Λεξικού. Καθώς ζούσε για μακρά χρονικά διαστήματα σε ευρωπαϊκές πόλεις. σελ. 13. Ό. γιατί είναι αδύνατο εδώ να εργαστώ. όπως έφθασαν σ’ εμάς.13 *** Η τελική μ ο ρ φ ή των άρθρων.

Εδώ μονάχα ό.. Τετρακόσια Γράμματα. όπως επισημάναμε και προηγουμένως.Αρνιούνται “par principe” [κατ’ αρχήν]. θα μπορούσε κανείς να το βρει _______________________ 14. 189. Χάουπτμαν λόγω υποταγής του στο χιτλερικό καθεστώς). Νίκος Καζαντζάκης.χ. Στην δεύτερη έκδοση του Λεξικού (1964 και εξής) διατηρήθηκαν ως έχουν όλα τα λήμματα με την υπογραφή τού Καζαντζάκη.. 21 .π. Βλ. Είναι καταπληχτικό τα στοιχειώδη αυτά έργα να μην υπάρχουν στο Παρίσι.17 Στο σύνολο αυτό δεν συνυπολογίζονται όσα θεωρούνται αμφίβολα ως προς την απόδοσή τους στον Νίκο Καζαντζάκη. 207 και 224. είτε γιατί είναι ανυπόγραφα (πρακτική που απαντά συχνά στο Λεξικόν). (το προτείνει άλλωστε και ο Καζαντζάκης σε επιστολή του.. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. Αναφορές σε ανυπόγραφα άρθρα του Καζαντζάκη εντοπίζονται τόσο στον Ασυμβίβαστο18 όσο και στα Τετρακόσια Γράμματα. σελ. όπου σχολιάζει ο Πρεβελάκης: «[. ό. γραμματολογίες. ο Κ. Περισσότερες λεπτομέρειες σημειώνονται στο Παράρτημα της νέας έκδοσης.. εφόσον συχνά δύο ή περισσότεροι συνεργάτες συνέτασσαν τμήματα του ίδιου γενικού λήμματος. Ο Ασυμβίβαστος. αποκείμενες σε δημόσιες και ιδιωτικές βιβλιοθήκες. το έτος θανάτου τού Πωλ Βαλερύ και πρόσθετη βιβλιογραφία. προκειμένου να γίνουν επιβεβαιώσεις για μερικούς ελάσσονες συγγραφείς. 15. 17. έγραψε πολλά άλλα άρθρα. Οι μεταφράσεις των γαλλικών όρων ανήκουν στον Πρεβελάκη. με ελάχιστες προσθήκες σε ορισμένα. σελ. ή το σχόλιο για την ζημίωση της φήμης τού Γ. λεξικά) ανανεώνονται διαρκώς.π.]14 Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι.. είτε γιατί δεν είναι απολύτως σαφές από ποιον συντάκτη προέρχονται. Τετρακόσια Γράμματα. 16. κυρίως ως προς την νεώτερη βιβλιογραφία ή για νέα στοιχεία τού αναφερόμενου προσώπου (π. που δημοσιεύθηκαν ανωνύμως ή που δε δημοσιεύθηκαν καθόλου. η έκδοση αφορά πρωτίστως τα 228 καταμετρημένα άρθρα της πρώτης έκδοσης του Λεξικού. ούτε η Britannica θα τους έχει »16) έπρεπε και εμείς –ακολουθώντας αντίστοιχη πορεία– να ανατρέξουμε σε σπάνιες εκδόσεις τής εποχής εκείνης. ανωτέρω.] χώρια από τα υπογραμμένα. ό. Όπως ήδη αναφέραμε. στην ενότητα «Αμφίβολα». σελ. Ποια είναι αυτά. 10). Καθώς με την πάροδο των χρόνων τα συγγράμματα (εγκυκλοπαίδειες..τι είναι roman και décadence και sexualité [μυθιστόρημα και παρακμή και σεξουαλισμός] ακμάζει. ό.15 ενώ αλλού διαπιστώνει: «Οι άλλοι είναι εντελώς ασήμαντοι κι είναι κρίμα να διατεθεί γι’ αυτούς χώρος. [. Φαντάζουμαι. 49 των ΠΡΑΚΤΙΚΩΝ (και υποσημ.π. σελ. βιώσαμε παρόμοια αγωνία για τον εντοπισμό και την διασταύρωση κάποιων στοιχείων. για τις ανάγκες τής σημερινής έκδοσης. 52.. 18.

για την προσωπική σχέση που αναπτύχθηκε μεταξύ των δύο ανδρών. αχαλίνωτος. για τον χαρακτήρα του: Η φοιτητική του ζωή υπήρξε πλήρης σκανδάλων: έπινεν. Ήτο ωραίος ως Απόλλων. περιφρονητής τής χρυσής μετριότητος και της ηρέμου ζωής. (Νίκος Καζαντζάκης). με λαμπροτάτας αντιθέσεις. 22 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . υπήρξεν είς των αρτιωτέρων αντιπροσώπων τού ρωμαντισμού: ακόρεστος. Και έπειτα για το έργο του: Ο Βύρων. Η ποίησίς του είνε πλήρης υπερβολών. υπερήφανος. με μοναδικήν μουσικότητα και ορμήν ύφους. _______________________ 19.. Πρόκειται για τις οδηγίες που περιλαμβάνονταν στους τόμους τού Λεξικού ως επεξήγηση για την μέθοδο κατάταξης των άρθρων και του συστήματος μεταγραφής και απόδοσης της προφοράς των ξένων ονομάτων. θεατρικός άμα και γενναιόψυχος. παραθέτοντας ως δείγμα γραφής δύο αποσπάσματα από το λήμμα/άρθρο για τον Άγγλο ποιητή Βύρωνα· αρχικά. *** Η συγκεντρωτική έκδοση των λημμάτων τού Νίκου Καζαντζάκη στο Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη.  Ο αναγνώστης θα βρει χρήσιμο βοήθημα τις Οδηγίες «διά την χρήσιν τού Λεξικού ». 43. (Τα άρθρα πληρώνουνταν την ώρα που τα παράδιδε ο συγγραφέας.Καζ. έκτασης 340 σελίδων. βίαιος. σελ. κατεσπατάλα την μικράν τότε οικογενειακήν του περιουσίαν. ηρωτεύετο. ευέξαπτος. διαρθρώνεται ως εξής:  Δύο εισαγωγικά Σημειώματα καθοδηγούν τον αναγνώστη και τον κατατοπίζουν σχετικά με τις συνθήκες υπό τις οποίες συνεργάστηκε ο Νίκος Καζαντζάκης με τον Εκδοτικό Οίκο τού Κώστα Ελευθερουδάκη (συνεργασία που συνεχίστηκε με την έκδοση της Ιστορίας της Ρωσικής Λογοτεχνίας και μεταφράσεις/διασκευές παιδικών έργων). έτρεφε κύνας. εχαρτόπαιζεν. ό. για την ιστορία τής σύνταξης των λημμάτων στο Λεξικόν από τον συγγραφέα και για την μέθοδο που εφαρμόστηκε στην νέα έκδοση. αδιάφορο ποια θα ήταν η τύχη τους. ως άνθρωπος και ποιητής.) »19 Ας πάρουμε τώρα μια μικρή γεύση από τα άρθρα με την υπογραφή Ν.στο αρχείο τού Λογιστήριου τού Λεξικού Ελευθερουδάκη. εχώλαινε δε μόνον ελαφρώς κατά τον δεξιόν πόδα και προσεπάθει πάντοτε αγωνιωδώς ν’ αποκρύπτη το σωματικόν του τούτο ελάττωμα. Τετρακόσια Γράμματα.π. πλουσία. έτρεχεν αδιακόπως έφιππος. σελ.

σήμερα. μαζί με την κόρη του Νίκη. χρονολογιών κ. Κώστα Ελευθερουδάκη. θα ήθελα να ευχαριστήσω:  Τις κυρίες Σοφίκα και Μαρίνα Ελευθερουδάκη. τον σύγχρονο αναγνώστη να αξιοποιήσει το υλικό τής έκδοσης   ως εγκυκλοπαιδική γνώση και πηγή. Όπως συμβαίνει και στην αρχική έκδοση. και συνάμα να το απολαύσει ως ένα ακόμη πόνημα του λ ο γ ο γ ρ ά φ ο υ Νίκου Καζαντζάκη. εκδότη τού έργου τού Νίκου και της Ελένης Καζαντζάκη. βεβαίως. Ευρετήριο λημμάτων. και ένα από την δεύτερη έκδοση. με βελτιώσεις στα προηγηθέντα άρθρα. Νίκου Καζαντζάκη. Ακέραιο τον εκτενή Πρόλογο του εκδότη τού Εγκυκλοπαιδικού Λεξικού. δηλωτική τού συντάκτη τους. Την τυπογραφική οικογένεια. και ιδιαιτέρως την κυρία Ευαγγελία Σοφιανού.    Τέλος. ο αναγνώστης θα βρει:   Παροράματα και Παρατηρήσεις. έτσι και εδώ τα λήμματα συνοδεύονται από τα πορτραίτα που τα κοσμούσαν. της κυρίας Γιόλας Μπαλή και τον βιβλιοδέτη κύριο Βασίλη Κυπραίο για την καλαίσθητη έκδοση. όπως αναγράφεται στο πρωτότυπο. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. Σειρά έχουν τα καθαυτό λήμματα (άρθρα) του Λεξικού με την υπογραφή Ν. Υπό τον τίτλο «Αμφίβολα».ο. πλέον. μαζί με αναγραφή των βασικότερων εγκυκλοπαιδειών και λεξικών που χρησιμοποιήθηκαν για διασταυρώσεις ονομάτων. δεν εγκατέλειψε το όραμα για την ολοκλήρωση του βιβλίου που. καθώς και από την βιβλιογραφία τους. Και. ο οποίος. από την πρώτη έκδοση. τίτλων. εγγονές τού εκδότη Κώστα Ελευθερουδάκη. παρά τις αντιξοότητες που συνάντησε στην πορεία. λήμματα αμφισβητούμενα ή πιθανολογούμενα για τον συσχετισμό τους με τον Νίκο Καζαντζάκη ως συντάκτη τους. οι οποίες παραχώρησαν την άδεια για την αναδημοσίευση των άρθρων και την αναπαραγωγή βασικών στοιχείων τού ιστορικού εξωφύλλου τής έκδοσης του Λεξικού. *** Ολοκληρώνοντας την περιγραφή τής νέας έκδοσης.  Στο Παράρτημα του βιβλίου. με την υπογραφή τής Τέας Ανεμογιάννη. αναδημοσιεύονται τα λήμματα για τον ίδιο τον συγγραφέα: ένα από την πρώτη έκδοση. 23 . με την υπογραφή τού Παντελή Πρεβελάκη.Καζ.  Όλους τους συναδέλφους και συνεργάτες με τους οποίους μοιραστήκαμε την ευθύνη τής εργασίας αυτής επί σειρά ετών. τον κύριο Πάτροκλο Σταύρου. Προσκαλούμε.κ. Στην ενότητα υπό τον τίτλο «Ο Νίκος Καζαντζάκης λημματογραφούμενος στο Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη». λοιπόν.. έχουμε την χαρά να σας παρουσιάζουμε.

2011 .Το εμπροσθόφυλλο της έκδοσης Λήμματα του Νίκου Καζαντζάκη στο Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη [1927-1931] η οποία παρουσιάστηκε επισήμως στην Α΄ Ενότητα του Συμποσίου τής 26.10.

Καζαντζάκης. _______________________ * Η Ιφιγένεια Μποτουροπούλου είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας τού Πανεπιστημίου Αθηνών. να καλύψει και να αποκαταστήσει αυτήν την πλευρά τού έργου του. 1. Tα ερευνητικά της ενδιαφέροντα εστιάζονται κυρίως σε ζητήματα της πρόσληψης του γαλλικού πολιτισμού στην Ελλάδα και στις σχέσεις Ελλήνων λογίων (του 19ου και 20ού αιώνα) με τα γαλλικά Γράμματα. λογίους. κριτικούς. ενώ συγχρόνως αναδεικνύει και το όραμα του εκδότη Κώστα Ελευθερουδάκη να δώσει στο αναγνωστικό κοινό ένα αξιόπιστο πολύτομο λεξικό. κυρίως στον τομέα τής ψυχανάλυσης. όπως ο Οδυσσέας. έναν τυπογράφο. ένα χρονογράφο. Ο πολύτροπος. Beaton. εκδόσεις έργων και Πρακτικών. η συγγραφή λημμάτων στο Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη αποτελεί μια πτυχή τού έργου του Νίκου Καζαντζάκη που δεν είχε μέχρι σήμερα δεόντως ερευνηθεί και αξιολογηθεί. φιλολόγους. Η διδακτορική της διατριβή –την οποία υποστήριξε στη Σορβόννη– έχει θέμα Ο Ernest Renan και η Σύγχρονη Ελλάδα (1993. Εκδόσεις Χατζηνικολή). «Nίκος Καζαντζάκης (1883-1957). κατά κύριο λόγο.1 με την πολυμάθεια. Η μετάφραση είναι το δεύτερο πεδίο τής επιστημονικής της ενασχόλησης και διαθέτει πλούσιο μεταφραστικό έργο. ιστορικούς. δημοσιολόγους. 25 . σε μερικούς επισκόπους. έναν ηθοποιό και έναν ελληνιστή. Ο παρών τόμος των Εκδόσεων Καζαντζάκη έρχεται. επίσης. ένα γραμματικό. τέλος. Έχει επιμεληθεί. επίσης. 97Α61. συντεταγμένο από τους σημαντικότερους Έλληνες και ξένους επιστήμονες. Περιλαμβάνονται. R. σύμφωνα με τον Roderick Beaton. δημοσιογράφους. ανατολιστές. πρακτικά Συνεδρίων και συλλογικούς τόμους. αρχαιολόγους. Πενήντα χρόνια από τον θάνατό του». σελ. ένα βιβλιογράφο.Ο Ι Γ ΑΛΛΟΙ Σ ΤΑ Λ ΗΜΜΑΤΑ Τ ΟΥ Ν ΙΚΟΥ Κ ΑΖΑΝΤΖΑΚΗ Γ ΙΑ Τ Ο Ε ΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΙΚΟΝ Λ ΕΞΙΚΟΝ Ε ΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗ της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου* Όπως επισημάνθηκε ήδη στα εισαγωγικά σημειώματα του εν λόγω τόμου. τα λεγόμενα «αμφίβολα»– αναφερόμενα σε Γάλλους συγγραφείς και ποιητές. έναν κοινωνιολόγο. διπλωμάτες. καθώς και στον γαλλικό περιηγητισμό στην Ελλάδα. επομένως. στον Τομέα Ιστορίας τού Γαλλικού Πολιτισμού. σε πολιτικούς. ΤΟ ΒΗΜΑ. την επιμέλεια και την ποιότητα που τον διέκριναν πάντα. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. συνέγραψε ενυπόγραφα περί τα 140 λήμματα συνολικά –καθώς και περί τα 10. σε μικρότερο ποσοστό. καθώς και σε έναν ιατρό. φιλοσόφους. στα λήμματα και 9 για λόγιες γυναίκες. και. 11 Νοεμβρίου 2007. Έχει δημοσιεύσει σχετικές επιστημονικές μελέτες σε ελληνικά και διεθνή περιοδικά.

μτφρ.Αν σκύψουμε με προσοχή στα λήμματα αυτά που ανατέθηκαν από τον Ελευθερουδάκη στον Καζαντζάκη τη δεκαετία τού ’20. Το γέλοιο. Είναι άλλωστε γνωστό ότι από παιδί είχε έρθει σε επαφή με τη γαλλική γλώσσα. Παντελή Πρεβελάκη. Τόντα-Ράμπα. 4. υπήρξαν για τον Καζαντζάκη ένας από τους πυλώνες που στήριξαν την πνευματική διαδρομή του. είχε μεταφράσει στα ελληνικά Το γέλοιο. _______________________ 2. αλλ’ αποτέλεσε πρόδρομο πυρήνα τού μεταγενέστερου Καπετάν Μιχάλη) και Le Jardin des Rochers (τον περίφημο Βραχόκηπο. άλλωστε. στην Κυανή Ακτή. μετάφραση στα ελληνικά από τον Γιάννη Μαγκλή· Εκδόσεις Καζαντζάκη. όπως φανερώνει εν πρώτοις το λήμμα του με τίτλο Γ α λ λ ι κ ή λ ο γ ο τ ε χ ν ί α.5 Τα γαλλικά Γράμματα. είτε στο Παρίσι εργαζόμενος ως φιλολογικός Σύμβουλος με επίσημη ανάθεση για την UNESCO. Εκδόσεις Φέξη. στο περίφημο Collège de France. βιβλίο τού δασκάλου του Henri Bergson. ώστε να γράψει γαλλιστί τα μυθιστορήματα Τoda-Raba. εμπλουτισμένη επανέκδοση: Αθήνα 2010. την οποία διοικούσαν φραγκισκανοί μοναχοί. 26 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ .2 Kapétan Élia (που δεν εκδόθηκε. κατείχε άριστα την γαλλική γλώσσα. επομένως. στο οποίο κατορθώνει να σκιαγραφήσει μία σύντομη. Αθήνα 2005: εμπλουτισμένη επανέκδοση με Εισαγωγή Ελένης Ν. Όπως είναι ευνόητο. Νίκου Καζαντζάκη. όταν φοίτησε για δύο περίπου χρόνια στη γαλλική Εμπορική Σχολή τού Τιμίου Σταυρού στη Νάξο. Μπερξόν. αλλά πολύ αντιπροσωπευτική. Ο Βραχόκηπος. το 1959). Ο Nίκος Καζαντζάκης αγάπησε το γαλλικό πνεύμα και τη Γαλλία. Καζαντζάκη και επιμέλεια Πατρόκλου Σταύρου. 5. εικόνα τής πνευματικής ζωής ανά τους αιώνες στη Γαλλία. γραμμένο το 1936 στην Αίγινα. από τον οίκο Wereldbibliotheek. σελ. όπου και παρακολούθησε τα μαθήματα του φιλοσόφου Henri Bergson. σε ολλανδική μετάφραση (από τα γαλλικά). Πρωτοκυκλοφόρησε το 1939 στο Άμστερνταμ. και συνέβαλε καθοριστικά στις επιλογές του. Η μακρόχρονη επαφή του με τον γαλλικό πολιτισμό διαμόρφωσε τις θέσεις του και τις απόψεις του για την πνευματική τοποθέτησή του στο ευρωπαϊκό φιλολογικό γίγνεσθαι .3 που ωστόσο θα κυκλοφορήσει πολύ αργότερα στο Παρίσι. Αθήνα 1914.4 Ο ίδιος ο Καζαντζάκης. καθώς την επέλεξε αργότερα για να περάσει μεγάλα δημιουργικά διαστήματα. όπου και έζησε τα τελευταία 10 χρόνια τής ζωής του. Εκδόσεις Καζαντζάκη. 3. Το 1907 έφυγε από την Ελλάδα για μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι. είτε αργότερα στην Αntibes (την αρχαία Αντίπολη). Νίκου Καζαντζάκη. θα παρατηρήσουμε με την πρώτη ματιά ότι ο συγγραφέας είναι πράγματι γνώστης τής λογοτεχνικής παραγωγής στη Γαλλία.

