1

Οδυσσέας Γκιλής
Επιμέλεια

Χρονολόγιο
περί δουλείας,
δούλων, σκλάβων.

Θεσσαλονίκη 2019

1
2

2
 3

Ενημερωτικό σημείωμα

Πρωτοασχολήθηκα με δούλους και δουλεία το 2008 στην

παρακάτω δημοσιευθείσα εργασία μου.
ΟΔΥΣΣΕΑΣ Κ. ΓΚΙΛΗΣ. ΠΟΤΙΔΑΙΑ. ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΚΑΙ
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ. ΝΟΜΑΡΧΙΑΚΗ
ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ. 2006 Σελ. 133-134.
Στην αρχαία εποχή έχουμε τους δούλους και την δουλεία. Ο
αποκτηθείς από κατακτητικούς πολέμους σκλάβος πωλείται και
χρησιμοποιείται για παραγωγικούς λόγους, χωρίς μισθό, μόνο με
αντιπαροχή, φαγητού, στέγης και ρούχων. Αργότερα θα πάμε
στους δουλοπάροικους, στο θεσμό των Φεουδαρχών και της
φεουδαρχίας. Μετά στούς Τσιφλικάδες, Τσορμπατζήδες,
νοικοκυραίους, αφεντικά.
Σ’ αυτούς (στούς Τσιφλικάδες, Τσορμπατζήδες, νοικοκυραίους,
αφεντικά) η είναι φυσικά πρόσωπα η μοναστήρια ασχολούνται
σχεδόν υποχρεωτικά οι κολήγοι. Σε μία άλλη ιστορικά
μεταγενέστερη φάση παρουσιάζεται ο ιδιοκτήτης κτηματίας,
βιομήχανος, έμπορος, επιχειρηματίας, κεφαλαιούχος, κύρης,
ηγέτης, μεγαλομέτοχος.

Ήδη δουλεύω μία εργασία με θέμα Οδυσσέας Γκιλής. Επιμέλεια.

Δουλεία, Προλετάριοι, Εργατιά, Θεσσαλονίκη 2018...

Συγκέντρωσα-ανθολόγησα αποσπάσματα, τα οποία ταξινόμησα

χρονολογικά. Πρόκειται για 1000, περίπου, αποσπάσματα.
Από την εποχή του Χαμουραμπί, την αρχαία Αίγυπτο των
Φαραώ, την αρχαία Ελλάδα, τη Ρώμη και το Βυζάντιο.

3
 4

Ανθολόγησα, έστω και ενδεικτικά αποσπάσματα για την

προϊστορική εκτός Ελλάδας περιοχή όπως Νείλου, Αίγυπτο,
Φαραώ...
Για τις λέξεις-έννοιες, δουλείας, δούλους , Δούλος, Δούλη,
σκλάβων...
Η λέξη-έννοια «Δούλος», προέρχεται από τη λέξη Σλάβος...
Οι πρώτες αναφορές για την Ελλάδα τον 8ο π. Χ. Ομήρου και του
Όμηρος Οδύσσεια. Δουλοσύνην...
Αμέσως μετά τον 7ο π. Χ. Αιώνα Ησίοδος...
Αποσπάσματα για την κλασική Ελλάδα, την Ρωμαϊκή εποχή και
την εποχή του Φιλίππου και του Μ. Αλέξανδρου, την
Ελληνιστική περίοδο και την Βυζαντινή εποχή.
Στον Μεσαίωνα στην Ευρώπη και στην Αμερική καί μέχρι της
αποφάσεις του ΟΗΕ.
Ένα ενημερωμένο ευρετήριο με λέξεις-έννοιες-ονόματα-κράτη,
παραπέμπει στις αντόστοιχες σελίδες.

Χρονολογική ταξινόμηση αποσπασμάτων

Ημερομηνία-Γεγονός
4000 π. Χ. -20 Ιανουαρίου 2013 δουλοκτητική κοινωνία. ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ
ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ. Δουλοκτητική κοινωνία. Η πρώτη ταξική
κοινωνία εμφανίστηκε την 4η με 3η χιλιετηρίδα π.χ. Ήταν η
δουλοκτητική κοινωνία, που θεμελιώθηκε στη διαίρεση των μελών της,
σε δούλους και δουλοκτήτες. Εμφανίστηκε νομοτελειακά από τα ερείπια
της πρωτόγονης κοινωνίας. Με διάφορες μορφές και έκταση, αγκάλιασε
όλες τις χώρες και όλους τους λαούς. Οι σχέσεις παραγωγής βασίζονταν
στην απόλυτη κυριαρχία του δουλοκτήτη στα μέσα παραγωγής, στον ίδιο
το δούλο και στα παραγόμενα προϊόντα. Στην δουλοκτητική κοινωνία
κυρίαρχη τάξη είναι αυτή των δουλοκτητών που διαιρούνταν σε
στρώματα. Δεύτερη βασική τάξη ήταν οι δούλοι, που αποτελούσαν
τη συντριπτική πλειοψηφία, δεν είχαν όμως κανένα δικαίωμα.Δεν
4
 5

θεωρούνταν καν άνθρωποι, αλλά εργαλεία που πουλιούνται και

αγοράζονταν ( εργαλεία που μιλούσαν ) και ήταν υποχρεωμένοι να
δουλεύουν σκληρά-απάνθρωπα για να ζουν, να πλουτίζουν, να
διασκεδάζουν, τα αφεντικά τους.

3500 π. Χ. -From Wikipedia. The history of slavery spans many cultures,

nationalities, and religions from ancient times to the present day. However
the social, economic, and legal positions of slaves were vastly different in
different systems of slavery in different times and places. slavery appears
in the Mesopotamian Code of Hammurabi (c. 1860 BC), which refers to it
as an established institution. slavery is rare among hunter-gatherer
populations, because it is developed as a system of social stratification.
slavery was known in the very first civilizations such as Sumer in
Mesopotamia which dates back as far as 3500 BC. The Byzantine–
Ottoman wars and the Ottoman wars in Europe resulted in the taking of
large numbers of Christian slaves. slavery became common within much
of Europe during the Dark Ages and it continued into the Middle Ages.
The Dutch, French, Spanish, Portuguese, British, Arabs and a number of
West African kingdoms played a prominent role in the Atlantic slave trade,
especially after 1600. David P. Forsythe wrote: "The fact remained that at
the beginning of the nineteenth century an estimated three-quarters of all
people alive were trapped in bondage against their will either in some form
of slavery or serfdom." The Republic of Dubrovnik was the first European
country to ban the slave trade in 1416, and in modern times Denmark-
Norway in 1802. Although slavery is no longer legal anywhere in the
world (with the exception of penal labour), human trafficking remains an
international problem and an estimated 25-40 million people are enslaved
today, the majority in Asia. During the 1983–2005 Second Sudanese Civil
War people were taken into slavery. Evidence emerged in the late 1990s
of systematic child slavery and trafficking on cacao plantations in West
Africa; see the chocolate and slavery article. slavery continues into the
21st-century. Although slavery in Mauritania was criminalized in August
2007, in Mauritania it is estimated that up to 600,000 men, women and
children, or 20% of the population, are currently enslaved, many of them
used as bonded labor. Slavery in 21st-century Islamism continues, and
women and children have been abducted and enslaved (often as sex slaves)
by Islamist quasi-states such as the Islamic State of Iraq and the Levant and
Boko Haram.

5
 6

3000 π. Χ. -ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΩΝ ΔΙΑΛΕΓΟΜΕΝΟΙ. Συγγραφεύς:

ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΖΩΡΖΟΣ. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΕΩΡΓΙΑΔΗ. Η Μινωική εποχή
διακρίνεται στην Πρωτομινωική (3000-2000 π.Χ.), τη Μεσομινωική Ι και
ΙΙ (2000 – 1600 π.Χ.), τη Μεσομινωική ΙΙΙ, την Υστερομινωική Ι και ΙΙ
(1700 – 1400 π.Χ.) και την Υστερομινωική ΙΙΙ (1400 – 1100 π.Χ.). Το
ακανθώδες θέμα των δούλων και της δουλείας, δεν έχει μελετηθή από
τους νεοέλληνες. Από την μία μεριά, αποτελεί προσφιλέστατο έρεισμα των
χριστιανών στην πολύπλευρη και έντονη προσπάθειά τους για εξευτελισμό
των αρχαίων Ελλήνων. Από την άλλη πλευρά, οι ίδιοι χριστιανοί, έχουν
αποδυθή σε αγώνα προς απόδειξιν του ότι ο χριστιανισμός αρνείται ή
ακόμη ότι κατήργησε την δουλείας. Ο Γρηγόρης Ζώρζος, παρουσίασε
αυτό το βιβλίο-εγκυκλοπαίδεια, με πρωταρχικό σκοπό να υπερασπισθή
έντονα τους αρχαίους μας προγόνους. Δεν υπήρχαν δούλοι στην αρχαία
Ελλάδα, μας λέει, τουλάχιστον έτσι όπως θέλουν να μας τους
παρουσιάσουν. Δούλοι ήσαν τότε όπως οι ιδιωτικοί και δημόσιοι
υπάλληλοι είναι σήμερα. Τολμηρή άποψη ή απόλυτα σωστή; Το
εκπληκτικό στοιχείο αυτού του βιβλίου είναι ότι παρουσιάζει όλες σχεδόν
τις αναφορές σε δούλους από τα αρχαία κείμενα. Έτσι, η απάντηση στο
παραπάνω ερώτημα δεν δίδεται εύκολα. Ο κάθε μελλοντικός ερευνητής,
έχει μπροστά του ότι χρειάζεται για να ερευνήση σε βάθος τα επιμέρους
θέματα περί δουλείας. Από αυτή την σκοπιά, το βιβλίο θα έπρεπε να
ονομάζεται, εγκυκλοπαίδεια σε θέματα δούλων. Το βιβλίο αναφέρεται
στους δούλους από τις λεγόμενες *μή ιστορικές* περιόδους και εντεύθεν.
Η Μινωική και Μυκηναϊκή εποχή αναλύονται αρκούντως. Σαφώς ο
συγγραφεύς κάνει διαχωρισμό ανάμεσα στους δούλους των ελληνικών
εποχών και στην υποβάθμιση του ανθρωπίνου γένους από τους Ρωμαίους.
Δούλος στην Ρώμη σήμαινε *αναλώσιμο αντικείμενο. Αναφορές γίνονται
για την κατάσταση των δούλων και σε άλλες περιοχές του αρχαίου
κόσμου.

2800 π. Χ. -Ωστόσο, η βιτρίνα δεν παύει να είναι μία ψευδαίσθηση, μιας

και η γυαλάδα της , απόρροια ποταμιών αίματος, δεν κρύβει το βίαιο
παρελθόν της. Δεν υπάρχουν επακριβή στοιχεία για την απαρχή της
εμφάνισης του θεσμού της δουλείας στην χώρα του Νείλου, ωστόσο
κάποιες εκτιμήσεις μιλούν για την περίοδο του Αρχαίου Βασιλείου (2.800-
2.200 π.Χ.). Αντίθετα από την περίοδο του Νέου Βασιλείου (1508-1085
π.Χ.) μέχρι και την κατάκτηση της κοιλάδας του Νείλου από τον
Αλέξανδρο, είμαστε βέβαιοι για την ύπαρξη μεγάλου αριθμού σκλάβων
και την παγίωση μιας θλιβερής πραγματικότητας. Abraham Gefuropoulos.
2060 – 1980 π.Χ.-Στην αρχαία Αίγυπτο χρησιμοποιήθηκαν πολλές
χιλιάδες σκλάβοι από πολεμικές αιχμαλωσίες στα λατομεία, στα
μεταλλεία, στα βασιλικά κτήματα και για την κατασκευή των
6
 7

εντυπωσιακών ανακτόρων και των πυραμίδων των Φαραώ. Οι Ισραηλίτες

είχαν επίσης δούλους , ήταν όμως υποχρεωμένοι να ελευθερώσουν μετά
από ορισμένο χρόνο τους ομόθρησκους εξ αυτών (7-15 χρόνια). Στην
Παλαιά Διαθήκη, «Έξοδος» (Κεφ. 21), αναφέρεται σαφώς ότι ο Δούλος
μπορεί να δαρθεί ανηλεώς αρκεί να μην πεθάνει και στερηθεί των
υπηρεσιών του ο αφέντης του, καθώς επίσης ότι ο αφέντης μπορεί να
πουλήσει την κόρη του ως Δούλη. Στη «Γένεση» (16) και το «Λεβιτικό»
(Κεφ. 19) συζητιέται ανενδοίαστα η σεξουαλική αξιοποίηση των δούλων,
καθώς επίσης (Κεφ. 25) η αγορά δούλων από γειτονικά κράτη. Υπήρχε
επίσης η κατηγορία των μισθωτών υπηρετών που είχαν ανώτερη
κοινωνική θέση από τους δούλους . Σ’ αυτούς περιλαμβανόταν η ειδική
τάξη των ξένων υπηρετών που μερικές φορές γίνονταν δεκτοί, αν και όχι
με πλήρη δικαιώματα, στις εβραϊκές φυλές.
2500 -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ».
IV 7. Οι μελετητές που ισχυρίζονται ότι η δουλείας ήταν ασήμαντη στη
γεωργία αγνοούν την Hausvaterliteratur (την παραδοσιακή φιλολογία περί
διαχείρισης κτημάτων και νοικοκυριών) και παρόμοιες μαρτυρίες, ενώ
προσπαθούν να αποδείξουν την άποψή τους, ενμέρει με ισχνά
επιχειρήματα, βασισμένα στη σιωπή των πηγών, ενμέρει με αναφορές
στους παπύρους. Δε θα μπορούσαμε να διαμαρτυρηθούμε αρκετά έντονα
εναντίον της αξιοποίησης των παπύρων, καθώς το αγροτικό καθεστώς
στην Αίγυπτο των Πτολεμαίων και των Ρωμαίων δεν ήταν ελληνικό, βλ.
Rostovtzeff (1953) I, 272-7. Για την Αθήνα, βλ. Τώρα Jameson (1977-8).
2500 π. Χ. -Αγρότες και όχι δούλοι έχτισαν τις πυραμίδες Ο διευθυντής
των Πυραμίδων της Γκίζας δρ Zahi Hawass μιλάει στη Χαρά Κιοσσέ για
τις πρόσφατες ανασκαφές στην περιοχή και για τα συμπεράσματα που
συνάγουν οι αρχαιολόγοι από την αποκάλυψη του νεκροταφείου των
εργατών ΧΑΡΑ ΚΙΟΣΣΕ Σε ένα υψίπεδο σκεπασμένο με την άμμο της
ερήμου στέκονται οι πυραμίδες της Γκίζης.
ΧΑΡΑ ΚΙΟΣΣΕ Σε ένα υψίπεδο σκεπασμένο με την άμμο της ερήμου
στέκονται οι πυραμίδες της Γκίζης. Χτίστηκαν πριν από 4.500 χρόνια εδώ,
επάνω από τις καταπράσινες όχθες του Νείλου, έτσι ώστε να μην τις
φθάνουν τα νερά του ποταμού όταν πλημμυρίζει. Ενα καλά σχεδιασμένο
σύστημα καναλιών εξυπηρετούσε τις σχεδίες που μετέφεραν τους
ογκόλιθους από το ορυχείο που υπήρχε σε μικρή απόσταση στην απέναντι
όχθη του ποταμού. Το οικοδομικό υλικό έφθανε σε ειδικές προκυμαίες

7
 8

εκφορτώσεως και τοποθετείτο σε ξύλινες ράμπες επάνω στην άμμο και οι

εργάτες το μετέφεραν τελικά στο ύψωμα όπου χτίζονταν οι τάφοι των
Φαραώ. ΤΟ ΒΗΜΑ.
2500-Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε
από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 Στην αρχαία Αίγυπτο
χρησιμοποιήθηκαν πολλές χιλιάδες σκλάβοι από πολεμικές αιχμαλωσίες
στα λατομεία, στα μεταλλεία, στα βασιλικά κτήματα και για την κατασκευή
των εντυπωσιακών ανακτόρων και των πυραμίδων των Φαραώ. Οι
Ισραηλίτες είχαν επίσης δούλους , ήταν όμως υποχρεωμένοι να
ελευθερώσουν μετά από ορισμένο χρόνο τους ομόθρησκους εξ αυτών (7-15
χρόνια). Στην Παλαιά Διαθήκη, «Έξοδος» (Κεφ. 21), αναφέρεται σαφώς ότι
ο Δούλος μπορεί να δαρθεί ανηλεώς αρκεί να μην πεθάνει και στερηθεί των
υπηρεσιών του ο αφέντης του, καθώς επίσης ότι ο αφέντης μπορεί να
πουλήσει την κόρη του ως δούλη. Στη «Γένεση» (16) και το «Λεβιτικό»
(Κεφ. 19) συζητιέται ανενδοίαστα η σεξουαλική αξιοποίηση των δούλων,
καθώς επίσης (Κεφ. 25) η αγορά δούλων από γειτονικά κράτη. Υπήρχε
επίσης η κατηγορία των μισθωτών υπηρετών που είχαν ανώτερη κοινωνική
θέση από τους δούλους . Σ’ αυτούς περιλαμβανόταν η ειδική τάξη των
ξένων υπηρετών που μερικές φορές γίνονταν δεκτοί, αν και όχι με πλήρη
δικαιώματα, στις εβραϊκές φυλές.
2000 π. Χ. -Ο Μακρύς Αγώνας Κατά της δουλείας. ΣΚΟΠΙΑ.Τη δεύτερη
χιλιετία Π.Κ.Χ., η Αίγυπτος υποδούλωσε ένα ολόκληρο έθνος πιθανώς
αρκετών εκατομμυρίων ανθρώπων. (Έξοδος 1:13, 14· 12:37) Όταν η
Ελλάδα κυριαρχούσε στη Μεσόγειο, πολλές οικογένειες Ελλήνων είχαν
τουλάχιστον έναν δούλο—όπως ακριβώς μια συνηθισμένη οικογένεια σε
μερικές χώρες σήμερα μπορεί να έχει αυτοκίνητο. Ο φιλόσοφος
Αριστοτέλης δικαιολογούσε αυτή τη συνήθεια λέγοντας ότι η
ανθρωπότητα είναι χωρισμένη σε δύο τάξεις, στους κυρίους και στους
δούλους , και ότι οι πρώτοι έχουν το φυσικό δικαίωμα να κυβερνούν ενώ
οι δεύτεροι γεννήθηκαν απλώς για να υπακούν.
2000 π.Χ. -Δουλεία και δουλοκτητική κοινωνία 1. Το δουλοκτητικό
σύστημα (σελ. 47-48) – Αρχαιότητα Αρχές Κοινωνικών Επιστημών Β’
τάξη-Ανθρωπιστικές Σπουδές Κριπαροπούλου Αντιγόνη 4. Ανατολικές
αυτοκρατορίες (Μεσοποταμία-Αίγυπτος) O Γη, εργαλεία, δούλοι ανήκουν
στο κράτος ή σε ιδιώτες. Κύρια πηγή δούλων είναι οι πόλεμοι
(αιχμαλωσία). O Στην Αίγυπτο χρησιμοποιήθηκαν χιλιάδες σκλάβοι στα
λατομεία, τα μεταλλεία, τα βασιλικά κτήματα αλλά και για την κατασκευή
των πυραμίδων όπου οι περισσότεροι έχασαν τη ζωή τους από την
8
 9

κακομεταχείριση. O Ένα από τα καθήκοντα όσων σκλάβων υπηρετούσαν

τον Φαραώ, ήταν να αλείφονται με μέλι. Έτσι οι μύγες κόλλαγαν πάνω
τους και δεν ενοχλούσαν τον Φαραώ. O Σε κάποιες περιόδους, όταν ο
αφέντης που υπηρετούσαν έφευγε από τη ζωή, τελείωνε και η ζωή των
δούλων και μάλιστα με τον πιο αργό και βασανιστικό θάνατο. Τους
έθαβαν ζωντανούς, μαζί με τα κατοικίδια και τις παλλακίδες τους.
2000 π. Χ. -Ο Ιωσήφ του Ιακώβ είναι πατριάρχης του Ισραήλ. Ήταν γιος
του Ιακώβ και της Ραχήλ και αδερφός του Βενιαμίν. Τα ετεροθαλή του
αδέρφια, εκτός από τον Ρουβήν, τον πούλησαν για σκλάβο στους
εμπόρους, επειδή τον φθονούσαν. Η γυναίκα του Πετεφρή Πουλήθηκε
στον Πετεφρή, που τον εμπιστέυθηκε για όλες της δουλειές. Η γυναίκα
όμως του Πετεφρή ήθελε να κοιμηθεί μαζί της στο κρεβάτι, όμως αυτός
δεν δέχτηκε. Η γυναίκα του Πετεφρή τότε τον συκοφάντησε πως μπήκε
παράνομα στο δωμάτιό της. Ο Πετεφρής τον έβαλε στην φυλακή.
Ονειροκρίτης. Όταν όμως εξήγησε ένα όνειρο του Φαραώ, ο Φαραώ τον
έκανε βοηθό του. Τα αδέρφια του Ιωσήφ. Τα αδέρφια του Ιωσήφ ήρθαν
για να βρουν σιτάρι στην Αίγυπτο, όλοι εκτός από τον Βενιαμίν. Ο Ιωσήφ
τους έδωσε και διέταξε να φέρουν και τον Βενιαμίν. Έβαλε στην σάκα του
Βενιαμίν ένα ασημένιο ποτήρι του και έβαλε τον υπηρέτη του να τον
κατηγορήσει. Τότε ο Ιωσήφ τους είπε πως είναι ο αδερφός τους. Σύμφωνα
με τους υπολογισμούς των χρονολογιών της Παλαιάς Διαθήκης ο Ιωσήφ θα πρέπει να
έζησε περίπου το 1916-1806 π.Χ.

1800. π.Χ-Slaves in Babylon: 18th century BC Information about slaves

in early societies relates mainly to their legal status, which is essentially
that of an object - part of the owner's valuable property. The Code of
Hammurabi, from Babylon in the 18th century BC, gives chilling details
of the different Rewards and penalties for surgeons operating on free men
or slaves. But it also reveals that the system is not one of unmitigated
brutality. Surprisingly, Babylonian slaves are themselves allowed to own
property. http://www.historyworld.net
1795 π. Χ. -Δουλεία και δουλοκτητική κοινωνία Γράφτηκε από τον/την
Γιάννης Κορναράκης του Μάνθου 21 Μαΐου 2010 Αξίζει όμως να
ανατρέξομε στον Εβραϊκό νόμο που όταν ένας κύριος χτυπούσε τον δούλο
του μέχρι θανάτου, ο κύριος δεν ετιμωρείτο γιατί ο Δούλος ήταν περιουσία
του. (Ε ξ. 21: 20 -21) Οι νόμοι Χαμουραμπί του βασιλιά της Βαβυλώνας
1795-1750 π.Χ.) όριζαν ποινή του θανάτου, για όποιον προσέφερε
προστασία στο δραπέτη δούλο. Ο Κωνσταντίνος ο αυτοκράτορας,
υποστήριζε τον θεσμό της πώλησης των βρεφών για να εξοικονομηθεί ο
αριθμός των δούλων. Οι Χριστιανοί πίστευαν, ότι στη βασιλεία του

9
 10

Κυρίου δεν υπήρχαν δούλοι και ελεύθεροι, αλλά από την άλλη μεριά
συμβούλευαν τους αφέντες να συμπεριφέρονται καλά στους δούλους και
οι δούλοι να σέβονται και να υπακούουν στους αφέντες τους.Ο αριθμός
των δούλων στη ρωμαϊκή εποχή είχε αυξηθεί σημαντικά. Στη Ρώμη οι
δούλοι που κουβαλήθηκαν έφταναν τις 250.000. Ο ιστοικός Φλάβιος
Ιώσηπος ανεβάζει τον συνολικό αριθμό των δούλων στη Ρώμη
σε 1.000.000, άλλοι μεταγενέστεροι σε 2.000.000 (K.J.Beloch) και
4000.000… (F. Tenney).
1780 π. Χ. -Στη Βίβλο γίνονται πολλές αναφορές στη δουλείας, όπως και
στη μαζική δουλείας, δηλαδή την αιχμαλωσία των Εβραίων στην Αίγυπτο.
Στον Κώδικα του Χαμουραμπί που συντάχθηκε στη Μεσοποταμία το 1780
π.Χ. υπήρχαν πάνω από 30 νομικά άρθρα που ρύθμιζαν τα θέματα της
δουλείας, όπως π.χ. το πρόστιμο που κατέβαλε όποιος ελεύθερος πολίτης
σκότωνε το δούλο ή τη δούλα κάποιου άλλου, τι πλήρωνε αν η δούλα ήταν
έγκυος, την τιμωρία όποιου έδινε άσυλο σε δραπέτη δούλο, την τιμωρία
του δούλου που αμφισβητούσε τον αφέντη του κλπ.
1780 π. Χ. -Στον Κώδικα του Χαμουραμπί που συντάχθηκε στη
Μεσοποταμία το 1780 π.Χ. υπήρχαν πάνω από 30 νομικά άρθρα[6] που
ρύθμιζαν τα θέματα της δουλείας, όπως π.χ. το πρόστιμο που κατέβαλε
όποιος ελεύθερος πολίτης σκότωνε το δούλο ή τη δούλα κάποιου άλλου,
τι πλήρωνε αν η δούλα ήταν έγκυος, την τιμωρία όποιου έδινε άσυλο σε
δραπέτη δούλο, την τιμωρία του δούλου που αμφισβητούσε τον αφέντη
του κλπ.
1700 π. Χ. -Αφορά τις σχέσεις κυρίων και δούλων Απόσπασμα νομικού
κώδικα 3700 ετών ανακάλυψαν αρχαιολόγοι στο Ισραήλ Ισραηλινοί
αρχαιολόγοι ανακοίνωσαν σήμερα την ανακάλυψη για πρώτη φορά εκτός
της Μεσοποταμίας, ενός θραύσματος από ένα νομικό κώδικα, που
συντάχθηκε πριν από περίπου 3.700 χρόνια, παρόμοιο με τον κώδικα του
Χαμουραμπί. ΤΟ ΒΗΜΑ.
1450 π. Χ. -Δούλος – δουλείας – Δουλεμπόριο. 29/03/2016 Γράφει ο
Ιωάννης Κουρουτάκης. Στα λιμάνια της Αφρικής, αλλά και στην
πολιτισμένη Ευρώπη, το δουλεμπόριο που αποτελεί την μεγαλύτερη
ντροπή της Ανθρωπότητας συνεχίζεται και θα συνεχίζεται.
Αποκρυπτογραφήσεις από την Μινωική γραφή απεκάλυψαν την ύπαρξη
δούλων το 1450-1200 π.Χ. Από την εποχή του Ομήρου προκύπτει ότι α)
κατά τα Ομηρικά έτη υπήρχαν δούλοι. Μόνο που ο αριθμός των δούλων
την εποχή εκείνη ήταν περιορισμένος και β) το εμπόριο των δούλων δεν
ήταν ατιμωτικό επάγγελμα όπως είναι σήμερα... Δουλεμπόριο ονομάζεται το

10
 11

εμπόριο των δούλων. Οι δούλοι έχουν στερηθεί κάθε προσωπική τους ελευθερία καθώς
και κάθε δικαίωμα τους σαν άνθρωποι ενώ ταυτόχρονα γίνονται αντικείμενο
αγοραπωλησίας. Δημιουργήθηκε παράλληλα με την εμφάνιση της δουλείας και είναι μια
από τις παλαιότερες μορφές εμπορίου.

1303 π. Χ. -ΑΙΓΥΠΤΟΣ, ΑΙΓΥΠΤΙΟΙ. Η δουλείας του Ισραήλ. Εφόσον

η Αγία Γραφή δεν κατονομάζει τον Φαραώ που άρχισε να καταδυναστεύει
τους Ισραηλίτες (Εξ 1:8-22) ούτε τον Φαραώ ενώπιον του οποίου
εμφανίστηκαν ο Μωυσής και ο Ααρών και στη διάρκεια της βασιλείας του
οποίου έλαβε χώρα η Έξοδος (Εξ 2:23· 5:1), και εφόσον αυτά τα γεγονότα
είτε παραλείφθηκαν εκούσια από τα αιγυπτιακά αρχεία είτε τα αρχεία
καταστράφηκαν, δεν είναι δυνατόν να συνδέσουμε αυτά τα γεγονότα με
κάποια συγκεκριμένη δυναστεία ούτε με τη βασιλεία οποιουδήποτε
Φαραώ γνωστού από την ιστορία. Συχνά υποστηρίζεται ότι ο Φαραώ της
καταδυνάστευσης ήταν ο Ραμσής (Ραμεσσής) Β΄ (της «Δέκατης Ένατης
Δυναστείας»), επειδή αναφέρεται ότι οι πόλεις Πιθώμ και Ρααμσής
οικοδομήθηκαν από Ισραηλίτες εργάτες. (Εξ 1:11) Θεωρείται ότι αυτές οι
πόλεις οικοδομήθηκαν κατά τη βασιλεία του Ραμσή Β΄. Στο έργο Η
Αρχαιολογία και η Παλαιά Διαθήκη (σ. 149) ο Μέριλ Άνγκερ κάνει το εξής
σχόλιο: «Αλλά αν λάβουμε υπόψη την περιβόητη συνήθεια του Ρααμσή Β΄
να αποδίδει στον εαυτό του τα επιτεύγματα των προκατόχων του, τότε
είναι απολύτως βέβαιο ότι εκείνος απλώς ανοικοδόμησε ή επέκτεινε αυτά
τα μέρη». Ραμψής Β. ΄ (1303 π.Χ. - 1213 π.Χ.).

