ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ (ΕΛΠ11)
Τμήμα A1 2η Εργασία
ΑΘΗΝΑ - ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2017

Παρουσιάστε τα σημαντικότερα νομοθετικά έργα της βυζαντινής

αυτοκρατορίας και σχολιάστε τους παράγοντες που επηρέασαν το
περιεχόμενό τους.

ΑΝΤΩΝΙΟΥ ΘΕΟΔΟΣΙΑ
Α.Μ. ....STD 118036................

«ΤΗΝ ΤΩΝ ΟΝΤΩΝ Ο ΘΕΟΣ ΣΥΣΤΑΣΙΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΑΣ ΕΝ ΚΟΣΜΩ

ΚΑΙ ΕΥΤΑΞΙΑ ΤΟ ΠΑΝ ΣΥΝΑΡΜΟΣΑΣ, ΔΑΚΤΥΛΩ ΤΕ ΙΔΙΩ ΝΟΜΟΝ
ΕΓΧΑΡΑΞΑΣ ΤΑΙΣ ΠΛΑΞΙΝ ΕΝΔΗΛΩΣΑΣ ΑΡΙΔΗΛΟΤΑΤΑ, ΩΣ ΑΝ
ΔΙ' ΑΥΤΟΥ ΤΟ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΦΥΛΟΝ ΕΥ ΔΙΑΤΙΘΕΜΕΝΟΝ ΜΗ
ΑΝΑΙΣΧΥΝΤΩΣ ΕΠΙΠΗΔΑ ΤΩ ΕΤΕΡΩ ΘΑΤΕΡΟΣ, ΜΗΤΕ ΜΗΝ Ο ΚΡΕΙΤΤΩΝ
ΤΟΝ ΕΛΑΤΤΟΝΑ ΚΑΤΑΒΛΑΠΤΗ, ΑΛΛΑ ΠΑΝΤΑ ΔΙΚΑΙΩ ΣΤΑΘΜΩ
ΔΙΑΤΑΛΑΝΤΕΥΗΤΑΙ, ΔΙΑ ΤΟΥΤΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΗΜΕΤΕΡΑΝ ΓΑΛΗΝΟΤΗΤΑ
ΤΑ ΡΗΘΗΣΟΜΕΝΑ ΝΟΜΩΝ ΕΧΟΜΕΝΑ ΔΙΑΘΕΙΝΑΙ ΕΥΔΟΚΗΣΕΝ, ΩΣ
ΑΝ ΕΥΣΧΗΜΟΝΩΣ ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΝ ΓΕΝΟΣ ΠΟΛΙΤΕΥΗΤΑΙ ΚΑΙ ΜΗ

ΘΑΤΕΡΟΣ ΚΑΤΑΔΥΝΑΣΤΕΥΗ ΘΑΤΕΡΟΥ .»

ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ ΕΠΑΡΧΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (ΣΠΥΡΟΥ ΤΡΩΙΑΝΟΥ: ΟΙ ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ)