κατά κάποιον τρόπο. της βαρβαρότητας των εθίμων. διαπιστώνουμε ότι. περιώνυμος (για τον Λαφονταίν και τον Μαρά). πάση θυσία. Με τη φράση του αυτή. ο Καζαντζάκης έχει συμπεριλάβει και ήσσονος σημασίας συγγραφείς.τι αφορά γενικότερα στις πληροφορίες που παρατίθενται από τον Καζαντζάκη σε όλα τα λήμματα. αλλά προσθέτει προσδιορισμούς όπως ονομαστός (για τον Λαροσφουκώ και τον Ρουσσώ). αλλά και του πλούτου τής περιγραφής των συμποσίων. και δίνουν το στίγμα κάθε λημματογραφούμενου. και επομένως και στο ελληνικό κοινό. διάσημος (για τον Βολταίρο). ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. και θα ήθελε να τα αναφέρει στο λήμμα του για τον Φλωμπέρ. για να συγγράψει αυτό το μυθιστόρημα. Οι χαρακτηρισμοί αυτοί θα λέγαμε ότι υποδηλώνουν συγχρόνως. αναφέρει στο αντίστοιχο λήμμα: «Το δεύτερον έργον τού Φ. αυτήν την ονομάζει λίαν μεμορφωμένη. Σε ό. περιεκτικές. αφιέρωσε πολύ κόπο και χρόνο για να μπορέσει να ανασυνθέσει στα 15 κεφάλαια του βιβλίου την ατμόσφαιρα του αρχαίου κόσμου – τόσο από την άποψη της πολεοδομικής ακρίβειας της Καρχηδόνας όσο και της ιστορικής συγκυρίας τής παντοδυναμίας τής Ρώμης. πράγματι. τον οποίον είναι γνωστό ότι θαύμαζε πολύ. υπόψη του από το πρωτότυπο του έργου. δεν αρκείται στους χαρακτηρισμούς ποιητής ή συγγραφέας. και τις προτιμήσεις του σε συγκεκριμένους συγγραφείς. “Σαλαμβώ” είναι καταπληκτικός ιστορικός οραματισμός τής Καρχηδόνος με επιστημονικήν ακρίβειαν των λεπτομερειών». παραδείγματος χάριν. καίριες. που είναι μεν άγνωστοι στο ευρύ ευρωπαϊκό αναγνωστικό κοινό. μπορούμε να πούμε χωρίς εξαίρεση ότι είναι σαφείς. όχι όμως άγνωστοι στους λογοτεχνικούς κύκλους και στην πνευματική ζωή τής Γαλλίας. που διαδραματίζεται στην Καρχηδόνα του 3ου αιώνα π.Χ. λοιπόν. ποιητές και άλλους πνευματικούς δημιουργούς. γιατί το φαινόμενο των προσδιορισμών δεν είναι γενικευμένο. για παράδειγμα. Για τον Γ ο υ σ τ α ύ ο Φ λ ω μ π έ ρ.Επανερχόμενοι στη συγγραφή των λημμάτων γαλλικού ενδιαφέροντος. περιφανής (για τον Ντιντερώ). ενώ για την Μαντάμ ντε Σεβινιέ χρησιμοποιεί τον όρο ονομαστή. των μαχών με τους μισθοφόρους. Αλλά η λογική για τη συγγραφή λημμάτων απαιτεί να είναι σύντομα. θέλοντας. να επιστήσει την προσοχή τού αναγνώστη στην ιδιαίτερη αξία αυτού τού συγγραφέα ο οποίος. Γι’ αυτούς όμως που γενικά ονομάζουμε και σήμερα μ ε γ ά λ ο υ ς των γαλλικών Γραμμάτων. 27 . ασφαλώς. ο Καζαντζάκης κατόρθωσε από τη μια να είναι σύντομος. (μετά τον πρώτο Καρχηδονιακό πόλεμο. της πείνας τού λαού. Όσο για την μαρκησία ντε Ραμβουγιέ. Αυτό αφενός σημαίνει ότι γνώριζε καλά το αντικείμενό του και εξηγεί αφετέρου την ύπαρξη τέτοιων λημμάτων. Όλα αυτά ο Καζαντζάκης τα έχει. με πρωταγωνίστρια την ιέρεια παρθένο Σαλαμπώ). εκτός από τα «μεγάλα» ονόματα.

Ανατόλ Φρανς. ας μας επιτραπεί να αναφέρουμε ένα άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα λήμματος που φανερώνει με γλαφυρό τρόπο την ιδιότητα του ίδιου τού Καζαντζάκη ως σπουδαίου αφηγητή: πρόκειται για το λήμμα Β ι γ ι ό ν.αλλά και να μην αδικήσει τον μεγαλοφυή συγγραφέα από την άλλη. 28 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . που αναφέρεται στον ομώνυμο ποιητή τού 15ου αιώνα François Villon. Δουμάς. Ο Λουδοβίκος ΙΑ΄ τω αποδίδει την ελευθερίαν του.. Εδώ ο Καζαντζάκης περιγράφει με πολύ ζωντανό ύφος. Τω 1461 συλλαμβάνεται ως ένοχος ληστείας και φυλακίζεται. αλλά μετά εν έτος καταδικάζεται εις τον δι’ αγχόνης θάνατον διά νέα εγκλήματα. Γενόμενος μέλος συμμορίας λωποδυτών. Ζητεί είτα χάριν ήτις τω απονέμεται και επανέρχεται εις Παρισίους (1456). Λεκόντ ντε Λιλ –για να αναφέρω μόνο ενδεικτικά παραδείγματα που περιλαμβάνονται σε αυτό το εγκυκλοπαιδικό λεξικό–.] Και. οι δε συνένοχοί του απαγχονίζονται. Στη συνέχεια. όπως οι: Ραμπελαί. αφού διηγηθεί την ταραγμένη ζωή τού ποιητή. Κλωντέλ. ενώ στη συνέχεια του λήμματος μιλά για το καθεαυτό έργο τού Βιγιόν..] Ως φοιτητής διήγαγε ζωήν εις άκρον σκανδαλώδη. Εσύχναζεν εις τα καπηλεία. Βολταίρος. Βικτόρ Ουγκώ. [. σε αρκετά από αυτά ο Καζαντζάκης παραθέτει και ενδεικτική βιβλιογραφία.. αλλ’ η αστυνομία απώλεσε τα ίχνη του (1457-1461). έκλεπτεν. Τα λήμματα του Καζαντζάκη για τους σπουδαίους πνευματικούς δημιουργούς που κοσμούν το πανόραμα της γαλλικής λογοτεχνίας. Φιλονικήσας μετά τινος ιερέως τον φονεύει (1455) και εξαφανίζεται. τις πολυπληθείς περιπέτειες της μποέμικης και παραβατικής νεότητας του ποιητή. Και πάλιν όμως σώζεται μετατραπείσης της ποινής του εις εξορίαν. σελ. με τέτοιο τρόπο ώστε νομίζει ο αναγνώστης ότι παρακολουθεί μάλλον κινηματογραφική ταινία και όχι ότι διαβάζει εγκυκλοπαιδικό λεξικό! Ας δούμε ένα απόσπασμα από αυτό το λήμμα: [. όπως αναφέρεται και από τη συν-επιμελήτρια του τόμου Δρα Μαρία Γιουρούκου.. Και είναι ακόμη πιο αξιέπαινη αυτή η συνδρομή του αν λάβουμε υπόψη μας τις παντός είδους δυσκολίες που συνάντησε στη δεκαετία τού ’20 για τη συλλογή τού υλικού. Κι εδώ ακριβώς έγκειται και η πολύτιμη συνδρομή τού Καζαντζάκη στο Λεξικόν Ελευθερουδάκη. είναι καίρια και ακριβή· επιπλέον. καταγγέλλεται ως διαρρήκτης και καταδιώκεται. είχε φίλους αλήτας και ευρίσκετο εις διαρκείς προστριβάς μετά τής αστυνομίας. ο Καζαντζάκης καταλήγει στην αξιολόγησή του με μια μόνο φράση: «Ο αλήτης ούτος υπήρξεν είς των μεγαλυτέρων ποιητών της Γαλλίας». σαν να ήταν παρών.

που προσέφερε σπουδαίες υπηρεσίες στη διάδοση ειδήσεων κατά τα δύσκολα χρόνια τής Μοναρχίας τού Ιουλίου τού 1830 και της ανόδου ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. το λήμμα για την ποιήτρια Μ α ρ ί α τ ή ς Γ α λ λ ί α ς. Υπήρξε ο ιδρυτής του ομώνυμου πρακτορείου ειδήσεων. αναφερόμενο στην μ α ρ κ η σ ί α δ ε Ρ α μ β ο υ γ ι έ. Πράγματι. συγκρίνοντάς το προφανώς με το επιτηδευμένο ύφος τής μαρκησίας ντε Ραμπουγιέ. το έργο της σήμερα αποτελεί αντικείμενο εκτεταμένης μελέτης. το αναφερόμενο στον Γάλλο δημοσιογράφο που έζησε από τα τέλη τού 18ου έως τα μέσα τού 19ου αιώνα. πράγμα καταπληκτικόν διά γυναίκα λογίαν τής εποχής. η οποία έγινε περιώνυμος λόγω τής τεράστιας συλλογής των Επιστολών που συνέγραψε αλληλογραφώντας επί 25 χρόνια με την κόρη της. Και κλείνει το λήμμα ο Καζαντζάκης με μια προσωπική τοποθέτηση. καθώς μας δίδουν ανάγλυφη την γαλλική κοινωνία την περίοδο της Απόλυτης Μοναρχίας. διότι περιγράφουν «τα σημαντικά γεγονότα τής Αυλής τού Λουδοβίκου ΙΔ΄ καθώς και τας καθημερινάς ομιλίας και τα χαρακτηριστικά ανέκδοτα των εξεχόντων ηρώων. την ονομαστή λογία τού 17ου αιώνα. Όσο για το λήμμα το αφιερωμένο στην μ α ρ κ η σ ί α ντε Σ ε β ι ν ι έ. πράγματι. οι Επιστολές τής μαρκησίας ντε Σεβινιέ θεωρούνται πολύτιμες. που έζησε τον 17ο αιώνα. τίτλο που πολύ εύστοχα ο Καζαντζάκης μεταφράζει ως Κεράτσες. διακωμωδώντας και στηλιτεύοντας συγχρόνως την υπερβολή τής επιτήδευσης. λέγοντας ότι «συγχρόνως το ύφος των Επιστολών τής μαρκησίας δε Σεβινιέ είναι θαυμαστόν διά την γραφικότητά του και συνάμα. Σε άλλο λήμμα. Και. καθώς η ίδια θεωρείται και μία από τις πρώτες «φεμινίστριες» που διεκδίκησαν μια θέση στον ήλιο. Σχολιάζει εξάλλου και το έργο που εμπνεύστηκε ο Μολιέρος από αυτήν. Πρόκειται για το έργο του Précieuses ridicules. μας πληροφορεί με οξυδέρκεια και πολύ εύστοχα ότι η ποιήτρια. σήμερα που η επιστολογραφία κατέχει εξέχουσα θέση στην έρευνα ως πηγή πληροφοριών. 29 .Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα λήμματα για γυναικείες παρουσίες στα γαλλικά Γράμματα: για παράδειγμα. ήταν από τις σπάνιες λόγιες γυναίκες τού Μεσαίωνα. διά την φυσικότητά του ». Εντύπωση προκαλεί το λήμμα Χ α β ά ς. την οποίαν ο Καζαντζάκης παρουσιάζει με θαυμασμό και συμπάθεια. ανδρών και γυναικών τού μεγάλου αιώνος ». δίνοντας ακριβώς την ουσία τού κινήματος των επιτηδευμένων εκφράσεων που χρησιμοποιούνταν κατά τις συναθροίσεις στο φιλολογικό σαλόνι τής μαρκησίας ντε Ραμπουγιέ. πολύ σωστά ο Καζαντζάκης επισημαίνει «την ιδιαιτέραν ιστορικήν αξίαν» των επιστολών αυτών. ο Καζαντζάκης σχολιάζει τη μεγάλη επίδραση που είχε η δυναμική αυτή γυναίκα στην πνευματική ζωή τής Γαλλίας. που έζησε τον 12ο αιώνα.

όταν ακόμα η δημοσιογραφία αντιμετώπιζε σημαντικές αντικειμενικές δυσκολίες. Πολύ ενδιαφέροντα και περιεκτικά είναι. 30 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . πέραν των ενυπόγραφων. εργάστηκε με ευθύνη και συνείδηση για ένα έργο δύσκολο στην πραγματοποίησή του. εξάλλου. χάρη ακριβώς στους συνεργάτες που είχε επιλέξει ο Ελευθερουδάκης.του γαλλικού προλεταριάτου. όπως μαρτυρά και η αλληλογραφία του. Αθήνα 2011) κατορθώνει να αποδώσει τη σημασία και τον ρόλο τού πρακτορείου Χαβάς. θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι ο συγγραφέας. Κλείνοντας τη σύντομη αυτή παρουσίαση για τα λήμματα του Καζαντζάκη που αναφέρονται στους Γάλλους διανοούμενους. χάρη στις στέρεες γνώσεις και ικανότητές του. όπως ο Νίκος Καζαντζάκης. Ο Καζαντζάκης στο σύντομο αυτό λήμμα (23 σειρές στον τόμο Λήμματα του Νίκου Καζαντζάκη στο Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη. σελ. και τα λεγόμενα «Αμφίβολα» λήμματα που φαίνεται να συνέγραψε ο Καζαντζάκης. Ανταποκρίθηκε στις απαιτήσεις ενός ελληνικού εγκυκλοπαιδικού λεξικού που έμεινε στην ιστορία και συνεχίζει ακόμη και σήμερα να αποτελεί πολύτιμο εργαλείο.

Στο ερώτημα γιατί ο Νίκος Καζαντζάκης επιλέχθηκε από τον Kώστα Ελευθερουδάκη ως ένας από τους συνεργάτες στους οποίους ανέθεσε τη σύνταξη λημμάτων που αφορούσαν ειδικότερα στον γερμανόφωνο χώρο. πράγματι. επιτρέψτε μου εν συντομία να σκιαγραφήσω τη σχέση τού συγγραφέα με τη Γερμανία: Η επιρροή των γερμανικών Γραμμάτων είναι κατάδηλη τόσο στο λογοτεχνικό και θεωρητικό όσο και στο μεταφραστικό έργο τού Νίκου Καζαντζάκη. η γαλλική και γενικότερα η ευρωπαϊκή παιδεία του. Η επαφή τού Έλληνα διανοητή με τη γερμανική λογοτεχνική και θεωρητική παιδεία καθόρισε την έντονη ιδεολογική του ματιά και τον κατέστησε έναν από τους σημαντικότερους μετακενωτές του γερμανικού πνεύματος στην Ελλάδα των αρχών τού 20ού αιώνα. _______________________ * Η Δρ Εύη Πετροπούλου είναι Επίκουρη Καθηγήτρια Γερμανικής Λογοτεχνίας τού 20ού αιώνα και Συγκριτικής Γραμματολογίας στο Τμήμα Γερμανικής Γλώσσας και Φιλολογίας τής Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. η απάντηση –αν και όχι τόσο προφανής– είναι μάλλον απλή: ο πρωτοπόρος εκδότης γνώριζε ότι ο Νίκος Καζαντζάκης ήταν άριστος γνώστης του γερμανικού πολιτισμού και των γερμανικών Γραμμάτων. από τη σημερινή οπτική επιβεβαιώνεται αυτή του η κρίση. στον λημματογράφο Καζαντζάκη. Και.O θαυμασμός προς την «πνευματικήν ορμήν τής μεγίστης ταύτης ακμής της γερμανικής φιλολογίας» Ο Κ ΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ Κ ΑΙ Η Γ ΕΡΜΑΝΙΑ [ Ο Ι Ν ΕΩΤΕΡ ΙΣΜΟΙ Τ ΩΝ “ Γ ΕΡΜΑΝ ΙΚΩΝ ” Λ ΗΜΜΑΤΩΝ ] της Εύης Πετροπούλου* –I– Στο ερώτημα τι καθιστούσε τον Καζαντζάκη ιδανικό συντάκτη λημμάτων για ένα εγκυκλοπαιδικό λεξικό με διεθνικό προσανατολισμό. όμως. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. 31 . η απάντηση είναι μάλλον αυτονόητη: ο κοσμοπολιτισμός του. Πριν εστιάσουμε.