1086-Ο Μακρύς Αγώνας Κατά της δουλείας. ΣΚΟΠΙΑ.Οι Ρωμαίοι

προώθησαν τη δουλείας ακόμη περισσότερο από τους Έλληνες. Στις
ημέρες του αποστόλου Παύλου, ίσως ο μισός πληθυσμός της Ρώμης—
προφανώς εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι—ήταν δούλοι. Φαίνεται δε
ότι η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία έπρεπε να βρίσκει μισό εκατομμύριο
δούλους κάθε χρόνο για να χτίζουν μνημεία, να δουλεύουν στα ορυχεία,
να καλλιεργούν τους αγρούς και να επανδρώνουν τις τεράστιες επαύλεις
των πλουσίων.* Οι αιχμάλωτοι πολέμου χρησιμοποιούνταν συνήθως ως
δούλοι, και έτσι η ακόρεστη ανάγκη της Ρώμης για περισσότερους
δούλους θα πρέπει να αποτελούσε ισχυρό κίνητρο για τους συνεχείς
πολέμους της αυτοκρατορίας.Αν και η δουλείας μειώθηκε κάπως μετά
την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, εξακολούθησε να υπάρχει.
Σύμφωνα με το Μέγα Κτηματολόγιο (1086 Κ.Χ.), οι δούλοι αποτελούσαν
το 10 τοις εκατό του εργατικού δυναμικού της μεσαιωνικής Αγγλίας.
Εξακολουθούσαν δε να αποκτώνται μέσω των κατακτήσεων. Η λέξη

11
 12

σκλάβος, συνώνυμη του όρου «Δούλος», προέρχεται από τη λέξη

Σλάβος, εφόσον οι σλαβικοί λαοί αποτελούσαν μεγάλο μέρος του
πληθυσμού των δούλων στην Ευρώπη στις αρχές του Μεσαίωνα.
1033 π. Χ. -1033/1077 π.Χ .
Abrahami Trommii Concordantiae Graecae versionis vulgo dictae LXX
…Abraham Trommius, Bernard de Montfaucon – 1718 - 1.17. έπεσαν από
του λαού εκ των δούλων δαβίδ 21.καιγε ο Δούλος σου ουρίας, απέθανε,
12.18 και έφοβήθησαν οι δούλοι δαβίδ 13.24. ιδού δηκεί ουσε το δούλω
σου και οι παίδες αυτού, μετά του δούλου σου 25, κατά τον λόγον τον
δούλου ...

8ος π. Χ. Ιστορία του ελληνικού έθνους -Τόμος α΄Κωνσταντίνος

Παπαρρηγόπουλος - 2014 - Αι δέ γαίαι τών ιδιοκτητών έκαλλιεργούντο ώς
επί το πλείστον ύπό δούλων, και τά ποίμνια ύπό δούλων έφυλάττοντο,
ένίοτε όμως και υπό πενήτων ελευθέρων, τών καλουμένων θητών, επί
μισθώ. Οι δούλοι ώνομάζοντο ομώες, ορηστήρες, ... Homer – 1824. Ες δ' ήλθον
ορηστήρες Αχαιών. Οι μεν έπειτα Εύ και επισταμένως κέασαν ξύλα ται δε γυναίκες Ηλθον
από κρήνης.

8ος π. Χ. -Λόγιος Ερμής. Γράφει ο Κούρκουλος. δουλείας στην αρχαία

Ελλάδα. Κύρια πηγή μας για την δουλείας στους αποκαλούμενους
σκοτεινούς αιώνες είναι η ποίηση του Ομήρου και του Ησίοδου, που
αποκαλύπτει σύνθετες σχέσης εξάρτησης ανάμεσα σε ελεύθερους και
δούλους . Μεταγενέστερες αναφορές του Αριστοτέλη, του Πλούταρχου,
του Αισχίνη, του Διόδωρου κ.ά. είναι αρκετές για να μας βοηθήσουν να
σχηματίσουμε μια εικόνα του θέματος σε ό,τι αφορά στην αρχαιοελληνική
κοινωνία. Ορισμένοι δούλοι είναι αιχμάλωτοι πολέμου, υποταγμένοι
πλήρως στη θέληση ατόμων που κερδίζουν από το μόχθο τους. Άλλοι ζουν
σχεδόν κάτω από τις ίδιες συνθήκες με τον κύριό τους, μέσα στα όρια του
οίκου. Άλλοι είναι δημόσιοι δούλοι, άλλοι εργάζονται στα ορυχεία, ενώ
από τον Δημοσθένη έχουμε αναφορά για τη σωματική τιμωρία τους.
8ος π. Χ. -Δούλος – δουλείας – Δουλεμπόριο. 29/03/2016 Γράφει ο
Ιωάννης Κουρουτάκης. Οι σχέσεις δε κυρίων και δούλων ήταν φιλικές και
περισσότερο ανθρώπινες απ’ ότι στους επόμενους αιώνες που η δουλείας
θα φτάσει σε «βιομηχανική ανάπτυξη». Τότε θα γεννηθεί η νοοτροπία της
μεγαλύτερης δυνατής εκμετάλλευσης και θα έχουμε ένα καθεστώς βίας
και συμφερόντων ανόμων. Η δουλείας άλλαξε μορφή κατά τον 8ο και 7ο
αιώνα, οπότε άρχισε και η εξάπλωσή της και συνεχίστηκε χωρίς διακοπή
ως την πιο λαμπρή περίοδο της αρχαίας Ελλάδας: στην περίοδο του
«Χρυσού αιώνα» των Αθηνών.

12
 13

8ος π. Χ. -Όμηρος Οδύσσεια. (8 B.C.) Book 22 line 423 πεντήκοντά τοί

εἰσιν ἐνὶ μεγάροισι γυναῖκες ομῳαί, τὰς μέν τ’ ἔργα διδάξαμεν ἐργάζεσθαι,
εἴριά τε ξαίνειν καὶ δουλοσύνην ἀνέχεσθαι· τάων δώδεκα πᾶσαι ἀναιδείης
ἐπέβησαν, οὔτ’ ἐμὲ τίουσαι οὔτ’ αὐτὴν Πηνελόπειαν.

8ος -HOMERUS Epic. Ilias (8 B.C.) Book 7 line 475. ἄλλοι μὲν χαλκῶι,
ἄλλοι δ’ αἴθωνι σιδήρωι,
ἄλλοι δὲ ῥινοῖς, ἄλλοι δ’ αὐτῆισι βόεσσιν,
ἄλλοι δ’ ἀνδραπόδεσσι· τίθεντο δὲ δαῖτα θάλειαν. (475)
παννύχιοι μὲν ἔπειτα κάρη κομόωντες Ἀχαιοί
δαίνυντο, Τρῶες δὲ κατὰ πτόλιν ἠδ’ ἐπίκουροι·

8ος π. Χ. -Η δουλείας στο αρχαίο μεταλλευτικό Λαύριο!Δρ. Πέτρος

Τζεφέρης Διδάκτωρ ΕΜΠ και συγγραφέας. Γεν. Δ/ντης Ορυκτών Πρώτων
Υλών Υπ. Περιβάλλοντος και Ενέργειας Ο όρος “ανδράποδα”, που
κυριολεκτικά σημαίνει «αυτός που έχει πόδια ανθρώπου», σε
αντιδιαστολή με τη λέξη «τετράποδον», η οποία χρησιμοποιείται μέχρι τις
ημέρες μας. Ο όρος χρησιμοποιήθηκε από τον Όμηρο στον πληθυντικό
και αφορούσε τους δούλους στη βιομηχανία-βιοτεχνία και στα
μεταλλεία. Όπως είναι γνωστό η κοινωνία της αρχαίας εποχής ήταν
δουλοκτητική για λόγους ιστορικο-κοινωνικής εξέλιξης και θα πρέπει η
οποιαδήποτε κριτική μας να εντάσσεται στο πλαίσιο αυτό. Δεν πρέπει δηλ.
Να κρίνει κανείς με την σημερινή νοοτροπία, η οποία άλλωστε έχει σε
μεγάλο βαθμό επηρεαστεί από την χριστιανική θρησκεία.
8ος π. Χ. -Γυναίκα, δουλείας και ελευθερία στην ελληνική αρχαιότητα.
Κώστας Μαντάς Δρ Αρχαίας Ιστορίας Πανεπιστήμιο Bristol. Τχ. 112
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ.Ανταγωνισμός μεταξύ νόμιμης συζύγου
και δούλης-παλλακίδας Από την ομηρική εποχή ο σεξουαλικός
ανταγωνισμός μεταξύ της νόμιμης συζύγου και της δούλης-παλλακίδας
ήταν έντονος, ιδιαίτερα αν η σύζυγος ήταν στείρα ή είχε γεννήσει μόνο
κόρες: αν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τα ομηρικά έπη ως ιστορικές
πηγές, τότε θα συμπεράνουμε ότι τα νόθα παιδιά που ήταν οι καρποί των
ενώσεων του κυρίου και κάποιας δούλης είχαν μια στοιχειώδη κοινωνική
αναγνώριση και ίσως κάποια δικαιώματα στην πατρική περιουσία.
Τουλάχιστον σε αυτά τα συμπεράσματα καταλήγει κανείς, αν αναλογιστεί
ότι στην Οδύσσεια ο Τηλέμαχος, όταν επισκέπτεται το παλάτι του
Μενελάου και της Ελένης στη Σπάρτη, παρευρίσκεται σε διπλές γαμήλιες
τελετές: της νόμιμης θυγατέρας του ζεύγους Ερμιόνης αλλά και του νόθου
γιου που ο Μενέλαος είχε αποκτήσει από τη σχέση του με μια δούλη.Στην
Ιλιάδα, η ιέρεια της Αθηνάς, η Θεανώ, αποτελεί σπάνιο παράδειγμα
13
 14

ανεκτικής συζύγου: έφθασε στο σημείο να θηλάζει η ίδια τον νόθο γιο του
άνδρα της, του Αντήνορα, για να τον ευχαριστήσει.
8ος π. Χ. -Ποιά η αλήθεια για τους δούλους στην αρχαία Ελλάδα. 9
Μαρτίου 2014. Γι’ αυτό και ο ιστορικός Κορδάτος παραδέχεται: «Οι
δούλοι δεν είναι σκλάβοι με την πραγματική σημασία τής λέξης. Είναι
παραγιοί και ψυχογιοί του αρχηγού της οικογενείας. Το ίδιο και οι
σκλάβες, είναι ψυχοκόρες και παραδουλεύτρες, γιατί δεν έχουν ακόμα
ωριμάσει οι αντικειμενικοί όροι, ώστε από την εργασία τους να βγαίνει
χρήσιμη υπεραξία. Η εργασία γίνεται από κοινού από όλα τα μέλη του
γένους. Ακόμα και οι βασιλείς και οι άνακτες δουλεύουν. Ο Οδυσσεύς
φτιάνει μόνος του το κρεβάτι του. Ο Τηλέμαχος καταπιάνεται με δουλειές
του χεριού. Η Ναυσικά πλένει τα ρούχα της μαζί με τις δούλες στο ποτάμι.
Το ίδιο γίνεται και στα αμπέλια και στα χωράφια. Κι εκεί πηγαίνουν όλοι
μαζί και δουλεύουν. Δεν υπάρχουν αφέντες και εργάτες…».
8ος -Λυκόφρων. Δημάδης και ο της τυμπανιστρίας Αισχίνης, Σίμων τε ό
σκυτεύς και ο λαχανεύς Ευριπίδης, έτι δ’ ο Σκύθης Ανάχαρσις και άμφω
τώ δούλω Αίσωπος και Επίκτητος και ο Σύρος 35 όήτωρ ό Λουκιανός, ο
λιθοξόος τε και ήμίδουλος, και οι λοιποί, (2) συνηκμακέναι δ’ αυτόν οι μεν
Ομήρω φασίν, οί δε και Ομήρου προγενέστερον είναι διισχυρίζονται, και
οι μεν προγενέστερον είναι τούτον Ομήρου διισχυριζόμενοι εν αρχαίς
είναι φασι της Αρχίππου αρχής...
8ος π. Χ. -Γυναίκα, δουλείας και ελευθερία στην ελληνική αρχαιότητα.
Κώστας Μαντάς Δρ Αρχαίας Ιστορίας Πανεπιστήμιο Bristol. Τχ. 112
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ.Τα κοινωνικά συστήματα της αρχαιότητας
είχαν ενσωματώσει το θεσμό της δουλείας στις δομές τους. Γνωρίζουμε
από πληθώρα πηγών ότι, ενώ οι ενήλικοι άνδρες συνήθως θανατώνονταν
είτε στο πεδίο της μάχης είτε κατά την κατάληψη κάποιας πόλης, οι
γυναίκες και τα παιδιά αιχμαλωτίζονταν και πωλούνταν ως δούλοι (ήδη
από την ομηρική εποχή). Ποια ήταν όμως η σχέση ανάμεσα στους
δούλους , άνδρες και γυναίκες, και στις γυναίκες της δουλοκτητικής
τάξης;
8ος π. Χ. -Δούλοι και δουλείας στην αρχαιότητα. Η προέλευση του θεσμού
της δουλείας. Η δουλείας την Ομηρική εποχή. Κωνσταντίνος Μαντάς.
CORPUS.
8ος -2nd Cycle of the Information Fluency Workshop. ΟΙ ΨΗΦΙΑΚΕΣ
ΠΗΓΕΣ ΓΝΩΣΗΣ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥΣ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ
ΦΙΛΟΛΟΓΟΥ. Δούλοι και πόλεμος. 18/03/2016 Το εργαστήριο Matina Goga

14
 15

Στάδια της έρευνας:Ψηφίδες για την ελληνική γλώσσα : Ανθολογία

Επιγραφών: 8ος αι. π.Χ. – 6ος αι. μ.Χ., Όψεις του δημόσιου και ιδιωτικού
βίου των αρχαίων Ελλήνων, του Άγγελου Π. Ματθαίου, όπου εντοπίσαμε
πως ο κύριος που κατείχε δούλους μπορούσε να απελευθερώσει έναν ή
περισσότερους. Ο δούλος που ελευθερωνόταν ονομαζόταν ἀπελεύθερος
ή ἐξελεύθερος. Αποκτούσε βεβαίως την ελευθερία του, αλλά όχι και
πολιτικά δικαιώματα. Στις απελευθερωτικές επιγραφές αναγράφεται η
πράξη της απελευθέρωσης, της δήλωσης δηλαδή του κυρίου ότι
ελευθερώνει εν ζωή ή της επιθυμίας του να ελευθερωθεί μετά τον θάνατό
του ο δείνα δούλος ή δούλοι.
8ος π. Χ. -Δεν εκπλήττει επομένως η εμφάνιση της πεποίθησης σε αρχαίες
κοινωνίες που βασίζονταν στη συμβολή και υποστήριξη δούλων ότι ο
Δούλος θεωρείται ανόητος, χαζός, δειλός και αναξιόπιστος. Αυτή η άποψη
κυκλοφορεί καθ’όλη την διάρκεια της αρχαιότητας ήδη από τον Όμηρο.
Σύμφωνα με τον ποιητή (Οδύσσεια ΙΒ’, σς. 322-3) ‘ήμισυ γαρ τε νόου
απαμείρεται ευρύοπα Ζεύς/ανδρών, ούς αν δη κατά δούλιον ήμαρ έλησι’.
Αυτή η αντίληψη της συμπεριοφάς των δούλων προβάλλεται – πολύ
κωμικά και διασκεδαστικά, πρέπει να ομολογήσει κανείς – από τον
Αριστοφάνη, ο οποίος φυσικά ξέρει πολύ καλά τον τρόπο με τον οποίον
μπορεί να προκαλέσει γέλοια από τα μέλη του ακροατηρίου του στο
θεάτρο Διονύσου...
8ος π. Χ. -Κασσάνδρα. Η μετα-γνώση της πρό-βλεψης!Της Νίκης
Κατσαούνη «ΜΙΑ ΕΠΕΙΓΟΥΣΑ ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΕΞΕΤΑΣΗΣ ΤΟΥ
ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ ΜΕ ΣΚΟΠΟ ΝΑ ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΤΕΙ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ».«Η
ΚΑΣΣΑΝΔΡΑ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΗ ΠΟΥ ΛΕΕΙ ΟΧΙ. ΜΟΥ ΛΕΤΕ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ
ΓΥΝΑΙΚΑ ΔΥΝΑΤΗ. ΔΕΝ ΤΟ ΠΙΣΤΕΥΩ. ΕΙΝΑΙ Η ΦΩΝΗ ΤΟΥ
ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΟΝΤΟΣ ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ, ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ.
ΟΣΟ ΠΑΕΙ ΑΥΤΗ Η ΦΩΝΗ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΙ ΠΙΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΣΤΗΝ
ΕΠΟΧΗ ΜΑΣ, ΠΟΥ Η ΚΟΙΝΗ ΣΚΕΨΗ ΚΑΝΕΙ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΝΑ
ΑΣΦΥΚΤΙΑ», FANNY ARDANT 2015.Ο Όμηρος και ο Τρωϊκός
πόλεμος είναι μια περιπέτεια του Κόσμου, με εικόνες λεκτικές, μουσικές,
τόσο δυνατές που καταγράφονταν στην μνήμη και αποτελούσαν τροφή για
σκέψη, κι όχι μόνον προς τέρψιν. Γι’ αυτό ο Όμηρος ήταν παιδεία που
διδάσκονταν μα και ευχαρίστηση, όπως και το Αρχαίο Δράμα έγινε
αργότερα ψυχαγωγία που ακόμα και οι λιγότερο ευνοημένες τάξεις, οι
γυναίκες και οι δούλοι επιτρεπόταν να παρακολουθούν για το Κοινό Καλό.
8ος π. Χ. -Gregory Zorzos – 2009. Περιγράφονται οι δούλοι στην Ινδία,
Ασσυρία, Αίγυπτο, Περσία, τα «περί δούλων» ... των Λεξικών του Σούδα,

15
 16

Ησύχιου, Αρποκρατίωνος, Στεφάνου Βυζάντιου κ.λπ.Περί δούλων

Διαλεγόμενοι. Αναλύοντας τα θέματα περί αξίας αυτόχθονος.,
διαλεγόμενοι πελασγικά περί δούλων λίθος πώλησης οι δούλοι στον
Όμηρο ...
8ος π. Χ. -Δοῦλος, ὁ, I. Κυρίως, δέσμιος ή Σκλάβος εκ γενετής, αντίθ. Προς
το κάνω κάποιον δούλο, που πριν ήταν ελεύθερος (ἀνδράποδον), σε
Θουκ.· έπειτα, γενικά, Σκλάβος, υπηρέτης, σε Ηρόδ.· ο Όμηρ. Έχει μόνο
το θηλ. Δούλη, ἡ, θεράπαινα, υπηρέτρια· χρημάτων δ., υπηρέτης,
Σκλάβος του χρήματος, σε Ευρ. II. Ως επίθ., δοῦλος, -η, -ον, δουλικός,
υπηρετικός, υποτελής, υπόδουλος, σε Σοφ. Κ.λπ. III. Τὸ δοῦλον = οἱ
δοῦλοι, σε Ευρ.· επίσης, δουλείας, στον ίδ. (αμφίβ. Προέλ.).
8ος π. Χ. -Ιστορία του ελληνικού έθνους – Τόμος α΄Κωνσταντίνος
Παπαρρηγόπουλος – 2014 - Οι δούλοι ώνομάζοντο δμώες, δρηστήρες,
άνδράποδα, άμφίπολοι ήσαν δέ ή αιχμάλωτοι ή άγοραστοί και
έχρησίμευονή εις την οικιακήν ... Η δέ τοιαύτη, κατά τούς χρόνους
τούτους, σχέσις μεταξύ τών κυρίων και τών δούλων εξηγείται ευκόλως.
8ος π. Χ. -Ελάχιστοι συγγραφείς της αρχαιότητας καταφέρονται κατά της
δουλείας. Για τον Όμηρο και τους προκλασικούς συγγραφείς, η δουλείας
ήταν αναπόφευκτη συνέπεια του πολέμου.

8ος π. Χ. -H πόλη της Κορίνθου υπάρχει εδώ και 4.000 χρόνια. Αρχικά
ήταν ένας μικρός οικισμός κοντά στον Ακροκόρινθο που λεγόταν Εφύρα
από το όνομα της πρώτης του Βασίλισσας, κόρης του Ωκεανού...όχι με την
αποκλειστική εργασία των δούλων, οι οποίοι στα άλλα αρχαία
πολιτεύματα ήταν η μόνη πηγή εργασίας. Ακριβώς: Για τους Κορίνθιους
η προσωπική εργασία θεωρούνταν προτέρημα και όχι δείγμα
κατωτερότητας. Η αντίληψη αυτή μάλιστα οδήγησε τον Περίανδρο, τον
κορυφαίο Κορίνθιο Ηγέτη, να απαγορεύσει την αγοραπωλησία δούλων
στην επικράτεια της Κορίνθου...Η Κόρινθος, από τον 9ο-8ο αιώνα πΧ,
γίνεται η μεγαλύτερη πόλη της Αρχαίας Ελλάδας. Αποικίζει εντατικά μία
τεράστια περιοχή που ξεκινάει από την Στερεά Ελλάδα (η Φωκίδα μάλιστα
οφείλει τ΄ όνομά της στον Κορίνθιο αποικιστή Φώκο) και καταλήγει στην
Σικελία. Η Λευκάδα, η Κέρκυρα, η Αμβρακία (σημερινή Άρτα), η
Απολλωνία, η Επίδαμνος (σημερινό Δυρράχιο), οι Συρακούσες θα
ιδρυθούν από τους Βακχιάδες, τον Αρχία, τον Κύψελο, τον Περίανδρο.
Βόρεια, θα ιδρύσει την Ποτίδαια, θα συμμετέχει στην ίδρυση του
Βυζαντίου (σημερινή Κωνσταντινούπολη). Ο ΔΗΜΑΡΧΟΣ.
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ.

16
 17

8ος π. Χ. -Είναι δύσκολο να εκτιμηθεί αν η εμπορία δούλων ξεκίνησε κατά

την αρχαϊκή περίοδο. Στο έργο του «Ἔργα καὶ Ἡμέραι» (8ος αιώνας π.Χ.)
ο Ησίοδος δηλώνει πως κατέχει πολυάριθμους δούλους , αν και η
κοινωνική τους θέση παραμένει άγνωστη
8ος -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ
ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι. Finley.
«ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ» I. Η
ελληνική γλώσσα διέθετε μια εκπληκτική ποικιλία όρων για τους δούλους
, που, από όσο ξέρω, δεν έχει πουθενά ανάλογο της. Στα πρωιμότερα
κείμενα (Όμηρος και Ησίοδος) δύο ήταν κυρίως οι λέξεις που
χρησιμοποιούνταν, δμώς και δοῦλος (κι οι δυο αβέβαιης ετυμολογίας κι
αδιόρατης σημασιολογικής διάκρισης μεταξύ τους). Η πρώτη εξέλιπε
γρήγορα κι επιβίωσε μόνο στην ποίηση, ενώ η λέξη δοῦλος παρέμεινε η
βασική, θα ’λεγα, σ’ όλη την ελληνική ιστορία· από τη δική της δε ρίζα
δημιουργήθηκε και η λέξη δουλείας. Στον Όμηρο όμως απαντά, σε
ενδεχομένως εμβόλιμο χωρίο (Ιλιάδα Η, 475), και η λέξη (στον
πληθυντικό) ἀνδράποδα, που η σύνθεσή της έγινε κατά το τετράποδα και
που, με τον καιρό απέκτησε ευρύτατη χρήση. Οι λέξεις αυτές αφορούσαν
αυστηρά τις περιπτώσεις των δούλων, εκτός από τυχόν μεταφορική
χρήση, όπως στη φράση «οι Αθηναίοι ἐδούλωσαν (ή ἠνδραπόδησαν) τους
συμμάχους». Αλλά υπάρχει ακόμη μια ομάδα λέξεων που
χρησιμοποιούνταν, ανάλογα με τα συμφραζόμενα για δούλους και
ελεύθερους. Οι τρεις έχουν προέλευση τη ρίζα της λέξης οἶκος – οἰκεύς,
οἰκέτης και οἰκιάτας – , αλλά η χρήση τους ποικίλλει και το νόημά τους
εμφανίζεται περίπλοκο. Για παράδειγμα, αυτές οι λέξεις που παράγονται
από το οἶκος, κάποτε σημαίνουν απλά «υπηρέτης» ή «Δούλος»
γενικότερα και, σπανιότερα, αποδίδουν λεπτότερες διακρίσεις όπως: ο
γεννημένος στον οἶκο Δούλος (κατ’ αντιδιαστολή προς τον αγορασμένο)
ή ο ιδιόκτητος Δούλος (κατ’ αντιδιαστολή προς το «βασιλικό δούλο» των
ελληνιστικών χρόνων).

8ος π. Χ. -ΗΣΙΟΔΟΣ. Ἔργα καὶ Ἡμέραι ἐλπὶς δ᾽ οὐκ ἀγαθὴ κεχρημένον

ἄνδρα κομίζειν,
ἥμενον ἐν λέσχῃ, τῷ μὴ βίος ἄρκιος εἴη.
δείκνυε δὲ δμώεσσι θέρευς ἔτι μέσσου ἐόντος·«οὐκ αἰεὶ θέρος ἐσσεῖται,
ποιεῖσθε καλιάς.»Μῆνα δὲ Ληναιῶνα, κάκ᾽ ἤματα, βουδόρα πάντα, τοῦτον
ἀλεύασθαι καὶ πηγάδας... Δε φτάνει η ελπίδα το στερημένο άντρα να τον
θρέψει, σαν κάθεται στη συντροφιά και αρκετό δεν είν᾽ το βιος του.
Συμβούλευε τους δούλους σου όταν στη μέση του το θέρος είναι ακόμα:
«δε θα ᾽ναι για πάντα καλοκαίρι. Φτιάξτε καλύβες».

17
 18

Το Ληναιώνα μήνα —μέρες κακές, που γδέρνουν όλες τους ακόμη και τα
βόδια—
να τον φυλάγεσαι, καθώς και τα νερά τα παγωμένα που εμφανίζονται πάνω
στη γη σκληρά σαν ο βοριάς φυσήξει.

8ος π. Χ. -Δούλος – δουλείας – Δουλεμπόριο. 29/03/2016 Γράφει ο

Ιωάννης Κουρουτάκης. Όπως και στην εποχή του Ομήρου, η πρώτη πηγή
των δούλων εξακολουθούσε να είναι ο πόλεμος. Οι νικημένοι όταν τους
χαριζόταν η ζωή και οι συγγενείς τους δεν είχαν να πληρώσουν τα ανάλογα
λύτρα για την ελευθερία τους γίνονταν δούλοι των νικητών. Όταν μια πόλη
κυριευόταν, όσοι κάτοικοι παρέμεναν ζωντανοί γίνονταν δούλοι. Ένα
πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρει ο Θουκυδίδης. Το λάθος των
κατοίκων της μικρής νήσου Μήλου ήταν ότι επιθυμούσαν να παραμείνουν
ουδέτεροι.
7ος -Γυναίκα, δουλείας και ελευθερία στην ελληνική αρχαιότητα. Κώστας
Μαντάς Δρ Αρχαίας Ιστορίας Πανεπιστήμιο Bristol. Τχ. 112
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ. Η φρικτή τύχη του άμαχου πληθυσμού
κατά την άλωση μιας πόλης στην αρχαιότητα: Γυναίκες και παιδιά
σφαγιάζονται ή αιχμαλωτίζονται από τους εισβολείς. Αμφορέας με
ανάγλυφες παραστάσεις, 7ος αι. Π.Χ., αναπαράσταση των σκηνών που
ακολούθησαν την άλωση της Τροίας.
7ος π. Χ. -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ».
III. Ένα μεγάλο μέρος του ελληνικού πληθυσμού ζούσε πάντα στα όρια
της στοιχειώδους συντήρησης. Δούλευαν σκληρά γι την καθημερινή τους
τροφή, χωρίς ποτέ να περιμένουν κάποια οικονομική πρόοδο ως
ανταμοιβή για το μόχθο τους. Αντίθετα, αν ήταν να μετακινηθούν προς
κάποια κατεύθυνση, αυτή ήταν μάλλον προς τα κάτω. Οι λιμοί, οι λοιμοί,
οι πόλεμο οι πολιτικές διαμάχες, όλα αυτά συνιστούσαν μια απειλή, κι η
κοινωνική κρίση ήταν ένα αρκετά κοινό φαινόμενο στην ελληνική ιστορία.
Ωστόσο, καμιά ιδεολογία της εργασίας δεν εμφανίστηκε διαμέσου των
αιώνων, τίποτε που να μπορούσε υπό οποιαδήποτε έννοια, να
εξισορροπήσει τις αρνητικές κρ σεις με τις οποίες βρίθουν τα κείμενα των
συγγραφέων της τάξης των σχολαζόντων. Κι ούτε υπήρχε στην ελληνική
γλώσσα έστω και μια λέξη που να απέδιδε τη γενική ιδέα της εργασίας ή
την έννοια της εργασίας «ως γενικής κοινωνικής λειτουργίας». Υπήρχε
βέβαια αρκετή μεμψιμοιρία και πολλή περηφάνια για τη δεξιοτεχνία των
τεχνιτών. Ψυχολογικά, οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να ζήσουν χωρίς αυτά.