[Link] «Τα κυριότερα νομοθετικά έργα των βυζαντινών

χρόνων», 10/03/2011
 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

I. ΕΙΣΑΓΩΓΗ
II. ΘΕΟΔΟΣΙΑΝΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ
III. ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΙΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ
IV. ΛΕΩΝ ΄Γ Ο ΙΣΑΥΡΟΣ
V. ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΗ ΔΥΝΑΣΤΕΙΑ (ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΄Α & ΛΕΩΝ Σ΄Τ)
VI. ΑΛΛΑ ΕΡΓΑ 11ου & 12ου ΑΙΩΝΑ-Η ΕΞΑΒΙΒΛΟΣ ΤΟΥ ΑΡΜΕΝΟΠΟΥΛΟΥ
VII. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
VIII. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
IX. ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ
 ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η μεταφορά της πρωτεύουσας της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας από την Ρώμη στην
Κωνσταντινούπολη τον 3ο μ.Χ. αιώνα σηματοδότησε την γέννηση της ανατολικής ρωμαϊκής
αυτοκρατορίας.
Οι παράγοντες που επηρέασαν την φυσιογνωμία και την εξέλιξη του Βυζαντίου,
ήταν το ρωμαϊκό νομικό δίκαιο, η νομική παράδοση του ελληνιστικού κόσμου που απέκτησε
ιδιαίτερη αξία με την μεταφορά της πρωτεύουσας της αυτοκρατορίας στην
Κωνσταντινούπολη, η υιοθέτηση του χριστιανισμού ως επίσημης θρησκείας του κράτους
και η υιοθέτηση της ελληνικής γλώσσας στην νομική επιστήμη.1 Ουσιαστικά η ιστορία της
Βυζαντινής αυτοκρατορίας είναι η νέα φάση της ρωμαϊκής ιστορίας, και ο αυτοκράτορας
είναι κληρονόμος των παλαιών Ρωμαίων καισάρων. Μέχρι την οριστική πτώση της
αυτοκρατορίας το 1453 οι αυτοκράτορες του Βυζαντίου είναι πιστοί στην ρωμαϊκή
παράδοση.
Στην νέα μορφή της αυτοκρατορίας ο αυτοκράτορας είναι «ελέω θεού μονάρχης»
συγκεντρώνει το σύνολο των εξουσιών και ο λόγος του θεωρείται και είναι νόμος. ΄Εχει το
δικαίωμα να θεσπίζει, να αλλάζει και να ακυρώνει νόμους. Η βυζαντινή νομοθεσία
στηρίχθηκε στο πρότερο ρωμαϊκό δίκαιο το οποίο εκσυγχρόνισε και τροποποίησε υπό το
πρίσμα του χριστιανισμού και του ελληνικού πολιτισμού.

Το παράδοξο που ισχύει είναι ότι παρότι ο μονάρχης θεωρείται ότι είναι υπεράνω των
νόμων ωστόσο πάντοτε ο αυτοκράτορας δείχνει να συμμορφώνεται με τους νόμους. 2

1
Ε. Παπαγιάννη, Η. Αρναούτογλου, Α. Δημοπούλου, κ.ά, Ιστορία Δικαίου, Ελληνικά Ακαδημαϊκά
Ηλεκτρoνικά Συγγράματα και Βοηθήματα, 2015, σ. 122 [Link]
[Link]

2
[Link] Georg
Ostrogorsky “Ιστορία του Βυζαντινού κράτους», τόμοι Α+Β+Γ, Ιστορικές εκδόσεις Στέφανος Βασιλόπουλος
Αθήνα 1978, Σ.48/. Χ. Γάσπαρης, Ν. Νικολούδης, Β. Πέννα, Ελληνική Ιστορία, τόμος Β΄. Βυζάντιο και
Ελληνισμός, Πάτρα, ΕΑΠ, 1999, σ. 52-53
 ΘΕΟΔΟΣΙΑΝΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ

Η πρώτη προσπάθεια εκσυγχρονισμού το νομικού συστήματος έγινε το 438 από τον

αυτοκράτορα Θεοδόσιο Ά , έτος που θεωρείται ορόσημo για την μετέπειτα εξέλιξη της
νομοθεσίας στο Βυζάντιο. Ο «Θεοδοσιανός κώδικας» αποτελεί τη συλλογή των
αυτοκρατορικών διαταγμάτων από τον Μ. Κωνσταντίνο κι έπειτα. Ο κώδικας δημιούργησε
μία νέα στέρεα βάση στην νομική καθημερινότητα της αυτοκρατορίας καθώς κάλυψε το
κενό που δημιουργούσε η απουσία μίας επίσημης καταγραφής της νομοθεσίας.
Δημοσιεύθηκε με την σφραγίδα των δύο αυτοκρατόρων της ανατολικής και δυτικής
ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (Θεοδόσιος Ά και Ουαλεντινιανός ΄Γ ) και συνέβαλε στην ενότητα
της. Ιστορικά είναι η τελευταία φορά που ένας νόμος ή ένας νομικός κώδικας υπογράφονται
από κοινού και από τους δύο αυτοκράτορες.3

ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΙΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ «CORPUS IURIS CIVILLIS”