Ο συγγραφέας γνωρίζει τη Γερμανία στις αρχές τού 1920. Ιδιαίτερα η παραμονή του στο Βερολίνο σε μιαν ατμόσφαιρα οξύτατων κοινωνικών αντιπαραθέσεων αποτελεί για τον Καζαντζάκη μια περίοδο έντονου πολιτικού και ιδεολογικού-θεωρητικού ενθουσιασμού. 113. αλλά όχι χωρίς κριτική διάθεση. in: hellenika. 60 στις σελ. την Ιένα. καθώς και συγγράμματα θεωρητικού. εκτείνεται από την 1η Σεπτεμβρίου τού 1922 ώς τη 18η Ιανουαρίου τού 1924. όπου παραμένει για περίπου ένα μήνα.2 Καταγράφει λεπτομερώς. φιλοσοφικού. την περίφημη εικαστικό Käthe Kollwitz. πολιτικού και αισθητικού χαρακτήρα. Καζαντζάκη. αισθητικές και λογοτεχνικές εξελίξεις. ο Καζαντζάκης έρχεται σε επαφή με τις νέες θεωρητικές. και από εκεί στη Δρέσδη. 3. Η σημαντικότερη παραμονή του στη Γερμανία. κυρίως για ιατρικούς λόγους. κατά το μεγαλύτερο διάστημα της οποίας ο Καζαντζάκης διαμένει στο Βερολίνο (Unter den Eichen 63. Νίκου: Επιστολές προς Γαλάτεια. το 1918. I. προκειμένου να εκφράσει στα γραπτά του τα πολλαπλά ερεθίσματα που δέχεται και να αποδώσει τις νέες του ιδεολογικές σκοπεύσεις. Αρκετά χρόνια αργότερα (ιδίως τα τελευταία χρόνια τής ζωής του) θα ακολουθήσουν και άλλα. διανοούμενων και καλλιτεχνών. τη Βαϊμάρη (τα άλλοτε πολιτιστικά κέντρα τού γερμανικού κλασσικισμού). 2. καθώς επίσης και με τα επαναστατικά για την εποχή κελεύσματα της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας και τη θεωρία τού μαρξισμού. εκκινώντας από τη Ζυρίχη όπου βρισκόταν. τον Arthur Holitscher. και κυρίως κατά τη διάρκεια της παραμονής του στο Βερολίνο. στην επαναστατική μεταπολεμική ατμόσφαιρα της Δημοκρατίας τής Βαϊμάρης.1 Στα ταξίδια αυτά. Δίφρος. Itka Horowitz. ο Καζαντζάκης διευρύνει τους κοινωνικούς του προβληματισμούς. Αθήνα 1998. Ο Ασυμβίβαστος. Dina Matus και Rosa Schmulewitz. 173 κ. συντομότερα ταξίδια τού συγγραφέα στη Γερμανία. Ενδεικτικά αναφέρω τις Rahel Lipstein. Ελένη: Νίκος Καζαντζάκης. Από τα τέλη τού 1920 και μέχρι τις αρχές τού 1921. ένα από τα ταξίδια του οδηγεί τον Καζαντζάκη στο Βερολίνο. _______________________ 1. γ΄ έκδοση. 32 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . 25]). ενδεικτικά από τις επιστολές του στη Γαλάτεια (Καζαντζάκη. ο Καζαντζάκης επισκέφτηκε τη Γερμανία για πρώτη φορά σε ηλικία 35 ετών.3 την κοινωνική πραγματικότητα. Εκδόσεις Καζαντζάκη. αποφασίζει να κάνει ένα πνευματικό προσκύνημα στους τόπους όπου έζησε και έδρασε ο Φρειδερίκος Νίτσε (βλ. τη σύγχρονή του πολιτική δράση. Andreas: „Kasantzakis und die deutsche Kultur und Literatur“. Σύμφωνα με τον Ανδρέα Πουλακίδα. 24-31 [για εδώ: σελ. Αθήνα 1993) την επιστολή με αρ. Lichterfelde West). και τους Egon Erwin Kisch και Helene Stoecker. σελ. Βλ. τη Λειψία. με ευαισθησία και πάθος. Βλ. [1972]. ωστόσο ο συγγραφέας σε εκείνο το ταξίδι του –σύμφωνα με τη βιβλιογραφία– μάλλον κινήθηκε μόνον σε ελβετικό έδαφος. τη Νυρεμβέργη και το Μόναχο. σελ.εξ. καθώς ο συγγραφέας κινείται σε φλεγόμενους –όπως ο ίδιος τούς ονομάζει– κύκλους Γερμανοπολωνοεβραίων επαναστατών. πολλαπλασιάζει τη συγγραφική του δραστηριότητα και μελετά πυρετωδώς τη σύγχρονή του ευρωπαϊκή λογοτεχνία. όταν. σελ. Κάτω από την καθοριστική επίδραση του νέου του πνευματικού περιβάλλοντος. και διαμένει εκεί –αν εξαιρέσουμε κάποια μικρότερα ή μεγαλύτερα διαστήματα– μέχρι τα τέλη τού 1924. Poulakidas.

εξηγώντας τη στάση του απέναντι στον Φράνκο (βλ. γράφει στη Γαλάτεια εκείνη την εποχή. και μπόρεσε να γράψει για όλα αυτά.τις διαδηλώσεις. στις οποίες συμμετέχει (ιδιαίτερα τον συνεπαίρνει η δράση των Αναμορφωτών της Παιδείας ). τον ενθουσιάζει η Γερμανία τής δεκαετίας τού 1920: γιατί και οι δύο χώρες –η κάθε μία με διαφορετικό τρόπο– αποτελούν πεδίο έκφρασης μιας ισχυρής θέλησης για αλλαγή των ιστορικών δεδομένων μέσα από επαναστατικές ιδέες. θαρρώ. Εκείνη την εποχή ο Καζαντζάκης περιγράφει τον κομμουνισμό ως θρησκευτικό ρεύμα.. δηλαδή το αν υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας της ιστορίας τη στιγμή τής διαμόρφωσής της. στους οποίους αναφέρεται διεξοδικά σε γράμματα και ημερολογιακές σημειώσεις του. αλλά και αντίστοιχες παρατηρήσεις στον Ασυμβίβαστο [ό. σελ. για να τον ανακεφαλαιώσει και να τον αφήσει αργότερα πίσω του με την Ασκητική. 207). όπως χαρακτηριστικά γράφει στην Ισπανία. 62. και γνωρίζει προσωπικά τούς αρχηγούς Paul Oestreich. στην _______________________ 4. Ο λόγος για την ιδεολογικώς συχνά αντιφατική πράξη τού Καζαντζάκη πρέπει να αναχθεί στην ιδιαίτερη σχέση του με την ιστορική στιγμή. Επιστολές προς Γαλάτεια. 172 κ. Εύη]: „Der Schriftsteller Nikos Kazantzakis und seine Beziehung zu Giorgis Sorbas: Bemerkungen zu einem unbekannten Brief“ [Ο συγγραφέας Νίκος Καζαντζάκης και η σχέση του με τον Γιώργη Ζορμπά: Παρατηρήσεις σε μιαν άγνωστη επιστολή]. 218. Οι μήνες τούτοι είναι κρισιμότατοι ». 369) στο: Petropoulou. σελ. Düsseldorf und Zürich: Artemis & Winkler. Το προσωπικό του ενδιαφέρον διαμορφώνεται αποκλειστικά από το πώς εκτιμά και προσλαμβάνει την ιστορική συγκυρία.π. 106 [γράμμα 41].εξ. 4 Ο Καζαντζάκης προσπαθεί να αιχμαλωτίσει την ιστορική στιγμή σε γράμματα. Σε τέτοιες στιγμές – σύμφωνα με τον Καζαντζάκη– σημασία δεν έχει η ιδεολογία. Σε σημαντικότερη παράμετρο της ιστορικής συγκυρίας ο Καζαντζάκης με υποκειμενικό τρόπο ανάγει τη λεπτομέρεια της δικής του παρουσίας στον χρόνο και στον τόπο των συμβάντων. σελ. Σε μείζονος σημασίας στοιχείο ανάγει όχι τις απόψεις ή τις πολιτικές αντιλήψεις και τα ζητούμενα του Φράνκο και των υποστηρικτών του. και σημείωση 19 (σελ.εξ. 154 κ. ημερολόγια. 110 και 112 [γράμμα 43]. αλλά κυρίως για την τέχνη. 113]). που τη χαρακτήρισε ως το μετακομμουνιστικό του credo. Καζαντζάκης. Εκδόσεις Καζαντζάκη. Patmos Verlag 2001. δηλαδή από το αν η κατάσταση την οποία βιώνει ή ο άνθρωπος τον οποίο γνωρίζει «γράφουν ιστορία». ιστορικές στιγμές τής Γερμανίας. εκφράζοντας την ελπίδα μέσα από τον αγώνα τους να ικανοποιηθεί το αίτημα για αναμόρφωση της κοινωνίας μέσα από μιαν ανθρωπιστική εκπαίδευση που θα συνθέτει την αισθητική πράξη και την ελεύθερη εκδίπλωση του ανθρώπου. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. αλλά το γεγονός ότι ο ίδιος (ο Καζαντζάκης) έζησε από κοντά τα γεγονότα.π. ακόμα σελ. Evi [Πετροπούλου. Βλ.. 192 και 216. γνώρισε τους ανθρώπους που καθόρισαν το ιστορικό γίγνεσθαι. 171. 352-371.. 101. μια παιδαγωγική προσέγγιση που θα εκπορεύεται από την κομμουνιστική ιδεολογία – όπως την αντιλαμβανόταν τότε ο Καζαντζάκης. Siegfried Kawerau. Σημαντικά είναι και τα γράμματα στις σελ. 72 κ. (Βλ.. Αθήνα 2009. Βλ. «Έλα γλήγορα να προφτάσεις να δεις μεγάλες.εξ. (Σειρά: Winkler Weltliteratur). σελ. Φιλοδοξεί να μεταλαμπαδεύσει αυτές τις νέες επαναστατικές ιδέες για τη ζωή.. Για τον ίδιο λόγο που τον αιχμαλώτισε η παραμονή του στην Ισπανία κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου της. διαμορφώνουν το ιστορικό γίγνεσθαι. O Καζαντζάκης στο Βερολίνο έρχεται σε επαφή με τους Αναμορφωτές της Παιδείας (Bund Entschiedener Schulreformer). 207 [γράμμα 67]. σημειωματάρια. π. τη σκέψη και την πράξη. αλλά «ο ρυθμός τής ιδιοσυγκρασίας τού ανθρώπου που αγωνίζεται ». 33 . ώστε να μπορέσει να αποτίσει λογοτεχνικό ή συγγραφικό φόρο τιμής στα τεκταινόμενα και να συντάξει αναφορά για τους μεταγενέστερους.χ. επίλογος στο: Nikos Kazantzakis: Alexis Sorbas. συμμετέχει στις διάφορες συνεδριάσεις τού κύκλου τους τον Οκτώβριο του 1922 και στο μεγάλο συνέδριό τους τής Άνοιξης του 1923. Franz Hilker. Νίκος: Ταξιδεύοντας : Ισπανία. ό.

ελληνική κοινωνία.5 Κανένα από τα μετέπειτα ταξίδια του στη Γερμανία ή στον υπόλοιπο κόσμο δεν θα αφήσει τόσο βαθιά τα σημάδια του στον συγγραφέα. «Οι μέρες τού Βερολίνου δε θα σβήσουν ποτέ από τη μνήμη του », γράφει η Ελένη Καζαντζάκη στον Ασυμβίβαστο.6 Ωστόσο, η πρώτη επαφή τού συγγραφέα με τη Γερμανία είχε γίνει ήδη από τα φοιτητικά του χρόνια στην Αθήνα. Πολύ πριν γνωρίσει την πνευματική, πολιτική και ιδεολογική πραγματικότητα της Γερμανίας, ο Καζαντζάκης γνώρισε τον πολιτισμό της, μέσα από έργα τής λογοτεχνίας και της φιλοσοφίας. Μέχρι το 1915 μετέφρασε, μάλιστα, τη Γένεση της Τραγωδίας (Die Geburt der Tragödie) και το Τάδε έφη Ζαρατούστρα (Also sprach Zarathustra) του Friedrich Nietzsche (Φρ. Νίτσε), το Δύναμη και Ύλη (Kraft und Stoff ) του Ludwig Βüchner (Λ. Μπύχνερ) και τις Συνομιλίες με τον Γκαίτε (Gespräche mit Goethe) του Johann Peter Eckermann (Γ. Π. Έκερμαν). Αξίζει να σημειωθεί ότι πρόκειται για έργα των οποίων οι μεταφράσεις έγιναν από τα γαλλικά. Αρκετά χρόνια αργότερα θα μεταφράσει –αυτή τη φορά από τα γερμανικά– το δράμα τού Gerhart Hauptmann (Γκ. Χάουπτμαν) Πριν απ’ το Ηλιοβασίλεμα (Vor Sonnenuntergang ), και τον Faust τού Johann Wolfgang von Goethe. Ανάμεσα στις πάμπολλες επιρροές του από τον γερμανόφωνο χώρο (ενδεικτικά αναφέρω τους: Rilke, Jean Paul, Ηölderlin, Novalis), σημαντικότερες για τη μετέπειτα πορεία του θα αναδειχθούν αυτές τού N i e t z s c h e και του G o e t h e. Παρότι ήδη από τα φοιτητικά του χρόνια ο Καζαντζάκης εστιάζει στο έργο τού Friedrich Nietzsche (το οποίο θεωρεί ένα ξεχωριστό κομμάτι τής ιστορίας τού ευρωπαϊκού πνεύματος),7 _______________________
5. Τα βιώματα εκείνης της εποχής διατρέχουν τις Επιστολές στη Γαλάτεια και τα γράμματα στον φίλο του

Ε. Παπαστεφάνου (σύμφωνα με: Veloudis, Georg [Βελουδής, Γιώργος]: Germanograecia. Deutsche Einflüsse auf die neugriechische Literatur, τόμοι Ι και ΙΙ, Amsterdam, Verlag A. M. Hakkert, 1983, σελ. 441, και υποσημ. 551 στις σελ. 673 κ.εξ.). Σχετικές παρατηρήσεις βρίσκουμε στα διάφορα λήμματα για το Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό τού Ελευθερουδάκη, κυρίως όμως στο κεφάλαιο Βερολίνο τής μυθιστορηματικής αυτοβιογραφίας τού Καζαντζάκη Αναφορά στον Γκρέκο (Εκδόσεις Καζαντζάκη, Αθήνα 2011), που βρίθει σχετικών περιγραφών. Υπερπλήρης, με δαιδαλώδη και ενθουσιαστικό χαρακτήρα εμφανίζεται ο λόγος τού Καζαντζάκη στα γραπτά και στα γράμματα εκείνης τής εποχής, λόγος που αντικατοπτρίζει το σύνθετο πλέγμα των ετερογενών και κάποτε αντιθετικών εντυπώσεων κυρίως στη μυθοπλαστική πρόσμειξη της εξωτερικής πραγματικότητας με τη δική του κριτική σκέψη.
6. Νίκος Καζαντζάκης, Ο Ασυμβίβαστος, ό.π., σελ. 113. 7. Ο Καζαντζάκης αναφέρει στα Προλεγόμενα της επί υφηγεσία διατριβής του: «Σπανίως φιλόσοφος

προυκάλεσε τοσούτον τον θαυμασμόν, αλλά και τοσούτον την κατάκρισιν, όσον ο Νίτσε ». Βλ. Καζαντζάκης, Νίκος: Ο Φρειδερίκος Νίτσε εν τη φιλοσοφία του Δικαίου και της Πολιτείας , Εκδόσεις Καζαντζάκη, Αθήνα 1998, σελ. 19. Ιδιαίτερα τα κεφάλαια V (Συμπέρασμα) και VI (Θετικόν μέρος τής φιλοσοφίας τού Νίτσε ) τής διατριβής του (σελ. 100 κ.εξ.) αποτελούν υπεράσπιση των θεωριών τού Γερμανού φιλοσόφου και μαρτυρούν ταύτιση απόψεων

σελ. 34

26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ

στην όψιμη συγγραφική του φάση, στα τελευταία χρόνια τής ζωής του, αναλαμβάνει πρωτεύοντα ρόλο ο Johann Wolfgang von Goethe. Ο Γερμανός κλασσικός θέτει για τον Καζαντζάκη το μέτρο τού άριστου, καθώς ο Έλληνας συγγραφέας διακρίνει στον Γκαίτε το εξοχότερο, το κυρίαρχο πνεύμα τού 19ου αιώνα.8 Ο φιλελληνισμός τόσο του Goethe όσο και του Νietzsche είναι, σύμφωνα με τον Ανδρέα Πουλακίδα, και το σημείο που συνδέει τους δύο διανοητές στη θεώρηση του Καζαντζάκη, ο οποίος αναζητεί διαφορετικούς τρόπους προσέγγισης του ελληνικού πολιτισμού και του κλασσικού παρελθόντος του,9 μέσα από νέες οπτικές. Ο Καζαντζάκης μελετά, έτσι, σε βάθος το έργο και τη ζωή των δύο συγγραφέων, καθώς και τους τρόπους που καθορίζουν την εποχή τους. Επομένως, συνιστά πραγματικά μεγάλη απώλεια για τον σημερινό αναγνώστη το γεγονός ότι η συντακτική επιτροπή τού Εγκυκλοπαιδικού Λεξικού Ελευθερουδάκη δεν ανέθεσε στον Καζαντζάκη τη συγγραφή των λημμάτων για τους Nietzsche και Goethe. Η ιδιαίτερη σχέση τού Καζαντζάκη με τον γερμανικό λογοτεχνικό πολιτισμό θα βρει, ωστόσο, άμεση έκφραση στις επιστολές του, και κυρίως στα διάφορα λήμματα που θα συντάξει για το Λεξικό αυτό, με κυριότερο το άρθρο του για τη Γερμανική Λογοτεχνία.10

_______________________
μεταξύ Νίτσε και Καζαντζάκη. Η επιρροή τού έργου τού Νietzsche στην αμιγώς λογοτεχνική παραγωγή του συγγραφέα έχει διερευνηθεί διεξοδικά σε διάφορες μελέτες. Ενδεικτικά βλ. Poulakidas, Andreas: “Kazantzakis’ Zorba the Greek and Nietzsche’s Thus spoke Zarathustra”, στο: Philological Quarterly, XLIX(2), (April 1970), σελ. 234-244· Mc Donough, B.: Nietzsche and Kazantzakis, University Press of America, Washington 1978· Bien, P.: “Kazantzakis’ Nietzscheanism”, στο: Journal of Modern Literature, II, (1971), σελ. 245-266, κ.π.ά. Πολλά χρόνια αργότερα, στον Πρόλογο του Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά (Εκδόσεις Καζαντζάκη, Αθήνα 2010, σελ. 7), πρόκειται να συγκαταλέξει τον Nietzsche μεταξύ εκείνων που άφησαν «βαθύτερα τ’ αχνάρια τους στην ψυχή » του.
8. Βλ. «Φιλολογικαί Επιστολαί. Ελληνικά Ποιήματα» του Καζαντζάκη στο Νέον Άστυ (16 Φεβρ. 1909), αναδημοσίευση: Νέα Εστία, LXIV, (1958), σελ. 1289. Διαβάζουμε αλλού σχετικά: «Ό,τι είχεν επιθυμήσει σε όλη του τη ζωή [ο Γκαίτε], το είχε κατορθώσει: είχε σκαλίσει, τορνέψει και υψώσει τον εαυτόν του τόσον σοφά και άρτια, που τον είχε κάμει ένα αληθινό αριστούργημα. Δεν ήταν δυνατόν πια να τελειοποιηθεί περισσότερον »· βλ. την εισαγωγή (με τίτλο Δυο λόγια πρωτύτερα) του Καζαντζάκη στο: Εckermann, J. P.: Συνομιλίαι με τον Γκαίτε, μετάφραση: Νίκος Καζαντζάκης, Εκδοτικός Οίκος Γεωργίου Φέξη, Αθήνα 1913, σελ. γ΄-δ΄. 9. Poulakidas, Andreas: „Kasantzakis und die deutsche Kultur und Literatur“, in: hellenika, τόμος 9,

τεύχος 25, (Ι/1972), σελ. 24-31 [για τα εδώ: σελ. 29].
10. Λήμματα του Νίκου Καζαντζάκη στο Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη, Εκδόσεις Καζαντζάκη (Πάτροκλος Σταύρου), Αθήνα 2011, σελ. 54 κ.εξ.

ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011

σελ. 35

– II –

Ας εστιάσουμε στην εν λόγω έκδοση: ο Νίκος Καζαντζάκης συγγράφει, από τα 228 φέροντα την υπογραφή του λήμματα, 45 για θέματα της γερμανικής γραμματολογίας, του γερμανικού πνεύματος και πολιτισμού (δεν συμπεριλαμβάνω εδώ άρθρα για Ελβετούς ή άλλους γερμανόφωνους εκπροσώπους των Γραμμάτων και των τεχνών).