18
 19

Αλλά κι κανένα απ’ τα δυο δεν εξελίχτηκε σε πεποίθηση: η μεμψιμοιρία

δε μετατράπηκε σε τιμωρία για κάποιο αμάρτημα – «ἐν τῷ ἱδρώτι τοῦ
προσώπου σου φαγεῖν τόν ἄρτον σου» – ούτε κι η περηφάνια για τη
δεξιοτεχνία σε αρετή του μόχθου, στο δόγμα της έμφυτης αποστολής ή σε
κάτι ανάλογο. Η πλησιέστερη αντίληψη και για τα δύο, απαντά στα ’Έργα
καί Ἡμέραι του Ησιόδου, ο οποίος ωστόσο, κι αυτό είναι το αποφασιστικό
στην παρούσα συζήτηση, αποδέχεται, χωρίς κανένα προβληματισμό, το
συμπέρασμα ότι ο γεωργός βασίζεται στην εργασία των δούλων.
7ος π. Χ. -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ»
I. Μπορούμε προκαταρκτικά να διατυπώσουμε δύο γενικεύσεις. Πρώτον:
Για την αντιμετώπιση των αναγκών του, δημόσιων και ιδιωτικών, ο
ελληνικός κόσμος βασίστηκε, πάντοτε και παντού, σε κάποια μορφή (ή
κάποιες μορφές) εξαρτημένης εργασίας. Μ’ αυτό εννοώ, ότι η εξαρτημένη
εργασία ήταν σε σημαντικό βαθμό ουσιαστική για τις ανάγκες της
γεωργίας, του εμπορίου, της βιοτεχνίας, των δημόσιων έργων και της
πολεμικής παραγωγής. Κι όταν λέω εξαρτημένη εργασία, εννοώ την
εργασία που επιτελείται με καταναγκασμούς διαφορετικούς από εκείνους
που επιβάλλουν οι συγγενικές ή οι κοινοτικές υποχρεώσεις1. Δεύτερον:
Υπήρχαν πάντα, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, υπολογίσιμοι αριθμοί
ελεύθερων ανθρώπων που απασχολούνταν σε παραγωγική εργασία. Μ’
αυτό εννοώ, πρωταρχικά, όχι τη μισθωτή ελεύθερη εργασία, αλλά τους
ελεύθερους ανθρώπους που δούλευαν στη δική τους (ή ενοικιαζόμενη) γη
ή στα δικά τους εργαστήρια ή σπίτια ως μαγαζάτορες ή τεχνίτες. Κάθε
προσπάθεια να προσδιορισθεί η θέση της δουλείας στην κοινωνία πρέπει
να ενταχθεί στο πλαίσιο των δύο αυτών γενικεύσεων. Και με τον όρο
δουλείας θέλω, τελικά, να διευκρινίσω ότι εννοώ το καθεστώς υπό το
οποίο κάποιος, στα μάτια του νόμου και της κοινής γνώμης, και σε
αναφορά προς όλα τα μέρη, αποτελεί κτήμα, δηλαδή αντικείμενο κινητής
περιουσίας (κτημοσύνης), κάποιου άλλου.Ο απόλυτος τρόπος με τον οποίο
οι Έλληνες θεωρούσαν πάντα τη δουλείας ως ένα δεδομένο γεγονός της
ανθρώπινης ύπαρξης είναι φανερός σε όποιον έχει εγκύψει στη φιλολογία
τους. Στα ομηρικά έπη συμπεραίνεται (σωστά) ότι οι αιχμάλωτες γυναίκες
σέρνονταν στα σπίτια ως σκλάβες, όπως και ότι περιστασιακοί άρρενες
δούλοι – θύματα των Φοινίκων εμποροπειρατών – θα ήταν επίσης
διαθέσιμοι. Στις αρχές του 7ου αι. Π.Χ., ο Ησίοδος, ο Βοιωτός «αγρότης»
ποιητής, όταν έδινε τις πρακτικές του συμβουλές στα Ἔργα καί Ἡμέραι

19
 20

του, παράγγελλε στον αδελφό του να μεταχειρίζεται τους δούλους σωστά

– η ύπαρξή τους απλά προϋποτίθεται.
7ος π. Χ. -Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε
από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 Κατά τον 7o και 6o αιώνα,
ο αριθμός των δούλων μεγάλωνε σταδιακά, πρώτα στις μικρασιατικές
ελληνικές πόλεις, όπως επίσης στη Χίο και στη Μίλητο (όπου ο Ιππώναξ
μιλά για Φρύγες δούλους ) και ύστερα στην ηπειρωτική Ελλάδα, ιδίως στην
Κόρινθο και στην Αθήνα. Κατά τον 7o αιώνα μεγαλύτερο σκλαβοπάζαρο του
ελληνόφωνου χώρου ήταν η Χίος, αργότερα αναφέρεται ότι στη Δήλο
πουλούσαν περί τους 1.000 δούλους ημερησίως.
7ος π. Χ. -Slaves in Greece: from the 7th century BC. Both the leading
states of Greece - Sparta and Athens - depend entirely upon forced labour,
though the system in Sparta is more properly described as serfdom rather
than slavery. The distinction is that the helots of Sparta are a conquered
people, living on their own hereditary land but forced to work it for their
Spartan masters. Their existence is a traditional rural one to which certain
rights remain attached. http://www.historyworld.net
7ος π. Χ. -Slaves in Greece: from the 7th century BC.
//www.historyworld.net. The slaves of Athens, by contrast, have no
conventional rights. But their condition varies greatly according to the
work they do. The most unfortunate Athenian slaves are the miners, who
are driven often to the point of death by their owners (the mines are state-
owned but are leased to private managers). By contrast other categories of
slaves - particularly those owned directly by the state, such as the 300
Scythian archers who provide the police force of Athens - can acquire a
certain prestige. The majority of Athenian slaves are domestic servants.
Their fortune depends entirely on the relationship they develop with their
owners. Often it is close, with female slaves looking after the children or
acting as concubines, or a male slave running the household as a steward.
No free Athenian works in a domestic capacity, for it is considered
shameful to be another man's servant. This inhibition applies equally to a
subsidiary position in any form of business.
620 π. Χ. -Σύμφωνα με επιγραφικές μαρτυρίες, η νομοθεσία του Δράκοντα
(περ. 620 π.Χ.) αναφέρεται στους δούλους
594 π. Χ. -Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, ο Σόλων (περ. 594-593 π.Χ.)
απαγόρευσε στους δούλους να επιδίδονται στη γυμναστική και στην
παιδεραστία. Μέχρι το τέλος της περιόδου αυτής, οι αναφορές πυκνώνουν.

20
 21

Η δουλείας γίνεται διαδεδομένη την ίδια στιγμή που ο Σόλων θέτει τις
βάσεις της αθηναϊκής δημοκρατίας.
550 -Ποιά η αλήθεια για τους δούλους στην αρχαία Ελλάδα. 9 Μαρτίου
2014. Ο φόνος του δούλου τιμωρούνταν από την Νομοθεσία του
Σόλωνος, όπως και ο φόνος τού ελεύθερου, αλλά και η κακομεταχείρισή
του επέσειε ποινές: «Και εώς εκεί έφθασε ό νομοθέτης ώστε και στον
δούλο αν κάποιος συμπεριφέρεται υβριστικώς ομοίως έδωσε το δικαίωμα
να υποβάλλεται γι’ αυτόν μήνυση για δημόσιο αδίκημα. Διότι δεν ενόμιζε
ό νομοθέτης ότι έπρεπε να εξετάζει ποιος υβρίζεται αλλά ποια είναι ή
πράξη, οποιαδήποτε μορφή κι αν έχει κι αφού βρήκε ότι ή ύβρις είναι βαρύ
παράπτωμα απαγόρευσε να διαπράττεται προς το πρόσωπο τού δούλου
και εν γένει σ’ οποιαδήποτε περίπτωση» (Δημοσθένης, Κατά Μειδίου 46).
550-ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ»
I. Η Αν θεωρήσουμε την αρχαία κοινωνία ως ένα φάσμα διαφόρων
κοινωνικών βαθμίδων, με τον ελεύθερο πολίτη στο ( άκρο και το δούλο
στο άλλο, και με πολλές αποχρώσεις εξάρτησης στο ενδιάμεσο, γρήγορα
θ’ ανακαλύψουμε διάφορες διαχωριστικές γραμμές στο σχετικό φάσμα:
τον Σπαρτιάτη εἴλωτα (στη Θεσσαλία, πενέστη)· τον υποδουλωμένο λόγω
χρεών, που δεν ήταν Δούλος, αλλά που, υπό ορισμένες συνθήκες, θα
μπορούσε να πουληθεί ως Δούλος στο εξωτερικό· τον υπό ειδικές
προϋποθέσεις χειραφετημένο δούλο· και, τελικά, τον απελεύθερο. Οι
κατηγορίες αυτές σπάνια, αν όχι ουδέποτε, εμφανίστηκαν ταυτόχρονα
μέσα σε μια κοινότητα – ούτε και ήταν ίσης σπουδαιότητας ή σημασίας σ’
όλες τις περιόδους της ελληνικής ιστορίας. Γενικά, ο κυρίως Δούλος ήταν
η καθοριστική μορφή (ουσιαστικά αποκλείοντας τις άλλες) στις
εξελιγμένες οικονομικά και πολιτικά κοινότητες, ενώ το καθεστώς των
ειλώτων και των υποδουλωμένων λόγω χρεών απαντούσε σε
αρχαϊκότερες κοινότητες όπως στην Κρήτη, στη Σπάρτη, ή αργότερα στη
Θεσσαλία και στην Αθήνα μόνο κατά τα πριν από τον Σόλωνα χρόνια.
Υπάρχει ακόμη ένας συσχετισμός, όχι απόλυτος, ανάμεσα στις διάφορες
κατηγορίες εξαρτημένης εργασίας και τη λειτουργικότητά τους. Η
δουλείας ήταν η πιο ευέλικτη απ’ όλες τις μορφές και προσαρμόσιμη σ’
όλα τα είδη και τα επίπεδα δραστηριότητας, ενώ οι είλωτες κι οι υπόλοιποι
ταίριαζαν περισσότερο σε αγροτικές, ποιμενικές και οικιακές εργασίες και
πολύ λιγότερο στη βιοτεχνία και στο εμπόριο.

21
 22

550 π. Χ. -550 π.Χ. Στην Αθήνα οι Έλληνες χρησιμοποιούν περίπου

30.000 δούλους στα αργυρωρυχεία.
550-Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε
από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 Το 550 π.Χ.
κατασκευάστηκε στη Σάμο το «Ευπαλίνειο Υδραγωγείο», ένα όρυγμα άνω
των χιλίων μέτρων που διαπερνά το βουνό Κάστρο στο σημερινό
Πυθαγόρειο. Για την κατασκευή του ορύγματος που κράτησε περί τα 10 έτη,
εργάσθηκαν Λέσβιοι σκλάβοι που είχαν συλληφθεί ως αιχμάλωτοι πολέμου.
Εξετάζοντας σήμερα ο επισκέπτης αυτό το σημαντικό τεχνικό έργο της
αρχαιότητας, μπορεί να συμπεράνει ότι μάλλον ελάχιστοι από τους σκλάβους
που εργάστηκαν για την κατασκευή του υδραγωγείου θα επέζησαν.
590 π. Χ. -Η νομοθεσία του Σόλωνα το 590 π.Χ. που απαγόρευε τους
πολίτες να δανείζονται με ενέχυρο τον εαυτό τους ήταν εξάλλου
πρωτοποριακή για την εποχή της, αφού εξάλλου μέχρι και σήμερα τα
ανεξόφλητα δάνεια μπορούν να οδηγήσουν κάποιον στη στέρηση
θεμελιωδών δικαιωμάτων του –σε φυλάκιση.
590 π. Χ. -Εντούτοις, η ελληνική κοινωνία των κλασικών χρόνων ήταν
κατά 30 αιώνες αρχαιότερη και λειτουργούσε μέσα σε ένα γενικότερο
διεθνές πλαίσιο αποδοχής της δουλείας ως «πολεμικού δικαίου».
Σημαντικό ρόλο δηλαδή στο ζήτημα της ελληνικής ή ρωμαϊκής δουλείας
δεν έπαιζε μόνον η αξία που οι συγκεκριμένες κοινωνίες προσέδιδαν στην
ανθρώπινη ζωή με βάση το δικό τους πολιτισμικό επίπεδο αλλά και η
γενική/διεθνής αντίληψη για το ίδιο θέμα. Εξίσου σημαντικό ρόλο έπαιξαν
και οι παραγωγικές ανάγκες, οι οποίες εντέλει δεν καλύφθηκαν πιο ηθικά
ούτε από τις σχετικά νεότερες κοινωνίες. Η νομοθεσία του Σόλωνα το 590
π.Χ. που απαγόρευε τους πολίτες να δανείζονται με ενέχυρο τον εαυτό
τους ήταν εξάλλου πρωτοποριακή για την εποχή της, αφού εξάλλου μέχρι
και σήμερα τα ανεξόφλητα δάνεια μπορούν να οδηγήσουν κάποιον στη
στέρηση θεμελιωδών δικαιωμάτων του –σε φυλάκιση.
590 π. Χ. -Δουλείας. Από τη Βικιπαίδεια, Η σκλαβιά και οι σκλάβοι.
Ιστορία της δουλείας. Η δουλείας στην αρχαία Ελλάδα. Εντούτοις, η
ελληνική κοινωνία των κλασικών χρόνων ήταν κατά 30 αιώνες αρχαιότερη
και λειτουργούσε μέσα σε ένα γενικότερο διεθνές πλαίσιο αποδοχής της
δουλείας ως «πολεμικού δικαίου». Σημαντικό ρόλο δηλαδή στο ζήτημα
της ελληνικής ή ρωμαϊκής δουλείας δεν έπαιζε μόνον η αξία που οι
συγκεκριμένες κοινωνίες προσέδιδαν στην ανθρώπινη ζωή με βάση το
δικό τους πολιτισμικό επίπεδο αλλά και η γενική/διεθνής αντίληψη για το
ίδιο θέμα. Εξίσου σημαντικό ρόλο έπαιξαν και οι παραγωγικές ανάγκες, οι

22
 23

οποίες εντέλει δεν καλύφθηκαν πιο ηθικά ούτε από τις σχετικά νεότερες
κοινωνίες. Η νομοθεσία του Σόλωνα το 590 π.Χ. που απαγόρευε τους
πολίτες να δανείζονται με ενέχυρο τον εαυτό τους ήταν εξάλλου
πρωτοποριακή για την εποχή της, αφού εξάλλου μέχρι και σήμερα τα
ανεξόφλητα δάνεια μπορούν να οδηγήσουν κάποιον στη στέρηση
θεμελιωδών δικαιωμάτων του –σε φυλάκιση.
590 π. Χ. -Ποιά η αλήθεια για τους δούλους στην αρχαία Ελλάδα. 9
Μαρτίου 2014. Αιτία της εγκαθίδρυσης τής δουλείας είναι η πορεία τής
οικονομικής εξέλιξης τής ανθρωπότητας. Ο πόλεμος προμήθευε τα μέσα
για την εκπλήρωση της ανάγκης αυτής. Η θανάτωση των αιχμαλώτων
πολέμου απεδείχθη αντιοικονομική συνήθεια ή οποία χωρίς να
απαλλάσσει την νικήτρια φυλή από τούς κινδύνους μιας μελλοντικής
επιδρομής τής στερούσε την ευκαιρία να καρπωθεί σε καιρό ειρήνης τα
αγαθά τής νίκης, απαλλασσόμενη από την υποχρέωση να εργάζεται για
την παραγωγή τών αναγκαίων για την συντήρηση της αγαθών. Επίσης με
την επικράτηση τού θεσμού τής ατομικής ιδιοκτησίας συνέβαινε πολλά
άτομα να μην είναι ικανά να πορισθούν τα αναγκαία για την συντήρηση
τους όποτε προσέφεραν τούς εαυτούς τους σαν δούλους για να
παρατείνουν τη ζωή τους υπό την προστασία άλλων.Μία άλλη περίπτωση
είναι η δουλείας για χρέη. Ο ανίκανος να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις
του δανειστή του έχανε την προσωπική του ελευθερία, τα υπολείμματα τής
ιδιοκτησίας του και απέβαινε Δούλος τού δανειστή του. Η νομοθεσία του
Σόλωνα το 590 π.Χ. απαγόρευσε τους πολίτες να δανείζονται με ενέχυρο
τον εαυτό τους ήταν πρωτοποριακή για την εποχή της, αφού εξάλλου μέχρι
και σήμερα τα ανεξόφλητα δάνεια μπορούν να οδηγήσουν κάποιον στη
στέρηση θεμελιωδών δικαιωμάτων του –σε φυλάκιση.Ο δουλοπάροικος
διαφέρει από τον καθεαυτό δούλο, βρίσκεται λίγο πιο πάνω από αυτόν,
αφού έχει το δικαίωμα τής αυτοδιάθεσης, αλλά έχει χάσει την προστασία
που τού παρέχει ο οίκος τού κυρίου του.
580 π. Χ. -Στη Μεσοποταμία, τις Ινδίες και την Κίνα χρησιμοποιούνταν
δούλοι σε οικιακές και σε παραγωγικές εργασίες, στους αγρούς και τις
οικοδομές, αλλά και στο στρατό. Στην Ασσυρία και τη Βαβυλωνία η
δουλείας ήταν πολύ σκληρή και οι δούλοι προέρχονταν γενικά από τους
αιχμαλώτους πολέμου. Αντίθετα, ο Κύρος Β’ της Περσίας (580-529 π.Χ.)
προώθησε την επανεγκατάσταση σκλάβων στον τόπο τους, επέτρεψε τη
λατρεία των πατρώων θεών και την ανοικοδόμηση των πόλεών τους. Έτσι
επέστρεψαν οι Ιουδαίοι στα εδάφη τους από την αιχμαλωσία της
Βαβυλώνας. Οι Φοίνικες, όπως πληροφορούμαστε από την ιστορία της
απαγωγής του Εύμαιου στην Οδύσσεια, ήταν διάσημοι πειρατές που

23
 24

αιχμαλώτιζαν ανθρώπους και τους πουλούσαν σε σκλαβοπάζαρα της

εποχής.
580 π. Χ. -Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε
από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 Στη Μεσοποταμία, τις
Ινδίες και την Κίνα χρησιμοποιούνταν δούλοι σε οικιακές και σε
παραγωγικές εργασίες, στους αγρούς και τις οικοδομές, αλλά και στο στρατό.
Στην Ασσυρία και τη Βαβυλωνία η δουλείας ήταν πολύ σκληρή και οι δούλοι
προέρχονταν γενικά από τους αιχμαλώτους πολέμου. Αντίθετα, ο Κύρος Β’
της Περσίας (580-529 π.Χ.) προώθησε την επανεγκατάσταση σκλάβων στον
τόπο τους, επέτρεψε τη λατρεία των πατρώων θεών και την ανοικοδόμηση
των πόλεών τους. Έτσι επέστρεψαν οι Ιουδαίοι στα εδάφη τους από την
αιχμαλωσία της Βαβυλώνας. Οι Φοίνικες, όπως πληροφορούμαστε από την
ιστορία της απαγωγής του Εύμαιου στην Οδύσσεια, ήταν διάσημοι πειρατές
που αιχμαλώτιζαν ανθρώπους και τους πουλούσαν σε σκλαβοπάζαρα της
εποχής.
575 π. Χ. -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ».
IV Όλα αυτά δεν είναι πολύ καλή ιστορία, αλλά αυτό δε μειώνει τη
σημασία τους. Η Χίος, από μια αξιοσημείωτη σύμπτωση, μας παρέχει τις
πρωιμότερες σύγχρονες μαρτυρίες για δημοκρατικούς θεσμούς στον
ελληνικό κόσμο. Σε μια χιακή επιγραφή, που ανάγεται πιθανότατα στα
χρόνια 575-550 π.Χ., υπάρχει μια αλάθητη αναφορά σε βουλή και σε
«νόμους του δήμου»47. Δεν επιθυμώ να αποδώσω σημασία άλλη από
συμβολική στη σύμπτωση αυτήν, αλλά πρόκειται βέβαια για συμβολισμό
με τεράστιες προεκτάσεις. Έχω ήδη επισημάνει ότι όσο πιο εξελιγμένη
ήταν μια ελληνική πόλη-κράτος τόσο περισσότερο διαπιστώνεται πως είχε
γνήσια δουλείας αντί για τους «υβριδιακούς» τύπους της, όπως ήταν το
καθεστώς των ειλώτων. Και πιο ξεκάθαρα, οι πόλεις στις οποίες η ατομική
ελευθερία άγγιξε την ανώτατη έκφρασή της – και προφανέστερα η Αθήνα
– ήταν πόλεις όπου άνθιζε και ο θεσμός της κτημοσύνης δούλων. Οι
Έλληνες, όπως είναι πολύ γνωστό, ανακάλυψαν τόσο την ιδέα της
ατομικής ελευθερίας, όσο και το θεσμικό πλαίσιο στο οποίο μπορούσε να
υλοποιείται48. Ο προελληνικός κόσμος – ο κόσμος των Σουμερίων, των
Βαβυλωνίων, των Αιγυπτίων και των Ασσυρίων και δεν μπορώ να
εξαιρέσω τους Μυκηναίους – ήταν, κατά βάθος, ένας κόσμος χωρίς
ελεύθερους ανθρώπους, με τον τρόπο που η Δύση αντιλαμβάνεται σήμερα
αυτή την έννοια. Ήταν, επίσης ένας κόσμος, στον οποίο η κατά κτημοσύνη
δουλείας δεν έπαιζε ουσιαστικό ρόλο. Κι αυτή υπήρξε ελληνική

24
 25

ανακάλυψη. Μια όψη της ελληνικής ιστορίας είναι, εν ολίγοις, ότι η

ελευθερία και η δουλείας εξελίχτηκαν χέρι-χέρι.
6ος π. Χ. -Ο μελετητής Μωϋσής Φίνλεϋ τονίζει πως ομοίως η Χίος, η
πρώτη πόλη που σύμφωνα με το Θεόπομπο ασχολήθηκε οργανωμένα με
το δουλεμπόριο, διατηρούσε πρώιμους δημοκρατικούς θεσμούς (6ος
αιώνας π.Χ.) Καταλήγει πως «ένα στοιχείο της ελληνικής ιστορίας, εν
συντομία, είναι η χέρι με χέρι διάδοση της ελευθερίας και της δουλείας».
6ος π. Χ. -Ιστορία Δήμου Κορινθίων Η περιοχή είναι ένα σταυροδρόμι
στεριάς και θάλασσας και πάντα αποτελούσε «μήλον της Έριδος», το
μεγαλύτερο εμπορικό κέντρο της Αρχαίας Ελλάδας, με αποτέλεσμα η
πόλη και ο λαός της να δεχθούν στο διάβα της σκληρά, ζηλόφθονα
χτυπήματα και ένα μεγάλο μέρος από τα επιτεύγματα που
πραγματοποίησαν οι Κορίνθιοι να χαθεί στη λήθη.Οι Κορίνθιοι, όσο λίγοι
άλλοι αρχαίοι Έλληνες, ήσαν τόσο πολυμήχανοι, έξυπνοι, δραστήριοι και
προικισμένοι με ένα βαθύ αισθητήριο ομορφιάς, εφευρετικότητας και
διορατικότητας, που κατάφεραν να γίνουν ονομαστοί εφευρέτες,
μηχανικοί, αρχιτέκτονες, ναυπηγοί, μαθηματικοί, ζωγράφοι,
αγγειογράφοι, γλύπτες, μουσικοί, φιλόσοφοι και μάλιστα με την
προσωπική τους εργασία και κόπο, όχι με την αποκλειστική εργασία των
δούλων, οι οποίοι στα άλλα αρχαία πολιτεύματα ήταν η μόνη πηγή
εργασίας. Ακριβώς: Για τους Κορίνθιους η προσωπική εργασία
θεωρούνταν προτέρημα και όχι δείγμα κατωτερότητας. Η αντίληψη αυτή
μάλιστα οδήγησε τον Περίανδρο, τον κορυφαίο Κορίνθιο Ηγέτη, να
απαγορεύσει την αγοραπωλησία δούλων στην επικράτεια της Κορίνθου.
Η Κόρινθος, από τον 9ο-8ο αιώνα πΧ, γίνεται η μεγαλύτερη πόλη της
Αρχαίας Ελλάδας. Αποικίζει εντατικά μία τεράστια περιοχή που ξεκινάει
από την Στερεά Ελλάδα (η Φωκίδα μάλιστα οφείλει τ΄ όνομά της στον
Κορίνθιο αποικιστή Φώκο) και καταλήγει στην Σικελία. Η Λευκάδα, η
Κέρκυρα, η Αμβρακία (σημερινή Άρτα), η Απολλωνία, η Επίδαμνος
(σημερινό Δυρράχιο), οι Συρακούσες θα ιδρυθούν από τους Βακχιάδες,
τον Αρχία, τον Κύψελο, τον Περίανδρο.
6ος π. Χ. -Στην κρητική πόλη της Γόρτυνας, σύμφωνα με μια συλλογή
νόμων που βρέθηκε χαραγμένη σε πέτρα, γνωστή ως« Γορτύνιος Κώδικας
» και χρονολογείται τον 6ο αιώνα π.Χ., οι δούλοι ήταν απολύτως
εξαρτημένοι από τον αφέντη τους. Τα παιδιά τους άνηκαν στον
τελευταίο.Ο κύριος ήταν υπεύθυνος για τυχόν αδικήματα που διέπρατταν
και, αντιστρόφως, ο ίδιος λάμβανε αποζημιώσεις για εγκλήματα κατά των
δούλων του από τρίτους.Στον κώδικα αυτόν, όπου όλα τα εγκλήματα

25
 26

τιμωρούνται με πρόστιμο, η χρηματική αποζημίωση είναι διπλάσια για

δούλους που διέπρατταν πταίσμα ή κακούργημα. Αντιθέτως, ένα αδίκημα
κατά σκλάβου τιμωρούταν λιγότερο αυστηρά σε σχέση με εκείνο κατά
ελεύθερου ανθρώπου. Για παράδειγμα, ο βιασμός ελεύθερης γυναίκας από
δούλο τιμωρούταν με πρόστιμο 200 στατήρων (400 δραχμών), ενώ ο
βιασμός μιας μη-παρθένας σκλάβας από άλλο σκλάβο στοίχιζε μόλις έναν
οβολό (το ένα έκτο της δραχμής).
6ος π. Χ. -ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΤΖΙΑΦΑΛΙΑΣ. Η Θεσσαλική γη από την
αρχαιότητα ως το Βυζάντιο. Η δυναστική αυτή ολιγαρχία γαιοκτητικού
τύπου αποτελούσε τον 6ο και 5ο π.Χ αι. τον βασικό κανόνα της πολιτικής
και κοινωνικής ζωής των Θεσσαλών. Από την άλλη μεριά ήταν η μεγάλη
μάζα των φτωχών ανθρώπων, οι οποίοι στην περιφέρεια της Λάρισας
υπολογίζονται σε 120.000 δηλ οι δούλοι,οι μικροϊδιοκτήτες αγροτικής γης
και οι πενέστρες. Οι δούλοι που προέρχονταν από αιχμαλωσία η αγορά,
διέμεναν στα παράσπιτα των ανακτορικών συγκροτημάτων, δεν είχαν
κανένα πολιτικό δικαίωμα ούτε φυσικά περιουσία και εργάζονταν για
κατοικία , ενδυμασία και λίγη τροφή. Τα παιδιά τους βέβαια παρέμειναν
δούλοι. Αποτελούσαν αναπόσπαστο τμήμα του κλήρου και ήταν τα
ονομαζόμενα από τις επιγραφές «σώματα» μαζί με τα «θρέμματα» δηλαδή
τα ζώα. Όταν ο κλήρος πωλούνταν ή διανέμονταν σε κληρονόμους. Οι
δούλοι ακολουθούσαν το τμήμα του αγρού, όπου ανήκαν από πριν. Ακόμα
μπορούσαν να φονεύονται από τους ευγενείς κυρίως χωρίς αιτιολογία ,
χωρίς δίκη και φυσικά χωρίς τιμωρία για τους ενόχους.
6ος π. Χ. -Οι αρχαίες κοινωνίες και η οικονομία τους
Στην ακαδημαϊκή και γενικότερα στην επιστημονική εκδοτική παραγωγή
που κατακλύζεται από εγχειρίδια προς ικανοποίηση των περιορισμένων
εκπαιδευτικών αναγκών των εγχώριων πανεπιστημίων, η έκδοση
κλασικών κειμένων στον χώρο της οικονομικής ιστορίας και της
οικονομικής επιστήμης, γενικότερα, αποτελεί εκδοτικό γεγονός πρώτου
μεγέθους, ιδιαίτερα αν αυτή αφορά κείμενα ενός εκ των σημαντικότερων
διανοητών, του Max Weber.Στασινόπουλος Γιώργος. Max Weber
Για την οικονομική και κοινωνική ιστορία της αρχαιότητας.
Μετάφραση-επιμέλεια-εισαγωγή Θανάσης Γκιούρας. Εκδόσεις ΚΨΜ,
2017 Δούλοι και αυτάρκεια Μια βασική αφετηριακή ερώτηση των
ερευνών του Weber είναι η αποφυγή του αυτονόητου: τι έχουμε υπόψη
μας όταν μιλάμε για την αρχαιότητα και την οικονομία της; Στο πρώτο
κείμενο ο Weber υπενθύμιζε ότι, παρά την ύπαρξη διεθνούς εμπορίου,
ελεύθερης εργασίας στις πόλεις και ενός δικτύου ανταλλαγών εντός της
αυτοκρατορίας, το οικονομικό σύστημα της Ρώμης ήταν δουλοκτητικό, με
κύριο χαρακτηριστικό του την αυτάρκεια. Η οικονομική επέκταση
26
 27