Παρότι ο «Θεοδοσιανός κώδικας» αποτελεί την πρώτη μεγάλη προσπάθεια

κωδικοποίησης του νομικού συστήματος ωστόσο το μεγαλύτερο και πιο σημαντικό έργο
στον τομέα της νομοθεσίας το έκανε ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός. Στόχος του Ιουστινιανού
ήταν οργανώσει το υπάρχον δίκαιο με τρόπο που να είναι σαφής και κατανοητός. Επίσης
ζήτησε από τους νομομαθείς του να απομακρύνουν κάθε είδους ασυνέπεια, αντίφαση,
επανάληψη αλλά και τις διατάξεις που είχαν καταστεί ανενεργές. Το έργο ανέλαβε ομάδα 10
νομομαθών μεταξύ των οποίων ο Τριβωνιανός και ο Θεόφιλος καθηγητής νομικής στην
Κωνσταντινούπολη, οι οποίοι προσπάθησαν να εναρμονίσουν το ρωμαϊκό δίκαιο με τις

3
Georg Ostrogorsky “Ιστορία του Βυζαντινού κράτους», τόμοι Α+Β+Γ, Ιστορικές εκδόσεις Στέφανος
Βασιλόπουλος Αθήνα 1978, σ.50 & 65, [Link]
content/uploads/2012/09/Ostrogorsky-24grammata.com_.pdf
ηθικές διδαχές του χριστιανισμού και το «εθιμικό δίκαιο της εξελληνισμένης ανατολής».4Το
δίκαιο πλέον συγκεντρώνεται και κωδικοποιείται σε ενιαία βάση. Το βασικό χαρακτηριστικό
του ήταν η ιδιαίτερη έμφαση στην νομική κατοχύρωση της απόλυτης εξουσίας του
αυτοκράτορα. Ωστόσο η χριστιανική επίδραση δημιουργεί βελτίωση της θέσης των δούλων,
πιο ευνοϊκή μεταχείριση για τις γυναίκες χωρίς όμως να προβλέπεται προστασία για τους
αλλόδοξους.

Αποτελούνταν από τα παρακάτω έργα:

1) «Ιουστινιάνιος κώδικας»: Δημοσιεύθηκε το 529 και πέντε χρόνια αργότερα, το
533 κυκλοφόρησε ή αναθεωρημένη έκδοση. Αποτελούνταν από 12 βιβλία. Σε
αυτόν συγκεντρώθηκαν όλα τα αυτοκρατορικά διατάγματα που υπήρχαν από την
εποχή του Αδριανού. Για την συγγραφή του έκαναν χρήση του «Θεοδοσιανού
κώδικα», του «Γρηγοριανού» και του «Ερμογενιανού κώδικα»
2) «Πανδέκτες»: Δημοσιεύθηκαν το 533, και είναι η ανθολόγηση από κείμενα
κλασσικών Ρωμαίων νομομαθών σε συνδυασμό με τα αυτοκρατορικά διατάγματα
και αποτελούν τον βασικό κορμό της νομοθεσίας.
3) «Εισηγήσεις»: Ήταν ένα εκπαιδευτικό εγχειρίδιο που απευθύνονταν στους
σπουδαστές της νομικής, και περιείχε επιλεγμένα τμήματα των δύο
προηγούμενων έργων. Εκδόθηκε την ίδια χρονιά με τους «Πανδέκτες»
4) «Νεαρές»: Συλλογή όλων νόμων που εκδόθηκαν μετά την έκδοση του κώδικα. Η
βασική της καινοτομία είναι ότι αυτή η συλλογή είναι γραμμένη στην ελληνική
γλώσσα σε αντίθεση με τις υπόλοιπες που συνεχίζουν να είναι γραμμένες στην
λατινική γλώσσα. Το έργο αυτό του Ιουστινιανού υπήρξε τόσο σημαντικό που
άσκησε πολύ μεγάλη επίδραση στο νομικό σύστημα της δύσης.5

4
Georg Ostrogorsky ο.π. σ.77
5
Μ. Ανάστος, Πνευματικός βίος και πολιτισμός/Δίκαιο,,Ιστορία του Ελληνικού Έθνους ,τ. Ζ, Εκδοτική
Αθηνών, Αθήνα, 1978, σελ.325-327//Georg Ostrogorsky ο.π. σ.77-78//Σπ. Τρωϊάνος, Οι πηγές του Βυζαντινού
δικαίου, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 1999, σελ. 89-90
 ΛΕΩΝ ΄Γ Ο ΙΣΑΥΡΟΣ