O Καζαντζάκης, ωστόσο, διαφοροποιείται σημαντικά και συστηματικά από τον παραδοσιακό λημματογράφο: είναι πολλά τα επιχειρήματα που συνηγορούν σ’ αυτό και ενισχύουν την εικόνα όχι μόνο τού λογοτέχνη αλλά και τού οικουμενικού διανοητή, του εκπροσώπου τής σφαιρικής και αρμονικής «πνευματικής ανάπτυξης και εκδίπλωσης του υποκειμένου» κατά το πρότυπο του καθολικού ανθρώπου (der universale Mensch) του Γκαίτε.11 Και λόγω χρόνου, θα περιοριστώ εδώ μόνο σε 6 από τους νεωτερισμούς του: (1) Χ ρ ή σ η μ ε θ ό δ ω ν τ ή ς σ ύ γ χ ρ ο ν η ς σ υ γ κ ρ ι τ ο λ ο γ ί α ς : Μελετώντας τα εν λόγω λήμματα ο αναγνώστης αναγνωρίζει τον πολύγλωσσο και ευρυμαθή Καζαντζάκη, καθώς τα κείμενα αυτά αποτυπώνουν αφενός τη βαθιά γνώση του συγγραφέα για τον πολιτισμό, τη φιλοσοφία, τη λογοτεχνία και τις τέχνες στη Γερμανία, αφετέρου την άνεση με την οποία κινείται στον διαπολιτισμικό και διεθνικό άξονα του ευρωπαϊκού (και όχι μόνον) χώρου, εφόσον συχνά τα κείμενά του διανθίζονται με οξυδερκείς και εξαιρετικά εύστοχες συγκριτολογικές παρατηρήσεις. Τέτοιες βρίσκουμε, για παράδειγμα, στις συνολικές παρουσιάσεις εθνικών λογοτεχνιών, όπου μάλιστα ο Καζαντζάκης δίδει ιδιαίτερη έμφαση στις συζεύξεις με τον ελληνικό χώρο, την ελληνική μυθολογία, την αρχαία ελληνική γραμματεία και τη λογοτεχνική παράδοση της Ελλάδας γενικότερα, όπου αυτό είναι εφικτό. Έτσι, για το έπος των Nibelungen λόγου χάρη, σημειώνει: «Ούτως εκ λαϊκών πηγών εσχηματίσθησαν δύο μεγάλα γερμανικά έπη, αντιστοιχούντα προς την “Ιλιάδα” και την “Οδύσσειαν” των Ελλήνων ».12 _______________________
11. Bλ. τις σχετικές παρατηρήσεις τού Γεράσιμου Βώκου στο άρθρο του «“Ιδού ένας άνθρωπος!” Ο πρώτος μοντέρνος», στο: Νέες Εποχές (εφ. Το Βήμα), 22 Νοεμβρίου 1999, σελ. Β01. 12. Λήμματα του Νίκου Καζαντζάκη στο Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη, ό.π., σελ. 55.

σελ. 36

26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ

Το μόνο που μπορεί να συναγάγει κανείς είναι είτε α) ότι ο Καζαντζάκης γνώριζε το έργο των συγκεκριμένων δημιουργών. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. όπως επισημαίνεται και στην εισαγωγή τού τόμου. Στα κείμενα. έσχεν επίσης μεγάλας επιτυχίας εις τα διηγήματα. σελ. ως λόγιος ο οποίος έχει συναίσθηση ότι συμβάλλει σε ένα πόνημα με εκπαιδευτικό χαρακτήρα.π. για τις οποίες –όπως καταδεικνύεται και στα εισαγωγικά σημειώματα του τόμου– συχνά παραπονιόταν στις επιστολές του. 37 . είτε β) ότι εντρυφούσε στο έργο τους προκειμένου να συντάξει το λήμμα. (3) Π ρ ο σ ω π ι κ ή α ξ ι ο λ ό γ η σ η : Στους νεωτερισμούς τής γραφής τού λημματογράφου Καζαντζάκη οφείλουμε να επισημάνουμε και το γεγονός ότι συχνά στις κρίσεις του διαφοροποιείται από την τρέχουσα και καθιερωμένη πρόσληψη του έργου των δημιουργών για τους οποίους γράφει. Lewald και Mencken). Seume. αντ’ αυτών. να αφιερωθεί περισσότερος χώρος στις σημαντικές μορφές τού γερμανικού πνεύματος). παρά τις ελλείψεις πηγών και σχετικής βιβλιογραφίας. Η πρώτη εκδοχή επιβεβαιώνει την εικόνα τού πολυμαθούς διανοούμενου. Ό. «καίπερ κατωτέρα _______________________ 13. 185.13 ενώ για τη δεύτερη δημιουργική φάση τού ζωγράφου Lucas Cranach του Πρεσβύτερου επισημαίνει ότι η περίοδος αυτή.(2) Αξιολογήσεις (ακόμα και) ησσόνων εκπροσώπων τ ο υ γ ε ρ μ α ν ι κ ο ύ π ν ε ύ μ α τ ο ς: Την εξαιρετική ευρυμάθεια και ευρύνοιά του καταδεικνύει και το γεγονός ότι. Fleming. όπου με εμβρίθεια αλλά και οξύ κριτικό πνεύμα γράφει για ελάσσονες και σχετικά άγνωστους εκπροσώπους τού γερμανικού πολιτισμού (και τούτο ενώ. τα οποία όμως στερούνται πραγματικής λογοτεχνικής αξίας ». λοιπόν. ο Καζαντζάκης παραδίδει περιεκτικά και άρτια γραμμένα κείμενα (ακόμη και όταν πρόκειται για λήμματα λίγων αράδων). ακόμη και όταν αυτό δεν θα έπρεπε –σύμφωνα με τις προδιαγραφές που του δίδονταν– να ξεπερνά τις δέκα αράδες. η δεύτερη συνηγορεί υπέρ της συνέπειας και της υπευθυνότητας με τις οποίες εργαζόταν. ο ίδιος θα προτιμούσε να παραλειφθούν τα λήμματα αυτά και.. παρά προχωρεί συχνά σε αξιολογήσεις οι οποίες –όπως προκύπτει από μια σύντομη αναδρομή μου στη βιβλιογραφία στην οποία παραπέμπει– δ ε ν ανευρίσκονται στις πηγές του (αναφέρω ενδεικτικά τα λήμματα για τους Scherer. αυτά ο Καζαντζάκης δεν περιορίζεται στη στεγνή περιγραφή τού έργου και του βίου τών υπό θεώρηση δημιουργών. Σταχυολογώ δύο χαρακτηριστικές: Αναφερόμενος στο έργο τού συγγραφέα Paul Lindau σημειώνει ότι: «Ο Λ.

μάλιστα. Για το έργο τού Cranach βλ. τα οποία μαρτυρούν την εξοικείωσή του όχι μόνο με το έργο των συγκεκριμένων διανοητών. καθώς δεν συνεισφέρουν μόνο στη συνολική παρουσίαση των καλλιτεχνών που περιγράφει. αλλά και με τη φιλοσοφία των Leibniz. σελ. να σημειωθεί ότι πολλά από τα σχόλια του λημματογράφου Καζαντζάκη μπορούν να αναγνωσθούν ως λαογραφικές ή ηθογραφικές παρατηρήσεις. έναν από τους κυριότερους εκπροσώπους του (γερμανικού) ρεαλισμού.π. Σχολιάζοντας. (4) Κ ρ ί σ ε ι ς κ α ι ε ρ μ η ν ε ί ε ς έ ρ γ ω ν : Οι περιγραφές τού Καζαντζάκη κάποτε περιλαμβάνουν. επεκτείνεται και στους τομείς τής αισθητικής και της φιλοσοφίας. ό. το σύνολον έχει τι το τεχνητώς αφελές και το επίτηδες εξεζητημένον ». Ό. Hegel. Herder. αλλά ταυτόχρονα αποτελούν ουσιαστική συμβολή στη σκιαγράφηση και κατανόηση της προσωπικότητας του ίδιου του συγγραφέα.16 (6) Α ξ ι ο λ ό γ η σ η τ ω ν π η γ ώ ν τ ο υ : Τέλος. εξαιρετικά χρήσιμη –για τον φιλολογικώς ενδιαφερόμενο αναγνώστη– είναι και η προσθήκη σχολιασμού και κριτικής αξιολόγησης των πηγών τού συγγραφέα. είνε η πλέον γνωστή· το σχέδιον είνε ενίοτε παρημελημένον. παραδείγματος χάριν. Παραπέμπω ενδεικτικά στο λήμμα για τον Arno Holz. όπως καθίσταται σαφές και από τα κείμενά του. 15.14 Οι κριτικές παρατηρήσεις τού Καζαντζάκη συνιστούν διπλό κέρδος για τον σημερινό αναγνώστη. την προσωπογραφική ικανότητα τού Cranach. ας πούμε. Kant. (5) Λ α ο γ ρ α φ ι κ έ ς ή / κ α ι η θ ο γ ρ α φ ι κ έ ς π α ρ α τ η ρ ή σ ε ι ς : Αξίζει. Βλ. σελ. Συχνά. _______________________ 14. επίσης. κ α ι αναλύσεις και ερμηνείες έργων. για τον Fichte ή τον Schelling. διαπιστώνει ότι ο καλλιτέχνης αποδίδει «μετά δυνατού ρεαλισμού την φοβεράν ζωτικότητα και την σκληράν σκαιότητα των συγχρόνων του Γερμανών ». 169-170 [για τα εδώ αναφερόμενα: σελ. Ό. 278.π.υπό έποψιν τέχνης. η οποία προοιωνίζεται την πρόσληψή τους όπως αυτή μπορεί να καταγραφεί σήμερα. 38 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . και πολλών άλλων. εκτός από λογοτεχνική κριτική (κάτι που είναι μάλλον αναμενόμενο). Spinoza. 16. 170]. σελ. περίπου 80-90 χρόνια μετά..15 Στο ίδιο πλαίσιο οφείλουμε να μνημονεύσουμε και την εύστοχη κριτική παρουσίαση σύγχρονών του δημιουργών.π.

240 (για τον Σοπενχάουερ). 59. 103 (για τον Θερβάντες). 39 . συχνά σε μιαν εγγενώς αντινομική και παράδοξη κίνηση.εν είδει σύντομων σημειώσεων και παρατηρήσεων. Ό. θεωρώ το λήμμα για τη Γ ε ρ μ α ν ι κ ή Λ ο γ ο τ ε χ ν ί α (σελ. 54-61). Κορυφαίο. όπως προκύπτει και από τις βιβλιογραφικές παραπομπές του στο τέλος των λημμάτων.. 150-151 (για την Ισπανία).17 – III – Ως εξέχοντα δείγματα της εγκυκλοπαιδικής δουλειάς τού Νίκου Καζαντζάκη ξεχωρίζουν τα λήμματα για τον Schleiermacher. τον Schelling (λήμμα το οποίο περιλαμβάνει. διαφωτιστικές πληροφορίες και εξαιρετικά εύστοχο σχολιασμό. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. Συνοψίζοντας. Πρόκειται για μια κίνηση η οποία κατευθύνεται προς ένα στόχο που οι περισσότεροι λογοτέχνες ή διανοητές αδυνατούν ουσιωδώς να επιτύχουν στα κείμενά τους. 66 (για τον Γκρέκο). και μιαν εξαιρετική –αν και συνοπτική– ανάλυση του γερμανικού ιδεαλισμού). τις δικές του προτιμήσεις σε εποχές και πρόσωπα: εύκολα διαπιστώνουμε. λήμματα που αποδεικνύουν την ιδιαίτερη ευαισθησία του για τις εικαστικές τέχνες. όπου με σαφήνεια αλλά και ευσύνοπτο τρόπο ο Καζαντζάκης σκιαγραφεί δώδεκα αιώνες γερμανικής λογοτεχνίας. οφείλουμε να επισημάνουμε ότι oι επιρροές τού Νίκου Καζαντζάκη από τα γερμανικά Γράμματα και τον γερμανικό πολιτισμό. 18. Στο εκτενές αυτό λήμμα διακρίνουμε. _______________________ 17. δεν αντανακλώνται μόνο στις επιστολές και στα θεωρητικά του κείμενα. σελ. τον Fichte. πλέον. που κατευθύνεται προς αυτό που ο συγγραφέας –υπό την επιρροή των Rilke και Ηoelderlin– επιδιώκει να αποδώσει ως απεικόνιση του μη-διατυπώσιμου. την προτίμησή του προς την εποχή τού γερμανικού Κλασσικισμού. λόγου χάρη. καθώς και οι γνώσεις του. τον Schopenhauer. όπως μπορούν να αναγνωσθούν στα λήμματα που συνέταξε. καθώς και τα κείμενά του για τους Holbein και Dürer.π. με κατηγοριοποιήσεις και υποκατηγοριοποιήσεις. ωστόσο. ο οποίος σύμφωνα με τον συγγραφέα αντικατοπτρίζει «σαφώς την πνευματικήν ορμήν τής μεγίστης ταύτης ακμής τής γερμανικής φιλολογίας ». μάλιστα. Βλ. παρά μετασχηματίζονται και στο δραματικό και μυθιστορηματικό/αφηγηματικό του έργο. ενδεικτικά σελ.18 αλλά και τον θαυμασμό του προς τους κύριους εκπροσώπους του Goethe και Schiller.

συχνά όμως υπονομεύονται εν μέρει από μεταγενέστερες προσλαμβάνουσες και κριτικές θεωρήσεις. λε΄). ότι: «ένα απλό λήμμα μετατρέπεται σε γοητευτικό ανάγνωσμα με την σφραγίδα ενός κορυφαίου συγγραφέα. 40 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . Έτσι. και ο επιστημονικός λόγος γίνεται εργαλείο και έργο τέχνης». στο εισαγωγικό σημείωμα του τόμου (σελ. και τελικά μετατοπίζονται και μεταπλάθονται στα έργα του σε νέο αφηγηματικό ή θεωρητικό υλικό. δεν μπορώ παρά να συμφωνήσω με την παρατήρηση της Μαρίας Γιουρούκου. σελ. Όλα τα παραπάνω έχουν ως αποτέλεσμα τα λήμματα του Νίκου Καζαντζάκη για το Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν τού Ελευθερουδάκη να προβάλλουν ως μια ιδιότυπη συνύφανση λογοτεχνικού και θεωρητικού-φιλοσοφικού στοχασμού. η εμβέλεια της οποίας αναμφισβήτητα φτάνει αυτούσια μέχρι τον 21o αιώνα.Οι γερμανικές λογοτεχνικές και θεωρητικές επιρροές τού Καζαντζάκη επαληθεύονται ώς ένα βαθμό στο έργο του.

αναμονές πληρωμής. Τα πράγματα δεν αλλάζουν και πολύ· μαύρες δυσκολίες. Εκδόσεις Ελένης Ν. Είναι Διδάκτωρ Γλωσσολογίας τού Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και τ. λίγο στη θέση ενός διανοούμενου ο οποίος στα δύσκολα σαν και τώρα οικονομικά χρόνια αναζητά πόρους. 96-97). Αθήνα 1984. να διατηρήσει την καταγωγή της: ένας Κρητικός συγγραφέας. ο Νίκος Καζαντζάκης. όμως. σελ. Αυτά δεν τα λέω εγώ χάριν εντυπωσιασμού σας. βέβαια. Διευθύντρια του Κέντρου Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων τής Ακαδημίας Αθηνών. όμως. ο Ελευθερουδάκης απέναντί του ήταν καλοπληρωτής («Κι ευχαριστώ πολύ που διατιμήθηκαν σε αψηλή τιμή». Της Ελευθερίας Γιακουμάκη* Στα Προλεγόμενα του βιβλίου αυτού (Λήμματα του Νίκου Καζαντζάκη στο Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη ) θα πληροφορηθείτε ότι ήταν μια φορά κι έναν καιρό στην Κρήτη γεννημένη μια κατσίκα που έτρωγε βιβλία – δεν ήταν. παρά τη μεταλλαγή. όπως διαπιστώνουμε. και να επανέλθει στον βιολογικό κύκλο της: η συσσωρευμένη γνώση να γίνει πάλι γράμματα. που είχε διά του μηρυκασμού διπλά αφομοιωθεί. βιβλίο. και η μεταφορική χρήση τής λέξης φύλλο που βοηθά στη μεταλλαγή. Καζαντζάκη. Β΄ έκδοση. συλλαβές. η κατσίκα μεταλλάχτηκε –υπήρχε από τότε ο όρος μετάλλαξη– και έγινε συγγραφέας. επόμενο ήταν να συμβεί ανακύκλωση της βιωμένης ύλης. Ό. Αν και. θεώρησε καλό. αράδες. 1.Α ΝΑΓΚΗ Ε ΠΙΒΙΩΣΗΣ ή Ε ΡΩΤΑΣ Λ ΗΜΜΑΤΩΝ . βλέπετε.π.1 Είναι. έτρωγε τα φύλλα των βιβλίων. 48. Ο ίδιος ο Καζαντζάκης λέει ότι ένιωθε σαν κατσίκα που. η Αμάλθεια. σελίδες. _______________________ * Η Ελευθερία Γιακουμάκη σπούδασε Ελληνική Φιλολογία στη Φιλοσοφική Σχολή τού Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και Ιταλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο του Παλέρμο. Με τα τόσα βιβλία που είχε φάει. δίνω στην καρδιά μου χαρτί για να φάει – σα νά ’ταν κατσίκα! » (Τετρακόσια Γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη .2 δηλαδή. Και μια που ήταν κρητικιά κατσίκα. Ας μπούμε. Με τα χρόνια. 2. λέξεις. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. Ο Καζαντζάκης αντιμετώπισε και αυτός τις δυσπραγίες με συμβιβασμούς. τον πλήρωνε για τα λήμματά του τη διπλάσια σε σχέση με την τρέχουσα της εποχής τιμή)· όσο καλοπληρωτής. βέβαια.. Παραδείγματος χάριν: «χάνουμαι μέσα σε αραδιάσματα αλφαβητικών στοιχείων. αντί να τρώει πράσινα φύλλα. σελ. 41 .