τροφοδοτούνταν από την εξασφάλιση δούλων και την κατάκτηση εδαφών

προς εκμετάλλευση· η παύση των κατακτητικών πολέμων οδήγησε στη
μείωση του αριθμού των δούλων και στη συρρίκνωση της αγροτικής
παραγωγής, ενώ η παρακμή των πόλεων και η ανάπτυξη της ενδοχώρας
στη βάση φυσικής οικονομίας «δεν επέτρεψαν την κάλυψη των απίστευτα
διογκωμένων κρατικών αναγκών μέσω της χρηματικής οικονομίας». Η
οργάνωση της παραγωγής δεν υπάκουε στην εκλογίκευση της οικονομικής
δραστηριότητας και στην αύξηση της αποτελεσματικότητας, όπως λ.χ.
υποστηρίζει ο Temin, αλλά στις κοινωνικές, οικονομικές και θεσμικές
εξελίξεις, στα συμφέροντα των κυρίαρχων κοινωνικών τάξεων και στις
αυξανόμενες χρηματικές ανάγκες του πολιτικού οικοδομήματος...
6ος π. Χ. -Γεωμετρική περίοδος. Η γεωμετρική εποχή είναι μία περίοδος της αρχαίας
ελληνικής ιστορίας που διαρκεί από το 1050 π.Χ. έως το 700 π.Χ. Οι δούλοι ανήκαν στην
περιουσία ιδιωτών. Αποτελούσαν μέλη του οίκου και ως εκ τούτου εκτός
από τις διαδικασίες παραγωγής, όπου χρησιμοποιούνταν σε οικιακές και
αγροτικές εργασίες, συμμετείχαν στην κατανάλωση των αγαθών και στις
οικογενειακές εορτές. Συνηθισμένη πηγή προέλευσής τους ήταν ο πόλεμος
και η πειρατεία. Τα παιδιά των δούλων παρέμεναν δούλοι, σε αντίθεση με
τους γόνους ελεύθερων ανδρών με δούλες που ήταν ελεύθεροι. Στα
ομηρικά έπη οι δούλοι δηλώνονται με ειδικότερες ονομασίες που
προσδιόριζαν ή την προέλευσή τους από την πολεμική λεία ή τη θέση και
την εργασία τους στον οίκο: οικεύς (οικόσιτος Δούλος), αμφίπολος
(υπηρέτρια), ταμίη (οικονόμος), θαλαμηπόλος. Η θέση ενός δούλου
μπορούσε, στην πράξη, να ποικίλλει σημαντικά μέσα στο πλαίσιο του
οίκου. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση των δούλων που ανήκαν στον
οίκο του Οδυσσέα. Αν και η πλειοψηφία τους περιοριζόταν στο να εκτελεί
τις εντολές που έπαιρνε, υπήρχε μία προνομιακή ομάδα που έχαιρε της
εμπιστοσύνης και της εκτίμησης των κυρίων τους και έπαιρνε μέρος στη
διαχείριση του οίκου. Στην τελευταία κατηγορία ανήκε, για παράδειγμα, ο
Εύμαιος που όχι μόνο του είχε δοθεί ένα κομμάτι γης και μία σύζυγος,
αλλά επιπλέον είχε αποκτήσει και δούλο. Η θέση του θα μπορούσε να
θεωρηθεί ότι ήταν ανώτερη ακόμη και από αυτή μερικών ελεύθερων
ανθρώπων, όπως των θητών.
6ος π. Χ. -ΘΑΝΑΣΗΣ ΠΑΠΑΡΗΓΑΣ. Η αρχαία δουλοκτητική
δημοκρατία. Παράσταση σιδηρουργείου (πάνω) και εργαστηρίου
υποδηματοποιού (κάτω) από αμφορείς του 6ου αι. π.Χ. Εκτός από αυτούς,
υπήρχαν και οι μέτοικοι (όρος που εμείς θα μεταφράζαμε «μετανάστες»).
Ο ίδιος ο όρος δείχνει ότι επρόκειτο για ανθρώπους που θεωρούνταν ότι
είχαν έρθει από αλλού. Η ερμηνεία είναι, ίσως, σωστή αλλά πολλοί την

27
 28

αμφισβητούν. Ολα δείχνουν ότι αυτή η κατηγορία υπήρχε από αρκετά

παλιά, πριν ακόμη η Αθήνα αποκτήσει τη φήμη μεγάλου οικονομικού
κέντρου. Εκτός αυτού, ανάλογη κατηγορία συναντάμε και στη Σπάρτη,
που δεν ήταν τέτοιο κέντρο, αλλά, αργότερα, και στη Ρώμη. Ισως,
πρόκειται για φαινόμενο που σχετίζεται με το ίδιο το φαινόμενο της
διαδικασίας του σχηματισμού της αρχαίας πόλης. Πάντως, πρέπει να
πούμε ότι πολλοί Αθηναίοι μέτοικοι που γνωρίζουμε είχαν βεβαιωμένη
ξένη καταγωγή.Οι μέτοικοι είχαν ιδιοκτησιακά και μερικά αστικά
δικαιώματα. Μπορούσαν να κινηθούν στο εμπόριο και στη βιοτεχνία
(πράγμα που ξέρουμε ότι πολλοί έκαναν), αλλά δεν μπορούσαν να
αγοράσουν γη -ένδειξη της προσπάθειας διατήρησης σε «ημέτερα» χέρια
του βασικού κεφαλαίου της εποχής. Οι μέτοικοι δεν είχαν κανένα πολιτικό
δικαίωμα και δεν μπορούσαν ούτε να παρασταθούν οι ίδιοι προσωπικά
στις δικαστικές τους υποθέσεις. Γι' αυτό μπορούσαν και ήταν
υποχρεωμένοι να προσλάβουν έναν ελεύθερο για να τους εκπροσωπεί.
6ο με 5ο π.Χ.-Ο Ηράκλειτος λέει χαρακτηριστικά: «Ο πόλεμος είναι ο
πατέρας όλων, ο βασιλιάς όλων... μετατρέπει ορισμένους σε δούλους και
σε άλλους χαρίζει την ελευθερία».
6ος π. Χ. -ΟΔΥΣΣΕΑΣ Κ. ΓΚΙΛΗΣ. ΠΟΤΙΔΑΙΑ. ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΚΑΙ
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ. ΝΟΜΑΡΧΙΑΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ
ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ. 2006 Σελ. 133-134. Στην αρχαία εποχή έχουμε τους
δούλους και την δουλείας. Ο αποκτηθείς από κατακτητικούς πολέμους
σκλάβος πωλείται και χρησιμοποιείται για παραγωγικούς λόγους, χωρίς
μισθό, μόνο με αντιπαροχή, φαγητού, στέγης και ρούχων. Αργότερα θα
πάμε στους δουλοπάροικους, στο θεσμό των Φεουδαρχών και της
φεουδαρχίας. Μετά στούς Τσιφλικάδες, Τσορμπατζήδες, νοικοκυραίους,
αφεντικά. Σ’ αυτούς (στούς Τσιφλικάδες, Τσορμπατζήδες,
νοικοκυραίους, αφεντικά) η είναι φυσικά πρόσωπα η μοναστήρια
ασχολούνται σχεδόν υποχρεωτικά οι κολήγοι. Σε μία άλλη ιστορικά
μεταγενέστερη φάση παρουσιάζεται ο ιδιοκτήτης κτηματίας, βιομήχανος,
έμπορος, επιχειρηματίας, κεφαλαιούχος, κύρης, ηγέτης, μεγαλομέτοχος.
6ος π. Χ. -Είναι δύσκολο να εκτιμηθεί ο ακριβής αριθμός σκλάβων στην
αρχαία Ελλάδα, με δεδομένη την απουσία μιας ακριβούς απογραφής και
τους πολυάριθμους ορισμούς της δουλείας κατά την εποχή εκείνη.
Πιστεύεται πως η Αθήνα διέθετε το μεγαλύτερο πληθυσμό δούλων, που
πρέπει να άγγιζε τους 80.000 κατά τον 6ο και 5ο αιώνα π.Χ., τρεις με
τέσσερις δούλους κατά μέσο όρο ανά σπιτικό. Τον 5ο αιώνα π.Χ., ο

28
 29

Θουκυδίδης αναφέρεται στη λιποταξία 20.000 δούλων κατά τη διάρκεια

του πολέμου στη Δεκέλεια, στην πλειονότητά τους έμποροι
6ος π. Χ. -Yvon Carlan. Η δουλείας στην αρχαία Ελλάδα. Αθήνα 1988.
6ος π. Χ. -Στην κρητική πόλη της Γόρτυνας, σύμφωνα με μια συλλογή
νόμων που βρέθηκε χαραγμένη σε πέτρα, γνωστή ως« Γορτύνιος Κώδικας
» και χρονολογείται τον 6ο αιώνα π.Χ., οι δούλοι ήταν απολύτως
εξαρτημένοι από τον αφέντη τους. Τα παιδιά τους άνηκαν στον
τελευταίο.Ο κύριος ήταν υπεύθυνος για τυχόν αδικήματα που διέπρατταν
και, αντιστρόφως, ο ίδιος λάμβανε αποζημιώσεις για εγκλήματα κατά των
δούλων του από τρίτους.Στον κώδικα αυτόν, όπου όλα τα εγκλήματα
τιμωρούνται με πρόστιμο, η χρηματική αποζημίωση είναι διπλάσια για
δούλους που διέπρατταν πταίσμα ή κακούργημα.
6ος π. Χ. -Στην κρητική πόλη της Γόρτυνας, σύμφωνα με μια συλλογή
νόμων που βρέθηκε χαραγμένη σε πέτρα (γνωστή ως«Γορτύνιος
Κώδικας») και χρονολογείται τον 6ο αιώνα π.Χ., οι δούλοι ήταν απολύτως
εξαρτημένοι από τον αφέντη τους. Τα παιδιά τους άνηκαν στον
τελευταίο.[74] Ο κύριος ήταν υπεύθυνος για τυχόν αδικήματα που
διέπρατταν και, αντιστρόφως, ο ίδιος λάμβανε αποζημιώσεις για
εγκλήματα κατά των δούλων του από τρίτους.[75] Στον κώδικα αυτόν, όπου
όλα τα εγκλήματα τιμωρούνται με πρόστιμο, η χρηματική αποζημίωση
είναι διπλάσια για δούλους που διέπρατταν πταίσμα ή κακούργημα.
Αντιθέτως, ένα αδίκημα κατά σκλάβου τιμωρούταν λιγότερο αυστηρά σε
σχέση με εκείνο κατά ελεύθερου ανθρώπου. Για παράδειγμα, ο βιασμός
ελεύθερης γυναίκας από δούλο τιμωρούταν με πρόστιμο 200 στατήρων
(400 δραχμών), ενώ ο βιασμός μιας μη-παρθένας σκλάβας από άλλο
σκλάβο στοίχιζε μόλις έναν οβολό (το ένα έκτο της δραχμής).
6ος π. Χ. -Ο πόλεμος, η πειρατεία, η έκθεση των ανεπιθύμητων παιδιών και
η τεκνοποιία των ίδιων των δούλων ήταν οι πηγές προέλευσης των
δούλων που διατίθεντο, κατά την Αρχαιότητα, στις μεγάλες αγορές
ανθρώπινου εμπορεύματος. Στην Aθήνα, μετά την απαγόρευση από το
Σόλωνα της υποδούλωσης αθηναίων πολιτών εξαιτίας χρεών τους (αρχές
6ου αιώνα π.Χ.), οι δούλοι προέρχονταν κατά κανόνα από άλλες περιοχές.
Oι αγοραπωλησίες δούλων πραγματοποιούνταν κάθε μήνα στην περιοχή
των μεταλλείων στο Σούνιο, και στο άστυ στην Αγορά.
6ος π. Χ. -Βουλή και Συμμετοχή των Πολιτών στην Αρχαία
Δημοκρατική Αθήνα. Οικονομικό και Πολιτικό στην Αρχαία Αθήνα
→Μαρξισμός, Φιλελευθερισμός και η Έννοια της Δουλείας. Posted on

29
 30

Σεπτεμβρίου 11, 2011 by heroicodesembarazo Στην ομηρική εποχή ο

θήτης φαίνεται να θεωρείται σε χειρότερη θέση από αυτή του δούλου.
Όταν ο Αχιλλέας στον Άδη λέει ότι θα επιθυμούσε μια ταπεινότερη ζωή
δεν αναφέρεται στο δούλο αλλά στη ζωή του θήτη. Κι αυτό γιατί ο θήτης
είναι αυτός που δεν ανήκει κάπου, δεν έχει κανένα δεσμό. Οι λέξεις δμώς
και δμωή έχουν ρίζα που υποδηλώνει και το σπίτι. Ο δόμος
αντιπροσωπεύει τη στενότερη σχέση με τον οίκον. Τον 6ο αιώνα, και
αρχές 5ου υπήρχαν αθηναϊκές οικογένειες που δεν έκρυβαν ότι ήταν
ξενικής καταγωγής. Στον 4ο αιώνα ο δούλος είναι ο απόλυτος ξένος, ο μη-
Έλληνας. Οι δούλοι έμποροι έχουν υπό την εξουσία τους, στην Αθήνα,
εμπορεύματα, κάνουν κατασχέσεις, υφίστανται κατασχέσεις,
παρουσιάζονται στα δικαστήρια είτε ως ενάγοντες είτε ως εναγόμενοι. Ο
δούλος-τραπεζίτης Πασίων γίνεται πολίτης και ο γιος του Απολλόδωρος
τριήραρχος. Στην εμπορική ζωή συμμετείχαν μέτοικοι, δούλοι και πολίτες
μαζί. Κυριαρχία λοιπόν του βασιλιά ή της θεότητας, κυριαρχία του οίκου,
κυριαρχία της πόλης. Ίσως αντί να μιλούμε με όρους δουλείας-ελευθερίας
θα νομιμοποιούμασταν να μιλούμε για βαθμούς ιεραρχικής ισχύος. Πηγή
: P. Vidal-Naquet, Πέρα από την Αρχαία Ελληνική Δημοκρατία, σελ. 74-
86, 1999, Αλεξάνδρεια.
6ος π, Χ. -Μια διαχρονική θεώρηση του θέματος της υποδούλωσης
ανθρώπου από άνθρωπο θα μπορούσε να αρχίσει από την αρχαία Ελλάδα,
όπου γύρω στον 6ο αιώνα π.Χ. αναπτύχθηκαν το εμπόριο και η βιομηχανία
σε τέτοιο βαθμό που αναπόδραστα πυροδότησαν πολιτικοοικονομικούς
κραδασμούς, λόγω της έλλειψης διαθέσιμων εργατικών χειρών, που και
αυτοί με τη σειρά τους οφείλονταν εν πολλοίς στην κατ’ αρχήν άρνηση
των αρχαίων ημών προγόνων να εργαστούν, αφού προτιμούσαν να
ασχολούνται με τα κοινά και την ανάπαυλα. Τότε ήταν που το οργανωμένο
δουλεμπόριο, με πηγή και προέλευση του «εισαγόμενου προϊόντος» τη
Θράκη, τον Εύξεινο και τη Μικρά Ασία, όπως μας πληροφορεί ο άγγλος
ιστορικός J. Β. Bury, ήλθε ως deus ex machina να πληρώσει το κενό,
αποτρέποντας το χάος και επιβάλλοντας την αρμονία στους λίγους, εις
βάρος των πολλών. ΤΟ ΒΗΜΑ.
6ος π. Χ. -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ».
III. Ούτε οι φτωχοί ελεύθεροι πολίτες ακολούθησαν ποτέ την άλλη πιθανή
τακτική, να ενωθούν με τους δούλους για έναν κοινόν αγώνα, βασισμένον
σε θέματα αρχής. Η επανάσταση του Σόλωνα στην Αθήνα, για
παράδειγμα, στις αρχές του 6ου αι. Π.Χ. έθεσε τέρμα στη λόγω χρεών

30
 31

δουλείας και άνοιξε το δρόμο για επάνοδο στην Αθήνα εκείνων που είχαν
πουληθεί στο εξωτερικό ως δούλοι· ωστόσο δεν οδήγησε και στη
χειραφέτηση των άλλων, μη-Αθηναίων, που ζούσαν υπό καθεστώς
δουλείας στην Αθήνα...
6ος π. Χ. -Δουλεία και δουλοκτητική κοινωνία Γράφτηκε από τον/την
Γιάννης Κορναράκης του Μάνθου 21 Μαΐου 2010 Η έλλειψη
παραγωγικών μέσων έφερνε τους δούλους σε πρώτη ζήτηση.Στη Ρώμη ο
ακέραιος, δηκτικός και συνάμα μισέλλην Κάτων, που διατυμπάνιζε πως
«οι δούλοι δεν είναι άνθρωποι, ως εκ τούτου δεν πρέπει να ενδιαφέρεται
κανείς γι΄αυτούς» και ο σοφός στωικός και ηθικολόγος, Πλίνιος
κατέληγαν πως: «οι δούλοι, που κάνουν όλες τις δουλειές για εμάς, μας
κατάντησαν μαλθακούς οκνηρούς και μας οδήγησαν σε μια
κατάσταση εκθηλυσμού».Ο Δούλος εν κατακλείδι, δεν συγκαταλέγοταν
μεταξύ των ανθρωπίνων όντων, αλλά ήταν το άψυχο εργαλείο.Αντιγράφω
στίχους από τους “Δίδυμους” του Πλαύτου:«Μέναιχνος κάνει
πλειστηριασμό σε 8 μέρες ./ Στο σφυρί βγάζει κτίρια οικόπεδα σκλάβους
και σκεύη κάθε λογής».Οι δούλοι-σκεύη, λοιπόν γενικά, ήταν προϊόντα:
α) αιχμαλωσίας πολεμικής. β) πειρατείας γ) πολίτες λόγω χρεών. δ)
βρέφη έκθετων και παιδιά που πουλήθηκαν από τους γονείς τους ε)
ελεύθεροι πολίτες που για τιμωρία ποινική, χρέος ή άλλη αιτία
πουλήθηκαν για δούλοι. Εδώ θα σταματήσω στον Σόλωνα που τον 6ο π.Χ.
αιώνα κατήργησε την εκ χρεών δουλεία.
6ος π. Χ. -Προέλευση δούλων. H καθυποταγμένη κατάσταση των
‘υποδουλωμένων πληθυσμών’ οφείλεται σε κατακτήσεις (π.χ. οι
Είλωτες). Στην Αττική του 7ου αι., αν όχι πριν, επιβαλλόταν υποδούλωση
σε οφειλέτες που δεν μπορούσαν να αποπληρώσουν τα χρέη τους, όπως
γίνεται αντιληπτό από τις μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα κατά τις αρχές του
6ου αι. Π.Χ., ο οποίος απαγορεύει την υποδούλωση αθηναίων πολιτιών για
λόγους χρέους. Δεν γνωρίζεται αν υπήρχε τέτοια απαγόρευση σε άλλες
πόλεις εκτός από την Αθήνα, αλλά είναι πιθανό, εφόσον οι μεταρρυθμίσεις
του Σόλωνα διέπονται από την αντίληψη και την πεποίθηση ότι ο
ελεύθερος πολιτης δεν πρέπει να υποστεί την απόλυτη απώλεια πολιτικών
δικαιωμάτων, τουλάχιστον μέσα στην δική του πόλιν. Μια τέτοια
νοοτροπία προϋποθέτει μια αρκετά προχωρημένη αντίληψη της έννοιας
της ιδιότητας του πολίτη, και, εφόσον η Αθήνα δεν ήταν η πιο εξελιγμένη
κοινωνία κατά την αρχή του 6ου αι., είναι πιθανό να υπήρχε και σε άλλες
πόλεις ήδη αυτή η πεποίθηση.
6ος π. Χ. -Ιστορία του Ελληνικού έθνους. : Klassikos Hellēnismos

31
 32

- Σελίδα 49 Ekdotikē Athēnōn – 1980 - Οί είλωτες δέν κινδύνευαν νά

πωληθούν, όπως γινόταν μέ τούς δούλους , πού ό κύριός τους μπορούσε
σέ δποια- δήποτε ... όπως σημειώνει ό Πλούταρχος, οί Αθηναίοι δέν
έβλεπαν «ήρέμα» τή φιλολακωνική στάση τοΰ Κίμωνος, πράγμα πού
είχε ...
6ος π. Χ. -Η πρακτική της απελευθέρωσης δούλων αποδεδειγμένα
ακολουθήθηκε στη Χίο από τον 6ο αιώνα π.Χ. Ίσως και να ανάγεται σε
παλαιότερη περίοδο, μιας και δεν περιελάμβανε γραφειοκρατία, αλλά
γινόταν προφορικά. Ανεπίσημες απελευθερώσεις έλαβαν επίσης χώρα και
κατά την κλασική περίοδο. Αρκούσε να υπάρχουν μάρτυρες, που θα
συνόδευαν τον πολίτη στη δημόσια απελευθέρωση του δούλου του, είτε
σε κάποιο θέατρο είτε μπροστά σε κάποιο δικαστικό σώμα. Αυτή η
πρακτική απαγορεύτηκε στην Αθήνα για λόγους κοινωνικής ηρεμίας.
590 π. Χ. -ΑΘΗΝΑ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΟΥΛΕΙΑ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ. Το ζήτημα
της δουλείας στην Αρχαία Αθηναϊκή Δημοκρατία κατά τον Καστοριάδη.
Νεστορίδης Παναγιώτης. Η έμφαση δίνεται στην περίπτωση της
Αρχαίας Αθηναϊκής Δημοκρατίας λόγω του ότι υπήρξε ανεπτυγμένος
πολιτισμός στην κοινωνία αυτής. Αν αναλογιστούμε όμως πως το ζήτημα
της δουλείας δεν έπαψε να υφίσταται ακόμη και στις κοινωνίες του 20ου
και πιθανώς και του 21ου αιώνα, τότε η νομοθεσία του Σόλωνα το 590 π.Χ.
αποκτά μια πλουσιότερη σημασία: η απαγόρευση των πολιτών να
δανείζονται με ενέχυρο τον εαυτό τους ήταν πρωτοποριακή. Κι αυτό γιατί
ακόμη και σήμερα οι οφειλές ενός ατόμου μπορούν να του στερήσουν
ακόμη και τα θεμελιώδη δικαιώματά του. Κατά τον Καστοριάδη «η σαφής
υπεροχή της ελληνικής πολιτικής σκέψης [..] ιδιαίτερα σε σχέση με ότι
ακολούθησε - ιδιαίτερα σε σχέση με την εξέλιξη που σημειώθηκε υπό την
επίδραση του χριστιανισμού- έγκειται στο ότι το ζήτημα της βίας υπήρξε
πάντοτε παρόν ως θεμελιώδης προϋπόθεση» εξηγώντας μας παράλληλα
πως «μια συγκεκριμένη ιστορική δημιουργία φτάνει μέχρι ενός
σημείου.[..]Αν θεωρήσουμε την Αρχαία Ελλάδα ως απλό ιστορικό
αντικείμενο που δεν μας αφορά περισσότερο ή κατά διαφορετικό τρόπο
από άλλα ιστορικά αντικείμενα» είναι λάθος προσέγγιση «δεδομένου ότι
η απλή αναζήτηση αιτιακών σχέσεων εξαλείφει τη σημασία, ενώ η
στρουκτουραλιστική προσέγγιση αγνοεί και το ίδιο το ζήτημα της
σημασίας».
484 π. Χ. -484 π.Χ. – Θούριοι 425 π.Χ./410 π.Χ. οἰκέτης, -ου, ὁ (οἰκέω),
οικιακός Δούλος, υπηρέτης, σε Ηρόδ., Αττ.· οἱοἰκέται, Λατ. Familia, η
οικογένεια κάποιου, οι γυναίκες και τα παιδιά, σε Ηρόδ., Αττ.· σε αντίθ.

32
 33

Προς το οἱ δοῦλοι, σε Πλάτ. Οἰκετικός, -ή, -όν (οἰκέτης), αυτός που

αρμόζει ή προορίζεται για τους οικιακούς δούλους ή τα μέλη της
οικογενείας, σε Πλάτ., Αριστ.
479-5.4. Συγκρότηση Της Αθηναϊκής Κοινωνίας – Η Καθημερινή Ζωή
Published by Arnos Online Education, 2014-09-02 Η Ηγεμονία Της
Αθήνας (479 – 431π.Χ.) σχ. Βιβλίο (σς. 75-77). www.arnos.gr …Πράξεις
Παιδείας! Απαντήσεις στις ερωτήσεις Ιστορίας Α΄ Γυμνασίου (σς. 75-77)
Η Ηγεμονία Της Αθήνας (479 – 431π.Χ.) 4. Η Συγκρότηση Της Αθηναϊκής
Κοινωνίας – Η Καθημερινή Ζωή Ερώτηση 1 Συγκρίνετε τη θέση των
δούλων στην Αθήνα με την αντίστοιχη των ειλώτων στην Σπάρτη.
Απάντηση α) Οι είλωτες είχαν περιπέσει σε ένα καθεστώς επαχθούς
δουλείας. Αν και στην αρχή ήταν στην ουσία δουλοπάροικοι, έχοντας την
υποχρέωση να παραδίδουν ένα ποσοστό της σοδειάς στους Σπαρτιάτες,
αργότερα η θέση τους έγινε πολύ δυσχερής. Ο διαρκής φόβος για εξέγερση
των ειλώτων οδήγησε τους Σπαρτιάτες στην υιοθέτηση σκληρών μέτρων
επιτήρησής του. Μας είναι γνωστή η πρακτική των Σπαρτιατών να
σκοτώνουν έναν είλωτα για κάθε γνήσιο πολίτη που έφτανε στο όριο
ενηλικίωσης. Το φάσμα της επανάστασης των ειλώτων καθόρισε το
χαρακτήρα του σπαρτιατικού κράτους. Μεταβλήθηκε σε μια
κλειστοφοβική κοινωνία η οποία αρνούνταν να έχει σοβαρές επαφές με
τον έξω κόσμο. Β) Αντίθετα, η θέση των δούλων στην Αθήνα ήταν πολύ
καλύτερη. Χρησιμοποιούνταν σε ποικίλες εργασίες: στους αγρούς, σε
διοικητικές θέσεις, ως παιδαγωγοί κτλ. Οι Αθηναίοι γενικά περιέβαλαν
τους δούλους με στοργή. Αν κατέφευγαν ως ικέτες σε κάποιο ιερό, κανείς
δεν μπορούσε να τους πειράξει. Ερώτηση 2 Τι ήταν οι μέτοικοι και ποιες
αντιστοιχίες βρίσκετε να υπάρχουν με τους σημερινούς μετανάστες στη
χώρα μας;
475 π. Χ. -Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε
από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 Σε άλλα σημεία των
κειμένων γίνεται πρόταση να επιβραβεύουν οι δουλοκτήτες με
απελευθέρωση, μετά από κάποιο εύλογο χρόνο, τους υπάκουους και
εργατικούς δούλους , προφανώς για ενίσχυση του ηθικού των υπολοίπων.
Περί το 475 π.Χ. ανέλαβαν δούλοι στην Αθήνα αστυνομικά καθήκοντα,
συγκροτώντας μια ομάδα από περίπου 300 τοξότες.
470 π. Χ. -Ποιά η αλήθεια για τους δούλους στην αρχαία Ελλάδα. 9
Μαρτίου 2014. Η ελληνική κοινωνία δεν περιθωριοποίησε ποτέ τούς
δούλους . Ο Διογένης ο Λαέρτιος (Β’ 31) γράφει ότι ο Σωκράτης(470
π.Χ./469) έλεγε πώς υπάρχει ένα μόνο καλό, ή γνώση, και ένα κακό, ή

33
 34

αμάθεια. Ο πλούτος και η ευγενική καταγωγή δεν δίνουν καμία αξία,

αντίθετα, είναι πολύ κακά. Και όταν κάποιος τού είπε πώς η μητέρα τού
Αντισθένη είναι από τη Θράκη, δηλαδή ταπεινής καταγωγής, απάντησε:
«Νόμιζες πώς ένας τόσο γενναίος θα μπορούσε να γεννηθεί από δύο
Αθηναίους;». Παρακίνησε επίσης τον Κρίτωνα να ελευθερώσει τον
Φαίδωνα, πού είχε αιχμαλωτιστεί και είχε γίνει Δούλος, και κατόπιν τον
έκανε φιλόσοφο. Πρόκειται για τον γνωστό Φαίδωνα τού ομώνυμου
πλατωνικού διαλόγου και ιδρυτή τής Ηλιακής σχολής.
464 π. Χ. -Ορισμένα κείμενα κάνουν αναφορά τόσο σε δούλους , όσο και
σε είλωτες, κάτι που ίσως σημαίνει πως δεν ταυτίζονταν. Ο Ψευδοπλάτων
στο έργο «Ἀλκιβιάδης Α’» αναφέρει την «κατοχή σκλάβων και
αξιοσημείωτα ειλώτων» από τους εύπορους Σπαρτιάτες, ενώ ο
Πλούταρχος γράφει για « δούλους και είλωτες». Τέλος, σύμφωνα με το
Θουκυδίδη, ο διακανονισμός που έβαλε τέλος στην επανάσταση των
ειλώτων του 464 π.Χ. ανέφερε πως οποιοσδήποτε Μεσσήνιος
επαναστάτης που θα ανακαλυπτόταν στην Πελοπόννησο επρόκειτο να
γίνει «Δούλος εκείνου που τον αιχμαλώτισε», κάτι που καταδεικνύει πως η
κατοχή προσωπικών δούλων δεν ήταν παράνομη εκείνη την περίοδο.
450 π. Χ. -Listverse – Daily Highlights Sponsored by Connatix 10 slave
Population There are no reliable figures available on the slave population
in ancient Greece. Some scholars have made educated guesses, but the
slave population varied significantly across different regions of Greece.
Modern estimations suggest that in Attica (Athens and its vicinity) from
450 to 320 BC, there were roughly 100,000 slaves. The total population of
the region was around 250,000, which would give us a slave-to-free ratio
of about 2:5. Other, more general estimates state that between 15 and 40
percent of the ancient Greek population were slaves in various regions at
different times.
5ος π. Χ. -Από πού ξεφύτρωναν οι δούλοι; Συνήθως, όταν κυριευόταν μια
πόλη, όσοι από τους κατοίκους κατάφερναν να σωθούν, κατέληγαν δούλοι.
Ο Θουκυδίδης, αφού πρώτα περιγράφει τον τραγικό διάλογο μεταξύ
Αθηναίων και κατοίκων του μικρού νησιού Μήλος, μας δίνει μια εικόνα
ωμής βίας από τη μεριά της Αθήνας. Διαβάζουμε:
«Οι Μήλιοι, αφού πολιορκήθηκαν πολύ στενά κι αφού έγινε και κάποια
προδοσία από τους ίδιους, συνθηκολόγησαν με τους Αθηναίους . . . Οι
Αθηναίοι φόνευσαν όσους έφηβους Μηλίους συνέλαβαν και πούλησαν ως
δούλους τα γυναικόπαιδα» (Ιστορίες, 1.116). Η πειρατεία ήταν μια άλλη
πηγή άντλησης δούλων. https://neoskosmos.com.