Η επόμενη αξιόλογη προσπάθεια ανανέωσης του νομικού συστήματος έγινε από τον
Λέοντα ΄Γ Ίσαυρο. Το 726 δημοσίευσε την «Εκλογή των νόμων» που αποτελεί απάνθισμα
των βασικότερων διατάξεων του ποινικού και ιδιωτικού δικαίου, με τρόπο απλό και προσιτό
προκειμένου να διευκολύνει τους δικαστές στην διεκπεραίωση του έργου τους και να
ξεφύγει από το τεράστιο και δύσχρηστο έργο του Ιουστινιανού . Βασίστηκε στο παλαιότερο
ρωμαϊκό δίκαιο, το οποίο όμως αναθεώρησε δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο οικογενειακό, το
ποινικό καθώς και το κληρονομικό δίκαιο.

Στο οικογενειακό δίκαιο υπό την επίδραση του χριστιανισμού, περιόρισε την πατρική
εξουσία, διεύρυνε τα δικαιώματα των γυναικών και των παιδιών και προστάτεψε
περισσότερο τον γάμο.

Στο ποινικό όμως δίκαιο επηρεασμένος από το «εθιμικό δίκαιο της ανατολής» εισάγει
μία σειρά από βαριές σωματικές ποινές που δεν υπήρχαν στον κώδικα του Ιουστινιανού,
παράλληλα όμως καταργεί την θανατική ποινή για μια σειρά αδικημάτων κάνοντας το
ποινικό σύστημα πιο φιλάνθρωπο.

Αξίζει να σημειώσουμε ότι στον πρόλογο της εκλογής αναφέρεται η πρόθεση του
αυτοκράτορα να περιορίσει την δωροδοκία των δικαστών και η απόφαση του να θεσπίσει
αμοιβή των δικαστών από δημόσιο ταμείο.

Το έργο του Λέοντα αποτέλεσε πρόοδο για το νομικό σύστημα της αυτοκρατορίας
και απεικόνισε τις αλλαγές που επήλθαν στην αντίληψη περί δικαίου από την εποχή του
Ιουστινιανού. Παρότι στους μεταγενέστερους χρόνους λόγω της υποστήριξης του Λέοντα
στους εικονομάχους το έργο του απαξιώθηκε, ωστόσο επηρέασε την κατοπινή νομοθεσία της
αυτοκρατορίας αλλά και το δίκαιο των Σλάβικων χωρών.6

Άλλα έργα της περιόδου είναι ο «Γεωργικός νόμος» που πιθανότερα ήταν ιδιωτική
συλλογή με διατάξεις που φαίνεται να προέρχονται από την νομοθεσία του Ιουστινιανού και

6
Georg Ostrogorsky ο.π. σ.127
ο «Νόμος Ροδιών ναυτικός» που ρύθμιζε ναυτικά θέματα αντλώντας διατάξεις από τους
Πανδέκτες σε συνδυασμό με άλλες πηγές.7

ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΗ ΔΥΝΑΣΤΕΙΑ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Α΄ & ΛΕΩΝ ΣΤ΄

Ο αυτοκράτορας Βασίλειος ο πρώτος παρότι είχε ταπεινή καταγωγή ήταν θαυμαστής

του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Στο σπουδαίο νομικό του έργο , το οποίο δεν
ολοκληρώθηκε , επιδίωξε να ανανεώσει το πρότερο ρωμαϊκό δίκαιο, αναθεωρώντας και
συμπληρώνοντας με νέους νόμους το έργο του Ιουστινιανού. Η χαρακτηριστική ονομασία
που έδωσε ο ίδιος στο έργο του ήταν «Ανακάθαρσις παλαιών νόμων» και παρότι δεν
δημοσιεύθηκε ποτέ υπήρξε η βάση για το νομικό έργο του γιού του Λέοντα ΣΤ΄.