εγώ νομίζω ότι το Λεξικό αυτό το έβλεπε και σαν οραματιστής. Στο μέτρο που ο ίδιος πλούτιζε τη γνώση του. σίγουρα τον γοήτευε· για ό. έχω υιοθετήσει ένα δικό μου όρο: φιλολογική επαιτεία. 493. 42 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . Ας ξεπατίκωνε τα άρθρα από άλλες εκδόσεις.τι όμως ήδη γνώριζε. Σιγουρότατα. Ίσως αυτή να είναι η διαφορά με το σήμερα. Από το Μάρτη μέχρι σήμερα έλαβα 10 λίρες κι έτσι είμαι όλο χρέη »4 δείχνουν μια σκέψη που εγώ κάνω: «Άει στην ευχή. ούτε χρήματα βγάνω». που νομίζω ότι ταιριάζει καλά στους φιλολόγους. Στα εισαγωγικά κείμενα του παρόντος τόμου φαίνεται ότι οι οικονομικές δοσοληψίες δεν διατάραξαν τη φιλία Καζαντζάκη και Ελευθερουδάκη. ότι μια τέτοια πνευματική συμπεριφορά ταίριαζε στον Καζαντζάκη. καθόλου δεν του άρεσε. άλλωστε. Και θα είναι λογικό να σκεφτούμε: «Μα. στο τέλος-τέλος. Φράσεις όπως «προτιμώ να γυρίσω τα άρθρα »3 δείχνουν ίσως ότι εκνευριζόταν συντάσσοντάς τα. αφού είχε τόση ανάγκη. Γνωρίζοντας. ούτε οικονομικά τον συνέφεραν. κυρίες και κύριοι. ούτε η δουλειά μού αρέσει. Ο Καζαντζάκης ο συνηθισμένος να καταπιάνεται με μεγάλα έργα. 4. σελ. ακριβολογώντας. Νομίζετε. πράγμα που σημαίνει ότι πολλά στοιχεία –σίγουρα τα σταθερά βιογραφικά κ.. τον Καζαντζάκη από το όλο έργο του. Ό. οι ανάγκες επιβίωσης ώθησαν τον Καζαντζάκη να συγγράψει λήμματα εγκυκλοπαιδικού λεξικού. Κατά την άποψή μου: όχι. Θα το δούμε.λπ. ήταν ανάγκη να ξετρέχει σε βιβλιοθήκες για να γράψει δέκα αράδες. ο Καζαντζάκης ο πληθωρικός.μπορεί να είναι ένας εκδότης και τότε και σήμερα. ο λογάς λόγιος. φαντάζομαι ότι το έκανε «ξεραναγκασιάς». Ό.π. και τελείωνε η ιστορία». το έβλεπε σαν ένα επιμορφωτικό εργαλείο. που εξ άλλου ήταν· δηλαδή. ο περήφανος για το ανήσυχο πνεύμα του. σελ. ωστόσο. Τα Γράμματα δεν βγάζουν λεφτά για όλους τούς επιστήμονες. Έ ρ ω τ α ς γ ν ώ σ η ς . ο Νίκος Καζαντζάκης έγραφε τα λήμματα τριγυρίζοντας τον κόσμο. όπου και αυτός έβγαζε πέντε δεκάρες και τη γνώση του μετέδιδε. σελ.– είναι μια επανάληψη από τις πηγές του· έργο που.π. να καθηλώνεται και να καταπιάνεται με μικρά άρθρα που. όπως. Γι’ αυτό εγώ. κατά τη γνώμη μου. και φράσεις όπως «του κάκου περιμένω χρήματα από τον Ελ[ευθερουδάκη]. Όπως επισημαίνεται με όσα αναφέρουν στο βιβλίο οι επιμελούμενοι Πάτροκλος Σταύρου και Μαρία Γιουρούκου.. _______________________ 3. φαίνεται στην αλληλογραφία του με τον Πρεβελάκη. Παραπονιόταν ότι πολύ εκοπίαζε να βρει τις πιο σύγχρονες πληροφορίες για τα άρθρα του. 202. ποτέ.

. καλύτερα ».. σπάνιο ή ιδιαίτερο του Καζαντζάκη. Είπαμε. όμως. Σα να παραξενεύτηκε πως ήσαν καλά τα άρθρα ».. Θεωρώ. Κοίταξα όλα τα λήμματα και έδωσα βάρος στα ιταλικά. 43 . 8. 10. θα πει ο Καζαντζάκης. του δημιουργούσε ανασφάλεια. φαίνεται ότι η διάθεσή του άλλαζε. Ό. Φράσεις τού Καζαντζάκη όπως «χρήματα στέλνει αρκετά ταχτικά »9 δείχνουν τις καλές προθέσεις τού τίμιου Ελευθερουδάκη.10 Όλα τα παραπάνω συνάγονται από την επιστολογραφία τού Νίκου Καζαντζάκη. η φιλία του Νίκου Καζαντζάκη με τον Κώστα Ελευθερουδάκη δεν χάλασε από τα οικονομικά στενέματα. Ας σκεφτεί ο καθένας τη δική του συμπεριφορά όταν αναμένει και δεν λαμβάνει. σελ. όσο και αν παραξενευόταν που ο Ελευθερουδάκης σαν να αιφνιδιάστηκε από την ποιότητα στα άρθρα του: «Ευχαριστώ να πείτε και του κ.8 Όλες αυτές οι ψυχικές π α λ ι ν δ ρ ο μ ή σ ε ι ς δεν είναι κάτι περίεργο..6 Επιπλέον. ούτε ιδιαίτερη όρεξη στη συγγραφή τους. όπως θα λέγαμε λαϊκά. 217. σελ.5 το τόσο καθυστερημένο Παρίσι που αναφέρει σε άλλη επιστολή.. «Μακάρι ο Ελ[ευθερουδάκης] να μου μπιστεύεται εργασία να μείνω όσο μπορώ περσότερο και καλύτερα στο Παρίσι ».π. Ελ[ευθερουδάκη] για τα καλά λόγια που μού ’γραψε. τα λήμματα για τον Τζοβάννι Βέργκα και τον Μπρουνέττο Λατίνι νομίζω _______________________ 5. Ό.] με τη φτώχεια τού Ελ[ευθερουδάκη] είμαστε χαμένοι ». 9. Ό.π. δεν ξέρει ο Ελευθερουδάκης ποιος είμαι. Δεν διακρίνει κανείς έμπνευση σε όλα. 50. Εξ άλλου. Ό. σελ.» Πόσο ενοχλείτο δεν το γνωρίζω. κατά την άποψή μου. 40. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. Ό.π. 49. «[.. ωστόσο στην αλληλογραφία του λέει: «Αν είναι δυνατόν χωρίς όνομα [να δημοσιευθούν τα άρθρα].π. σελ. Σαν να σκεφτόταν: «Καλά.π. Θα του έγραφα ποτέ εγώ προχειρότητες. μόλις έρχονταν χρήματα. σελ..7 Και εδώ εκνευριζόταν ο Καζαντζάκης. 7. όταν πιστεύει ότι κάτι αξίζει και δεν του δίνουν δουλειά. και ο τόπος δεν του αρέσει και όλα «του ξινίζουν».. Για παράδειγμα. Και ανασφάλεια και φόβος.Η εργασία συγγραφής λημμάτων επιμένω ότι δεν άρεσε στον Καζαντζάκη. σελ. Ό.π. Είναι σαν να θέλεις να κάμεις το καλό μα δεν μπορείς. 192. Μα δεν φτάνει η τιμιότητα σε όποιον βρίσκεται σε δεινή οικονομική κατάσταση. 296. 6. ότι και τα λήμματα που έγραψε ίσως μπορούν να πουν μερικά πράγματα για το θυμικό τού συγγραφέα.

πλουσία. κάνει ακόμη και ετυμολόγηση του ονόματός του. Ακόμη και οι ερωτικές περιπέτειες του Βύρωνα περιγράφονται – εν τάχει μεν. Η ποίησίς του είνε πλήρης υπερβολών. ένα συντάκτη λημμάτων να διάκειται πιο ευμενώς σε ένα λήμμα και σε ένα άλλο λιγότερο. σίγουρα. ακόμη και αν του περιόριζε ο εκδότης το κείμενο. θα καταλάβει ότι το λήμμα γράφτηκε με ζήλο και θέρμη. Είναι γραμμένα με αγάπη. ο Καζαντζάκης θα αποδεικνυόταν ούτως ή άλλως ανυπάκουος. υπήρξεν είς των αρτιωτέρων αντιπροσώπων τού ρωμαντισμού: ακόρεστος. Όποιος και αν το διαβάσει. όμως. Αρκετά από αυτά τα «μακρόταλα». 69. καθώς και για τον Γκρέκο. υπάρχουν και τα λήμματα γενικής πληροφόρησης.ότι τα έγραψε ανόρεχτα· ίσως να είχε και περιορισμό από τον εκδότη. Εκδόσεις Καζαντζάκη. αχαλίνωτος. υπερήφανος. 44 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . τον Άγιο Φραγκίσκο τής Ασσίζης. Εκτός από τα «μακρόταλα» περί μεμονωμένων προσώπων λήμματα. όπου έχει. σελ.10 Δεν νομίζω ότι ο Καζαντζάκης θα καταδεχόταν να αναφερθεί σε κρίσεις άλλων. Τι κάνει. Δέστε το λήμμα για τον λόρδο Μπάιρον με πόση ζεστασιά είναι γραμμένο. τη συμπάθειά του. προσέχοντας την κριτική που κάνει. Τα ίδια μπορώ να ισχυριστώ και για τα λήμματα για τον Γκάντι. Λήμματα του Νίκου Καζαντζάκη στο Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη. με πάθος. όπως. ευέξαπτος. μεγάλου μεγέθους. κεφαλαιοποιημένα για να καλυφθεί επαρκώς το θέμα. Υποθέτω ότι. Αντίθετα για τον Βούδα. σελ. όμως λείπουν οι δυοτρεις λέξεις που θα εξέφραζαν. και αποπνέουν γνώση και πάθος συγγραφικό. βίαιος. ως άνθρωπος και ποιητής. χωρίς να παραλειφθούν δε. που σίγουρα είναι η άποψη του Καζαντζάκη: «Ο Βύρων. δηλαδή μεγάλης τάλιας. θεατρικός άμα και γενναιόψυχος. με προσωπικές απόψεις περισσότερες από όσες χρειάζεται ένα λεξικό. όπως και τα ακόλουθα βουδδική τέχνη και Βουδδισμός. Αυτά –παρά τους εκδοτικούς περιορισμούς– νομίζω ότι ο Καζαντζάκης τα συνέταξε με κέφι. περισσότερο χώρο. με μοναδικήν μουσικότητα και ορμήν ύφους ». τον Γκαριμπάλντι. με λαμπροτάτας αντιθέσεις. Εξ άλλου. λήμματα είναι προϊόντα αληθινού έρωτα μετάδοσης γ ν ώ σ η ς. τον Καβούρ. Είναι οργανωμένα. λόγου χάρη. μπορούμε να εξηγήσουμε γιατί κατελαμβάνετο από το πάθος καλής συγγραφής για ορισμένα λήμματα. για τους περισσότερους Ρώσους διανοούμενους. _______________________ 10. περιφρονητής τής χρυσής μετριότητος και της ηρέμου ζωής. ίσως. Το λήμμα τελειώνει με σύντομη αλλά περιεκτική κριτική του βυρωνικού έργου. όσα αφορούν στην Ινδία και στην Ισπανία και στον πολιτισμό τους. Αθήνα 2011.

πολιτικού. Όσοι έχουν εργαστεί στη λεξικογραφία γνωρίζουν ότι υπάρχουν όρια έκτασης. σελ. Μη μου πείτε ότι δεν είναι ο Μεγάλος του συμβιβασμός που θα τον εξενεύριζε. (5) Σημασία έχει και η σ χ έ σ η τ ο ύ σ υ γ γ ρ α φ έ α μ ε τ ο υ ς π ο λ ι τ ι σ μ ο ύ ς που α ν α λ α μ β ά ν ε ι ν α π α ρ ο υ σ ι ά σ ε ι και το α ν κατέχει καλά τ ι ς γ λ ώ σ σ ε ς τ ή ς β ι β λ ι ο γ ρ α φ ί α ς. αλλά κόντρα σε ιδεολογία και προσωπικό τρόπο γραφής. όπως οι μαθητές που θα προσφύγουν σε ένα εγκυκλοπαιδικό λεξικό και πρέπει να βρουν γόνιμες και αρκετές πληροφορίες για σχολικές εργασίες. τα λήμματα που ήταν εσαεί κτήμα τού Καζαντζάκη τον πάθιαζαν περισσότερο κατά τη συγγραφή τους. Η συντακτική επιτροπή σκέφτηκε ορθά για το ποια λήμματα θα του ζητηθούν. Σίγουρα. Σκεφτείτε τον λαύρο δημοτικιστή Καζαντζάκη να γράφει σε καθαρεύουσα· σε εποχή που περνούσε τη γλωσσική ιδεολογία του στη Μεγάλη του Οδύσεια. υπάρχουν βασικές γραμμές. και πέντε-έξι τα ιταλικά. (3) Η π α γ κ ό σ μ ι α κ α ι τ ο π ι κ ή ε κ τ ί μ η σ η τ ω ν π ρ ο σ ω π ι κ ο τ ή τ ω ν στον χρόνο συγγραφής τού λήμματος. Επίσης. λόγου χάρη. Ό.. σε ποια γλώσσα θα γραφτεί.. εθνικού χαρακτήρα. να γράφει: «κατήλθεν εις την έξωθεν της Ασσίζης ηρειπωμένην εκκλησίαν του Αγίου Δαμιανού και ήρχισε να συνάζη λίθους και να την κτίζη ιδιοχείρως ». ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. Τέλειος τεχνίτης τής καθαρεύουσας. Βλέπουμε ότι τα πιότερα λήμματα του Καζαντζάκη προέρχονται από τον ευρωπαϊκό πολιτισμό· τα περισσότερα γαλλικά. _______________________ 11. που έχουν σχέση και με την οικονομική διάσταση του εγχειρήματος. 263. ή φτωχό και θέλει προσθήκη– κρίνεται και από εξωγενείς παράγοντες κοινωνικού. μετά αγγλικά. ρώσικα. Ξέρετε ότι τη στιγμή που αποφασίζει η συντακτική επιτροπή ποια θα είναι η έκταση κάθε λήμματος –αν κάποιο είναι φλύαρο και ανισομερές προς τα άλλα. ούτε καν σε μιαν ανειμμένη δημοτική.π. (4) Τέλος. 45 ιδιοσυγκρασία . υπάρχει και τ ο κ ο ι ν ό.. (2) Παράγοντας συναφής με τα προλεχθέντα είναι και η κ α ι ι δ ε ο λ ο γ ί α τ ο ύ σ υ γ γ ρ α φ έ α.(1) Η γραμμή σύνταξης λημμάτων όπως δίδεται από τ ο ν ε κ δ ό τ η κ α ι τ η ν α ρ μ ό δ ι α ε π ι τ ρ ο π ή. όπως.11 Ασφαλώς και δεν θα εγράφοντο τα λήμματα στη δημοτική τής Οδύσειας· αλλά.

φτωχότερο του συγγραφέα. μέχρι τη στιγμή που κάποια χρήματα έφταναν· άλλαζε ψυχολογία. που βρίσκεσαι συνεχώς μπροστά σε διλήμματα τίμιας και επιστημονικής τεκμηρίωσης. μια φράση από την Κρήτη: Όπου υπάρχει φτώχεια. και που το κοινό. με την πληθώρα τής πληροφορίας. Και όμως. Θα θυμηθώ. σελ. και αναιρούσε τις δυσκολίες και τη μονότονη εργασία σύνταξης κειμένων κατά παραγγελία. για την εργασία αυτή. διάθεση. μετά το κεφάλαιο «Αμφίβολα». σχεδόν επαναστατικές. σ τ α λήμματα αναγνωρίζουμε τον Καζαντζάκη σ υ γ γ ρ α φ έ α που έγραφε γιατί δεν μπορούσε να σταματήσει να γράφει· που έγραψε και διόρθωσε 7 φορές την Οδύσεια (33. κατάφερε να κρατήσει τη φλόγα τού πνευματικού του έρωτα στα λήμματα εκείνα που ήταν ζυμωμένα με την ψυχή του. και εφησυχάζουμε για την ακρίβεια της πληροφορίας. πριν σας ευχαριστήσω. Και τώρα επανέρχομαι στον τίτλο τής ομιλίας μου: Η α ν ά γ κ η επιβίωσης υπαρκτή και τεκμηριωμένη από χίλιες μεριές. Το ίδιο συμβαίνει σήμερα. Οι αντιστάσεις τού συγγραφέα συχνές. λοιπόν. και βγήκε «τζερεμές» η εκδοτική απόπειρα του οίκου Ελευθερουδάκη. Ποιος έ ρ ω τ α ς. μετά από 85 χρόνια τα λήμματα του Νίκου Καζαντζάκη αποτελούν αξιόπιστη πηγή. Ο Καζαντζάκης. 46 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . Τελειώνοντας. δεν μπορούσε να τα αγοράσει. Α! ο Καζαντζάκης». θα ήθελα να πω ότι και εγώ χρησιμοποιώ τη διαδικτυακή πληροφορία. την οποίαν είμαι υποχρεωμένη να περνώ «από ψιλό κόσκινο» για να τη χρησιμοποιήσω. ακόμη και όταν οικονομικά ήταν εξουδετερωμένος. ο έρωτας φεύγει από το παράθυρο . Ο αχαλίνωτος στη συγγραφή Καζαντζάκης μπαίνει σε καλούπι. θίγει όλα αυτά τα θέματα τα οποία μεθοδολογικά δεν εξέλιπαν ούτε στα αντίστοιχα σημερινά εκδοτικά εγχειρήματα. Είναι σαν να λέμε: «Ποιος τα έγραψε.Η παράθεση του Προλόγου τού Κώστα Ελευθερουδάκη στο τέλος τής συγκεντρωτικής έκδοσης των λημμάτων Καζαντζάκη.333 στίχοι στην τελική της μορφή)· που απέδωσε στα ελληνικά σε χρόνο «ντε-τε» 20 υπέροχα παιδικά βιβλία. Όπως λέει η Μαρία Γιουρούκου.

Σταύρου Nicola Crocetti .Β΄ Ενότητα: «Ο Ζορμπάς στην Ιταλία» Francesca Chiesa Νίκη Π.

10.2011) . εκδότης και μεταφραστής Nicola Crocetti με την τιμητική πλακέτα που του απονεμήθηκε κατά τη Β΄ Ενότητα του Συμποσίου των Εκδόσεων Καζαντζάκη για την 54η επέτειο θανάτου τού Νίκου Καζαντζάκη (26.Ο Ελληνοϊταλός νεοελληνιστής.