34
 35

5ος π. Χ. -ΘΑΝΑΣΗΣ ΠΑΠΑΡΗΓΑΣ. Η αρχαία δουλοκτητική

δημοκρατία. Τα παιδιά των μετοίκων μπορούσαν να γίνουν ελεύθερα, αν
προέρχονταν από γάμο με ελεύθερους, πράγμα που δείχνει ότι, κατ' αρχήν,
ο γάμος με ελεύθερους ήταν δυνατός. Μετά το νόμο του Περικλή, οι
«μιγάδες» αποκλείονται.Οι μέτοικοι ασχολούνταν, όπως είπαμε, με τη
βιοτεχνία και το εμπόριο. Φτωχοί μέτοικοι θα πρέπει να ήταν μάλλον κάτι
το σπάνιο γιατί, καθώς η θέση τους ήταν ολοφάνερα ταπεινωτική, θα
πρέπει να μην είχαν κανένα λόγο να μένουν στην Αθήνα, όπου το να μην
είσαι ελεύθερος και να είσαι και φτωχός σήμαινε, κατά κανόνα, να μην
έχεις κανένα πόρο ζωής. Οι μέτοικοι ήταν πολυάριθμοι. Υπολογίζεται ότι,
τον 5ο αιώνα, ήταν το 35% του πληθυσμού της πόλης της Αθήνας και τον
4ο αιώνα το 50%.Καθόλου λίγοι δεν ήταν οι μέτοικοι που είχαν παίξει
σοβαρό ρόλο στα αθηναϊκά πράγματα. Ο πολύς Θεμιστοκλής, π.χ., ανήκε
σε οικογένεια μετοίκων και η μητέρα του καταγόταν από την Καρία της
Μικράς Ασίας. Οι σαφέστατες σχέσεις του με τα στρώματα και τις
δυνάμεις του εμποροναυτικού κεφαλαίου εξηγούνται και από τη
μετοικιακή του καταγωγή.
5ος π. Χ. -ΘΑΝΑΣΗΣ ΠΑΠΑΡΗΓΑΣ. Η αρχαία δουλοκτητική
δημοκρατία. «Ο σ. Θανάσης Παπαρήγας αποτελεί υπόδειγμα
συνείδησης για την αξία της γνώσης, στο απέραντο πεδίο της οποίας
εντρύφησε ολόκληρη τη ζωή του, μέχρι και το άδικο τέλος του. Ισως να
είναι αυτή και η καλύτερη υποθήκη που αφήνει στις νέες γενιές». Ετσι
έκλεινε η λιτή ανακοίνωση της ΚΕ του ΚΚΕ για τον Θανάση Παπαρήγα, που
«έφυγε» με τραγικό τρόπο ένα χρόνο πριν. Και πραγματικά σ' αυτές τις λίγες
αράδες συμπυκνώνεται ολόκληρη η προσωπικότητα του Θανάση Παπαρήγα.
Του Κομμουνιστή που δεν ξεχώριζε η ζωή του από το δημιουργικό του έργο,
και που ήταν γι' αυτό αφοσιωμένος στην υπόθεση της εργατικής τάξης,
συμβάλλοντας μ' όλες του τις δυνάμεις στην εκπλήρωση της ιστορικής της
αποστολής. Η πολύπλευρη δημιουργική μαχητική πορεία του Θανάση
Παπαρήγα μέσα από τις γραμμές του ΚΚΕ μπορεί να ανακόπηκε βίαια μα ο
σύντροφος Θανάσης είναι πάντα μαζί μας, δίπλα μας, αφού η πνευματική
κληρονομιά που μας άφησε, ως δημοσιογράφος, ιστορικός, ερευνητής και
συγγραφέας, είναι από τα πιο πολύτιμα εφόδια στη δράση μας.Σήμερα, στον
ένα χρόνο από τότε που «έφυγε» για το στερνό του ταξίδι, από τούτη δω τη
στήλη του «Ριζοσπάστη» παρουσιάζουμε δύο κεφάλαια («Το κράτος και ο
χαρακτήρας του» και «Το τρυφερόν ήμισυ») από την ιστορική μελέτη του
Θανάση Παπαρήγα στο Κέντρο Μαρξιστικών Ερευνών, με αφορμή τα 2.500
χρόνια της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, που εκδόθηκε πρόσφατα από τη
«Σύγχρονη Εποχή». Τίτλος, «Η αρχαία δουλοκτητική δημοκρατία».

35
 36

5ος π. Χ. -ΘΑΝΑΣΗΣ ΠΑΠΑΡΗΓΑΣ. Η αρχαία δουλοκτητική

δημοκρατία. Οι σχέσεις της Πολιτείας με τους μετοίκους φαίνεται ότι
ακολούθησαν την εξής πορεία: Στη διάρκεια της ανόδου και της
παρακμής, οι καστικοί περιορισμοί ήταν, γενικά, χαλαρότεροι και αρκετοί
μέτοικοι πήραν ex officio δικαιώματα, με τον πρωτοφανή στόχο της
αύξησης του πληθυσμού. Αυτό συνέβη, π.χ., με τις Κλεισθένειες
μεταρρυθμίσεις. Αυτό συνέβη και μετά τον Πελοποννησιακό πόλεμο.
Αντίθετα, στις συνθήκες της ακμής, η συστηματική προσπάθεια ήταν
προσανατολισμένη προς την όσο το δυνατόν πιο δύσκολη «όσμωση»
μεταξύ ελεύθερων και μετοίκων. Ο δρακόντειος νόμος του Περικλή, π.χ.,
- 495-429 π.Χ.-ψηφίστηκε ακριβώς στην περίοδο της αποκορύφωσης της
ακμής, στο λεγόμενο «Χρυσό Αιώνα». Ο λόγος αυτής της αναντιστοιχίας
είναι σχετικός επίσης με τον αριθμό των πολιτών: Στις συνθήκες της
μεγάλης ακμής, η ιδιότητα του ελεύθερου σήμαινε μια σειρά πολύ
σημαντικών υλικών πλεονεκτημάτων. Πλεονεκτημάτων, που θα
μειώνονταν εάν ο αριθμός των ελεύθερων πολιτών αυξανόταν με τη
συρροή μετοίκων. Ετσι, ο νόμος αναλάμβανε να τακτοποιήσει την
κατάσταση.
5ος π. Χ. -ΑΘΗΝΑ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΟΥΛΕΙΑ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ. Το ζήτημα
της δουλείας στην Αρχαία Αθηναϊκή Δημοκρατία κατά τον Καστοριάδη.
Νεστορίδης Παναγιώτης. Ολοκληρώνοντας, η αναλογία ανάμεσα στους
ελεύθερους πολίτες και τους δούλους για την περίοδο προ του
Πελοποννησιακού Πολέμου για τους περισσότερους ιστορικούς ανέρχεται
περίπου σε 190.000 από την μία και σε 90.000 από την άλλη αντίστοιχα.
Ο Finley μάλιστα μας αναφέρει πως 1 στους 3 ελεύθερους πολίτες ήταν
δούλος, ένα ποσοστό που γίνεται περισσότερο συγκρίσιμο με την
αναλογία γνωστών κοινωνιών της σύγχρονης εποχής όπως ο Νότος των
Ηνωμένων Πολιτειών την εποχή του εμφυλίου. Εν αντιθέσει στην Σπάρτη
υπολογίζεται πως για 15.000 ομοίους (δηλαδή ελεύθερους)
αντιστοιχούσαν 150.000 είλωτες. Επομένως αν το δούμε σφαιρικά,
δημοκρατικά συντάγματα μπόρεσαν να συγκροτηθούν μονάχα σε πόλεις
όπου ο αριθμός των δούλων ήταν εξαιρετικά μειωμένος. Όπως μας
υπενθυμίζει ο Finley, η δουλεία στην Ελλάδα δεν έλαβε ποτέ τις
διαστάσεις που πήρε στην Ρώμη, όπου και πάλι μια απογραφή του 225
π.Χ. η Ιταλία στο σύνολό της αριθμούσε 4.440.000 ελεύθερους άνδρες και
μόνο 600.000 δούλους. Οι αναφορές στον Καστοριάδη σημειώνονται εντός
εισαγωγικών και πηγάζουν από το δεύτερο τόμο «Η Ελληνική
Ιδιαιτερότητα - Η Πόλις και οι Νόμοι» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις
ΚΡΙΤΙΚΗ

36
 37

5ος π. Χ. -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ
ΕΛΛΑΔΑ». 26. Τα σχετικά χωρία στον Θουκυδίδη είναι 4.41, 55, 80·
5.23.3′ 7.26.2. Με τη «Δουλείας» εδώ εννοεί τους είλωτες, φυσικά. Στο
κείμενό μου, στις αμέσως επόμενες σελίδες (για. Τους δούλους στον
πόλεμο) αναφέρομαι στους «δούλους», εννοώντας και τους είλωτες,
παραβλέποντας προς το παρόν τη διάκριση μεταξύ τους.
5ος π. Χ. -ΘΑΝΑΣΗΣ ΠΑΠΑΡΗΓΑΣ. Η αρχαία δουλοκτητική
δημοκρατία. - Η πρώτη αυτή εξέλιξη απαιτεί αφ' εαυτής τη δημιουργία
δημοσίων θεσμών καταναγκασμού, που, από τη μια, συγκρατούν και, από
την άλλη, οδηγούν τις αντιθέσεις που αυτή δημιουργεί. Ο δημόσιος
(δηλαδή ο «κρατικός») στόλος είναι ο μόνος τρόπος συντήρησης και
ανάπτυξης του κοινωνικού σώματος, καθώς αποτελεί το κυριότερο μέσο
αρπαγής λείας αλλά και ζωντανής λείας (δούλων) μέσω πολέμων και
υπεράσπισης των κεκτημένων από αντίπαλους. Ετσι, η παραδοσιακή
διανομή (παραλλαγμένη εξέλιξη της πρωτόγονης ίσης διανομής)
καταργείται προς όφελος της εμπέδωσης του κρατικού χαρακτήρα της
νέας κοινωνίας. Στην αρχαία Αθήνα, λοιπόν, έχουμε μια κοινωνία στην
οικονομική φυσιογνωμία της οποίας κυριαρχούν οι
εμπορευματονομισματικές σχέσεις. Ωστόσο, εδώ χρειάζεται μια
διευκρίνιση: Πρόκειται για μια αρχέγονη μορφή των σχέσεων αυτών και
όχι για μια μορφή ανεπτυγμένη, όπως, ας πούμε, στην καπιταλιστική
κοινωνία. Η σχέση είναι κάπως πολύπλοκη διότι, αν, στην αρχαία Αθήνα,
το στάδιο των σχέσεων αυτών παραμένει αρχέγονο, επίσης αλήθεια είναι
ότι, μέσα στα πλαίσια αυτού του σταδίου, οι σχέσεις αυτές παρουσιάζουν
στην αρχαία Αθήνα υψηλό βαθμό ανόδου και τελειοποίησης.
5ος π. Χ. -Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε
από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 οι δημόσιοι δούλοι, κάτι
σαν δημοτικοί υπάλληλοι, οι οποίοι εργάζονταν ως αστυνομικοί, κλητήρες,
γραμματείς, οδοκαθαριστές κλπ. Στο Λαύριο οι δούλοι ανέρχονταν σε
15.000 τον 5o αιώνα. Και σε 10.000 τον 4o αιώνα. Οι απελευθερώσεις
δούλων στα μεταλλεία ήταν λίγες και κυρίως για να χρησιμοποιηθούν οι
απελευθερωμένοι ως επιστάτες των εξορύξεων, λόγω της υψηλής
εξειδίκευσης που είχαν αποκτήσει. Η εργασία στα μεταλλεία γινόταν σίγουρα
κάτω από πολύ σκληρές ως απάνθρωπες συνθήκες και γι’ αυτό υπήρξαν
πολλές εξεγέρσεις των εργατών-δούλων. Η εξέγερση το 413 π.Χ. κατά την
διάρκεια του πελοποννησιακού πολέμου είχε ως αποτέλεσμα την παύση της

37
 38

λειτουργίας των μεταλλείων, με σημαντικές οικονομικές και στρατιωτικές

επιπτώσεις.
5ος π. Χ. -Βουλή και Συμμετοχή των Πολιτών στην Αρχαία
Δημοκρατική Αθήνα. Οικονομικό και Πολιτικό στην Αρχαία Αθήνα
→Μαρξισμός, Φιλελευθερισμός και η Έννοια της Δουλείας. Σεπτεμβρίου
11, 2011 by heroicodesembarazo. Στο επόμενο : υπάρχει στην κλασική
αρχαιότητα αυτονομία του οικονομικού από το πολιτικό; Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ
ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ. Κατά την κλασική περίοδο (5ος και 4ος
αιώνες π.Χ.) η κοινωνική οργάνωση των ελληνικών πόλεων-κρατών είναι
περισσότερο σταθερή. Σ' αυτό συντελούν οι ευνοϊκές οικονομικές
συνθήκες που επικρατούν στον ελληνικό χώρο. Στις "δυναμικές"
ελληνικές κοινωνίες οι κοινωνικές διαφοροποιήσεις σχετίζονται με τον
πλούτο, το ποσοστό ελευθερίας των ατόμων και τις δυνατότητες
συμμετοχής στα κοινά. Η αριστοκρατία των ευγενών και του χρήματος
συνεχίζει να κατέχει τις πιο προνομιακές κοινωνικές θέσεις, ενώ πολλές
κατηγορίες ελεύθερων πολιτών αποτελούν τα μεσαία και κατώτερα
κοινωνικά στρώματα. Ιδιαίτερη κατηγορία αποτελούν οι μέτοικοι, που, αν
και ζουν ελεύθεροι, αποκλείονται από την πολιτική ζωή, ενώ στη
δυσμενέστερη θέση βρίσκονται οι δούλοι, που δεν τους αναγνωρίζεται
σχεδόν κανένα δικαίωμα.
5ος π. Χ. -Xρήση και αντιμετώπιση δούλων. Οι απασχολήσεις που
εκτελούνται από δούλους . Στον ‘ιδιωτικό τομέα’ όσες δούλες δεν
εργάζονταν ως υπηρέτριες για τις δουλειές του σπιτιού, μάλλον
απασχολούνταν ως ιεροδουλές και αυλητρίδες. Σχετικά με τους δούλους
, εργάζονταν σε όλους τους τομείς, δηλ., ως εργάτες, τεχνίτες, και σε
οικονομικής φύσης δουλειές. Στο ‘δημόσιο τομέα’, τουλάχιστον της
Αθήνας του 5ου-4ου αι. Π.Χ., οι αγορανόμοι και οι οδοποιοί διέθεταν
δούλους (Αριστοτέλη Αθηναίων Πολιτεία 50.2), καθώς και υπήρχαν
Σκύθες τοξόται (Αριστοφάνους Αχαρνής 54-58, Λυσιστράτη 433-462,
Θεσμοφοριάζουσαι 930-934), οι οποίοι βοηθούσαν τους αξιωματούχους
στις προσπαθειές επιβολής τάξης, π.χ., κατά συνεδριάσεις της εκκλησίας
του δήμου. Οι Σκύθες ελέγχονταν στενά, όμως, και δεν τους επιτρεπόταν
να δράσουν με την δική τους πρωτοβουλία...
5ος π. Χ. -Δούλος και γυναίκα στον Αριστοτέλη από Κκίμη, Κωνσταντία
Χρήστου Έκδοση 2008 Θέματα: ‘; “...Φυσεί Δούλος...” Α.Π.Θ. –
Φιλοσουική Στολή – Τμήμα Φιλοσοφίας – ΠΜΣ στη Συστηματική
Φιλοσοφία – Ακαδημαϊκό Έτος 2013-2015 «Η Θέση της Γσναίκας και τος
Δούλος στα Πολιτικά του Αριστοτέλη». «Δεσπότης δούλου δείται και δουλος

38
 39

δεσπότου». «Το θήλυ ζει το βουλητικόν αλλ’ άκυρον». Αριστοτέλης (384-

322 π.Χ.,).
5ος π. Χ. -Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε
από eleftheriakoskosmos, 09/08/2012 Ελληνορωμαϊκός κόσμος. Ο
Ηρόδοτος(484 π.Χ. – Θούριοι 425 π.Χ./410 π.Χ.) (6,137) αναφέρει πως η
δουλείας ήταν παλαιότερα άγνωστη στις ελληνικές πόλεις, αλλά διαδόθηκε
σταδιακά στην Ελλάδα και υπήρξε μάλιστα περίοδος που οι Έλληνες
μεταχειρίζονταν με βαρβαρότητα τους δούλους τους. Στα ομηρικά έπη
εμφανίζονται δούλοι, αιχμάλωτοι πολέμου ή αγορασμένοι από πειρατές,
μαζί με τα παιδιά τους, ως πιστοί σύμμαχοι του κυρίου τους, που τους
μεταχειρίζεται με γενναιοφροσύνη μέσα στην πατριαρχική του οικογένεια.
Και δεν φαίνεται να ήταν πολλοί, αν και στην τέταρτη ραψωδία της Ιλιάδας
γίνεται ήδη λόγος για μικρούς τεχνίτες ανάμεσα στην οικογένεια και για
μερικές υφάντριες που τις διευθύνει μια επιστάτρια.
5ος π. Χ. Μέγα λεξικόν της Ελληνικής γλώσσης: epexergasthen,
diaskeuasthen ...Henry George Liddell - 1921 - - 2) είμαι δούλος ή
υπήκοος, αντίθ, άρχω, Ηρόδ. 2. 56, κτλ., Αισχύλ. Πρ. 927, κτλ. δουλ.
ζεύγλαις αυτόθι 463 τοίς νόμοις Πλάτ. Νόμ, 698Β, ηδονή ο αυτ. Φαίδρ.
238Ε, κτλ.. δ. γαστρί, ύπνω, λαγνεία Ξεν Απομν. 1. 6, 8, τη γη δ., είμαι
δούλος της γης, ... Λεξικόν της ελληνικής γλώσσης - 2oς τόμος- Σελίδα
518 Henry G. Liddell, Robert Scott - 2015 -Π. ώς έπίθ, δούλος, η, ον, ώς
το Λατ. servus, δουλικός, υπόδουλος, υποτεταγμένος, δούλη πόλις Σοφ.
Οδ. Κολ.917, Ξεν. Απομν. 4. 2, 29 γνώμαισι δούλας Σοφ. Τρ. 53 δ. έχειν
βίον αυτόθι 302, σώμα δ. ό αύτ. Αποσπ. 677 τους τρόπους δούλους ...

5ος π. Χ. -Ποιά η αλήθεια για τους δούλους στην αρχαία Ελλάδα. 9

Μαρτίου 2014. Ο Γ. Βουλόδημος (Περί Ιδ. Βίου Αρχ. Ελλ.-Οδησσός 1875)
γράφει:«Η τοιαύτη ελευθερία και άνεσις των δούλων, ως υπό του
Αριστοτέλους καλείται, ην συνέπεια της ηπιωτέρας αττικής νομοθεσίας,
ήτις παρείχε τω δούλω πλείονα προστασίαν και ευρύτερον στάδιον
ενεργείας ή αλλαχού, ώστε σχεδόν και τα χαρακτηριστικά του ελευθέρου
ανδρός, ή παρρησία και ισηγορία απεδίδοντο αυτοίς. Τοιούτον ην το έθος
του δέχεσθαι τους νεωνήτους δούλους δι’ αστείας καταχύσεως μίγματος
εκ διαφόρων εδεσμάτων και τρωγαλίων, ατινα εκαλούντο καταχύσματα,
και άτινα όντα εν χρήσει και κατ’ άλλας ιερωτέρας τελετάς της
οικογενείας, οίον κατά την υποδοχήν νύμφης, ήσαν η ζώσα έκφρασις της
ευγενούς φιλανθρωπίας ήτις εθεώρει τον δούλον ουχί μόνον ως οικέτην,
αλλά και ως σύντροφον και ομοτράπεζον. Έτι δε και εν ταις θρησκευτικαίς

39
 40

τελεταίς, και ο Δούλος μετείχε των θυσιών και εορτών του οίκου. Πάντες
οι εν ταις θυσίαις παριστάμενοι ερραντίζοντο και εκαθαίροντο δι’ ύδατος,
λαμβανομένου εκ του βωμού∙ τούτο ήσαν οι χέρνιβες… διο και παρ
Αισχύλω καλούνται οι δούλοι χερνίβων κοινωνοί. Εν εορταίς δε οι δούλοι
ουχί μόνον ελάμβαναν ανακούφισιν της καταστάσεως αυτών, αλλά και
ισοτιμίας μετά των δεσποτών απήλαυον… συμπεριελαμβάνοντο και αυτοί
εν τη γενική αναπαύσει και ευθυμία. Πολλαχού δε υπήρχον εορταί, καθ’
ας εχορηγείτο τοις δούλοις ελευθερία και ραστώνη…
5ος π. Χ. -Ηρόδοτος ιστορίαι. Κλεόμενες, σπουδήν μεν την εμήν μή θωυ
μάσης της ενθαύτα απίξιος τα γάρ κατήκοντά έστι τοιαύτα. Ιώνων παίδας
δούλους είναι αντ’ ελευθέρων, όνειδος και άλγος μέγιστον μεν αυτoίσι
ημίν, έτι δε των λοιπών υμίν, όσω προέστατε της Ελλάδος, νύν ών προς
θεών των Ελληνίων ρύσασθε Ίωνας εκ δουλοσύνης, άνδρας ομαίμονας...
5ος -Ηρόδοτος ιστορίαι. Όκοίόν τι είη το άρχειν μετά το βασιλεύει ν] Αttigit
Εnstathius loco supra land. Haec verba , ατιibuseum Wesselingins
comparat Ηerodoten Ι, 129, ηbi Ηarpagns ex Αstyage quaerit, ότι είη ή
εκείνου δουλοσύνη αντί της βασιληίης. Νec aliter apud Sallnst. Β. Ιug. 66:
5ος π. Χ. -Ποιά η αλήθεια για τους δούλους στην αρχαία Ελλάδα. 9
Μαρτίου 2014 Έντιθ Χάμιλτον (The Great Age of Greek Literature).
Έχουν γραφτεί πάμπολλα άρθρα και βιβλία παγκοσμίως με θέμα την
εκμετάλλευση του ανθρώπου από τον άνθρωπο που στην πλειοψηφία τους
ανάγουν την έναρξη του επαίσχυντου θεσμού της δουλείας στην αρχαία
Ελλάδα, παρ’ ότι ως θεσμός προϋπήρχε σε όλους τούς αρχαίους
πολιτισμούς τού κόσμου, συμπεριλαμβανομένου τού κινεζικού, τού
ιαπωνικού, τού πολυνησιακού, τού ινδικού, τών λαών της Αφρικής και τής
Νότιας Αμερικής όπως και πολλών λαών τής Ευρώπης, περιλαμβανομένου
τού ελληνικού και τού ρωμαϊκού.
5ος π. Χ. -Ποιά η αλήθεια για τους δούλους στην αρχαία Ελλάδα. 9
Μαρτίου 2014 «Η βασιμότητα της επίκρισης, ότι οι Αθηναίοι ζούσαν απ’
τους δούλους , δεν έχει αποδειχθεί». Αθανάσιος Κανελλόπουλος
(Σύγχρονες Οικονομικές Σκέψεις των Αρχαίων Ελλήνων). «Κανείς
οραματιστής δεν υπήρξε τόσο ρηξικέλευθος ή τόσο ρομαντικός ώστε να
φανταστεί μία ζωή χωρίς δούλους . Οι μεγαλύτεροι διανοούμενοι ή
ηθικολόγοι δεν σκέφτηκαν την δουλείας ως κάτι κακό. Αυτό που
εκπλήσσει, δεν είναι ότι οι Έλληνες δέχονταν για αιώνες την δουλείας ως
κάτι δεδομένο, αλλά ότι τελικά κάποια στιγμή άρχισαν να
προβληματίζονται και να την αμφισβητούν».

40
 41

5ος π. Χ. -Ι. Ε. Στεφανής, Ὀ δοῦλος στἰς κωμωδίες τοῦ Ἀριστοφάνη. Ὀ

ρόλος του καὶἡ μορφή του Ακαδημαϊκό περιοδικό By: Byl Simon. In:
L’antiquité 41lassique 51(1):371-372; nL: PERSEE, 1982. Language:
French, Βάση δεδομένων: Persée.
5ος π. Χ. -ΔΟΥΛΟΙ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ ΑΠΟ: ΒΕΡΟΓΚΟΥ ΜΑΡΙΑ – Απρ• 07•13.Αυτή η
γενική ελευθερία σύμφερε και τους υπόλοιπους Αθηναίους, γιατί κέρδιζαν
περισσότερο χρήματα τα οποία πήγαιναν στο κράτος. Οι μισθοφορούντες
δούλοι ή χωρίς οικούντες είναι μία από τις τρεις κατηγορίες δούλων. Οι
άλλες δύο είναι οι εξής: οι δημόσιοι και οι ιδιωτικοί. Πιο αναλυτικά: οι
δημόσιοι δούλοι ήταν αυτοί που άνηκαν στο κράτος και δούλευαν ως
γραφείς και κλητήρες σε κρατικές υπηρεσίες, ως εργάτες σε δημόσια
οικοδομικά έργα όπως επίσης και στο νομισματοκοπείο και επίσης
δούλευαν ως αστυνόμοι , οδοκαθαριστές ακόμα και σε ναυπηγία. Αρκετές
είναι οι φορές που αμείβονταν για κάποια εργασία τους. Αρκετά παράξενο
φαντάζει το γεγονός ότι τριακόσιοι τοξότες ονομαζόμενοι «Σκύθες»
ήταν δημόσιοι δούλοι οι οποίοι είχαν σαν κύρια αρμοδιότητα την
απομάκρυνση τον ανθρώπων που δεν ήθελαν να συμμετέχουν στην
εκκλησία του Δήμου. Αυτό το κατάφερναν τραβώντας τους με ένα σκοινί,
το οποίο είχε κόκκινο χρώμα, από την μία άκρη της αγοράς στην άλλη.
Στην Τρίτη κατηγορία βρίσκονται οι ιδιωτικοί δούλοι. Οι ιδιωτικοί δούλοι
είναι οι απλοί δούλοι που ξέρουμε αυτοί δηλαδή που μπορούσαν να
εργαστούν για τον κάθε πολίτη και να πραγματοποιήσουν δουλειές στην
περιουσία του καθενός. Δηλαδή εκτός από την δουλειά στο σπίτι κάνουν
και δουλειές π.χ. σε χωράφια, σε εργαστήρια, σε λατομεία, στα ορυχεία
του Λαυρίου κ.α. Ο αριθμός των θανάτων των δούλων ήταν αρκετά
μεγάλος όταν αναγκάζονταν να δουλεύουν κάτω από άθλιες συνθήκες
επιβίωσης. Τέλος μερικοί ιδιωτικοί δούλοι μπορούν να μένουν και να
εργάζονται μακριά από τον ιδιοκτήτη τους. Αυτό γίνονταν μόνο σε ειδικές
περιπτώσεις θα έπρεπε δηλαδή ο Δούλος να εμπνέει εμπιστοσύνη σε αυτόν
που τον έχει με λίγα λόγια στο αφεντικό του...
5ος π. Χ. -Κατά την κλασική εποχή, την ύπαρξη της δουλείας
δικαιολογούσαν οι οικονομικές συνθήκες. Από ηθικής πλευράς,
ταυτόχρονα ξεπηδούσε και η ιδέα της «φυσικής δουλείας». Ο Αισχύλος
αναφέρει στους «Πέρσες» πως «οι Έλληνες δεν αποκαλούνται από κανέναν
δούλοι ή υποτελείς», ενώ οι Πέρσες, όπως αναφέρει ο Ευριπίδης στην
«Ἑλένη», είναι «όλοι τους δούλοι με εξαίρεση έναν», εννοώντας το Μεγάλο
Βασιλιά. Την ιδέα αυτή μελετά ο Ιπποκράτης στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ.
Ο τελευταίος ήταν της άποψης ότι το εύκρατο κλίμα της Ανατολίας

41
 42

παρήγαγε ανθρώπους φιλήσυχους και δουλοπρεπείς. Την εξήγηση αυτή

υιοθετεί ο Πλάτων, αλλά και ο Αριστοτέλης στα «Πολιτικά» του.
5ος π. Χ. -[Λεξικό Τριανταφυλλίδη]
ανδράποδο το: άνθρωπος που αιχμαλωτίστηκε σε πόλεμο και πουλήθηκε
για δούλος ή, συνηθέστερα μτφ., άνθρωπος εντελώς υποταγμένος και
εξαθλιωμένος. [λόγ. < αρχ. ἀνδράποδον]
[Λεξικό Γεωργακά]
ανδράποδο το, (L) ① enslaved prisoner, (bondman or bondwoman sold
as a) slave (syn δούλος, σκλάβος) ② servile wretch: ο πνευματικός
άνθρωπος που σωπαίνει στις κρίσιμες ώρες αδικεί .. και τον ίδιο τον εαυτό
του· γιατί, κλείνοντας τα μάτια στον εξανδραποδισμό των γύρω του, θα τ'
ανοίξει μια μέρα και θα δει πως έχει γίνει ~ κι ο ίδιος (Ploritis) | όπως έχει
αποδείξει ο Πλάτων στην Πολιτεία του, και ο ίδιος ο τύραννος είναι ~,
ευτελής δούλος των παθών του (Papanoutsos) mean, obsequious, low
person (syn ο δουλοπρεπής άνθρωπος, ο χαμερπής) [fr ByzG ανδράποδον
'slave' ← K (3rd c. BC to 4th c. AD) ← Herodotus ἀνδράποδον, new
formation fr pl ἀνδράποδα, this analogical in phr ἄνδρες καί τετράποδα
ανδράποδα καί τετράποδα; cf also τό τρίποδον Hippiatr, ByzG].
5ος π. Χ. -Ποιά η αλήθεια για τους δούλους στην αρχαία Ελλάδα. 9
Μαρτίου 2014 Οι καθηγητές Hanson και Heath, στο βιβλίο τους «Ποιος
σκότωσε τον Όμηρο» σημειώνουν ενδεικτικά ότι ό Αριστοτέλης θα έλεγε
«ότι οι Αμερικανοί έθεσαν εκτός νόμου τη δουλείας μόνο και μόνο για να
μεταχειρίζονται εκατομμύρια ελευθέρων ανθρώπων χειρότερα από
δούλους » (σελ. 173). Ο Πλάτων στους ΝΟΜΟΥΣ συνιστά αφ’ ενός να
μην υποδουλώνονται Έλληνες, αφ’ ετέρου να γίνεται καλή μεταχείριση
των δούλων. Και πράγματι, στην Ελλάδα συνέβαινε αυτό ακριβώς.
«Δούλοι» και «κύριοι» ζούσαν αρμονικά, συνδεόμενοι με στοργή,
φροντίδα, συμπάθεια, οικειότητα, όπως γίνεται ολοφάνερο, και πάλι μέσα
από τους στίχους του Ομήρου. Ο Όμηρος, ο «ποιητής που μόρφωσε την
Ελλάδα» τρέφει μία γλυκιά τρυφερότητα για ολους εκείνους τους
ανθρώπους που υπηρετούν τους βασιλείς και τους πρίγκιπες των έργων
του. Χρησιμοποιεί γι’ αυτούς, λέξεις όπως «αμφίπολος» (αυτός που
βρίσκεται πέριξ, ο ασχολούμενος με κάτι), «δμως» (ημερωμένος),
«θεραπαινίς» (αυτή που περιποιείται), «οικέτης» (άνθρωπος του σπιτιού),
«παις» (παιδί). Οι ομηρικοί ήρωες όχι μόνον δεν μιλούν υποτιμητικά στους
υπηρέτες τους αλλά έχουν μαζί τους οικογενειακή σχέση.