Παρότι το μεγάλο αυτό έργο δεν έχει σωθεί ωστόσο σώζονται δύο μικρότερα έργα τα
οποία θεωρείται ότι είναι εισαγωγικά του κύριου έργου. Πρόκειται για τον «Πρόχειρο νόμο»
που εκδόθηκε μεταξύ 870 & 879 και είναι εγχειρίδιο για πρακτική καθημερινή χρήση των
δικαστών που περιλαμβάνει συστηματοποιημένες σε σαράντα τίτλους τις σπουδαιότερες
διατάξεις του αστικού και δημοσίου δικαίου και αντλεί το περιεχόμενο του από τις
«Εισηγήσεις». Παρότι ο Βασίλειος ο Α΄ προσπάθησε να διαφοροποιήσει το έργο του από
αυτό του Λέοντα Γ΄ ωστόσο έχει επηρεαστεί από αυτό ειδικότερα στα εδάφια που αφορούν
το κληρονομικό και το δημόσιο δίκαιο. Ο «Πρόχειρος νόμος» έτυχε ευρύτατης αποδοχής στο
Βυζάντιο και διατηρήθηκε μέχρι την πτώση της αυτοκρατορίας. Μεταφράστηκε δε στην
Σλάβικη γλώσσα είχε μεγάλη απήχηση στην Βουλγαρία, την Σερβία και την Ρωσία.

Μετά το 879 εκδόθηκε η «Επαναγωγή» με στόχο να γίνει η εισαγωγή στο μεγαλύτερο

έργο. Περιλαμβάνει τον «Πρόχειρο νόμο» κάνοντας ωστόσο ανακατάταξη του υλικού και
επιφέροντας μεγάλες αλλαγές. Στηρίζεται και αυτό σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό στην
«Εκλογή», ειδικότερα στο δίκαιο του γάμου. Η μεγάλη του καινοτομία ήταν πως για πρώτη
φορά περιλαμβάνονται εδάφια που αφορούν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του
αυτοκράτορα και του πατριάρχη και άλλων ανώτατων αξιωματούχων του κράτους και της

7
Μ.Ανάστος, Πνευματικός βίος και πολιτισμός/ Δίκαιο, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Η’, Εκδοτική
Αθηνών, Αθήνα 1978, σελ.218
εκκλησίας. Το κράτος και η εκκλησία παρουσιάζονται ως μία ενότητα που στην κεφαλή της
οποίας βρίσκονται ο αυτοκράτορας και ο πατριάρχης σε αρμονική συνεργασία για το καλό
της αυτοκρατορίας. Οι αρμοδιότητες τους κινούνται σε απολύτως παράλληλα επίπεδα,
κοσμική για τον αυτοκράτορα και πνευματική για τον πατριάρχη. Πιστεύεται ότι αυτή η
θεωρία αποτελεί έμπνευση του πατριάρχη Φώτιου.

Μετά τον θάνατο του Βασιλείου το θρόνο ανέλαβε το γιός του Λέων ΣΤ΄, ο οποίος
είχε εξαιρετική μόρφωση & παιδεία. Το νομικό του έργο είναι το πιο εκτεταμένο και γόνιμο
μετά τον Ιουστινιανό. Γρήγορα μετά την ανάληψη της εξουσίας ο Λέων συμπλήρωσε το
πρωθύστερο έργο του πατέρα του και εξέδωσε το έργο «Βασιλικά», που αποτελούνταν από 6
τόμους και 60 βιβλία («Εξηκοντάβιβλος ή Εξάβιβλος») και ήταν η μεγαλύτερη νομική
συλλογή της μεσαιωνικής περιόδου της αυτοκρατορίας. Eίναι μία συλλογή που περιλαμβάνει
το κανονικό, το δημόσιο και το αστικό δίκαιο. Οι πηγές από τις οποίες αντλεί υλικό είναι οι
«Πανδέκτες», οι «Εισηγήσεις», οι «Νεαρές» του Ιουστινιανού, του Τιβέριου και του
Ιουστίνου αλλά και ο «Πρόχειρος νόμος».