το 1926. 49 . Εκδόσεις Καζαντζάκη. Δυστυχώς. 15 και 16: «Η πρώτη μορφή που με περίμενε στη φασιστικήν Ιταλία ήταν γιομάτη ταπεινοσύνη κι αγάπη· ο Άγιος Φραγκίσκος τής Ασίζης. ως γνωστόν. που. 1. και τη θλίψη που εκφράζει βλέποντας τη γαλήνια ομορφιά της μεσαιωνικής πόλης να αμαυρώνεται από τους νέους με τα μαύρα πουκάμισα και την άγρια εικόνα του Ντούτσε στους τοίχους. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. Είχα φύγει βιαστικά από την Ισπανία για να βρεθώ στη μεγάλη επέτειο της έβδομης εκατονταετηρίδας του. Νέοι με μαύρα πουκάμισα έχουν περασμένη στο χέρι μια κοντή μαγκούρα και διαβαίνουν. Αθήνα 2011. κι η φούντα σαλεύει απειλητική μπροστά στο μέτωπο. Πρόκειται γι’ αυτά που είναι αφιερωμένα στον προστάτη Άγιό μου. μαζί με τον Χριστό και τον Βούδα. δημοσιογράφοι και φιλόσοφοι ανάλαβαν ν’ ανακαλύψουν φραγκισκανικές αρετές στα νέα φασιστικά τάγματα ». την Ελλάδα και τον κόσμο. με την παρουσία και το έργο του.1 και ο οποίος αργότερα ήταν ένα από τα σημεία αναφοράς τού συγγραφέα. γιομάτη πείσμα.Χ ΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ Ε Κ Μ ΕΡΟΥΣ Τ ΟΥ Ι ΤΑΛΙΚΟΥ Μ ΟΡΦΩΤΙΚΟΥ Ι ΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ Α ΘΗΝΩΝ της Francesca Chiesa* Με ιδιαίτερη τιμή και ευχαρίστηση μεταφέρω τους χαιρετισμούς τού Ιταλικού Μορφωτικού Ινστιτούτου Αθηνών σε αυτό το Συμπόσιο προς τιμήν τής ζωής και του έργου ενός συγγραφέα ο οποίος τίμησε. ο αφοσιωμένος της φτώχειας. Πρόκειται για τη γνωστή Γαλλική Εμπορική Σχολή τού Τιμίου Σταυρού. σελ. Νίκου Καζαντζάκη. Επίσης. θυμάμαι ιδιαίτερα την περιγραφή τής Ασίζης που μας δίνει ο Καζαντζάκης αργότερα. όταν έλαβε μέρος στους εορτασμούς για τα 700 χρόνια από τον θάνατο του Αγίου Φραγκίσκου. λόγω της φτωχής μου γνώσης τής ελληνικής γλώσσας. της υπακοής και της παρθενίας κατατάχτηκε στα μαύρα πουκάμισα. είναι πολύ λίγα αυτά που μπόρεσα να διαβάσω από Νίκο Καζαντζάκη (από το πρωτότυπο). Στους τοίχους η μορφή τού Ντούτσε. με στραβά το μαύρο σκουφί. με την τεράστια γνάθο». τον Άγιο Φραγκίσκο. ο Καζαντζάκης άρχισε να αγαπάει από τότε που φοιτούσε στη σχολή των Φραγκισκανών Santa Croce στη Νάξο. – «Με δυσκολία αναμερίζω το πλήθος να περάσω. Ο Μουσολίνι ανακήρυξε τη μέρα αυτή εθνική γιορτή. Βλ. Ταξιδεύοντας: Ιταλία – Αίγυπτος – Σινά – Ιερουσαλήμ – Κύπρος – Ο Μοριάς. 2.2 _______________________ * Η Δρ Francesca Chiesa είναι Ακόλουθος στο Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών (Istituto Italiano di Cultura di Atene). άγρια.

μα γιατί δεν έχει την τιμιότητα να το ομολογήσει. Ό. πιστεύω ότι είναι σημαντικό να ακούμε προσεκτικά κάθε τόσο τη φωνή τού Καζαντζάκη. Τι σχέση έχει με όλη τη σύχρονη ζωή μας.π. καθώς όλοι κουβαλάμε στην καρδιά μας τα λόγια τής επιγραφής που βρίσκεται στον τάφο του: «Δεν ελπίζω τίποτα / Δε φοβούμαι τίποτα / Είμαι λέφτερος ». σελ. με βία διασκίζοντας το παρδαλό πλήθος: Τι σχέση έχει ο Άγιος Φραγκίσκος με τη φασιστικήν Ιταλία. σελ. »3 Σας ευχαριστώ πολύ. 16: «Συλλογίζουμαι.. η υποκρισία. όχι γιατί η εποχή μας είναι τόσον αντίθετη με τα φραγκισκανικά ιδανικά. Η ψευτιά μας. _______________________ 3. Τι σχέση έχει με όλη τη σύχρονη ζωή μας. Μεγάλη αγανάχτηση γεννιέται σ’ όποιον κοιτάζει με καθαρό μάτι τον αναίσχυντο αυτόν εορτασμό. η ανανδρία. γιομώνει την καρδιά αγανάχτηση ». 50 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ .Και. όταν συλλογίζεται: «Τι σχέση έχει ο Άγιος Φραγκίσκος με τη φασιστικήν Ιταλία.

Αναφορά στον Γκρέκο. καλωσορίζοντας κι αποχαιρετώντας τα πάντα. και κάθουνταν στην κορφή τού μυαλού μου ένα καναρίνι και κελαηδούσε ». Χρόνια γυρίζοντας τη γης αχόρταγα. 45. η αδερφή μου έκλαιε μα εγώ ήμουν ήσυχος γιατί ήξερα πως όσο θα ζούσα δε θα το άφηνα να πεθάνει. 2.Τ Α Ι ΧΝΗ Τ ΟΥ Α ΝΘΡΩΠΟΥ Κ ΑΙ Τ ΟΥ Δ ΗΜΙΟΥΡΓΟΥ Ν ΙΚΟΥ Κ ΑΖΑΝΤΖΑΚΗ Σ Ε Ο ΛΟ Τ ΟΝ Κ ΟΣΜΟ Της Νίκης Π. όταν το καναρίνι πέθανε. να βλέπω. με μακρόσερτη ματιά. περισσότερο απ’ όλα τα βιβλία κι απ’ όλους τούς ανθρώπους που γνώρισα αργότερα. Σταύρου. είναι Υφηγήτρια Συγκριτικής Λογοτεχνίας τού UIndy Athens.. να μπω να κολυμπήσω σε άγνωρες θάλασσες. ωσότου να τα περάσει από την ψιλή κρησάρα ο καιρός.1 «Μου φαίνεται». Νίκου Καζαντζάκη. Αθήνα 2011. Και. Ό. να βλέπω και να μη χορταίνω καινούριες στεριές και θάλασσες κι ανθρώπους κι ιδέες και να τα βλέπω όλα για πρώτη φορά. μουρμούριζα σκεπάζοντάς το με το χώμα· θα ζούμε και θα ταξιδεύουμε μαζί. άνοιγα το κλουβί κι άφηνα το καναρίνι λεύτερο· κι αυτό είχε πάρει τη συνήθεια να κάθεται κατακορφής στην υδρόγεια σφαίρα και κελαηδούσε. «το πολύ απλό αυτό περιστατικό.2 Μία από τις μεγαλύτερες λαχτάρες τής ζωής τού Νίκου Καζαντζάκη στάθηκε τ ο τ α ξ ί δ ι: «να δω. 1.π. Διευθύντρια των Εκδόσεων Καζαντζάκη. τρικυμιστά. μια περιστρεφόμενη υδρόγεια σφαίρα κι ένα καναρίνι». 51 . να γυρίσω τη γης.” ». σελ. Σταύρου* «Θά ’μουν τεσσάρων χρόνων κι ο πατέρας μου την αρχιχρονιά εκείνη μού ’καμε μπουναμά. Ώρες κι ώρες· κι εγώ κρατούσα την αναπνοή μου κι άκουγα ». _______________________ * Η Νίκη Π. όπως θέλουν. επηρέασε τη ζωή μου. κι έπειτα να σφαλνώ τα μάτια και να νιώθω τα πλούτη να κατασταλάζουν μέσα μου ήσυχα. σελ. “καλή χέρα” όπως λέμε στην Κρήτη. γράφει: «Το θάψαμε στο περβολάκι τής αυλής μας. “Δε θα σε αφήσω να πεθάνεις. Εκδόσεις Καζαντζάκη. ν’ αγγίξω άγνωρα χώματα. να τα βλέπω όλα για τελευταία φορά. 45 και 156. ένιωθα νά ’ναι το κεφάλι μου η υδρόγεια σφαίρα. γράφει ο Νίκος Καζαντζάκης στην Αναφορά στον Γκρέκο: «Σφαλνούσα τα πορτοπαράθυρα της κάμαράς μου. γράφει σχολιάζοντας την εμβληματική για εκείνον εικόνα τού μικρού πτηνού που τραγουδούσε γαντζωμένο στην κορφή τής υδρογείου. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ.

αντάξια του ανθρώπου ηδονή ». τι ευτυχία ήταν εκείνη! περπατούσα ανάλαφρος. ταξίδεψε σαν Οδυσσέας. εκτός από Κρητικός.. ξανάβαζα τα στενά παπούτσι α. επίσης. ο μελετητής τής Χρονογραφίας τού Βίου τού Νίκου Καζαντζάκη από τον συμπατριώτη του και φίλο Παντελή Πρεβελάκη ενδέχεται να προβληματιστεί με κάτι αξιοπερίεργο: τα ταξίδια τού Καζαντζάκη δεν ήταν απλώς πολλά· ήταν τόσα πολλά. μια μεγάλη. αλλά και να τις νιώσει βαθιά και ολοκληρωτικά μέσα του. το χώμα που πάταγε μίλαγε στην ψυχή του. Κύπριος. σελ. Με την αχόρταγη Κρητική καρδιά και τη σπινθηροβόλα Κρητική Ματιά ταξιδεύοντας. χωρίς τις σημερινές ευκολίες που έχουμε στη μετακίνηση από τη μια χώρα στην άλλη. περιγράφοντας το τρικυμισμένο πρόσωπο της Ισπανίας κατά τον Εμφύλιο σπαραγμό της· γινόταν Ρώσος. ήταν σαν να του διηγιόταν όλες τις χαρές και τους πόνους τού τόπου εκείνου. κατάφερνε μέσα σε τόσο μικρά ενίοτε χρονικά διαστήματα να καλύψει τέτοιες αποστάσεις. κι εγώ το φόρο τού ανθρώπου. ώς το μεσημέρι. 156. πηδοκοπούσα σαν το κοράκι· όλο το πρωί. θαρρώ. Ό. περνούσα τα γεφύρια. σελ. 4. σελ. Μα. Ό. ντυμένοι κατάχρυσα. ήμουν δυστυχής· μα το απόγεμα που άλλαζα παπούτσια κι έβγαινα να σεριανίσω. »4 Και. ώστε ανησύχησε μήπως διέπραττε ύβρη! Γράφει σχετικά: «Θυμούμαι στη Φλωρεντία ήμουν τόσο ευτυχισμένος.3 Ο Καζαντζάκης ταξίδεψε. όσον αφορά στα ταξίδια. που δεν μπορούσα να περπατήσω. κι οι θεοί δεν είχαν πια λόγο να επέμβουν· πλέρωνα. κατανοώντας τον αγώνα του και αποτυπώνοντας στο χαρτί την ψυχή τής Ρωσίας τής εποχής εκείνης· γινόταν Κινέζος.π. μαθές. 179-180. Σε κάθε χώρα. γινόταν και Ισπανός. ακόμη και με μία απλή _______________________ 3. Ιάπωνας. 52 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ .π. Μα την άλλη μέρα το πρωί.να κατασταλάξει απ’ όλες τις χαρές και τις πίκρες το ξαθέρι – τούτη η αλχημεία τής καρδιάς είναι. Γινόταν Ιταλός· το ταξίδι του στη Φλωρεντία (το 1909) του είχε δώσει τόση χαρά. πετούσα· ο κόσμος ξαναγίνουνταν παράδεισος. που κανείς αναρωτιέται πώς αυτός ο άνθρωπος. που κατάλαβα πως αυτό πια ξεπερνάει τ’ ανθρώπινα δικαιώματα και πρέπει να βρω τρόπο να υποφέρω.. και πονούσα τόσο πολύ. αλλά και κάτι παραπάνω από Οδυσσέας. ξαναγίνουμουν δυστυχής. νιώθοντας βαθιά την πηγή των δακρύων τού λαού τής απέραντης χώρας. σεριάνιζα στους όχτους τού Άρνου. και το βραδάκι φυσούσε ένα αγεράκι δροσερό κι οι ανθρώποι περνούσαν μέσα στις στερνές αχτίδες τού ήλιου. Πήγα λοιπόν κι αγόρασα ένα ζευγάρι παπούτσια πολύ στενά μου· τά ’βαζα το πρωί. ανέβαινα στο Σαν Μινιάτο.

Ο Φτωχούλης του Θεού και Ο Τελευταίος Πειρασμός· στην Πολωνία. Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται. Είναι τούτος ένας βασικότατος λόγος που το έργο του έχει φτάσει στα μήκη και στα πλάτη τής Γης. Αυτή την εποχή ολοκληρώνεται από το Τμήμα Διεθνών Σχέσων των Εκδόσεων Καζαντζάκη (Πάτροκλος Σταύρου) το έργο τής πληρέστερης δυνατής καταγραφής των μεταφράσεων των βιβλίων τού Καζαντζάκη ανά την υφήλιο· όσων.000. βεβαίως. τόσο μέσα από την πλούσια θεματολογία που επέλεγε. κατά τα τελευταία δύο έτη. σχεδόν όλα τα μυθιστορήματα του Καζαντζάκη· στην Κροατία. και οι άνθρωποι αυτών των λαών μπορούν να νιώσουν τον παλμό τού τόπου τους να χτυπάει στο έργο του. καθιερώνοντάς τον ως τον πιο πολυμεταφρασμένο Έλληνα συγγραφέα. καθώς και διασκευές και αποδόσεις για παραστάσεις. η οξύτητα και ευρύτητα τού πνεύματός του. Όραμα και στόχος μας είναι ο κάθε άνθρωπος να μπορεί να προσεγγίσει το έργο του Νίκου Καζαντζάκη στη γλώσσα του ή στη διάλεκτό του. Μάλιστα. ο Ζορμπάς και Ο Τελευταίος Πειρασμός · στο Ισραήλ. συνεπώς. Ο Φτωχούλης του Θεού και ο Ζορμπάς· στην Αγγλία ετοιμάζεται ο Ζορμπάς για το θέατρο και διαβάστηκαν αποσπάσματα της Αναφοράς στον Γκρέκο στο ραδιόφωνο· στην Ινδία. έρχονται σε γνώση μας. ο Μέγας Αλέξανδρος.ΚΕ.) έχει καταγράψει περισσότερες από 580 εκδόσεις μεταφράσεων βιβλίων τού Νίκου Καζαντζάκη διεθνώς. ο Ζορμπάς. Ο Τελευταίος Πειρασμός. ο αριθμός αυτός συνεχώς αυξάνεται και αναμένεται να ξεπεράσει ενδεχομένως και τις 1. η Αναφορά στον Γκρέκο. Ο Φτωχούλης του Θεού. ο Ζορμπάς για το θέατρο· στην Τσεχία.ΒΙ. Ο Τελευταίος Πειρασμός · στην Ουγγαρία. Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. 53 . Ο Λόγος του είναι διανθισμένος από τον παλμό όλων των τόπων και των λαών που άγγιξε και που τον άγγιξαν. το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου (Ε. ο Ζορμπάς · στη Γερμανία. σε κάθε γωνιά τής Γης. σε συνεργασία με τις Εκδόσεις μας: στη Ρουμανία. και πάλι. Ο Τελευταίος Πειρασμός. ο Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά· στη Λιθουανία. το Όφις και Κρίνο · στην Ελβετία και στην Ουκρανία. Ο Νίκος Καζαντζάκης είναι ο ο ι κ ο υ μ ε ν ι κ ό ς ά ν θ ρ ω π ο ς. όσο και από τον εντυπωσιακό αριθμό των ξένων γλωσσών που γνώριζε. Οι Αδερφοφάδες.ανάγνωση του καταλόγου των έργων που μετέφρασε ο Νίκος Καζαντζάκης αναφαίνεται. ο Ζορμπάς για μπαλέτο· στην Ισπανία. Αναφέρω ενδεικτικά κάποιες καινούριες μεταφράσεις που ετοιμάστηκαν ή ετοιμάζονται. όπου και αν βρίσκεται. χωρίς τη διασφάλιση της ποιότητας που ζητούμε και επιδιώκουμε. αφού υπάρχει και σωρεία μεταφράσεων που κυκλοφορούν σε διάφορες χώρες τού κόσμου χωρίς την απαιτούμενη άδεια και. Οπωσδήποτε.

κυρίως του Ρίτσου. και έχει.Ο Καπετάν Μιχάλης. που εκδίδει κυρίως ποίηση μεγάλων ξένων ποιητών. Μαζί με τον Φιλιππομαρία Ποντάνι (Filippomaria Pontani) συνέταξε.Α. Είναι και κινηματογραφικές ταινίες. του Καβάφη και πολλών άλλων. Πριν από μερικές ημέρες έλαβα μήνυμα από την Αργεντινή. όμως. Ας έρθω τώρα στην Ι τ α λ ί α τού σήμερα.5 Δυστυχώς. που αυτή τη στιγμή βρίσκονται στο στάδιο της δημιουργίας. τα Παλάτια της Κνωσού και. όπως η Έδρα Καζαντζάκη στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο τού Αγίου Φραγκίσκου των Η. όπου και πέρασε τα πρώτα χρόνια τής ζωής του. και όλα τα Ταξιδεύοντας. Από ηλικίας 6 ετών έζησε στη Φλωρεντία. μεταφραστή και εκδότη τού Ζορμπά –και σύντομα. 60 ποιητές (ανάμεσά τους και ο Νίκος Καζαντζάκης). για να σας μιλήσω για τον Νικόλα Κροτσέτι (Nicola Crocetti). όπου ένας Καθηγητής τού Πανεπιστημίου τού Μπουένος Άιρες. μόνο τα βιβλία και η θεατρική σκηνή. ευελπιστούμε. Το 1981 ίδρυσε τον εκδοτικό οίκο “Crocetti Editore” (φέτος γιορτάζει τα 30χρονα της ίδρυσής του). σε έναν μνημειώδη τόμο: 2. το Συμπόσιον. μια σειρά σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας στην οποίαν έχουν εκδοθεί πάνω από 100 (!) σύγχρονοι Έλληνες λογοτέχνες. Δεν είναι. σε μερικές ημέρες. μετέφρασε και επιμελήθηκε –για τον οίκο Μονταντόρι (Mondadori)– μιαν εκπληκτική. ενώ έφτασε στο Μιλάνο στα πρώτα χρόνια τής δεκαετίας τού ’60. πλέον. αλλά και του Ελύτη. μεταξύ άλλων. ο Μιγκέλ Άνχελ Τσιοβέτα (Miguel Angel Chiovetta) –ο οποίος με δική του πρωτοβουλία διδάσκει τα θεατρικά τού Νίκου Καζαντζάκη σε ειδικά σεμινάρια– μου ανακοίνωσε με χαρά την ενθουσιώδη ανταπόκριση των φοιτητών του στο καζαντζακικό έργο.. Έχει διπλή υπηκοότητα. ας μου επιτραπεί να πω. κείμενο ελληνικό και ιταλικό. ένα Δημοτικό Σχολείο στην Μπραΐλα της Ρουμανίας γιορτάζει την πρώτη επέτειο μετονομασίας του από «Σχολείο Νο 5» σε «Σχολείο Νίκος Καζαντζάκης». 54 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . Γεννήθηκε στην Ελλάδα. όπως συχνά συμβαίνει με αρκετά εξαίρετα έργα. Ο Φτωχούλης του Θεού. και τις προσπάθειές του για τη δημιουργία μιας ελεύθερης Έδρας Καζαντζάκη στο Πανεπιστήμιό τους. και θεωρεί τον εαυτό του γιο δύο πατρίδων. Και. Είναι και έδρες Πανεπιστημίων.. σελ. Η μητέρα του ήταν Ελληνίδα και ο πατέρας του –κατά το ήμισυ– Ιταλός. η ανθολογία αυτή πέρασε σχεδόν απαρατήρητη στην Ελλάδα.Π. ανθολογία ελληνικής ποίησης του 20ού αιώνα. η Ασκητική. και άλλων μεγάλων έργων τού Νίκου Καζαντζάκη– στην Ιταλία. την ημέρα τού Αγίου Νικολάου. Ο Νικόλα Κροτσέτι έχει μεταφράσει δεκάδες συλλογές ποίησης. το Όφις και Κρίνο.000 σελίδες. ελληνική και ιταλική.

ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ.Οι Εκδόσεις Καζαντζάκη τιμούν σήμερα τον κύριο Κροτσέτι και την προσφορά του στη διάδοση του έργου τού Νίκου Καζαντζάκη στον ιταλόφωνο κόσμο. a cura di Nicola Crocetti e Filippomaria Pontani. 6. Αναφορά στον Γκρέκο. Poeti Greci del Novecento (: Έλληνες Ποιητές του 20ού αιώνα).π. Να δώσει ο Θεός. σελ. Κ α ι με τη δική του συμβολή.. «Φύσηξε πάλι στο νού μου ο άνεμος του μισεμού· ώς πότε ο άνεμος αυτός θα φυσάει στο νού μου. 55 . ό. ώς να πεθάνω! Η χαρά να ξεκόβεις από τη στεριά και να φεύγεις! Να κόβεις το σκοινί που σε δένει με τη βεβαιότητα και να φεύγεις! Να κοιτάζεις πίσω σου και να βλέπεις τα βουνά και τους ανθρώπους που αγαπάς ν’ αλαργαίνουν! »6 _______________________ 5. Milano 2010. Nicola Crocetti e Filippomaria Pontani. Arnoldo Mondadori Editore. Traduzioni di Filippo Maria Pontani. το καζαντζακικό ταξίδι συνεχίζεται. 242.

Το Zorba il greco σε μετάφραση Nicola Crocetti (Crocetti Editore. Milano 2011) αποτελεί την πρώτη απευθείας και εξολοκλήρου από τα ελληνικά ιταλική μετάφραση του κλασσικού μυθιστορήματος του Νίκου Καζαντζάκη .

ο Μελκιόρε Τσεζαρότι (Melchiorre Cesarotti. ο τετριμμένος αυτός κανόνας παραβιάζεται υπερβολικά στον εκδοτικό χώρο – και όχι μόνο στην Ιταλία. αλλά από άλλες γλώσσες. μα πάνω απ’ όλους από τον Ούγκο Φόσκολο (Niccolò Ugo Foscolo. 2. Αλίμονο. Μαζί με τον Filippomaria Pontani επιμελήθηκε μετέφρασε για τον εκδοτικό οίκο Mondadori την ανθολογία Poesia greca del Novecento (Ελληνική ποίηση του 20ού αιώνα): 60 ποιητές. ωραιότατη από ποιητικής άποψης. που εκδόθηκε πριν από λίγους μήνες από τον εκδοτικό μου οίκο (“Crocetti Editore”). Crocetti έχει μεταφράσει πολλές δεκάδες ποιητικών συλλογών. ιππότης . 57 . Οφείλουμε. αλλά συζητήσιμη φιλολογικά. ωστόσο. Προτού. Για τη μετάφραση του Μόντι. του Καβάφη και άλλων. 1754-1808). 1778-1827). 1802-1874). όπου υπάρχει μια λαμπρή παράδοση μεταφράσεων ελληνικών λογοτεχνικών έργων που έγιναν όχι από τα ελληνικά.Μ ΕΤΑΦΡΑΖΟΝΤΑΣ Ε ΛΛΗΝΙΚΗ Λ ΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Σ ΤΑ Ι ΤΑΛΙΚΑ του Nicola Crocetti* Η δική μου ομιλία αφορά στη μετάφραση του Ζορμπά στα ταλικά. δεν έλειψαν οι καυστικές κριτικές και οι ειρωνίες. εστιάσω στη δική μου εργασία. θα ήθελα να παραθέσω κάποιες ενδεικτικές περιπτώσεις «μετάφρασης» ελληνικών λογοτεχνικών έργων που «μεταφέρθηκαν» στα ιταλικά μέσω άλλων γλωσσών.000 σελίδες. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. Θα αποτελούσε κοινοτοπία να υποστηρίξουμε ότι ένα λογοτεχνικό έργο πρέπει να μεταφράζεται απ’ ευθείας από τη γλώσσα στην οποία έχει γραφτεί. παρά από τα αγγλικά. 1754-1828). όμως. Το πιο γνωστό και τρανταχτό παράδειγμα είναι αυτό της ιταλικής μετάφρασης της Ι λ ι ά δ α ς από τον μεγάλο ποιητή τού 19ου αιώνα Βιντσέντσο Μόντι (Vincenzo Monti. και μετέφρασε το ομηρικό έπος από μια λατινική μετάφραση. _______________________ * Ο νεοελληνιστής και μεταφραστής Nicola Crocetti το 1981 ίδρυσε στο Μιλάνο τον εκδοτικό οίκο “Crocetti Editore”. που εκδίδει βιβλία με έργα κυρίως μεγάλων ξένων ποιητών· στη σειρά σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας τού οίκου έχουν κυκλοφορήσει περισσότεροι από 100 τόμοι σημαντικών Νεοελλήνων λογοτεχνών. όμως. Ο κ. δίγλωσση έκδοση (ελληνικά-ιταλικά). / μέγας μεταφραστής των μεταφραστών τού Ομήρου ». ο οποίος. Η προηγούμενη μετάφραση του Ζορμπά στην Ιταλία δεν είχε γίνει από τα ελληνικά. αλλά και του Ελύτη. κυρίως του Ρίτσου. μεταξύ άλλων από τον Νικολό Τομαζέο (Niccolò Tommaseo. όχι μόνο δεν αρκέστηκε να κλέψει τη σύζυγο του Μόντι. αλλά και τον στιγμάτισε με ένα φαρμακερό επίγραμμα: « Ιδού ο Βιντσέντσο Μόντι. που είχε κάνει ένας λόγιος του 18ου αιώνα. Ο Μόντι δεν γνώριζε αρχαία ελληνικά.

που κυκλοφόρησε το 2000 από το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας με την όμορφη εισαγωγή του Νάσου Βαγενά. του Νομπελίστα Ευγένιου Μοντάλε (Eugenio Montale. Αν και φιλολογικά ορθές. σκονισμένες. μια γλώσσα που τα παιδιά ίδρωναν να καταλάβουν και να εκτιμήσουν. Όπως αποδείχτηκε μέσα από τον ενδιαφέροντα τόμο Συνομιλώντας με τον Καβάφη. ο Καβάφης είναι ο ποιητής τού 20ού αιώνα που έχουν μεταφράσει και μιμηθεί περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο παγκοσμίως. και νοιάζεται περισσότερο για την ποιητική απόδοση παρά για τη φιλολογική προσκόλληση στο αυθεντικό κείμενο. σκουριασμένες. Παρ’ όλ’ αυτά. Ένα άλλο ηχηρό παράδειγμα. Ο Κουαζίμοντο αποφασίζει λοιπόν να ξαναμεταφράσει Σαπφώ. για παράδειγμα. όπως. στον ακαδημαϊκό κόσμο ξέσπασαν έριδες και παράφορες αντιδράσεις. Ανακρέοντα και τους άλλους λυρικούς. ήταν αυτό του ποιητή (και μέλλοντα νικητή τού Βραβείου Νόμπελ) Σαλβατόρε Κουαζίμοντο (Salvatore Quasimodo. συντέλεσε στο να αγαπηθεί η κλασσική ελληνική ποίηση από γενεές Ιταλών σπουδαστών. όμως. που είχε φοιτήσει σε τεχνικές σχολές και δεν γνώριζε αρχαία ελληνικά (παρ’ ότι κατόπιν τα μελέτησε ως αυτοδίδακτος). στη νεοελληνική γλώσσα. Αλκαίο. από ανθρώπους που δεν ήξεραν λέξη ελληνικά. βάζοντάς τους να μιλήσουν με μια γλώσσα μοντέρνα. Όταν. 58 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . αυτή καθεαυτή. μια ακόμη ενδιαφέρουσα περίπτωση είναι αυτή του Κ α β ά φ η. δημοσιεύτηκε η μετάφρασή του Έλληνες Λυρικοί (Lirici Greci). Ο Κουαζίμοντο. ένα λογοτεχνικό αριστούργημα. ολόκληρου ή μέρους τού έργου του· κάποιες. 1896-1981· Βραβείο Nobel Λογοτεχνίας 1975). που όλες τους ως πρωταρχικό επιχείρημα είχαν την «ανεπαρκή γνώση ελληνικών» τού Κουαζίμοντο. Για να περιοριστούμε. η ανθολογία του σύντομα γνώρισε τεράστια επιτυχία στο κοινό. αντιλήφθηκε ότι οι μεταφράσεις των Ελλήνων λυρικών που διδάσκονταν εκείνη την εποχή στα σχολεία ήταν ξεπερασμένες. ο οποίος μετέφρασε ορισμένα ποιήματα του Καβάφη από τα αγγλικά. μιλούσαν σε γλώσσα τού περασμένου αιώνα. Στα ιταλικά υπάρχουν τουλάχιστον 25 μεταφράσεις των ποιημάτων του. και ότι πολλές γενιές Ιταλών μαθητών γνώρισαν και αγάπησαν τον Όμηρο χάρη σ’ αυτήν. που συντάραξε τους φιλολογικούς κύκλους στη δεκαετία του ’40. Η ιταλική εκδοτική παραγωγή είναι πλούσια σε παραδείγματα μεταφράσεων που πραγματοποιήθηκαν από γλώσσες διάφορες της πρωτότυπης.να πούμε ότι η μετάφραση της Ιλιάδας από τον Μόντι είναι. 1901-1968) και της μετάφρασής του των α ρ χ α ί ω ν Ε λ λ ή ν ω ν λ υ ρ ι κ ώ ν. και ακόμη και σήμερα διαβάζεται και επανεκδίδεται. σελ. το 1940.

1927). γερνάνε. βαθιά μέσα του. Για παράδειγμα. άλλοι χείριστοι. σύμφωνα με την προσωπική μου εμπειρία. και πλήθος λεξικών. μετέφρασε έχοντας μπροστά του μεταφράσεις από τα γαλλικά και τα αγγλικά. πως είναι ο κ α λ ύ τ ε ρ ο ς δ υ ν α τ ό ς μ ε τ α φ ρ α σ τ ή ς. Μια εξήγηση αποτελεί. μερικοί εκ των οποίων είναι εξαιρετικά καλοί. Και. τέσσερις. στο κάτω-κάτω. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. Ωστόσο. υπάρχουν πολλές καλές ή και άριστες μεταφράσεις. όπως λέει ο ίδιος. αυτό δεν αρκεί από μόνο του για να εξηγήσει τον τεράστιο αριθμό νέων μεταφράσεων του Αλεξανδρινού ποιητή: τουλάχιστον είκοσι τα τελευταία είκοσι χρόνια! Δεν θα έφταναν τρεις. το γεγονός ότι και οι μεταφράσεις. γεν. Αντιθέτως. μόνο για άτομα δίχως πνευματικά εφόδια: εκτός από τον Νομπελίστα Μοντάλε. Μια άλλη πιθανή εξήγηση του μεταφραστικού αυτού ζήλου είναι ότι οι ήδη υπάρχουσες μεταφράσεις Καβάφη θεωρούνται από άλλους μεταφραστές μη ικανοποιητικές ή ανεπαρκείς. και μάλιστα της επιμονής από μεταφραστές που δεν μπορούν πάντα να ανταποκριθούν στο ύψος τού εγχειρήματος αυτού. οι χειρότεροι μεταφραστές συχνά είναι και οι πιο ανελέητοι. άλλοι μέτριοι. αλλ’ είναι λιγότερο κατανοητός ο λόγος τόσης επιμονής σε απανωτές μεταφράσεις επί μεταφράσεων ενός ποιητή για τον οποίον. γεν. εκ των οποίων τα δύο τρίτα είναι ξένοι. Και. μιλάμε και για ποιητές όπως ο Νέλο Ρίζι (Nelo Risi. πέντε ή έξι. ο οποίος. που μετέφρασε Καβάφη χάρη στη μεσολάβηση της Μαργαρίτας Δαλμάτη. ή όπως ο Γκουίντο Τσερονέττι (Guido Ceronetti. όπως τόσα άλλα δημιουργήματα του ανθρώπινου νου. όταν κρίνουν τις μεταφράσεις των καλύτερών τους.000 ποιητές.Μπορούμε να καταλάβουμε αυτό το κάπως υπερβολικό ενδιαφέρον για την ποίηση του Καβάφη. έχω συναναστραφεί προσωπικά εκατοντάδες μεταφραστών. όπως σε όλες τις άλλες χώρες τού κόσμου. Και δεν πρόκειται. 1920). βέβαια. και κάθε καινούργια γενιά έχει ανάγκη από καινούργιες μεταφράσεις. 59 . αυτός είναι σίγουρα ένας από τους συχνότερους λόγους που κάθε μεταφραστής νιώθει πως δικαιούται να ξαναμεταφράσει έργα για τα οποία ήδη υπάρχουν διάφορες ή και πολλές άλλες μεταφράσεις: Κάθε μεταφραστής είναι πεπεισμένος. για ποιο λόγο άνθρωποι που δεν γνωρίζουν τη γλώσσα τού Καβάφη νιώθουν την ανάγκη να δοκιμαστούν σε αυτό το δύσκολο έργο. επειδή η γλώσσα και το λογοτεχνικό αίσθημα με τον καιρό αλλάζουν. στο περιοδικό μου Poesia (Ποίηση) έχω δημοσιεύσει πάνω από 3. βεβαίως. Δυσκολεύομαι πολύ να θυμηθώ κάποιον από αυτούς που να μου έχει μιλήσει με καλά λόγια για τη μετάφραση κάποιου άλλου. πάνω απ’ όλα. Οπότε.

1898-1992) στο Πανεπιστήμιο του Παλέρμο. δεν θα μπορούσε να πει κανείς ότι τα νέα ελληνικά δεν είναι διαδεδομένα στην Ιταλία. όπως είπαμε. ο οποίος πράγματι στις αρχές τής δεκαετίας του ’50 επιμελήθηκε μιας ωραίας ανθολογίας νεοελληνικής ποίησης και μετέφρασε το μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη Ο Χριστός ξανασταυρώνεται. καθώς και καλοί μεταφραστές. λ ή γ ε ι η περίοδος ισχύος των π ν ε υ μ α τ ι κ ώ ν δ ι κ α ι ω μ ά τ ω ν επί του έργου ενός συγγραφέα (αυτή είναι και η περίπτωση του Καβάφη. και έτσι οι εκδότες καταφεύγουν σε μεταφράσεις από γλώσσες πιο διαδεδομένες. Ας έρθουμε τώρα στην περίπτωση των μυθιστορημάτων τού Κ α ζ α ν τ ζ ά κ η. 1913-1983). συμπεριλαμβανομένου και ενός θεατρικού έργου τού Καζαντζάκη. αλλά δεν είναι έτσι: Η μετάφραση του Ζορμπά στα ιταλικά βγήκε το 1958 –επομένως. ή δεν υπάρχουν γι’ αυτήν πολλοί μεταφραστές. οκτώ χρόνια πριν από την ταινία– από έναν μικρό εκδοτικό οίκο τού Μιλάνου. μετά την επιτυχία της κινηματογραφικής ταινίας τού Μιχάλη Κακογιάννη το 1964. για παράδειγμα. Ένας ακόμη λόγος είναι ό τ α ν η α ρ χ ι κ ή γ λ ώ σ σ α δ ε ν ε ί ν α ι π ο λ ύ γ ν ω σ τ ή. Για ποιo λόγο. υπάρχουν και άλλοι λόγοι στους οποίους οφείλεται η πληθώρα μεταφράσεων ενός συγγραφέα. του οποίου τα δικαιώματα έληξαν το 2003). να καταλήξει κανείς σε μια μετάφραση από τα αγγλικά για τον Ζορμπά . γεν. και για πενήντα χρόνια αυτή η μετάφραση ήταν η μόνη που κυκλοφορούσε. Και υπήρχαν και εξαιρετικοί μεταφραστές. όπως ο Φιλίππο Μαρία Ποντάνι (Filippo Maria Pontani. όπως ο Μάριο Βίττι (Mario Vitti. Πολύς κόσμος πιστεύει ότι αυτή τη μετάφραση την παρήγγειλε ο Μονταντόρι πολύ βιαστικά. Στην Ιταλία ο Zoρμπάς. Όταν. είχε μεταφραστεί από τα αγγλικά. που την ανέθεσε στην Όλγα Τσερέττι Μπορσίνι (Olga Ceretti σελ. λοιπόν. Και όμως. 1926). Ήδη από τα τέλη τής δεκαετίας τού ’40 και τις αρχές τού ’50 υπήρχαν στην Ιταλία Σχολές Νέων Ελληνικών. και πολλοί εκδοτικοί οίκοι θέλουν να τον συμπεριλάβουν στον κατάλογό τους. όπως αυτή τού Μπρούνο Λαβανίνι (Bruno Lavagnini. όπως τα γαλλικά ή τα αγγλικά. 60 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . τον Μαρτέλλο (“Aldo Martello Editore”). ενώ Ο Τελευταίος Πειρασμός εκδόθηκε σε μετάφραση από τα γαλλικά. ο φιλόλογος που μετέφρασε περισσότερα ελληνικά λογοτεχνικά έργα από οποιονδήποτε άλλον στην Ευρώπη.Φυσικά.