42
 43

5ος π.Χ. -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ».
IV 19. Morrow (1939) 11 και 127. O Morrow ανατρέπει αποτελεσματικά
την άποψη ότι «ο Πλάτων στο βάθος της καρδιάς του διαφωνούσε με το
καθεστώς της δουλείας και αναφέροντάς το στους Νόμους απλώς
προσαρμοζόταν στην εποχή του» (σς. 129-30). Πβ. Vlastos (1941) 293:
«Δεν υπάρχει η παραμικρή ένδειξη, είτε στην Πολιτεία είτε οπουδήποτε
αλλού, ότι ο Πλάτων θέλει να αμβλύνει ή να ελευθερώσει κατά κάποιο
τρόπο» τη διάκριση μεταξύ δούλου και ελεύθερου εργάτη.
5ος π. Χ. -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ
ΕΛΛΑΔΑ». 23. Ξενοφών, Πόροι 4.33’ πβ. 6.1. Τα καλύτερα
παραδείγματα για τα ουτοπιστικά όνειρα προς αυτή την κατεύθυνση δίνει,
φυσικά, ο Αριστοφάνης στις Έκκλησιάζουσες 651-61 και στον Πλούτο
510-26, αλλά δεν τα παρουσιάζω, γιατί θέλω ν’ αποφύγω μακρά συζήτηση
για τη δουλείας στην Αττική Κωμωδία. Αριστοφάνης. (445 π.Χ. – 386 π.Χ.).
ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ
ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι. Finley.
«ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ». Βλ.
Garlan (1972), (1974). Ο Ξενοφών, Πόροι 4.42, χρησιμοποιεί την εν
δυνάμει αξία των δούλων ως ανθρώπινου δυναμικού στο στρατό και το
ναυτικό, σαν επιχείρημα υπέρ της πρότασής του ν’ αγοράσει το κράτος
χιλιάδες δούλους για να εκμισθωθούν στα ορυχεία.
5ος π. Χ. -Ο Αριστοτέλης λέει πράγματα που με τις σημερινές μας
αντιλήψεις σηκώνουν την τρίχα όρθια! Στο πρώτο βιβλίο των «Πολιτικών»
του (1254a), υιοθετεί σκληρή γραμμή απέναντι στους δούλους . Διαφωνεί
με την άποψη συναδέλφων του ότι «ουδένα δούλον η φύσις πεποίηκε»,
και λέει: «Αμέσως από τη γέννησή τους, μερικά όντα είναι προορισμένα
να εξουσιάζονται, και μερικά να εξουσιάζουν» («και ευθύς εκ γενετής ένια
διέστηκε τα μεν επί το άρχεσθαι τα δ’ επί το άρχειν»).Και καταλήγει:
«Είναι λοιπόν φανερό ότι από τη φύση μερικοί άνθρωποι είναι ελεύθεροι
και μερικοί δούλοι, που τους συμφέρει να παραμένουν δούλοι» («Ότι μεν
τοίνυν εισί φύσει τινές οι μεν ελεύθεροι οι δε δούλοι, φανερόν, οίς και
συμφέρει το δουλεύειν»). Και γιατί τους συμφέρει; Διότι αν αφήσεις τον
γεννημένο ανελεύθερο ελεύθερο, δεν θα ξέρει τι να κάνει την ελευθερία
του! Στα «Ηθικά Νικομάχεια» (1161b) ο Σταγειρίτης σοφός ρίχνει άλλο
ένα βήμα, λέγοντας: «Δεν υπάρχει φιλία με τα άψυχα πράγματα, ούτε είναι

43
 44

δίκαιο (να υπάρχει). Αλλά ούτε φιλία με το άλογο ή με το βόδι ούτε με τον
δούλο, εφόσον παραμένει Δούλος. Τίποτε το κοινό δεν υπάρχει, γιατί ο
Δούλος είναι άψυχο εργαλείο, και το εργαλείο άψυχος Δούλος»! («Φιλία
δ’ ουκ εστίν προς τα άψυχα ουδέ δίκαιον. Αλλ’ ουδέ προς ίππον ή βουν,
ουδέ προς δούλον ή Δούλος. Ουδέν γαρ κοινόν εστίν. Ο γαρ Δούλος
έμψυχον όργανον, το δ’ όργανον άψυχος Δούλος»).
https://neoskosmos.com/el/

5ος π. Χ. -Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε

από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 Ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης
και ο Ξενοφών συμβούλευαν τους κυρίους να συμπεριφέρονται καλά στους
δούλους , προς όφελος των δουλοκτητών! Ο Πλάτων αναφέρει πώς θα
εκφυλιστεί η κοινωνία, αν κυριαρχήσει η δημοκρατία: «Οι δούλες και οι
δούλοι θα απολαμβάνουν την ελευθερία των αφεντικών … τα ζώα,
συνηθισμένα να κυκλοφορούν ελεύθερα στους δρόμους, θα πέφτουν επάνω
σε όσους συναντούν» (Πολιτικός). Στο ίδιο πνεύμα μιλούσε ο Αριστοτέλης
για το «φύσει άρχον» και το «φύσει αρχόμενον»: Το «φύσει άρχον» έχει την
ικανότητα να καταστρώνει με τη διάνοια σχέδια για την αντιμετώπιση των
αναγκών – «το δυνάμενον τη διανοία προοράν». Tο «φύσει αρχόμενον»
διαθέτει την ικανότητα να πραγματώνει με τις σωματικές του δυνάμεις
αυτούς τους σχεδιασμούς – «το δε δυνάμενον τω σώματι ταύτα ποιείν»
(Πολιτικά, 1251α).
5ος π. Χ. -Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε
από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 O Αριστοτέλης
υποστήριζε ακόμα ότι υπάρχουν άνθρωποι από φυσικού τους ελεύθεροι και
άλλοι από φυσικού τους δούλοι – «ότι μεν τοίνυν εισί φυσείν τινές οι μεν
ελεύθεροι οι δε δούλοι». Και χαρακτηρίζει «συμφέρον» και «δίκαιον» την
ιδιότητα του δούλου – «συμφέρει το δουλεύειν και δίκαιον είναι» (Πολιτικά,
1255α). Σε άλλο σημείο παρατηρεί ότι υπάρχουν άνθρωποι προορισμένοι εκ
γενετής να ζουν υποταγμένοι – «πεφυκότες άρχεσθαι». Από τη μία μεριά
λοιπόν οι προορισμένοι από τη φύση τους να άρχουν και από την άλλη οι
από τη φύση τους υπόδουλοι – «το δε αρχόμενον και φύσει δούλον». Ο
Πλούταρχος μάλιστα αποδίδει στον Αριστοτέλη τη συμβουλή προς τον
Αλέξανδρο να μεταχειρίζεται τυραννικά τους «βαρβάρους» ως…ζώα και
φυτά («τοις δε βαρβάροις δεσποτικώς χρώμενος … ως ζώοις και φυτοίς»,
«Περί της Αλεξάνδρου τύχης ή αρετής», 329 Β).
5ος π. Χ. -Προσεγγισεις στον Πλουταρχο – Σελίδα 326 Παναγιωτης Κων
Μητροπετρος, 1ο Λυκειο Κερατσινιου (Keratsinion, Greece). Ομαδα
Μελετης Ελληνων Συγγραφεων – 2002 - Ώς πρός τήν Οικονομική του
θεωρία 6 Αριστοτέλης αιτιολογεί τήν αναγκαιότητα τοΰ θεσμοϋ της
44
 45

άτομικής Ιδιοκτησίας καί τοΰ θεσμοΰ της δουλείας, άντιδιαστέλλει τήν

αξία χρήσεως άπό τήν Ανταλλακτική αξία, άποδέχεται τήν εμπορική
δραστηριότητα ... Τέρπανδρος (8ος–7ος π.Χ.): Αρχαίος Λές&ος λυρικός
ποιητής καί μουσικός. Γεννήθηκε στήν Άντισσαν της Λέσβου, ή σύμφωνα
μέ άλλη έκδοχή στήν Μήθυμναν καί έθεωρεΐτο Απόγονος τοΰ Ησιόδου ή
τοϋ Όμήρου. Έζησε γιά αρκετό χρονικό ...
5ος π. Χ.-ΤΟ ΒΗΜΑ. Οι ηθικές ιδέες στον αρχαίο κόσμο.
Οι αρχαίες ελληνικές κοινωνίες, σύμφωνα με τον W.R. Dodds (Οι Ελληνες
και το παράλογο) διαχωρίζονται σε κοινωνίες της ντροπής και κοινωνίες
της ενοχής. .13 Σεπτεμβρίου 2014. Bernard Williams. Αιδώς και
ανάγκη. Ατομική βούληση, πράξη και ευθύνη στην αρχαία Ελλάδα.
Μετάφραση Β. Σπυροπούλου,
επιμέλεια Τ. Νικολόπουλος. Εκδόσεις Αλεξάνδρεια,
Αθήνα 2014, Ο Williams μελετά και το θέμα της δουλείας και τον ρόλο
των γυναικών και καταδεικνύει ότι η νεωτερική απόρριψη του θεσμού της
δουλείας και διαφόρων άλλων πρακτικών, που τις θεωρούμε άδικες, δεν
είναι και τόσο νεωτερική. Υπήρχε και στον αρχαίο κόσμο. Οι Ελληνες δεν
πίστευαν ότι κάποιος γεννιέται Δούλος, αλλά ότι η δουλείας ή η ελευθερία
ήταν θέμα τύχης, αφού εύκολα ένα άτομο μπορούσε να περάσει από τη μια
κατάσταση στην άλλη. Ομως, το να αιχμαλωτιστεί κάποιος και να γίνει
Δούλος ήταν μεγάλη συμφορά για τους αρχαίους. Η δουλείας στα μάτια
των περισσότερων ανθρώπων δεν ήταν δίκαιη και γνώριζαν ότι βασιζόταν
στον καταναγκασμό, αλλά ήταν αναγκαία και δεδομένη και δεν
μπορούσαν να φανταστούν τον κόσμο χωρίς αυτή. Και επειδή ήταν
αναγκαία, δεν θεωρούσαν ότι ήταν άδικη ως θεσμός.
5ος π. Χ. -2nd Cycle of the Information Fluency Workshop. ΟΙ
ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΓΝΩΣΗΣ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥΣ ΣΤΟ ΕΡΓΟ
ΤΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΟΥ. Δούλοι και πόλεμος. 18/03/2016 Το εργαστήριο Matina
Goga Στάδια της έρευνας:The practice of emancipation (manumission),
first introduced into Athens in the 5th century BCE, was not an uncommon
practice, enacted either by the state, or individually by the master. There
were, however, conditions to this freedom, as evidenced by Plato and
others. State emancipation often occurred after war; slaves were not subject
to military conscription, and so when war came, may have been offered
their freedom (or even full citizenship) as an incentive to fight. Even this
conditional freedom though, was more than Spartan slaves received.
[Garlan, Y. (1988). Slavery in ancient Greece. Cornell University Press.].

45
 46

5ος- π. Χ. 2nd Cycle of the Information Fluency Workshop. ΟΙ

ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΓΝΩΣΗΣ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥΣ ΣΤΟ ΕΡΓΟ
ΤΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΟΥ. Δούλοι και πόλεμος. 18/03/2016 Το εργαστήριο
Matina Goga Στάδια της έρευνας:Spartan slaves were allowed to acquire
their own land and property, however unlike in Athens, the power to
emancipate slaves lay solely in the hands of the state. Again, this
emancipation seemed a reward for the slaves’ excelling in warfare, though
whether it was truly put into practice is debatable, as suggested by an
incident in 424 BCE recorded in Thucydides, Book IV.The Helots were
invited by a proclamation to pick out those of their number who claimed to
have most distinguished themselves against the enemy, in order that they
might receive their freedom; the object being to test them, as it was thought
that the first to claim their freedom would be the most high-spirited and the
most apt to rebel. As many as two thousand were selected accordingly, who
crowned themselves and went around the temples, rejoicing in their new
freedom. The Spartans, however, soon afterwards did away with them, and
no one ever knew how each one of them perished. [Garlan, Y. (1988).
Slavery in ancient Greece. Cornell University Press.].
5ος π. Χ. -Ο Αριστοτέλης για την τεχνολογία. Επειδή µέσα στο νέο Οραµα
για µια αδανειακή Ανάπτυξη, η Τεχνολογία θα παίζει ρόλον κεντρικό,
σκέφθηκα µήπως µπορούµε να ενισχύσοµε την τεχνικοφιλία των Νέων-
µας, θυµίζοντας άλλη µιά φορά το πάθος των Αρχαίων Ελλήνων υπέρ της
Τεχνολογίας. Τάσιος Θεοδόσης ΤΟ ΒΗΜΑ
Η κορύφωση όµως της θέσεως του Αριστοτέλους εν σχέσει µε την
Τεχνολογία εκφράζεται νοµίζω µε τη βασική πολιτική σκέψη που
διατύπωσε στα Πολιτικά (1253 b, 34): «Ει γάρ ηδύνατο έκαστον των
οργάνων (κελευσθέν ή προαισθανόµενον) αποτελείν το αυτού έργον,
ουδέν αν έδει ούτε τοις αρχιτέκτοσιν υπηρετών, ούτε τοις δεσπόταις
δούλων»! ∆ηλονότι η απελευθέρωση του τλήµονος γένους των βροτών
απ’ τον µόχθο, τον πόνο και την εκµετάλλευση θα επιτευχθεί µέσω της
προχωρηµένης Τεχνολογίας των αυτοµάτων και των ροµπότ. Αυτήν την
ευγενή Ουτοπίαν άλλωστε θα υιοθετήσει (δυό χιλιάδες χρόνια µετά τον
Αριστοτέλη) και ο Campanella στην «Città del Sole» – όπως την
υιοθέτησαν έκτοτε και ποικίλες κοινωνιστικές θεωρίες και καθεστώτα. Τα
οποία όµως υπονοµεύθηκαν ενπολλοίς καί επειδή δέν µπόρεσαν να
ακολουθήσουν ολόκληρη τη συνταγή του πλατωνικού Πρωταγόρα: Οπου
αναγνωρίζονται µέν το κίνητρον της Ανάγκης (§321 c) και η εκ θεότητος
δωρεά της «εντέχνου σοφίας, σύν πυρί» (321 d), καθώς και η λόγω
Τεχνολογίας επακολουθήσασα «ευπορία του βίου» (322 a) –

46
 47

υπογραµµίζεται όµως και το γεγονός οτι τότε οι άνθρωποι «ηδίκουν

αλλήλους και διεφθείροντο» (322 b)!
5ος π. Χ. -2nd Cycle of the Information Fluency Workshop. ΟΙ
ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΓΝΩΣΗΣ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥΣ ΣΤΟ ΕΡΓΟ
ΤΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΟΥ. Δούλοι και πόλεμος. 18/03/2016 Το εργαστήριο Matina
Goga Στάδια της έρευνας:Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού (ΙΜΕ). ΙΜΕ,
λήμμα: είλωτες. Υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των ειλώτων και
των δούλων στις περισσότερες ελληνικές πόλεις. Γενικά ένας δούλος
ήταν ιδιοκτησία του κυρίου του, ενώ αντίθετα ο είλωτας ανήκε στο κράτος
των Σπαρτιατών. Είχε δηλαδή παραχωρηθεί από το κράτος σε κάποιον
πολίτη, ο οποίος όμως δεν είχε το δικαίωμα να τον διαθέσει, όπως ο ίδιος
επιθυμούσε. Επίσης, σε άλλες περιοχές οι δούλοι συχνά μπορούσαν να
αποκτήσουν την ελευθερία τους. Αντίθετα, στη Σπάρτη ένας είλωτας δεν
ήταν δυνατό να απελευθερωθεί, παρά μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις.
Με αυτόν τον τρόπο ήταν πιο ελεύθερος, αλλά ταυτόχρονα και πιο
περιορισμένος από τους δούλους της υπόλοιπης Ελλάδας (Θουκυδίδης,
Ιστοριών 1.101.7-9).
5ος π. Χ. -Αντίθετα, οι Αθηναίοι φέρονταν μ’ επιείκεια στους δούλους
τους – τόσο που ο Πλάτων κατηγορεί τις δημοκρατούμενες πολιτείες
επειδή, εκεί, «οι δούλοι απολάμβαναν όχι μικρότερη ελευθερία από
εκείνους που τους είχαν αγοράσει», πράγμα που θεωρεί σαν «την πιο
ανυπόφορη κατάχρηση της ελευθερίας». ΤΟ ΒΗΜΑ Μ. Πλωρίτης.
5ος - π. Χ. 2nd Cycle of the Information Fluency Workshop. ΟΙ
ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΓΝΩΣΗΣ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥΣ ΣΤΟ ΕΡΓΟ
ΤΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΟΥ. Δούλοι και πόλεμος. 18/03/2016 Το εργαστήριο
Matina Goga Στάδια της έρευνας: ΣΤ. Συγκρότηση βιβλιογραφίας.
Garlan, Y. (1975). War in the Ancient World: A Social History, trans. Janet
Lloyd (New York, 1975), 135. Κυρτάτας, Δ. (1989). Η δουλεία στην
αρχαιότητα. Ιστορικά δεδομένα και θεωρητικές προσεγγίσεις. Μνήμων,
12, 183-195. Garlan, Yvon. (1988). Η δουλεία στην αρχαία Ελλάδα.
(Μετάφραση: Αλέξης Χατζηδάκης · επιμέλεια: Ζαχαρίας Δεμαθάς ·
επιμέλεια σειράς: Δ. Γ. Τσαούσης). – Αθήνα : Gutenberg – Γιώργος &
Κώστας Δαρδανός, (Κοινωνιολογική Βιβλιοθήκη – 19) Μαντάς, Κ.
(2008). Όψεις του θεσμού της δουλείας στους διαλόγους του Δίωνα
Χρυσόστομου. Αθήνα : Βερέττας. Βικιπαίδεια, λήμμα Δουλεία στην
αρχαία Ελλάδα – πρόσθετη βιβλιογραφία (εξειδικευμένη μελέτη). Cliff, U.
2009. Slavery in Ancient Greece. Dickson College. Clio History Journal.
Hunt, P. (1998). Slaves, Warfare, and Ideology in the Greek Historians.

47
 48

Cambridge: Cambridge University Press. Luraghi, N., & Alcock, S. E.

(Eds.). (2003). Helots and their masters in Laconia and Messenia:
histories, ideologies, structures. Brulé, P. and Oulhen, J. (dir.). (1997).
Esclavage, guerre, économie en Grèce ancienne. Hommages à Yvon
Garlan. Rennes: Presses universitaires de Rennes, «History» series.* Ένα
μέρος από τα περιεχόμενα των παραπάνω βιβλίων είναι προσβάσιμα στο
www.amazon.com . Το πρόβλημα που αντιμετωπίσαμε εδώ είναι ότι
υπάρχει διαθέσιμο μέρος του κάθε βιβλίου, με αποτέλεσμα να μην
μπορούμε να συγκροτήσουμε ολοκληρωμένη εικόνα για τον ρόλο των
δούλων στον πόλεμο. Την εργασία επιμελήθηκαν οι Φιλόλογοι Βασίλης
Βασιλείου και Κατερίνα Τρανού.
5ος π. Χ. -Οι Ελληνες, μάλιστα, προσπάθησαν να δικαιολογήσουν και
θεωρητικά την ύπαρξη της δουλείας, με προεξάρχοντα – δυστυχώς – τον
Αριστοτέλη που (σε μιαν απ’ τις ελάχιστες μελανές σελίδες του)
υποστηρίζει πως «από τη φύση υπάρχουν ελεύθεροι άνθρωποι και δούλοι,
πράγμα συμφέρον για τους τελευταίους και δίκαιο μαζί» (Αποψη εξόφθαλμα
ανεδαφική, αφού ένας άνθρωπος γεννημένος ελεύθερος, αν πιανόταν
αιχμάλωτος σε πόλεμο, μετατρεπόταν σε δούλο του νικητή του. Οχι η
φύση, λοιπόν, αλλά η βία καθόριζε τη θέση του). Προσθέτει, ωστόσο, ο
Σταγιρίτης πως «αν υπήρχαν μηχανές που θα μπορούσαν να εκτελούν
αυτόματα τις εργασίες, τότε δεν θα χρειάζονταν οι δούλοι»1. Την ιδέα του
την έκανε πράξη και υπερπράξη η τεχνολογία με τις καταπληκτικές
εφευρέσεις της – και με αποτέλεσμα να γίνει ο άνθρωπος Δούλος των
μηχανών! ΤΟ ΒΗΜΑ. Μ. Πλωρίτης.
5ος π. Χ. -Αντίθετα, με τον Αριστοτέλη, άλλοι διανοητές, ποιητές κλπ. Δεν
έκαναν διάκριση ελεύθερων και δούλων, διακηρύσσοντας πως «μια είναι
των ανθρώπων η γενιά» (Σοφοκλής, Ευριπίδης), πως «κανέναν η φύση δεν
έπλασε δούλο» (Αλκιδάμας)2. Αλλά οι «τολμηρές» απόψεις τους δεν
βρήκαν πρακτική απήχηση σε μια κοινωνία που ψωμιζόταν από τη
δουλοκτησία. ΤΟ ΒΗΜΑ. Μ. Πλωρίτης.
5ος π.Χ. -Δούλος – δουλείας – Δουλεμπόριο. 29/03/2016 Γράφει ο
Ιωάννης Κουρουτάκης. Στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ. μόνο στα περίχωρα
της Αττικής εργάζονταν 10.000 δούλοι και περισσότεροι στην πόλη. Αιτίες
δημιουργίας δούλων τότε ήταν: η γέννηση από δούλους γονείς, η
αιχμαλωσία, η λεία από πειρατεία και αρπαγή, η καταδίκη από οικονομική
καταστροφή.

48
 49

5ος π. Χ. -Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε

από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 – Η δουλείας ήταν σ’

όλες τις κοινωνίες της Αρχαιότητας αναγνωρισμένο και αποδεκτό
καθεστώς. Οι δούλοι δεν είχαν κανένα δικαίωμα, όπως να διαθέτουν
περιουσία, να δημιουργήσουν οικογένεια, να συνάπτουν δικαιοπραξίες κτλ.,
θεωρούνταν περίπου «ομιλούντα εργαλεία» και είχαν κατά κανόνα
μικρότερη αξία από κατοικίδια ζώα. Στην κατάσταση του δούλου περιέπιπτε
κάποιος ως σκλάβος κατόπιν αιχμαλωσίας σε πόλεμο, αρπαγής σε
επιδρομές ή πειρατείες, πώλησης από τους γονείς ή άλλους συγγενείς,
καταδίκης λόγω σοβαρών εγκλημάτων, αδυναμίας αποπληρωμής χρεών,
αλλά και ως απόγονος δούλων γονέων.
5ος π. Χ. -Επιχειρώντας μια διαχρονική θεώρηση του θέματος της
υποδούλωσης ανθρώπου από άνθρωπο ο Θ. Κακουριώτης τονίζει ότι
μπορεί τα δύο μεγάλα κράτη-πολιτείες της αρχαίας Ελλάδας, η Αθήνα και
η Σπάρτη, να μας δίνουν λαμπρά δείγματα της λειτουργίας τους ως
δουλοκτητικών συστημάτων, ωστόσο η αλήθεια είναι ότι πολλοί άλλοι
μεγάλοι λαοί αγάπησαν τη δουλείας η οποία αποτελεί και σήμερα οδυνηρή
πραγματικότητα. Το δουλοκτητικό σύστημα άλλοτε και τώρα. Το
δουλοκτητικό σύστημα άλλοτε και τώρα Επιχειρώντας μια διαχρονική
θεώρηση του θέματος της υποδούλωσης ανθρώπου από άνθρωπο ο Θ.
Κακουριώτης τονίζει ότι μπορεί τα δύο μεγάλα κράτη-πολιτείες της
αρχαίας Ελλάδας, η Αθήνα και η Σπάρτη, να μας δίνουν λαμπρά δείγματα
της λειτουργίας τους ως δουλοκτητικών συστημάτων, ωστόσο η αλήθεια
είναι ότι πολλοί άλλοι μεγάλοι λαοί αγάπησαν τη δουλείας η οποία
αποτελεί. Θ ΚΑΚΟΥΡΙΩΤΗΣ. ΤΟ ΒΗΜΑ. 2008. Για όσους έχουν
κατηγορήσει την αρχαία Ελλάδα ως οφείλουσα κατά ένα μέγα μέρος τη
μεγάλη πολιτισμική κληρονομιά της σε ένα παντοδύναμο και άρτια
οργανωμένο δουλοκτητικό σύστημα, που τη στήριξε γενναιόδωρα, δεν θα
λέγαμε ότι πλανώνται πλάνην οικτράν. Αλλά ούτως ή άλλως η δουλείας
αποτελεί μια οδυνηρή διαχρονική αλήθεια την οποία πολλοί άλλοι μεγάλοι
λαοί ηγάπησαν και των οποίων η πολιτιστική κληρονομιά, ως αγλάισμα
και πετράδι στέμματος, οφείλει επίσης πάρα πολλά σ’ αυτήν. Και το
χειρότερο απ’ όλα, εν τω σωτηρίω έτει 1998, ενώ δεν επιμερίζεται
επισήμως ως μέρος κρατούντος πολιτικού συστήματος, αποτελεί ωστόσο
μια υπαρκτή οδυνηρή πραγματικότητα, σε ένα έτος μάλιστα που
εορτάζουμε τα 50 χρόνια από τη Διακήρυξη των Ανθρωπίνων
Δικαιωμάτων, η οποία ευαγγελίζεται μια νέα εποχή όπου η ελευθερία, η
ισονομία και πάνω απ’ όλα η ανθρώπινη αξιοπρέπεια αποτελούν τα

49
 50

αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα του καθενός μας, ανεξάρτητα από χρώμα,

φυλή, θρησκευτικές και πολιτικές πεποιθήσεις κλπ. Κλπ.
5ος π. Χ. -ΔΟΥΛΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΤΗ ΡΩΜΗ ANDREAU JEAN,
DESCAT RAYMOND Κατά την αρχαιότητα, ο Δούλος βρισκόταν στον
πυρήνα του ελληνικού και του ρωμαϊκού πολιτισμού, σε δύο κόσμους
όπου η δουλείας ήταν ένα απόλυτα φυσιολογικό φαινόμενο. Μέρος των
λησμονημένων της ιστορίας, κοινό αντικείμενο στην ιδιοκτησία άλλων,
όπως τα σπίτια και τα ζώα, μετείχε σε όλες τις οικονομικές
δραστηριότητες: παρών στα χωράφια, στα ορυχεία και στα εργαστήρια,
ενώ μπορούσε εξίσου να είναι έμπορος, δάσκαλος ή διοικητικός
υπάλληλος. Ως οικιακός Δούλος, ζούσε στο άμεσο περιβάλλον του κυρίου
και της κυρίας του, και συχνά μετείχε στην εκπαίδευση των παιδιών τους.
Η βία, καταρχήν υπεύθυνη για την κατάστασή του, τον ακολουθούσε σε
όλη του τη ζωή μέχρι την απελευθέρωσή του – αν την επιτύγχανε ποτέ.
Οι καθηγητές Jean Andre και Raymond Descat, ειδικοί στο ρωμαϊκό και
τον ελληνικό κόσμο αντίστοιχα, μεσ’ από τις διασταυρούμενες και
συμπληρωματικές οπτικές τους παρουσιάζουν μια νέα εικόνα του δούλου
κατά την αρχαιότητα. Ο Δούλος ζούσε έναν «κοινωνικό θάνατο», μέσα σ’
αυτόν όμως ανθούσε ένας ατομικός βίος, κι αυτός ακριβώς περιγράφεται
εδώ. Η μικρή ιστορία μέσα στη μεγάλη, επίσημη Ιστορία. Ο κοινωνικά
«αόρατος» Δούλος υπήρχε, κι αυτό το βιβλίο φωτίζει μ’ έναν εντελώς
καινούργιο τρόπο τη ζωή του και την ηθικά καταδικαστέα πρακτική της
δουλείας.
5ος π. Χ. -Περί δουλείας τινά. Περί δουλείας τινά Αναδρομή σ» έναν
επαίσχυντο «θεσμό», πανάρχαιο και ακατάλυτο ΜΑΡΙΟΣ ΠΛΩΡΙΤΗΣ TI
συγκινητικές που είναι οι «Παγκόσμιες Ημέρες», οι αφιερωμένες σε
αγαπητά είδη – Ημέρα της Μητέρας, της Γυναίκας, του Παιδιού -, σε
απειλούμενα είδη – Ημέρα του Περιβάλλοντος – ή σε απειλές κατά του
ανθρώπινου είδους – Ημέρα κατά των Ναρκωτικών κλπ. Μας θυμίζουν,
μια φορά τον χρόνο, τα χρέη μας και μας. . ΤΟ ΒΗΜΑ.

5ος π. Χ. -Paideia kai zōē Τεύχη 82-99 Σελίδα 228 1960 ... από τη φύση
τους γιά νάναι δούλοι έδώ όμως καταδικάζεται βαριά ό σπαρτιατικός
Μιλιταρισμός κι ή έλλειψη πνευματικότητας (Πολ. 1338 b 12). “Η
σπαρτιατική αρχή της σταθερής επιδίωξης γιά την απόχτηση δύναμης
θεωρείται μεγάλο κακό.