Σημαντική καινοτομία και πλεονέκτημα των ¨Βασιλικών» ήταν ότι χρησιμοποιούν

αμιγώς ελληνική γλώσσα. Επίσης το υλικό παρατίθεται πλήρως συστηματοποιημένο. Το
έργο εκτόπισε το δύσχρηστο Ιουστινιάνειο κώδικα και έγινε ο πυλώνας της νομικής
επιστήμης του Βυζαντίου. Συμπληρώνεται από πληθώρα παλαιών και νέων ερμηνευτικών
σχολίων. Παρόλη όμως την σπουδαιότητα του δεν αντικατοπτρίζει καθόλου το ιστορικό και
κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκε γιατί περιλαμβάνει πεπαλαιωμένες και
ξεπερασμένες νομικές διατάξεις,8

Τις συνθήκες της εποχής τις εκφράζουν οι «Νεαρές» του Λέοντα που αποτελούνταν από 113
νομοθετήματα. Περιέχουν διάφορα θέματα και παραθέτουν τις απαραίτητες διευκρινήσεις
για την αλλαγή ή την κατάργηση παλαιότερων νόμων αλλά και εκείνες τις διατάξεις που
υποστηρίζουν νομικά πράξεις που προέρχονται από το εθιμικό δίκαιο. Αυτό που είναι
σημαντικό στις νεαρές του Λέοντα είναι οι διατάξεις που καταργούν τα παλαιά δικαιώματα,
των βουλευτηρίων και της συγκλήτου. Παρότι αυτοί οι θεσμοί είχαν περιέλθει σε παρακμή
είναι σημαντικό ότι για πρώτη φορά με νόμο του κράτους ορίζεται με εντελώς απόλυτο
τρόπο ότι ο αυτοκράτορας είναι η μοναδική κεφαλή της αυτοκρατορίαςi.

8
Georg Ostrogorsky ο.π. σ. 178
Άλλα έργα της εποχής της Μακεδονικής δυναστείας ήταν το «Επαρχικό βιβλίο» που
απευθύνεται στον έπαρχο της Κωνσταντινουπόλεως, του οποίου η εξουσία εκπορεύονταν
από τον αυτοκράτορα και ρύθμιζε κυρίως θέματα συντεχνιών.9
Παράλληλα εκδόθηκαν και κάποιες ιδιωτικές συλλογές από τις οποίες πιο αξιόλογες ήταν οι
«Σύνοψις Μείζον» μία εξαιρετικά εύχρηστη περίληψη των «Βασιλικών» σε 600 σελίδες με
αλφαβητικό ευρετήριο και παραπομπή στο πρωτότυπο για χρήση των δικαστών. Και οι
«Πείραι» του δικαστή Ευσταθίου Ρωμαίου το 1040 περίπου. Από το έργο του μαθαίνουμε
πώς οι νόμοι και το εθιμικό δίκαιο εφαρμόζονταν στην δικαστική πρακτική.10

Πέρα όμως από τα νομικά έργα ο τέταρτος γάμος του Λέοντα που επικυρώθηκε το
920 από την σύνοδο της Κωνσταντινούπολης και δικαιολογήθηκε από την ανάγκη της
ομαλής διαδοχής του θρόνου, έθεσε την βάση για αναθεώρηση του οικογενειακού δίκαιου
καθώς ο τέταρτος γάμος απαγορεύθηκε ενώ και ο τρίτος θα επιτρεπόταν υπό προϋποθέσεις.11

ΑΛΛΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ 11ου & ΤΟΥ 12ου ΑΙΩΝΑ-Η ΕΞΑΒΙΒΛΟΣ ΤΟΥ
ΑΡΜΕΝΟΠΟΥΛΟΥ

Από τον 11ο αιώνα και μέχρι την άλωση δεν υπήρξε πολύ μεγάλη νομική παραγωγή
ωστόσο υπήρξαν κάποια έργα τα οποία ξεχώρισαν. Επιγραμματικά τα σημαντικότερα από
αυτά ήταν τα παρακάτω:
1) «Πόνημα νομικόν» του Μιχαήλ Ατταλειάτη (1073-1074), Αποτελεί περίληψη των
« Βασιλικών μαζί με ορισμένες «Νεαρές» του Λέοντα.12
2) «Τιπούκειτος» (1150-1200) Προέρχεται από τις λέξεις «Τι, πού, κείται» και είναι
αναλυτικό ευρετήριο των «Βασιλικών»13