μια καλή μεταφράστρια αγγλικής γλώσσας. που ενδιαφερόταν μόνο για το κείμενο του μυθιστορήματος. το γεγονός ότι εκείνα τα χρόνια στην Ιταλία δ ε ν υ π ή ρ χ α ν κ α λ ά α γ γ λ ο . όπως και όλες οι άλλες που αφορούν στο ίδιο βιβλίο. 61 . μερικές φορές. που όντως παραγγέλθηκε «στο πόδι» μετά την επιτυχία τής ομώνυμης κινηματογραφικής ταινίας του Μάρτιν Σκορσέζε. ο οίκος Μονταντόρι (“Arnoldo Mondadori Editore”) αναδημοσίευσε τη μετάφραση του οίκου Μαρτέλλο. και έγινε από τα γαλλικά από δύο μεταφραστές: τη Μαρίζα Αμποάφ Λορέντσι (Marisa Aboaf Lorenzi) και τον Μπρούνο Αμάτο (Bruno Amato). προφανώς. Ωστόσο. ει δυνατόν. ότι η Όλγα Τσερέττι Μπορσίνι υπήρξε μια άξια μεταφράστρια. αφού η ξένη γλώσσα που διδασκόταν στα σχολεία ήταν τα γαλλικά. του οποίου η ορθή απόδοση στα ιταλικά θα ήταν: Vita e opere di Alexis Zorba. Παραφράζοντας. η μετάφρασή της παρουσίαζε αρκετά προβλήματα. Στο σημείο αυτό θα ήθελα να ξεκαθαρίσω ότι και η δική μου μετάφραση που φέρει τον τίτλο Ζορμπάς ο Έλληνας (Zorba il greco). Ο λόγος αυτής τής παράλειψης δεν είναι γνωστός. ή ακόμη και αλλοιώνοντάς το. χωρίς όμως να μπει στον κόπο να την αναθεωρήσει. για του λόγου το αληθές. συχνά μεταφράζοντας ανακριβώς ή κατά προσέγγιση τις δυσνόητες λέξεις και τα δυσνόητα χωρία. παραβιάζει τον αυθεντικό ελληνικό τίτλο: Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά. ολόκληρες παραγράφους· και συχνά απομακρυνόμενη πολύ από το αρχικό κείμενο. Επιστρέφοντας στο θέμα τής μετάφρασης του Ζορμπά από τα αγγλικά.ι τ α λ ι κ ά λ ε ξ ι κ ά.Borsini). είναι η μετάφραση του Τελευταίου Πειρασμού. Επομένως η μεταφράστρια. αδυνατώντας να προσεγγίσει απ’ ευθείας τα ελληνικά. Πρώτ’ απ’ όλα. η αιτία γι’ αυτό είναι ότι ο τίτλος Ζορμπάς ο Έλληνας επιβλήθηκε διεθνώς χάρη στο επιτυχημένο –και ωραιότατο– φιλμ τού Μιχάλη Κακογιάννη. Ίσως ο Πρόλογος του συγγραφέα δεν θεωρήθηκε σημαντικός από τον εκδότη. όπου είχε γνωρίσει μεγάλη επιτυχία και αποσπάσει ένα σημαντικό βραβείο. Πώς τα επέλυσε. ή και απλώς υπερπηδώντας τα: παραλείποντας όχι μόνο μεμονωμένες λέξεις ή σύντομες εκφράσεις. βρέθηκε αντιμέτωπη με αξεπέραστα μεταφραστικά προβλήματα. τ ο δ ύ σ κ ο λ ο λ ε ξ ι λ ό γ ι ο τ ο υ Κ α ζ α ν τ ζ ά κ η· δεύτερον. παρά και ολόκληρες προτάσεις και. είχε παραλείψει τον υπέροχο Πρόλογο του ίδιου τού Καζαντζάκη στο μυθιστόρημα. Αλλά τα κύρια προβλήματα της μετάφρασης από τα αγγλικά ήταν δύο: πρώτον. το οποίο είχε ήδη κυκλοφορήσει στη Γαλλία. Ως γνωστόν. Μετά την επιτυχία τής ταινίας. πρέπει να πούμε. Ελάχιστοι γνώριζαν και χρησιμοποιούσαν τα αγγλικά. Ακόμη πιο ασυγχώρητη. ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ.

Ο γλωσσοπλάστης Καζαντζάκης έτρεφε την υψηλή φιλοδοξία όχι μόνο να σώσει τον κόσμο με τις λέξεις. Ο Ζορμπάς είναι ένα μεγαλοφυές μίγμα σωματικότητας και πνευματικότητας. αλλά και να σώσει τις λέξεις τού κόσμου. όχι μόνο για τον μεταφραστή αλλά και για τον αναγνώστη. για να αποτελέσει το εγχείρημα της μετάφρασης διανοητικό και πνευματικό πλούτο. ψηλός. Σύμφωνα με τη μετάφραση από τα αγγλικά: «Μπήκε ένας χαμάλης.. των ρούχων και των φυτών. πράγμα που δεν μπορεί να αποχωριστεί από τη γλώσσα με την οποία τον βάζει να μιλά ο Καζαντζάκης. εσκεμμένη. ταγαριασμένος λιμανιώτης μπήκε· ξεσκούφωτος. έτσι γεννιούνται οι δυσκολίες για τους μεταφραστές τού Καζαντζάκη. πρακτικότητας και ικανότητας για στοχασμό. τουλάχιστον του δικού του κόσμου. των ψαράδων τής γής του. Μεταφράζω αυτό το μυθιστόρημα σημαίνει «μεταφράζω» και ξαναζωντανεύω αυτόν τον καταπληκτικό χαρακτήρα. Και φυσικά. Πρώτ’ απ’ όλα. της Κρήτης του. δεν είναι δύσκολο να κατανοήσουμε τη σημασία τής εξοικείωσης με την πρωτότυπη γλώσσα. το συναντάμε ήδη στην πρώτη σελίδα. Γι’ αυτό ξεχύνει μέσα στα έργα του.Ένα από τα αναρίθμητα παραδείγματα που θα μπορούσε να φέρει κανείς. τα ονόματα των προσώπων. Και ο Καζαντζάκης για να εκφράσει. ολολάσπωτος ». συχνά είναι πολύ δύσκολο να αποκωδικοποιήσεις το λεξιλόγιό του.] με το πρόσωπο σκαμμένο απ’ τις κακουχίες». Γράφει ο Καζαντζάκης: «Η τζαμόπορτα άνοιξε· ένας κοντός. Το μυθιστόρημα του Ζορμπά μάς εντυπωσιάζει με τη δύναμη της σκέψης που υπάρχει κάτω από τα γεγονότα. σελ. πλάθει μια γλώσσα πολύ σύνθετη. [.. τους ιδιωματισμούς τους. το λεξιλόγιο των βοσκών. ώστε να μη χαθούν. Αν μάλιστα ο συγγραφέας τον οποίο μεταφράζουμε είναι του μεγέθους και της σπουδαιότητας του Νίκου Καζαντζάκη. τη σ η μ α σ ί α κ ά π ο ι ω ν λ έ ξ ε ω ν που ενίοτε δεν γνωρίζουν ούτε και οι ίδιοι οι Έλληνες. των πραγμάτων. τις παροιμίες τους – για να τα παραδώσει στις επόμενες γενιές. των χωρικών. εξ άλλου. να αφηγηθεί και να παρουσιάσει επί σκηνής όλα αυτά. Αν θεωρήσουμε ότι η μετάφραση είναι μια εμπειρία που φέρνει τον μεταφραστή πάρα πολύ κοντά στον συγγραφέα. είναι αναγκαίο να έχει κανείς πλήρη και βαθιά γ ν ώ σ η τ ο ύ α υ θ ε ν τ ι κ ο ύ κ ε ι μ έ ν ο υ. με το τόσο ασυνήθιστο και βαθιά ανθρώπινο μεγαλείο του πρωταγωνιστή και της εμπειρίας του. σε σημείο που να δημιουργεί ένα είδος πνευματικής συμβίωσης. και κυρίως στα μυθιστορήματά του. 62 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . ογκώδης. δύσκολη –αν όχι ακατόρθωτη– να αναπαραχθεί σε άλλη γλώσσα. Η δυσκολία τής γλώσσας τού Καζαντζάκη είναι. ξυπόλητος. τα λαϊκά τους τραγούδια.

συχνότατα συναντά δυσκολίες. ο οποίος συχνά είναι αναγκασμένος να καταφεύγει σε μακρές περιφράσεις για να αποδώσει τη σημασία μιας μόνο λέξης. που σύμφωνα με τη βυζαντινή ορολογία είναι ο μοναχός που έχει καθήκοντα υποδοχής και περιποίησης των επισκεπτών. Υπάρχει. η ο ρ ο λ ο γ ί α τ ή ς δ η μ ο τ ι κ ή ς γ λ ώ σ σ α ς: ο δημογέροντας. Ο αρχοντάρης. μη χαλάς τη ζαχαρένια σου! » Στη μετάφραση από τα αγγλικά διαβάζουμε: «Η διαφορά είναι ασήμαντη. αμήν ». «Το μόνο βιβλίο που διάβασα στην ζωή μου ». γίνεται στη μετάφραση από τα αγγλικά ο παππούς. στα ιταλικά foresterario. Οι βρούβες. στη μετάφραση από τα αγγλικά γίνεται: «Ας είναι ευλογημένος ο Θεός στον κόσμο χωρίς τέλος. Έπειτα. νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. τα αξιώματα και τα καθήκοντά τους. «είναι ο Μπερτόδουλος ». η μεταφράστρια από τα αγγλικά τιτλοφορεί το βιβλίο ως τον Σεβάχ τον Θαλασσινό. Αυτό δεν ισχύει. Χωρίς να συνειδητοποιεί ότι πρόκειται για τον ιταλικότατο Bertoldo. ή από επίθετο και ρήμα. όρος που ανήκει στη λατινική και όχι την ελληνική παράδοση.Έπειτα. ας πάρουμε τους τ ρ ό π ο υ ς τ ο ύ λ έ γ ε ι ν: «Μωρέ. των όρων της εκκλησιαστικής λειτουργίας και των σχετικών με τα μοναστήρια και τους μοναχούς. Ο Άγγλος και ο Γερμανός μεταφραστής. Όποιος μεταφράζει ένα ελληνικό κείμενο από αυτές τις γλώσσες. ορολογία πολιτισμικά ξένη προς τις αγγλοσαξωνικές γλώσσες. στην προσπάθειά τους να μεταφράσουν τις σύνθετες ελληνικές λέξεις. διευκολύνονται από το γεγονός ότι οι γλώσσες τους τους παρέχουν τη δυνατότητα να δημιουργήσουν σύνθετες λέξεις. πίστεψέ με!» Υπάρχει. 63 . το πρόβλημα του β υ ζ α ν τ ι ν ο ύ λ ε ξ ι λ ο γ ί ο υ. το ίδιο κάνει εδώ. και για τον Ιταλό. αντί να διατηρήσει την ιταλική του μορφή. να βρεις τ ι ς α ν τ ί σ τ ο ι χ ε ς λ έ ξ ε ι ς στη γλώσσα στην οποία μεταφράζεις. γίνονται φασόλια· ο φαμέγιος. Η λέξη ηγούμενος. ο πρόκριτος του χωριού. επίσης. το σινάπι δηλαδή. όμως. γίνεται στη μετάφραση από τα αγγλικά ospitaliere. θεωρείται «δύσκολη» λέξη και δεν μεταφράζεται· το στριποδένιο κρεβάτι γίνεται ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. Ας δώσω ένα παράδειγμα: «Ευλογητός ο Θεός ημών πάντοτε. όταν μεταφράζεται από τα αγγλικά γίνεται αββάς. για παράδειγμα. γίνεται υπηρέτης · το σταμναγκάθι. αφέντη. που χρησιμοποιείται για να κλείνουν τις στάμνες. της οποίας το αντίστοιχο στα ιταλικά είναι ακριβώς ηγούμενος. που είναι όρος των καθολικών και όχι των ορθοδόξων. Αμήν». που στα ελληνικά αποτελείται από ουσιαστικό και επίθετο. λέει ο Ζορμπάς. από το ιταλικό famiglio. επί πλέον.

Και όπως και εκείνοι αξίζει τον μέγιστο σεβασμό. ανηλεείς. σαφώς δύσκολη λέξη. γίνονται άνθη ακακίας. ο κόσμος του Καζαντζάκη δεν υπάρχει πια. πάνω απ’ όλα. προτού προσπαθήσουν να μαντέψουν ή να παραλείψουν τους όρους που δεν γνωρίζουν. με ρήματα και επίθετα μεταφρασμένα εσφαλμένα ή κατά προσέγγιση. και καμιά φορά αδύνατο.. 64 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . χρειάζεται μεταφραστές έμπειρους. τα μέσα που διέθεταν πριν από πενήντα χρόνια δεν είναι αυτά που διαθέτουμε σήμερα. ακριβείς και ταπεινόφρονες. και πολλές από τις λέξεις που εκείνος χρησιμοποιούσε δεν χρησιμοποιούνται πια.. θα μπορούσαμε να εξακολουθήσουμε με δεκάδες και δεκάδες άλλα παραδείγματα σχετικά με λέξεις τής Β ο τ α ν ι κ ή ς και της Γ ε ω λ ο γ ί α ς. του Δάντη.μια πλατφόρμα πάνω στην οποία βρίσκεται το κρεβάτι · τα απάκια γίνονται καπνιστό κρέας · η γριά μας η χιλιαντρούσα γίνεται η καταστολισμένη μας τραγουδίστρια · ο λευκόλιθος. γίνεται τσίγκος · οι αγκαραθιές. όπως δεν χρησιμοποιούνται πια λέξεις τού Ομήρου. Και. Σίγουρα. που να συμβουλεύονται όλα τα λεξικά τού κόσμου και να ζητούν απ’ όλους τους φιλολόγους τού κόσμου τη σημασία μιας άγνωστης λέξης προτού να παραδώσουν τα όπλα στη δυσκολία και χρησιμοποιήσουν μια λέξη λανθασμένη ή αβέβαιη. η μετάφραση είναι έργο επίπονο. του Σαίξπηρ. ο Δάντης. ο Σαίξπηρ. Χωρίς να θέλουμε να φανούμε. και όχι από οποιανδήποτε άλλη γλώσσα τού κόσμου. ίσως όπως ο Όμηρος. κρητική. Σίγουρα. σελ. τη στιγμή που στα ιταλικά υφίσταται η αντίστοιχή της (inchiodacristi ). που στα ιταλικά λέγεται magnesite. τα ελληνικά. με ονόματα ρ ο ύ χ ω ν. Αλλά ο Κ α ζ α ν τ ζ ά κ η ς δ ε ν ε ί ν α ι έ ν α ς ο π ο ι ο σ δ ή π ο τ ε σ υ γ γ ρ α φ έ α ς· είναι ένας γίγαντας της παγκόσμιας λογοτεχνίας. ο Καζαντζάκης α ξ ί ζ ε ι ν α μ ε τ α φ ρ ά ζ ε τ α ι α π ό τ η δ ι κ ή τ ο υ γ λ ώ σ σ α.

Γ΄ Ενότητα: «Ο Ζορμπάς του Καζαντζάκη και του Κακογιάννη» Η Ελένη Κυπριώτη για τον αξέχαστο Μιχάλη Κακογιάννη (Λεμεσός 1921.Αθήνα 2011) .

Ο σκηνοθέτης Μιχάλης Κακογιάννης με τον κινηματογραφικό Ζορμπά Anthony Quinn σε σκηνή από τα γυρίσματα της ταινίας Zorba the Greek που βασίστηκε στο μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά και το 1964 τιμήθηκε με 3 βραβεία Oscar .

με προίκα και εφόδιο την ελληνικότητα που έφερα μέσα μου. έλεγε με υπερηφάνεια ο Κρητικός Νίκος Καζαντζάκης. πριν από 54 χρόνια. αφού το έργο Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά έμελλε να δέσει τους δύο δημιουργούς όχι μόνο σε ένα ταξίδι στα πέρατα του κόσμου. τους σύγχρονους Έλληνες. θεατρικό συγγραφέα. ένα από τα μεγαλύτερα κεφάλαια της παγκόσμιας λογοτεχνίας. «Όπου πάω κρατώ πάντα ανάμεσα στα δόντια μου σα φύλλο δάφνης την Ελλάδ α ». προβληματίζει. Σαν σήμερα. συγκινεί. οικουμενικός Έλληνας διανοούμενος. όντω ς ». χάσαμε επίσης έναν κορυφαίο διεθνή Έλληνα σκηνοθέτη. έφυγε από τη ζωή αυτός ο κορυφαίος. αφήνοντας έτσι τον Αλέξη Ζορμπά για δεύτερη φορά ορφανό. ενθουσιάζει. Φαντάζει λοιπόν για εμάς. _______________________ * Η Ελένη Κυπριώτη είναι υπεύθυνη Επικοινωνίας και Προβολής στο Ίδρυμα “Μιχάλης Κακογιάννης”. αρετή. ποιητή. προκαλεί. με έργο και λόγο που συγκλονίζει. τον Νίκο Καζαντζάκη. πριν από 3 μήνες. δημοσιογράφο. φιλόσοφο και πολιτικό. 67 τής ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 . σελ. Σαν χθες. σε τούτη την πανανθρώπινη ελληνικότητα που γεννήθηκε στο έργο τού Καζαντζάκη· στην ελληνικότητα που ανέδειξε ο Κακογιάννης προσδίδοντάς της οικουμενικές διαστάσεις. και να στρέψουμε την προσοχή μας. έλεγε ο Κύπριος Μιχάλης Κακογιάννης. με τρόπο ουσιαστικό. τον Μιχάλη Κακογιάννη.Χ ΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ Ε Κ Μ ΕΡΟΥΣ Τ ΟΥ Ι ΔΡ ΥΜΑΤΟΣ “Μ ΙΧΑΛΗΣ Κ ΑΚΟΓΙΑΝΝΗΣ ” της Ελένης Κυπριώτη* Τιμούμε σήμερα τον μυθιστοριογράφο. «Γεννήθηκα “ες γην εναλίαν Κύπρον” και έζησα τη ζωή μου ως πλάνητας στις πρωτεύουσες του κόσμου. ως επιβεβλημένη επιλογή: οφείλουμε πράγματι να σταθούμε για μια στιγμή ενώπιον αυτής της μορφής των Γραμμάτων. αλλά και στο π ά θ ο ς ε λ λ η ν ι κ ό τ η τ α ς ως ιδέας.

που όλα γύρω μας δείχνουν να ασθενούν. σελ. Σας ευχαριστώ. 68 26 Οκτωβρίου 2011 ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ . Είναι τελικά α υ τ ή η στιγμή για να επιστρέψουμε στον δρόμο τής δύσκολης αλήθειας και της παρεξηγημένης αυθεντικότητας.Μοιάζει να είναι τ ώ ρ α η στιγμή που η παρακαταθήκη μεγάλων Ελλήνων θα γίνει η ρίζα που θα θρέψει την έμπνευση. Είναι περισσότερο από αναγκαία σ ή μ ε ρ α.

Εκδόσεις Καζαντζάκη. στα Ίχνη του Ανθρώπου και του Δημιουργού Γ ΙΑ Τ ΗΝ 54η Ε ΠΕΤΕΙΟ Α ΠΟ Τ ΟΝ Θ ΑΝΑΤΟ Τ ΟΥ 26 Οκτωβρίου 2011 Από τη Διευθύντρια των Εκδόσεων. που αφού γλέντησε στο μεγάλο τραπέζι. _______________________ 1. χωρίς να στραφεί πίσω. 655. Καζαντζάκη. Νίκος Καζαντζάκης. παράδωσε την ψυχή του. Νίκη Π. σηκώθηκε. Σταύρου Αφού σας ευχαριστήσω όλους. άνοιξε την πόρτα. (Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών 1979).1 σύντροφος και σύζυγος του οικουμενικού μας συγγραφέα και στοχαστή. 69 . ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ 26 Οκτωβρίου 2011 σελ. Ο Ασυμβίβαστος. και. σαν το βασιλιά. Ελένης Ν.Λ ΗΞΗ Τ ΟΥ Σ ΥΜΠΟΣΙΟΥ Τ ΩΝ Ε ΚΔΟΣΕΩΝ Κ ΑΖΑΝΤΖΑΚΗ Νίκος Καζαντζάκης. Καζαντζάκη. του οποίου τη μνήμη θελήσαμε σήμερα να τιμήσουμε: Όρθιος. σελ. όπως έζησε. Αθήνα 1998. διάβηκε το κατώφλι. επιτρέψτε μου να κλείσω το Συμπόσιό μας με τα λόγια που επέλεξε για να κλείσει τη μνημειώδη βιογραφία της για τον Νίκο Καζαντζάκη η νονά μου Ελένη Ν.

Νίκος Καζαντζάκης (Ηράκλειο 1883 .Freiburg 1957) «Πάντα όρθιος!» .