50
 51

5ος π. Χ. -Θουκυδίδης. Ιστορίες. (5 B.C.) Book 2 chapter 78 section line 3

(4) ὀγδοήκοντα, γυναῖκες δὲ δέκα καὶ ἑκατὸν σιτοποιοί. Τοσοῦτοι ἦσαν οἱ
ξύμπαντες ὅτε ἐς τὴν πολιορκίαν καθίσταντο, καὶ ἄλλος οὐδεὶς ἦν ἐν τῷ
τείχει οὔτε δοῦλος οὔτ’ ἐλεύθερος.
τοιαύτη μὲν ἡ Πλαταιῶν πολιορκία κατεσκευάσθη.
5ος π. Χ. -Ο Θουκυδίδης, δεκαοκτώ φορές μετά.Είναι το μοναδικό
μακροσκελές κείμενο που έχω διαβάσει 18 φορές στη ζωή μου. Το μόνο
κείμενο που έβλεπα με άλλο μάτι σε κάθε μου ανάγνωση, που ουδέποτε
απομυθοποίησα. Όταν, στα 18, αναγκάστηκα να διαβάσω για πρώτη φορά
ολόκληρη την Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου του Θουκυδίδη με
έπιασε ταχυπαλμία.ΤοΒΗΜΑ Team 23 Αυγούστου 2011 Η εύθραυστη
Ειρήνη του Νικία, η μεγαλειώδης περιγραφή της Σικελικής Εκστρατείας,
οι σύνθετες συμμαχίες και συνθηκολογήσεις, τα επί μέρους χωρία όπως η
σχεδόν προσωκρατική περιγραφή του λοιμού και ο διάλογος των Μηλίων
(σπουδή στην πολεμική διπλωματία και την επίλυση διλημμάτων
ασφαλείας) – μαζί με υποθεματικές, όπως η ανάκτηση της Αμφίπολης, η
Δεκέλεια, η Τανάγρα, το Άργος, οι είλωτες, ο Βρασίδας, ο Αλκιβιάδης, οι
ναυμαχίες Αθηναίων-Κορινθίων. Μία ιστορία τόσο αποστειρωμένα
επιστημονική όσο και συγκλονιστικά μαγευτική: όσο πιο πολύ επέμενα
τόσο με συνέπαιρνε.
5ος π. Χ. -Υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των ειλώτων και των
δούλων στις περισσότερες ελληνικές πόλεις. Γενικά ένας Δούλος ήταν
ιδιοκτησία του κυρίου του, ενώ αντίθετα ο είλωτας ανήκε στο κράτος των
Σπαρτιατών. Είχε δηλαδή παραχωρηθεί από το κράτος σε κάποιον πολίτη,
ο οποίος όμως δεν είχε το δικαίωμα να τον διαθέσει, όπως ο ίδιος
επιθυμούσε. Επίσης, σε άλλες περιοχές οι δούλοι συχνά μπορούσαν να
αποκτήσουν την ελευθερία τους. Αντίθετα, στη Σπάρτη ένας είλωτας δεν
ήταν δυνατό να απελευθερωθεί, παρά μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις.
Με αυτόν τον τρόπο ήταν πιο ελεύθερος, αλλά ταυτόχρονα και πιο
περιορισμένος από τους δούλους της υπόλοιπης Ελλάδας (Θουκυδίδης,
Ιστοριών 1.101.7-9).
5ος π. Χ. - Ευρυπίδης,, Hippolytus (5 B.C.) Line 1249 ἵπποι δ’
ἔκρυφθεν καὶ τὸ δύστηνον τέρας
ταύρου λεπαίας οὐ κάτοιδ’ ὅποι χθονός.
δοῦλος μὲν οὖν ἔγωγε σῶν δόμων, ἄναξ,
ἀτὰρ τοσοῦτόν γ’ οὐ δυνήσομαί ποτε, (1250)
τὸν σὸν πιθέσθαι παῖδ’ ὅπως ἐστὶν κακός...
5ος π. Χ. -Σοφοκλής. Trachiniae (5 B.C.) Line 267

51
 52

λέγων χεροῖν μὲν ὡς ἄφυκτ’ ἔχων βέλη (265)

τῶν ὧν τέκνων λείποιτο πρὸς τόξου κρίσιν,
φώνει δὲ δοῦλος ἀνδρὸς ὡς ἐλευθέρου
ῥαίοιτο· δείπνοις δ’ ἡνίκ’ ἦν ᾠνωμένος,
ἔρριψεν ἐκτὸς αὐτόν. Ὧν ἔχων χόλον…

Sophokles Tragoedien Τόμος 9 – Σελίδα 245 Sophocles, Gottlieb Karl

Wilhelm Schneider – 1829 - - Δούλος, γνώμαισι δούλαις Τr. 53, ήδε γάρ
γυνή Δούλη μεν, είρηκεν δ’ ελεύθερον λόγον 63, Δούλος ανδρός ως
ελευθέρου όαίοιτο,267, αυτοί μεν Αιδου πάντες είς’ οικήτορες, πόλις δε
Δούλη 283, δούλον ίσχουσιν βίον 302, πέμπων ουκ …
5ος π. Χ. -Η τιμή της αγοράς τους ποίκιλλε ανάλογα με την ηλικία, το φύλο,
την καταγωγή, τις σωματικές ή τις πνευματικές ικανότητες του
προσφερόμενου δούλου. Oι δούλοι, οι οποίοι ανταλλάσσονταν με
χρήματα, ονομάζονταν αργυρώνητοι. Aπό μία στήλη πώλησης δούλων
που βρέθηκε στην Aττική, και χρονολογείται στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ.,
τα παιδιά πωλούνταν 70 δραχμές (τα αμόρφωτα παιδιά 50 δραχμές), ενώ
οι άντρες 200 δραχμές. Τα παραπάνω ποσά απέκλιναν σημαντικά στις
περιπτώσεις πώλησης διακεκριμένων προσώπων, όπως για παράδειγμα
στην περίπτωση του φιλοσόφου Πλάτωνα που πουλήθηκε ως σκλάβος
στην Αίγινα και ο αγοραστής του πλήρωσε 2000 ή 3000 δραχμές. Oι
δούλοι, οι οποίοι ανταλλάσσονταν με αλάτι αποκαλούνταν αλώνητοι.

5ος - THUCYDIDES Hist. Historiae (5 B.C.) Book 1 chapter 113

section 1 line 6 ὁπλίταις, τῶν δὲ ξυμμάχων ὡς ἑκάστοις ἐπὶ τὰ χωρία
ταῦτα πολέμια ὄντα, Τολμίδου τοῦ Τολμαίου στρατηγοῦντος.
καὶ (5) Χαιρώνειαν ἑλόντες καὶ ἀνδραποδίσαντες ἀπεχώρουν
φυλακὴν (2) καταστήσαντες. πορευομένοις δ’ αὐτοῖς ἐν Κορωνείᾳ
ἐπιτίθενται οἵ τε ἐκ τῆς Ὀρχομενοῦ φυγάδες Βοιωτῶν καὶ...

THUCYDIDES Hist. Historiae (5 B.C.) Book 1 chapter 139

section 3 line 1 τἆλλα ὑπήκουον οὔτε τὸ ψήφισμα καθῄρουν,
ἐπικαλοῦντες ἐπεργασίαν Μεγαρεῦσι τῆς γῆς τῆς ἱερᾶς καὶ τῆς
ἀορίστου (3) καὶ ἀνδραπόδων ὑποδοχὴν τῶν ἀφισταμένων. τέλος
δὲ ἀφικομένων τῶν τελευταίων πρέσβεων ἐκ Λακεδαίμονος,
Ῥαμφίου τε καὶ Μελησίππου καὶ Ἀγησάνδρου,

5ος -HERODOTUS Hist. Historiae (5 B.C.) Book 1 section 156 line

2 βασιλεῦ, γυναῖκας ἀντ’ ἀνδρῶν ὄψεαι γεγονότας, ὥστε οὐδὲν
(156) δεινοί τοι ἔσονται μὴ ἀποστέωσι.» Κροῖσος μὲν δὴ ταῦτά οἱ
ὑπετίθετο, αἱρετώτερα ταῦτα εὑρίσκων Λυδοῖσι ἢ ἀνδρα-

52
 53

ποδισθέντας πρηθῆναί σφεας, ἐπιστάμενος ὅτι, ἢν μὴ ἀξιόχρεον

πρόφασιν προτείνῃ, οὐκ ἀναπείσει μιν μεταβουλεύσασθαι,
ἀρρωδέων δὲ μὴ καὶ ὕστερόν κοτε οἱ Λυδοί, (5)

 HERODOTUS Hist. Historiae (5 B.C.) Book 3 section 125 line 14

ἀπῆκε, κελεύων σφέας ἑωυτῷ χάριν εἰδέναι ἐόντας ἐλευθέρους,

ὅσοι δὲ ἦσαν ξεῖνοί τε καὶ δοῦλοι τῶν ἑπομένων, ἐνἀνδραπόδων
λόγῳ ποιεύμενος εἶχε. Πολυκράτης δὲ ἀνακρε-
μάμενος ἐπετέλεε πᾶσαν τὴν ὄψιν τῆς θυγατρός· ἐλοῦτο μὲν γὰρ
ὑπὸ τοῦ Διός, ὅκως ὕοι, ἐχρίετο δὲ ὑπὸ τοῦ ἡλίου...

5ος -ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΗΣ ΔΟΥΛΟΚΤΗΤΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΚΑΙ ΔΟΥΛΟΣ. ΤΣΙΜΠΟΥΚΙΔΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ
Εκδότης: ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ. 1999.

5ος -ANTIPHON Orat. In novercam (5 B.C.) Section 7 line 1 μήθη.

Καίτοι αὐτὸ τοῦτο ἐχρῆν, ὃ καὶ ἐγὼ προὐκαλούμην, (5)

προθυμηθῆναι, ὅπως τὸ πραχθὲν ᾖ ἀληθές[, ἐπεξελθεῖν]. 7) Μὴ γὰρ

ὁμολογούντων τῶν ἀνδραπόδων οὗτός τ’ εὖ εἰδὼς
ἂν ἀπελογεῖτο καὶ ἀντέσπευδε πρὸς ἐμέ, καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ
ἀπήλλακτο ἂν ταύτης τῆς αἰτίας.

5ος π. Χ. -ISOCRATES Orat. Trapeziticus (orat. 17) (5-4 B.C.)

Section 49 line 4

τῶν ἄλλων ἐναντί’ αὐτὸς αὑτῷ καὶ λέγων καὶ πράττων

φανερός ἐστιν· ὃς τὸν μὲν παῖδα, ὃν αὐτὸς ἠφάνισεν, ὑφ’
ἡμῶν ἔφασκεν ἀνδραποδισθῆναι, τὸν αὐτὸν δὲ τοῦτον
ἀπεγράψατο μὲν ἐν τοῖς τιμήμασιν ὡς δοῦλον μετὰ τῶν (5)
οἰκετῶν τῶν ἄλλων, ἐπεὶ δ’ αὐτὸν ἠξίου Μενέξενος βασα-

ARISTOPHANES Comic. Equites (5-4 B.C.) Line 1030

ΔΗ. Λέγε νυν· ἐγὼ δὲ πρῶτα λήψομαι λίθον,

ἵνα μή μ’ ὁ χρησμὸς ὁ περὶ τοῦ κυνὸς δάκῃ.
ΑΛ. Φράζευ, Ἐρεχθεΐδη, κύνα Κέρβερον
ἀνδραποδιστήν, (1030) ὃς κέρκῳ σαίνων σ’, ὁπόταν

53
 54

δειπνῇς, ἐπιτηρῶν ἐξέδεταί σου τοὔψον, ὅταν σύ ποι

ἄλλοσε χάσκῃς·

 5ος - XENOPHON Hist. Hellenica (5-4 B.C.) Book 1 chapter 2

section 5 line 1
 ἐπιούσης νυκτὸς ἐνέβαλον εἰς τὴν Λυδίαν ἀκμάζοντος τοῦ
σίτου, καὶ κώμας τε πολλὰς ἐνέπρησαν καὶ χρήματα ἔλαβον (5)
(5) καὶ ἀνδράποδα καὶ ἄλλην λείαν πολλήν. Στάγης δὲ ὁ
Πέρσης περὶ ταῦτα τὰ χωρία ὤν, ἐπεὶ οἱ Ἀθηναῖοι ἐκ τοῦ
στρατοπέδου διεσκεδασμένοι ἦσαν κατὰ τὰς ἰδίας λείας,

XENOPHON Hist. Hellenica (5-4 B.C.) Book 1 chapter 6 section

14 line 2

ἐχόντων ἀττικιζόντων, προσβαλὼν αἱρεῖ τὴν πόλιν κατὰ

(14) κράτος. τὰ μὲν οὖν χρήματα πάντα διήρπασαν οἱ στρατιῶται,
τὰ δὲ ἀνδράποδα πάντα συνήθροισεν ὁ Καλλικρατίδας εἰς
τὴν ἀγοράν, καὶ κελευόντων τῶν συμμάχων ἀποδόσθαι καὶ
τοὺς Μηθυμναίους οὐκ ἔφη ἑαυτοῦ γε ἄρχοντος οὐδέν’ ἂν

XENOPHON Hist. Hellenica (5-4 B.C.) Book 1 chapter 6 section

15 line 1

τὴν ἀγοράν, καὶ κελευόντων τῶν συμμάχων ἀποδόσθαι καὶ

τοὺς Μηθυμναίους οὐκ ἔφη ἑαυτοῦ γε ἄρχοντος οὐδέν’ ἂν
(15) Ἑλλήνων εἰς τὸ ἐκείνου δυνατὸν ἀνδραποδισθῆναι. τῇ δ’
ὑστεραίᾳ τοὺς μὲν ἐλευθέρους ἀφῆκε, τοὺς δὲ τῶν Ἀθηναίων
φρουροὺς καὶ τὰ ἀνδράποδα τὰ δοῦλα πάντα ἀπέδοτο·

 5ος π. Χ. - PLATO Phil. Phaedo (5-4 B.C.) Stephanus page 69

section b line 7

 φόβων καὶ τῶν ἄλλων πάντων τῶν τοιούτων· χωριζόμενα (5)

δὲ φρονήσεως [καὶ] ἀλλαττόμενα ἀντὶ ἀλλήλων μὴ σκιαγραφία τις
ᾖ ἡ τοιαύτη ἀρετὴ καὶ τῷ ὄντι ἀνδραποδώδης τε
καὶ οὐδὲν ὑγιὲς οὐδ’ ἀληθὲς ἔχῃ, τὸ δ’ ἀληθὲς τῷ ὄντι ᾖ
(c) κάθαρσίς τις τῶν τοιούτων πάντων καὶ ἡ σωφροσύνη καὶ
PLATO Phil. Theaetetus (5-4 B.C.) Stephanus page 175 section d
line 6

54
 55

 ὑπὸ ἀηθείας ἀδημονῶν τε καὶ ἀπορῶν καὶ βατταρίζων γέλωτα

Θρᾴτταις μὲν οὐ παρέχει οὐδ’ ἄλλῳ ἀπαιδεύτῳ οὐδενί, οὐ (5)
γὰρ αἰσθάνονται, τοῖς δ’ ἐναντίως ἢ ὡς ἀνδραπόδοις τρα-
φεῖσι πᾶσιν. οὗτος δὴ ἑκατέρου τρόπος, ὦ Θεόδωρε, ὁ
(e) μὲν τῷ ὄντι ἐν ἐλευθερίᾳ τε καὶ σχολῇ τεθραμμένου,

5ος π. Χ. -Ποιά η αλήθεια για τους δούλους στην αρχαία Ελλάδα. 9

Μαρτίου 2014. Αλλά και η Σπάρτη που ομολογουμένως συντηρεί για
αιώνες την διαφοροποίηση ανάμεσα στους ελευθέρους Σπαρτιάτες πολίτες
και τούς Είλωτες, έχει τούς Μόθωνες ή Μόθακες πού ήταν παιδιά
Ειλώτων ή νόθοι Σπαρτιάτες από μητέρα οικόσιτη από τούς είλωτες, πού
ανατρέφονταν σε οίκους ελευθέρων πολιτών τής Σπάρτης και κατά τούς
σπαρτιάτικους νόμους, ώστε να αποβαίνουν «μάλα ευειδείς (ωραίοι) και
τών εν τη πάλει καλών (τής πειθαρχίας) ουκ άπειροι». Στην συνέχεια αυτοί
απελευθερώνονταν. Πολλοί ταυτίζουν τούς Μόθωνες με τούς Αφέτες
(αφεθέντες ελεύθεροι). Αυτοί όμως ήταν δούλοι απελεύθεροι. Ο Αθηναίος
(271 Ε) γράφει: «Πολλάκις οι Λακεδαιμόνιοι ηλευθέρωσαν δούλους και
ους μεν άφέτας εκάλεσαν, ους δε αδέσποτους, ους δε ερυκτήρας» (ερύκω
σημαίνει κατέχω). Αυτοί αναφέρονται ότι υπηρετούσαν στον στόλο και
ονομάζονταν Δεσποσιοναύτες. Με υιοθεσία γίνονταν γνήσιοι πολίτες.
Ορισμένοι από αυτούς υπήρξαν διαπρεπείς στρατηγοί τόσο τού στρατού
όσο και τού στόλου τών Λακεδαιμονίων. Όπως για παράδειγμα ο
Καλλικρατίδης ο Σπαρτιάτης ναύαρχος, πού έχασε τη ζωή του στην
ναυμαχία στις Αργινούσες. Ο άνδρας αυτός επιζητούσε την με κάθε θυσία
συνεννόηση με την Αθήνα και τον κοινό πόλεμο εναντίον των Περσών. Ο
Λύσανδρος αναδείχθηκε σε μία από τις σπουδαιότερες πολιτικές και
στρατιωτικές φυσιογνωμίες τής αρχαίας Σπάρτης. Το 408 ανέλαβε την
διοίκηση τού στόλου τών Λακεδαιμονίων. Αλλά και ο Γύλιππος, ο
ικανότερος στρατηγός τών Σπαρτιατών κατά τον Πελοποννησιακό
Πόλεμο, υπήρξε Μύθων.

5ος π. Χ. -Οι δούλοι στην αρχαία Αθήνα. Γράφει ο Χρήστος

Μπαρμπαγιαννίδης. Το μεγαλείο των Αθηνών κατά τη διάρκεια των
κλασικών χρόνων (5ος – 4ος αι. Π.Χ.) σε καμία περίπτωση δεν θα είχε
επιτευχθεί, αν η θαλασσοκράτειρα πόλη δεν απομυζούσε, ή μάλλον δεν
λεηλατούσε τα ταμεία των “συμμαχικών πόλεων” και δε χρησιμοποιούσε
στην κρατική της μηχανή, ή μάλλον δεν εκμεταλλευόταν στυγνά, δεκάδες
χιλιάδες ανθρώπους, αυτούς που απλά και με αφέλεια αποκαλούμε
δούλους , ξεχνώντας ότι επρόκειτο για ανθρώπους και όχι απλώς για
ομιλούντα εργαλεία, όπως τους χαρακτήριζε ο Αριστοτέλης.

55
 56

5ος π. Χ. - Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (55ΑΥ2) Διδάσκων: Α.

Farrington (email: eduservotenet.gr Ενότητα 7: Η δουλείας. Διάφορα
είδη δουλείας Οι αρχαίες ελληνικές πεποιθήσεις αναφορικά με τη θέσης
του δούλου συνδυάζονται με τις ιδέες που έτρεφαν για την πόλιν και για
τον πόλιτη. Σε γενικές γραμμές η σκέψη των Ελλήνων χαρακτηρίζεται από
με βαθύτατη τάση προς μια ‘δυαδική αντίληψη’ του κόσμου, δηλαδή,
συμφωνά με αυτή τη στάση κάποιο αντικείμενο θεωρείται ή x ή μη-x.
Εφόσον αφορά τον προσιδιορισμό της έννοιας της δουλείας, όπως την
αντιμετώπιζαν οι Έλληνηες, αυτός ο ‘δυαδικός’ διαχωρισμός σημαίνει ότι
όποιος δεν είναι απολύτως ελεύθερος (και συνήθως αυτό σημαίνει
‘ελεύθερο πολίτη μιας πόλεως’) είναι ‘μη-ελεύθερος’ και, επομένως, κατά
κάποιο τρόπο ‘Δούλος’. Με βάση τέτοια αντίληψη, θεωρείται πως δεν
υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ του υψηλοβαθμού αξιωματούχου του
Πέρση αυτοκράτορα (διότι δεν είναι εντελώς ελεύθερος) και ενός δούλου
που ταλαπωρείται στα ορυχεία του...
5ος π. Χ. -Ο Μακρύς Αγώνας Κατά της δουλείας. ΣΚΟΠΙΑ.«Αυτό σημαίνει
να είσαι Δούλος: να κακοποιείσαι και να υπομένεις, αναγκασμένος διά
της βίας να υφίστασαι αδικίες».—Ευριπίδης, ποιητής του πέμπτου
αιώνα Π.Κ.Χ.Η ΔΟΥΛΕΙΑ έχει μακρόχρονη και συνήθως δυσάρεστη
ιστορία. Από τον καιρό των αρχαιότερων πολιτισμών στην Αίγυπτο και
στη Μεσοποταμία, τα ισχυρά έθνη υποδούλωναν τα πιο αδύναμα
γειτονικά τους έθνη. Έτσι λοιπόν, άρχισε να γράφεται μια από τις πιο
θλιβερές ιστορίες της ανθρώπινης αδικίας.
5ος π. Χ. -Παναγή Λεκατσά. Σύνοψη του βιβλίου "Οι πόλεμοι των
δούλων". Tο βιβλίο γράφτηκε το 1948. H καθυστέρηση της έκδοσης του
έδωκε τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσει και νεότερη βιβλιογραφία. Tα
συστήματα των πηγών του δεύτερου και τέταρτου Δουλοπόλεμου, τα
βρίσκει ο Aναγνώστης σε παλαιότερες μελέτες μου πάνου στα θέματα
τούτα. O ρόλος των δουλικών κινημάτων δε στάθηκε αποφασιστικός για
την ιστορία του Aρχαίου Kόσμου. Oι Δούλοι έχουν το υπερτέρημα του
πλήθους με το μέρος τους, μα σ' όλα τ' άλλα υστερούνε. Δεν έχουνε την
τέχνη του πολέμου και τη συνεπακοή, ούτε και την πολιτική των
ελεύτερων πείρα. H καταγωγή τους από λογίς έθνη, εθνότητες και μεριές,
οι διαφορές στον χαρακτήρα, στη γλώσσα, στις πίστες και στους σκοπούς,
τα μεγάλα χωρικά μάκρη εκεινών των καιρών κ' οι διαφορετικοί όροι της
ζωής τους στη μιά και στην άλλη μεριά, δεν τους αφήνουνε να
συντονίσουν γενικό ξεσηκωμό, και με τον όγκο τους να συνεπάρουν τους
αφέντες. O ρόλος, τέλος, των Aχτημόνων, όπου προσχωρούν τους

56
 57

Σκλαβοσηκωμούς, παρουσιάζεται μονάχα ληστρικός, κ' έτσι, μακριά από

το βοηθά να στεριωθούν, συντρέχει στον καταλυμό τους. Έτσι σε χώρες
που η Σκλαβιά δεν πήρε, όπως στην Eλλάδα, τη χειρότερη μορφή, δεν
έχουμε κινήματα των Σκλάβων σοβαρά, μ' ανάρια, ξέπνοα, κι
απελπισμένα. Tο κίνημα του Aριστονίκου, στην Aνατολή, συνεπαίρνει
τους σκλάβους στη φόρα του, μα δε βασίζεται σ' ετούτους. Mεγάλοι
δουλικοί πολέμοι θα ξεσπάσουνε στην Iταλία και στη Σικελία μοναχά, δυό
χώρες, που, με το σύστημα της αγροτικής οικονομίας τους, σωρεύουνε
παραμεγάλα σκλαβοπλήθη. Όμως, και πάλι, δεν ξεσπούν παρά σε κρίσιμες
για τη Pώμη στιγμές, σα βρίσκεται πολυμπλεγμένη σε πολέμους ή
κοινωνικούς ταραχεμούς, και τσακίζουνται τέλος. Ότι τα δουλικά
κινήματα τσακίζουνται, δεν είναι, ωστόσο, από τα δυστυχήματα της
Iστορίας.
5ος π. Χ. -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ».
Θα βοηθούσε πολύ, αν είχαμε κάποια ιδέα πόσοι ήταν ο δούλοι, σε μια
δεδομένη ελληνική κοινότητα, που διεκπεραίωναν όλες αυτές τις εργασίες
και πώς κατανέμονταν στους επιμέρους κλάδους της οικονομίας. Δεν
έχουμε, ατυχώς, αξιόπιστους αριθμούς και για τις περισσότερες πόλεις, δεν
έχουμε κανέναν αριθμό. Θεωρώ ως καλύτερο υπολογισμό για τη\ Αθήνα
ότι το σύνολο των δούλων, σε περιόδους αιχμής, κατά τον 5ο και 4ο αι.
π.Χ., έφτανε τις 60-80.000. Η Αθήνα είχε στον κλασικό ελληνικό κόσμο,
τον μεγαλύτερο πληθυσμό κα τους περισσότερους δούλους . Ο
Θουκυδίδης (8.40.2) λέει πως στις μέρες του, με εξαίρεση τη Σπάρτη,
υπήρχαν περισσότεροι δούλοι στη Χίο παρά σε οποιαδήποτε άλλη
ελληνική κοινότητα. Υποθέτω όμως πως είχε κατά νου την πυκνότητα του
πληθυσμού των δούλων σε σχέση προς τον αριθμό των ελεύθερων
κατοίκων κι όχι απόλυτους αριθμούς (και στη Σπάρτη εννοούσε τους
είλωτες, όχι τους κατά κτημοσύνη δούλους ). Άλλα μέρη, όπως η Αίγινα
ή η Κόρινθος, μπορεί, σε διάφορες εποχές, να είχαν υψηλότερη αναλογία
δούλων από εκείνη της Αθήνας. Κι υπήρχαν βέβαια κοινότητες όπου οι
δούλοι παρουσίαζαν μικρότερη πυκνότητα.
5ος π. Χ. - Υπάρχουν άλλες κοινωνικές ομάδες οι οποίες, εφόσον δεν
κατατάσσονται σε αυτή των ελεύθερων πολιτών, θεωρούνταν ‘δούλοι’,
παρόλο που η κοινωνική κατάσταση τους δεν μοιάζει με αυτή του δούλου.
Στην Σπάρτη, μια αρχαϊάζουσα και οπισθοδρομική κοινωνία, όπου η
διαχωριστική γραμμά μεταξύ πολίτη και μή-πολίτη δεν είναι τόσο έντονη
όσο στην πιο ‘μοντέρνα’ κοινωνία της Αθήνας του 5ου αι. Στην λακωνική

57
 58

πόλιν υπάρχουν επεύνακτοι και μόθακες, οι οποίοι δεν θα θεωρούνταν μεν

δούλοι συμφωνα με την δική μας αντίληψη, αλλά δεν έχουν πλήρη
πολιτικά δικαιώματα, καθώς και στην Σικυώνα υπάρχει μια παρόμοια
ομάδα κατωνακοφόρων...
5ος π. Χ. -Δουλεία και δουλοκτητική κοινωνία Γράφτηκε από τον/την
Γιάννης Κορναράκης του Μάνθου 21 Μαΐου 2010 Η Ελλάδα από
αρχαιοτάτων χρόνων, ήταν μια δουλοκτητική κοινωνία. Η ελληνική
φιλοσοφία, ήταν μια συνειδητή δικαιολόγηση της δουλείας. Χωρίς
δούλους όχι δημοκρατία, όχι τέχνη, επιστήμη, πολιτισμός. Επομένως:
συνειδητή η εκμετάλλευση του δούλου, για αντικειμενικά προοδευτικούς
λόγους. Και κατά τον Αριστοτέλη, οι δούλοι δεν διέθεταν τα ψυχικά
χαρίσματα των ελεύθερων ανθρώπων. Πάντως σε γενικές γραμμές
καταδίκαζε την οποιασδήποτε μορφής δουλεία.Η Ρώμη πάλι, τη δουλεία
τη δεχόταν σαν κάτι το δεδομένο. Θεωρούσαν αυτονόητο, ότι όλα τα
αναγκαία προς το ζην πράγματα, παράγονται από πρωτόγονα πλάσματα,
που δεν ανήκαν στο ανθρώπινο είδος και αυτά ήταν οι δούλοι.Δούλοι
αιχμάλωτοι πολέμου, ή προϊόντα πειρατικής δραστηριότητας, φτάνουν
στην ελληνική Δήλο, όπου το μεγαλύτερο παζάρι των ανθρώπινων
κορμιών. Εκεί κοντά και στο ίδιο νησί και το ευγενές Συμμαχικό ταμείο,
που κατά το δοκούν και υπέρ των Αθηνών και της Ακρόπολης, λεηλατούσε
ευφυώς ο Περικλής.
5ος π. Χ. -Listverse - Daily Highlights Sponsored by Connatix 10 slave
Population
Mining has always been a highly profitable activity, and ancient Greece
was no exception. The profits from mining were as immense as the risks
of working in the mines. It’s no wonder that the Athenians employed slaves
for a job so dangerous. Large profits were made not only from the actual
mining activity, but also by those who could supply slave labor. We know
that the politician and general Nicias (fifth century BC) supplied as many
as 1,000 slaves to work in the mines, making 10 talents a year, an income
equivalent to 33 percent on his capital. The fate of slaves working in the
mines was precarious. Many of them worked underground in shackles,
deprived from sunlight and fresh air. In 413 BC, an Athenian army was
captured during a disastrous expedition to Sicily, and all 7,000 Athenian
prisoners were forced to work in the quarries of Syracuse. Not one of them
survived.