9
Μ. Ανάστος ο.π. τ. Η σ. 220

10
Μ. Ανάστος ο.π. τ. Η σ. 224
11
Μ. Ανάστος ο.π. τ. Η σ. 222
12
Μ.Ανάστος, ο.π.,τ. Η, σ. 225
13
Μ.Ανάστος, Πνευματικός βίος και πολιτισμός/ Δίκαιο, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Θ’, Εκδοτική
Αθηνών, Αθήνα 1978, σ.338-339
 3) Τέλη 13ου αιώνα, «Μικρά Σύνοψις» με άγνωστο συντάκτη με πηγές από το
«Πόνημα νομικόν» & την «Μεγάλη Συνοψη».14
4) «Αυξημένο πρόχειρο» Με διάταξη ύλης παρεμφερή με τον «Πρόχειρο Νόμο»
αλλά πολύ μεγαλύτερη έκταση.15
Ωστόσο το πιο σημαντικό έργο της ύστερης βυζαντινής περιόδου υπήρξε η
«Εξάβιβλος» του Κωνσταντίνου Αρμενόπουλου, ο οποίος ήταν δικαστής από την
Θεσσαλονίκη. Αποτελείται από έξι βιβλία στα οποία έχει καταχωρηθεί θεματικά
όλη η ύλη του ποινικού του αστικού δικαίου. Πηγές του υπήρξαν ο «Πρόχειρος
νόμος», τα «Βασιλικά» και μια πλειάδα άλλων νομικών έργων. Η νομική του αξία
ήταν τέτοια που μέχρι το 1946 αποτελούσε τον αστικό κώδικα του ελληνικού
κράτους.16
Παράλληλα προς τους κανόνες του κανονικού δικαίου η εκκλησία στην
διάρκεια των αιώνων διαμορφώνει κι εκείνη ένα δικό της σύστημα κανόνων για
να επιλύει τα εσωτερικά της θέματα.ii

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Διαπιστώνουμε ότι στην χιλιόχρονη πορεία της αυτοκρατορίας οι

βυζαντινοί αυτοκράτορες επιδόθηκαν με μεγάλο ζήλο στην συγγραφή και την
αναθεώρηση της νομοθεσίας τους. Οι νόμοι που είχαν κληροδοτηθεί από την
παλιά ρωμαϊκή αυτοκρατορία εκσυγχρονίστηκαν, συμπληρώθηκαν και
διαμορφώθηκαν ώστε να εξυπηρετούν την νέα ξεχωριστή κουλτούρα της
βυζαντινής αυτοκρατορίας. Επηρεάστηκαν από την χριστιανική θρησκεία και τον
ανατολίτικο ηθικό κώδικα. Αποτέλεσαν την βάση πάνω στην οποία ισορρόπησαν
οι δύο κύριες δυνάμεις που διαμόρφωσαν τον χαρακτήρα της αυτοκρατορίας και
καθόρισαν την μοίρα της, η απολυταρχική εξουσία του αυτοκράτορα και η
θρησκευτική εξουσία του πατριάρχη. Η ποιότητα και το εύρος των
νομοθετημάτων ήταν τέτοια που η επιρροή τους υπήρξε καταλυτική για την
διαμόρφωση των νομικών συστημάτων των δυτικών κρατών αλλά και της
νεότερης Ελλάδας. Το βυζαντινό νομικό σύστημα εξακολουθεί να επηρεάζει το
δίκαιο μέχρι τις ημέρες μας.

14
Μ. Ανάστος, ο.π., τ. Θ’, σ. 340
15
Σπ. Τρωιάνος, ο.π., σ. 285
16
Σπ. Τρωιάνος, ο.π., σελ. 287
 ΒΙΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Χ. Γάσπαρης, Ν. Νικολούδης, Β. Πέννα, Ελληνική Ιστορία, τόμος Β΄. Βυζάντιο και

Ελληνισμός, Πάτρα, ΕΑΠ, 1999, σ. 52-59.

2. Ε. Παπαγιάννη, Η. Αρναούτογλου, Α. Δημοπούλου, κ.α, Ιστορία Δικαίου, Ελληνικά

Ακαδημαϊκά Ηλεκτρoνικά Συγγράμματα και Βοηθήματα, 2015, σ. 122-141 [Link]
[Link]

3. Μ. Ανάστος, «Πνευματικός Βίος και πολιτισμός /Δίκαιο», στο: Ιστορία του Ελληνικού
Έθνους, τ. Ζ΄, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1978, σ. 324-327.

4. Μ. Ανάστος, «Δίκαιο», στο: Iστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Θ΄, Αθήνα, Εκδοτική
Αθηνών, 1979, σ. 338-347.

5. Μ. Ανάστος, «Πνευματικός Βίος και πολιτισμός / Δίκαιο», στο: Iστορία του Ελληνικού
Έθνους, τ. Η΄, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1979, σ. 216-227.

6. Georg Ostrogorsky “Ιστορία του Βυζαντινού κράτους», τόμοι Α+Β+Γ, Ιστορικές εκδόσεις
Στέφανος Βασιλόπουλος Αθήνα 1978, σ.50 & 65, [Link]
content/uploads/2012/09/Ostrogorsky-24grammata.com_.pdf

7. Σπ. Τρωϊάνος, Οι πηγές του Βυζαντινού δικαίου, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 1999
ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ
i
«Ιδιαίτερα αξιοσημείωτες είναι οι Νεαρές εκείνες του Λέοντα ΣΤ' που καταργούν τα παλαιά δικαιώματα των βουλευτηρίων των
πόλεων και της συγκλήτου. Πάντως η οριστική τους κατάργηση με νομοθετικά διατάγματα έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί σε κάθε μια από
τις τρεις Νεαρές δίνεται η σαφής αιτιολογία, ότι τώρα πια όλη η διοίκηση της αυτοκρατορίας βρίσκεται στα χέρια του μονάρχη. Η
νομοθεσία του Λέοντα ΣΤ' σημειώνει το τέλος μιας ιστορικά σπουδαίας εξελίξεως που οδήγησε στη συγκέντρωση όλης της κρατικής
εξουσίας στα χέρια του αυτοκράτορα και στην ανάθεση όλων των κρατικών υποθέσεων στη φροντίδα των υπαλλήλων του αυτοκράτορα.
Στην περίοδο της μακεδονικής δυναστείας φθάνουν στο απόγειο τους η παντοδυναμία του αυτοκράτορα καθώς και η επικράτηση της
γραφειοκρατίας στο κρατικό σύστημα. Η σύγκλητος, που τώρα απαρτίζεται από τους ανώτατους αξιωματούχους της αυτοκρατορίας, έχει
σκιώδη ύπαρξη και χάνει όχι μόνο τις παλαιές της αρμοδιότητες αλλά και τη σημασία που είχε στον έβδομο και όγδοο αιώνα . Το κράτος
ταυτίζεται πλέον με τον αυτοκράτορα και με τη στρατιωτική και γραφειοκρατική του μηχανή. Ο αυτοκράτορας είναι ο εκλεκτός του Θεού
και προστατεύεται από τη θεία πρόνοια. Είναι η μοναδική κεφαλή ολόκληρης της δημόσιας διοικήσεως, ανώτατος διοικητής του
στρατού, ανώτατος δικαστής και μοναδικός νομοθέτης, προστάτης της Εκκλησίας και φύλακας της ορθοδοξίας. Αυτός αποφασίζει για
πόλεμο και ειρήνη, η δικαστική του κρίση είναι οριστική και αμετάκλητη και οι νόμοι του έχουν το κύρος της θείας εμπνεύσεως. Βέβαια
δεσμεύεται και ο ίδιος με τους ισχύοντες νόμους, έχει όμως το δικαίωμα να εκδίδει νέους νόμους και να καταργεί
παλαιούς. Ο αυτοκράτορας ως αρχηγός του κράτους διαθέτει πρακτικά απεριόριστη εξουσία και
δεσμεύεται μόνο από τις εντολές της ηθικής και της παραδόσεως…»
[Link] Georg
Ostrogorsky “Ιστορία του Βυζαντινού κράτους», τόμοι Α+Β+Γ, Ιστορικές εκδόσεις Στέφανος Βασιλόπουλος
Αθήνα 1978

«ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ»
ii

Ο παρών πίνακας πρόερχεται από την «Ιστορία Δικαίου

Ε. Παπαγιάννη, Η. Αρναούτογλου, Α. Δημοπούλου, κ.α, Ιστορία Δικαίου, Ελληνικά

Ακαδημαϊκά Ηλεκτρoνικά Συγγράμματα και Βοηθήματα, 2015, σ. 122-141
[Link] [Link]