58
 59

5ος π. Χ. -ΔΕΝ ΕΚΤΙΣΑΝ ΔΟΥΛΟΙΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

ΜΝΗΜΕΙΑ Δούλοι: Μικρή συμμετοχή - ίσες αμοιβές με τους ελεύθερους.
Θεόδωρος Λαμπρόπουλος. Το ότι η αρχαία ελληνική Οικονομία δεν
βασιζόταν στη δουλείας αλλά στον ελεύθερο αγρότη και τεχνίτη έχει
επισημανθεί σαφώς και από τον Καρλ Μαρξ: «Το μικρό νοικοκυριό του
αγρότη και η ανεξάρτητη επιχείρηση του χειροτέχνη, που και τα δύο
αποτελούν εν μέρει την βάση του φεουδαρχικού τρόπου παραγωγής και εν
μέρει, ύστερα από τη διάλυσή του, εμφανίζονται δίπλα στην
κεφαλαιοκρατική επιχείρηση, αποτελούν ταυτόχρονα την οικονομική βάση
των κοινωνιών της Κλασικής Αρχαιότητας στα καλύτερά της χρόνια, αφού
πρώτα η Κλασική Αρχαιότητα διέλυσε την αρχική ανατολίτικη
κοινοκτημοσύνη, και προτού η δουλείας επικρατήσει στα σοβαρά στην
παραγωγή.»
5ος π. Χ. -ΔΟΥΛΟΙ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ. ΑΠΟ: ΒΕΡΟΓΚΟΥ
ΜΑΡΙΑ - Απρ• 07•13 Οι μισθοφορούντες δούλοι ή αλλιώς χωρίς
οικούντες μπορούσαν εφόσον μάζευαν ένα αρκετά ικανοποιητικό ποσό να
αποκτήσουν την ελευθερία τους και να γίνουν όπως ήταν πριν γίνουν
δούλοι δηλαδή με τα δικαιώματά τους και φυσικά τις υποχρεώσεις τους.
Αυτός δεν ήταν ο μόνος τρόπος για να αποκτήσουν οι δούλοι κάποια
παραπάνω δικαιώματα. Άλλος ένας τρόπος είναι όταν μία δούλα κέρδιζε
τον σεβασμό λόγο της συμπεριφοράς της αλλά και της εργατικότητάς της
έπαιρνε τον τίτλο «γριά-οικονόμος» και με αυτόν τον τίτλο απαλλασσόταν
από κάποιες αρμοδιότητες που τις είχαν δοθεί οι οποίες αρμοδιότητες
μοιράζονταν σε άλλες δούλες και δούλους. Βέβαια σύμφωνα με τον
Ξενοφώντα(430 π.Χ. - Κόρινθος, 355 π.Χ.) όποιες δούλες ήταν καλές στις
δουλειές τους φρόντιζαν για τον καλλωπισμό της ιδιοκτήτριάς τους έτσι
κέρδιζαν περισσότερο σεβασμό και καλύτερη μεταχείριση φυσικά. Ένας
άλλος «νόμος» ήταν ότι από τα χρήματα που κέρδιζαν έπρεπε να
παραχωρήσουν ένα μέρος του ποσού αυτού στους ιδιοκτήτες τους. Αυτή
η γενική ελευθερία σύμφερε και τους υπόλοιπους Αθηναίους, γιατί
κέρδιζαν περισσότερο χρήματα τα οποία πήγαιναν στο κράτος. Οι
μισθοφορούντες δούλοι ή χωρίς οικούντες είναι μία από
τις τρεις κατηγορίες δούλων. Οι άλλες δύο είναι οι εξής: οι δημόσιοι και
οι ιδιωτικοί. Πιο αναλυτικά: οι δημόσιοι δούλοι ήταν αυτοί που άνηκαν
στο κράτος και δούλευαν ως γραφείς και κλητήρες σε κρατικές υπηρεσίες,
ως εργάτες σε δημόσια οικοδομικά έργα όπως επίσης και στο
νομισματοκοπείο και επίσης δούλευαν ως αστυνόμοι, οδοκαθαριστές
ακόμα και σε ναυπηγία.

59
 60

5ος π. Χ. -ΤΙ ΓΙΝΟΤΑΝ ΜΕ ΤΗ ΔΟΥΛΕΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ;

Το δουλεμπόριο, όχι μόνο δεν αποτελούσε κρυφή εμπορική συναλλαγή,
αλλά γινόταν όπως κάθε άλλη μορφή εμπορίου, ανοιχτά. Bradley, Keith –
Cartledge Paul, The Cambridge World History of slavery, Cambridge
University Press, Cambridge 2011.08/11/2018. Το ζήτημα της δουλείας
στην αρχαία Ελλάδα πάντα έχει ενδιαφέρον, όχι μόνο επειδή η δουλειά
καθαυτήν είναι σημαντικό θέμα για εμάς σήμερα, αλλά και επειδή ο
αρχαιοελληνικός πολιτισμός είναι η πηγή του σύγχρονου δυτικού
πολιτισμού. Ως εκ τούτου, φαίνεται έως και αντιφατικό το πώς μια τέτοια
κοινωνία περιλάμβανε τους δούλους ως αναπόσπαστο στοιχείο της δομής
της. Στην αρχαία Ελλάδα, λοιπόν, υπήρχαν δούλοι, και ήταν πολλοί.
Μάλιστα, αντιμετωπίζονταν όπως τα διάφορα άλλα αγαθά, με
οικονομικούς όρους. Το δουλεμπόριο, όχι μόνο δεν αποτελούσε κρυφή
εμπορική συναλλαγή, αλλά γινόταν όπως κάθε άλλη μορφή εμπορίου,
ανοιχτά. Όσο για τους τόπους διεξαγωγής του, αυτοί ήταν παντού: Στη
Μαύρη Θάλασσα, στην Αδριατική, στην ανατολική Μεσόγειο και στη
Βόρεια Αφρική, καθώς και στα παραδοσιακά κέντρα, Αθήνα, Αίγινα,
Κόρινθος, Χίος κ.α. Με άλλα λόγια, η κλασική Ελλάδα, κοινωνικά και
οικονομικά, δεν είχε απολύτως κανένα πρόβλημα με την αγορά ή πώληση
ανδρών, γυναικών και παιδιών, τουλάχιστον στο βαθμό που αυτά τα
«αγαθά» ήταν ξένα.
5ος π. Χ. -ΔΟΥΛΟΙ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ. ΑΠΟ: ΒΕΡΟΓΚΟΥ
ΜΑΡΙΑ - Απρ• 07•13. Αρκετές είναι οι φορές που αμείβονταν για κάποια
εργασία τους. Αρκετά παράξενο φαντάζει το γεγονός ότι τριακόσιοι
τοξότες ονομαζόμενοι «Σκύθες» ήταν δημόσιοι δούλοι οι οποίοι είχαν σαν
κύρια αρμοδιότητα την απομάκρυνση τον ανθρώπων που δεν ήθελαν να
συμμετέχουν στην εκκλησία του Δήμου. Αυτό το κατάφερναν τραβώντας
τους με ένα σκοινί, το οποίο είχε κόκκινο χρώμα, από την μία άκρη της
αγοράς στην άλλη. Στην τρίτη κατηγορία βρίσκονται οι ιδιωτικοί δούλοι.
Οι ιδιωτικοί δούλοι είναι οι απλοί δούλοι που ξέρουμε αυτοί δηλαδή που
μπορούσαν να εργαστούν για τον κάθε πολίτη και να πραγματοποιήσουν
δουλειές στην περιουσία του καθενός. Δηλαδή εκτός από την δουλειά στο
σπίτι κάνουν και δουλειές π.χ. σε χωράφια, σε εργαστήρια, σε λατομεία,
στα ορυχεία του Λαυρίου κ.α. Ο αριθμός των θανάτων των δούλων ήταν
αρκετά μεγάλος όταν αναγκάζονταν να δουλεύουν κάτω από άθλιες
συνθήκες επιβίωσης. Τέλος μερικοί ιδιωτικοί δούλοι μπορούν να μένουν
και να εργάζονται μακριά από τον ιδιοκτήτη τους. Αυτό γίνονταν μόνο σε
ειδικές περιπτώσεις θα έπρεπε δηλαδή ο Δούλος να εμπνέει εμπιστοσύνη
σε αυτόν που τον έχει με λίγα λόγια στο αφεντικό του. Η ζωές των δούλων

60
 61

ήταν πιο ευχάριστες ή πιο δυσάρεστες, αντίστοιχα, ανάλογα με το τι

δουλειά έκαναν, για παράδειγμα οι δούλοι που δούλευαν στα ορυχεία
μπορούσαν να πεθάνουν λόγο της εξαθλίωσης στην οποία ζούσαν,
παρόμοια ήταν και η ζωή στα χωράφια αφού ούτε κι εκεί δεν υπήρχε
σεβασμός για τόσο εργατικά άτομα.
5ος π. Χ. -Καθημερινή (11.10.15)Αρχαία Ελλάς, Δουλοκτητικό σύστημα.
Ολη η ιστορική αλήθεια : Οι αρχαίοι Ελληνες ήταν σύμφωνα με την
παγκόσμια ιστορική επιστήμη οι πρώτοι στην ιστορία της ανθρωπότητας
που έχουν εφεύρει την δουλεία ως μαζικό φαινόμενο. Οι αρχαίοι Ελληνες
περιφρονούσαν γενικά την πρακτική εργασία. Επομένως είναι αυτοί οι
εμπεδωτές του δουλοχτητικού συστήματος. Στις άλλες χώρες υπήρχαν
πρωτίστως οικιακοί δούλοι. Οι Ρωμαίοι ξεπέρασαν στο ζήτημα της
δουλείας τους Ελληνες. Οι πρώτοι φιλόσοφοι της Ρώμης ήταν Ελληνες
σκλάβοι, οι οποίοι μετέφρασαν κείμενα των Φιλόσοφων στα
Λατινικά.Δούλοι στην αρχαία Αθήνα : Σε αρχαίες πηγές αναφέρονται τα
εξής :α) Οι δούλοι υπερτερούσαν (τριπλάσιος αριθμός σε σύγκριση με
τους ελεύθερους). Μερικοί επιχειρηματίες είχαν εκατοντάδες δούλους .
Μόνον οι φτωχοί ελεύθεροι δεν είχαν σκλάβους.β) Τον 5ο αι. αναφέρεται
ο αριθμός 80 χιλ., τον 3ο αι.τουλάχιστον 150 χιλ.γ). Οι δουλοι ήταν
αιχμάλωτοι πολέμου (πρωτίστως άλλοι ΕΛΛΗΝΕΣ !) ή αγορασμένοι στα
παζάρια των σκλάβων.δ) Οι δουλοι δεν είχαν δικαιώματα, τους ονόμαζαν
ανδράποδα, και ο Αριστοτέλης έχει χαρακτηρίσει τον σκλάβο ως
ΟΡΓΑΝΟΝ (Πολιτικά Ι 4, 1253b) που σημαίνει ως εργαλείο και ως
τεμάχιο του σώματος του κυρίου του (Πολιτικά Ι 6, 1255b).Η λέξη
όργανον έχει μεταφρασθεί ως res (πράγμα), κάτι που έχει επικρατήσει
στην ευρωπαϊκή Φιλοσοφία. Ο μεγάλος Γερμανός και διεθνής Φιλόσοφος
Hegel, άριστος γνώστης της αρχαίας ελληνικής Φιλοσοφίας, μετέφρασε το
όργανον και το res σε Ding (πράγμα).
5ος π. Χ. -ΤΙ ΓΙΝΟΤΑΝ ΜΕ ΤΗ ΔΟΥΛΕΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ;
Μία από τις κύριες πηγές υποδούλωσης, ειδικά σε μαζική μορφή, ήταν οι
πόλεμοι. Παρ’ όλα αυτά, δεν πωλούνταν μαζικά δούλοι. Αντίθετα,
διανέμονταν στους εμπόρους, οι οποίοι τους διακινούσαν όπως αυτοί
θεωρούσαν πως ήταν καλύτερο.Δούλους αγόραζαν ακόμα και πόλεις-
κράτη, προκειμένου να εξυπηρετήσουν κάποια δημόσια υπηρεσία. Για
παράδειγμα, η Αθήνα (5ος αι. π.Χ.) είχε αγοράσει τοξότες από τη Σκυθία,
ως όργανα τάξης. Ωστόσο, σε σύγκριση με τον γενικότερο αριθμό δούλων,
οι κρατικά αποκτημένοι δούλοι αποτελούσαν ένα ελάχιστο ποσοστό.Στο
αρχαιοελληνικό σπίτι (οίκος) περιλαμβάνονταν και οι δούλοι, ο αριθμός
των οποίων σηματοδοτούσε τον πλούτο και την κοινωνική τάξη της

61
 62

οικογένειας. Οι δούλοι αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος του

νοικοκυριού, ενώ ο ρόλος τους ποίκιλλε ανάλογα με τον πλούτο και τη
δυναμική της οικογένειας. Επίσης, ανάλογα με τις οικονομικές
διακυμάνσεις και ανάγκες του νοικοκυριού, οι δούλοι μπορεί
να πωλούνταν ή να αγοράζονταν καινούργιοι. Όταν κάποιος Δούλος
αγοραζόταν, του άλλαζαν το όνομα, ώστε να ενσωματωθεί στον οίκο.

5ος π. Χ. -Μτφρ. Λ. Κούσουλας. 2001. Πλάτων. Αλκιβιάδης και

Αλκιβιάδης Δεύτερος. Αθήνα: Πόλις. Για τη δική σου λοιπόν γέννηση,
Αλκιβιάδη, την ανατροφή και την παιδεία σου, ή για οτιδήποτε άλλο,
κανείς σχεδόν Αθηναίος δεν ενδιαφέρεται, εκτός αν τύχει και είναι
εραστής σου. Κι αν θελήσεις ν' αποβλέψεις σε πλούτη κι απολαύσεις, σ'
εσθήτες και μακριά φορέματα, σε μυρωδικά και πλήθος υπηρετών, και
στην άλλη δα περσική αβρότητα, θα ντρεπόσουν για τον εαυτό σου
βλέποντας πόσο υπολείπεσαι απ' αυτούς. Αν θελήσεις εξάλλου ν'
αποβλέψεις στη σωφροσύνη, στην κοσμιότητα, στη δεξιότητα, την άνεση,
τη μεγαλοφροσύνη, την τάξη, ανδρεία, καρτερία, φιλοπονία, φιλοδοξία και
φιλοτιμία των Λακεδαιμονίων, θα 'παιρνες τον εαυτό σου για παιδί σε όλα
αυτά.

5ος-ΔΕΝ ΕΚΤΙΣΑΝ ΔΟΥΛΟΙΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ

Δούλοι: Μικρή συμμετοχή - ίσες αμοιβές με τους ελεύθερους. Θεόδωρος
Λαμπρόπουλος. Ένα από τα μυθεύματα, που μάλιστα θεωρείται και το
πλέον «αυταπόδεικτο» από τους αδαείς, είναι το ότι ο αρχαίος Ελληνικός
Πολιτισμός βασίστηκε στη δουλείας και συνακόλουθα ότι ο πολιτισμός
αυτός δεν θα είχε υπάρξει, αν δεν υπήρχαν οι δούλοι της αρχαίας Ελλάδας.
Σε οποιαδήποτε προσπάθεια νηφάλιας και επιστημονικής εξέτασης του
φαινομένου της δουλείας στον αρχαίο Ελληνικό Κόσμο η συντριπτική
πλειοψηφία αυτού του χωρίς ιστορική αυτογνωσία λαού θα κατευθύνει τον
δείκτη της προς τον Παρθενώνα και θα ρωτήσει αποστομωτικά: «Κι
“αυτό” ποιός το έφτιαξε; Οι δούλοι δεν το έφτιαξαν;».
5ος π. Χ. -2nd Cycle of the Information Fluency Workshop. ΟΙ
ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΓΝΩΣΗΣ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥΣ ΣΤΟ ΕΡΓΟ
ΤΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΟΥ. Δούλοι και πόλεμος. 18/03/2016 Το εργαστήριο
Matina Goga Στάδια της έρευνας:Α. Αναζήτηση σε διαδικτυακά λεξικά
των σημασιών των συνωνύμων του όρου «δούλος»: ἀνδράποδον,
οἰκέτης, εἴλωτας (Επιτομή του Μεγάλου Λεξικού της Αρχαίας Ελληνικής
Γλώσσας των H.G. Liddell & R. Scott).δοῦλος, ὁ, I. κυρίως, δέσμιος ή
σκλάβος εκ γενετής, αντίθ. προς το κάνω κάποιον δούλο, που πριν ήταν
ελεύθερος (ἀνδράποδον), σε Θουκ.· έπειτα, γενικά, σκλάβος, υπηρέτης, σε

62
 63

Ηρόδ.· ο Όμηρ. έχει μόνο το θηλ. δούλη, ἡ, θεράπαινα, υπηρέτρια·

χρημάτων δ., υπηρέτης, σκλάβος του χρήματος, σε Ευρ. II. ως επίθ.,
δοῦλος, -η, -ον, δουλικός, υπηρετικός, υποτελής, υπόδουλος, σε Σοφ. κ.λπ.
III. τὸ δοῦλον = οἱ δοῦλοι, σε Ευρ.· επίσης, δουλεία, στον ίδ. (αμφίβ.
προέλ.). οἰκέτης, -ου, ὁ (οἰκέω), οικιακός δούλος, υπηρέτης, σε Ηρόδ.,
Αττ.· οἱοἰκέται, Λατ. familia, η οικογένεια κάποιου, οι γυναίκες και τα
παιδιά, σε Ηρόδ., Αττ.· σε αντίθ. προς το οἱ δοῦλοι, σε Πλάτ.
ἀνδράποδον[δρᾰ], τό, Επικ. δοτ. πληθ. ἀνδραπόδεσσι, I. κάποιος που
αιχμαλωτίστηκε στον πόλεμο και πουλήθηκε ως δούλος, αιχμάλωτος, σε
Ομήρ. Ιλ., Ηρόδ., Αττ. II. γενικά, δούλος, δουλικός ή δουλοπρεπής
άνθρωπος, σε Πλάτ., Ξεν. (αμφίβ. προέλ.).
5ος π. Χ. -Δουλεία και δουλοκτητική κοινωνία 1. Το δουλοκτητικό
σύστημα (σελ. 47-48) – Αρχαιότητα Αρχές Κοινωνικών Επιστημών Β’
τάξη-Ανθρωπιστικές Σπουδές Κριπαροπούλου Αντιγόνη 2. Εισαγωγή 3.
Οικονομικό σύστημα… O Είναι οι τρόποι και τα μέσα που χρησιμοποιεί
μια κοινωνία για να παράγει και να διανείμει αγαθά (τρόπος οργάνωσης
της οικονομίας). O Το οικονομικό σύστημα (που είναι ταυτόχρονα και
κοινωνικό), προσδιορίζεται κοινωνικά (στον χώρο) και ιστορικά (στον
χρόνο), π.χ. διαφορετικά ήταν οργανωμένες οι κοινωνίες στην αρχαιότητα
σε σχέση με τις σύγχρονες οικονομίες. O Η παραγωγή και η διανομή των
προϊόντων συνιστούν κοινωνικές σχέσεις («η κοινωνία δεν είναι το
άθροισμα των μεμονωμένων ατόμων μελών αλλά είναι ένα σύνολο
κοινωνικών σχέσεων»). O Κάθε κοινωνία χρησιμοποιεί παραγωγικούς
συντελεστές (μέσα παραγωγής) για να παράγει προϊόντα και υπηρεσίες.
Π.χ. γη, εργαλεία, μηχανήματα, εργασία κ.λπ. Στον καπιταλισμό οι
παραγωγικοί συντελεστές ονομάζονται «Κεφάλαιο».
5ος π. Χ. -Ιστορία του ελληνικού έθνους – Τόμος α΄Κωνσταντίνος
Παπαρρηγόπουλος - 2014 - Αι δέ γαϊαι τών ιδιοκτητών έκαλλιεργούντο
ώς επί το πλείστον ύπό δούλων, και τά ποίμνια ύπό δούλων έφυλάττοντο,
ένίοτε όμως και υπό πενήτων ελευθέρων, τών καλουμένων θητών, επί
μισθώ. Οι δούλοι ώνομάζοντο ομώες, ορηστήρες, ...
5ος π. Χ. -Ο θεσμός της δουλείας στην αρχαία Ελλάδα. | «Η βασιμότητα
της επίκρισης, ότι οι Αθηναίοι ζούσαν απ’ τους δούλους , δεν έχει
αποδειχθεί».
Αθανάσιος Κανελλόπουλος (Σύγχρονες Οικονομικές Σκέψεις των
Αρχαίων Ελλήνων)... Αθανάσιος Κανελλόπουλος (Σύγχρονες Οικονομικές
Σκέψεις των Αρχαίων ... Ο νικημένος εχθρός γίνονταν Δούλος του νικητή
και παρέμενε στην ...

63
 64

5ος π. Χ. -Athenian Democracy (cont.) | Open Yale ...In this lecture,

Professor Kagan continues to discuss the constitution of ... Finally, he
comments on the role of slaves. ... slavery in Athenian Society [00:54:16].
5ος π. Χ. -Οικονομικές θεωρίες, αρχές διοίκησης και αρχαία ελληνική
σκέψη. Οικονομικές θεωρίες, αρχές διοίκησης και αρχαία ελληνική σκέψη
/ Δούκας, Πέτρος Γ. ... του κράτους στην οικονομία: Αρχές διοίκησης:
Ηγετικές αρετές...
5ος π. Χ. -Η δουλείας στο αρχαίο μεταλλευτικό Λαύριο!Δρ. Πέτρος
Τζεφέρης Διδάκτωρ ΕΜΠ και συγγραφέας. Γεν. Δ/ντης Ορυκτών Πρώτων
Υλών Υπ. Περιβάλλοντος και Ενέργειας.Ο «κύριος» ενός δούλου είχε το
αναφαίρετο δικαίωμα να απελευθερώσει το δούλο του είτε εν ζωή είτε
με διαθήκη του. Η απελευθέρωση γινόταν αρχικά προφορικά αλλά από
τον 5ον αι. π. Χ., που αυξάνεται ο αριθμός των δούλων, γινόταν με
συγκεκριμένη διοικητική διαδικασία. Οι απελευθερώσεις των δούλων
του Λαυρίου θα πρέπει να ήταν μάλλον σπάνιες σε σχέση με τις
απελευθερώσεις στην Αττική. Ωστόσο φαίνεται ότι γίνονταν
απελευθερώσεις ορισμένων δούλων, τους οποίους οι «κύριοι» τους,
θεωρούσαν ότι ήταν σημαντικοί επαγγελματικά και κατ’ αυτόν το τρόπο
προσδοκούσαν να χρησιμοποιήσουν τους “απελεύθερους” ως
μελλοντικούς επιστάτες των εργαστηρίων τους.
490 π. Χ. -ΔΟΥΛΟΙ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ. ΑΠΟ: ΒΕΡΟΓΚΟΥ
ΜΑΡΙΑ - Απρ• 07•13. Αντιθέτως ο γραφέας ο νοσοκόμος και ο τεχνίτης
είχαν αρκετή ελευθερία ή τουλάχιστον τους φέρονταν καλύτερα. Όταν
κάποιος Δούλος ήταν πολύ κουρασμένος και δεν του άρεσε γενικά η
μεταχείρισή του από το αφεντικό του τότε πήγαινε στο Θησείο ή ακόμα
και στον βωμό των Ευμενίδων για να ζητήσει να απαλλαγεί από τον
ιδιοκτήτη του και να πουληθεί σε άλλον. Πολύ σπάνια στρατολογούσαν
δούλους όπως έγινε στην μάχη του Μαραθώνα(490 π.Χ) και στην ναυμαχία
της Σαλαμίνας Ο πληθυσμός τους, εκείνη την εποχή, άγγιζε τους εκατό
χιλιάδες αν και υποστηρίζεται ότι υπήρξαν πολλοί περισσότεροι! Περίεργο
φαίνεται ότι παρόλο που ο Δούλος ήταν ένας ζωντανός οργανισμός δεν
καταγραφόταν στα μητρώα αλλά στους περιουσιακούς καταλόγους. Αυτό
μείωνε την αξία του. Βέβαια δεν ήταν το μόνο που μείωνε τις αξίες τους.
Σε διάφορες κωμωδίες γελοιοποιούνταν οι δούλοι που φοβόντουσαν τους
βασανισμούς από τα αφεντικά τους.
490 π.Χ. -Δούλος – δουλείας – Δουλεμπόριο. 29/03/2016 Γράφει ο
Ιωάννης Κουρουτάκης. Το κράτος, στην περίπτωση μας το Ρωμαϊκό

64
 65

κράτος -490 π.Χ. -φορολογούσε διπλά και τριπλά τους εμπόρους

σκλάβων. Η δουλείας είχε γίνει καθολικό πια φαινόμενο στην Ρωμαϊκή
αυτοκρατορία. Η συνήθης ερώτηση ήταν: Πόσους δούλους
έχετε;Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελούσαν οι Μονομάχοι. Αυτοί ήσαν μια
ειδική κατηγορία δούλων. Οι μονομαχίες, θέαμα άγριο και
σκληρό, δημιουργούσαν παροξυσμό ενθουσιασμού στα πλήθη και
διαρκούσαν μέχρι τελικής πτώσεως. Αναφέρεται πως σε ένα θέαμα πήραν
μέρος 1300 μονομάχοι. Οι μονομάχοι έμπαιναν στο στάδιο και
παρήλαυναν προ του Αυτοκράτορα κραυγάζοντας το γνωστό: «Χαίρε
Καίσαρ, οι μελλοθάνατοι σε χαιρετούν».Η ζωή των δούλων την Ρωμαϊκή
περίοδο ήταν χειρότερη από εκείνη των Ζώων. Ο Ρωμαϊκός νόμος όπως
και ο ελληνικός όριζε τον δούλο σαν «res» δηλαδή (αντικείμενο). Οι
δούλοι (σκλάβοι) περνούσαν μια ζωή αφάνταστη τραγική που οδηγούσε
στην απελπισία. Η βαναυσότητα και η απελπισία ωθούσε τους δούλους σε
επαναστάσεις. Συνεχείς επαναστάσεις.
472 π. Χ. -Ποιά η αλήθεια για τους δούλους στην αρχαία Ελλάδα. 9
Μαρτίου 2014. Στους «Πέρσες» (Τμήμα μιας τετραλογίας που παρουσίασε ο
Αισχύλος το 472 π.Χ., )(241-2) ο Αισχύλος παραθέτει έναν διάλογο ανάμεσα
στον Χορό και την Άτοσσα, την βασίλισσα τών Περσών, πού ρωτά να
μάθει τις ιδιαίτερες συνήθειες και τα χαρακτηριστικά τών
Ελλήνων:Άτοσσα: Και ποιος τούς κυβερνά και δεσπόζει στον στρατό;
Χορός: Κανενός δεν είναι δούλοι, ούτε υπήκοοι.
465 π. Χ. -Κατ’ αρχάς, σύμφωνα με τον Πλούταρχο, τόσο η ετήσια κήρυξη
πολέμου, όσο και η δημιουργία της «Κρυπτείας» χρονολογούνται μετά την
ημερομηνία της εξέγερσης των ειλώτων το 465 π.Χ και δεν εντάσσονται
στην Χρυσή Εποχή της Σπάρτης, την αρχαϊκή περίοδο. Δεύτερον ακόμη
και μετά την εξέγερση των ειλώτων και την έναρξη της παρακμής, είναι
γνωστό μόνο ένα περιστατικό κατά το οποίο εκτελέσθηκαν είλωτες χωρίς
αιτία.
462 π. Χ. -Η δουλείας στο αρχαίο μεταλλευτικό Λαύριο!Δρ. Πέτρος
Τζεφέρης Διδάκτωρ ΕΜΠ και συγγραφέας. Γεν. Δ/ντης Ορυκτών Πρώτων
Υλών Υπ. Περιβάλλοντος και Ενέργειας.Σύμφωνα με την ομότιμη
καθηγήτρια ΕΜΠ Κ. Τσάϊμου (1988), ο Δούλος δεν είχε ουσιαστικά
δικαιώματα από νομική άποψη. Καταρχάς, δεν είχε όνομα και ο
«κύριος» του έδινε ένα όνομα αλλά όχι επίθετο. Ο Δούλος δεν είχε δική
του περιουσία. Εάν είχε χρήματα από τις οικονομίες του δεν θα μπορούσε
να τα διαθέσει χωρίς την έγκριση του «κυρίου» του. Δεν μπορούσε να
παντρευτεί ούτε να τεκνοποιήσει χωρίς τη συγκατάθεση του κυρίου του.

65
 66

Τα παιδιά του δούλου ανήκαν στο «κύριό» του. Εάν οι δούλοι ήταν
Ελληνικής καταγωγής τότε είχαν δικαίωμα μύησης στα Ελευσίνια
μυστήρια. Ο Δούλος που δεν μπορούσε να υποφέρει το «κύριό» του
μπορούσε να καταφύγει ως ικέτης σε ορισμένους ναούς κύρια στο Θησείο
ή στο ναό των Ευμενίδων και να ζητήσει να πωληθεί σε άλλον «κύριο».
Την απόφαση για το άσυλο έπαιρναν οι ιερείς του ναού. Δεν επιτρέπονταν
η τιμωρία από άλλο άτομο εκτός του «κυρίου» του. Ο Δούλος δεν
συμμετείχε στα γυμναστήρια, στον πόλεμο, και στη πολιτική δράση,
που ήταν αποκλειστικό δικαίωμα και υποχρέωση του ελεύθερου πολίτη
μέλους του Δήμου. Στις διάφορες δίκες μεταξύ ελευθέρων πολιτών ο
Δούλος δεν μπορούσε να καταθέσει στο δικαστήριο χωρίς την
συγκατάθεση του «κυρίου» του.
462 π. Χ. -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ».
III.. Το 464 π.Χ. ξέσπασε μια μεγάλη εξέγερση ειλώτων και, το 462 π.Χ.,
η Αθήνα έστειλε μια δύναμη οπλιτών, υπό τον Κίμωνα, για να βοηθήσουν
τους Σπαρτιάτες να την καταστείλουν. Όταν καταπνίγηκε η εξέγερση,
ύστερ’ από πέντε σχεδόν χρόνια, μερικοί από τους επαναστάτες αφέθηκαν
να διαφύγουν, κι η Αθήνα τούς πρόσφερε καταφύγιο, εγκαθιστώντας τους
στη Ναύπακτο. Κάτι ανάλογο συνέβη και κατά την πρώτη φάση του
Πελοποννησιακού Πολέμου. Το 425, οι Αθηναίοι κατέλαβαν την Πύλο,
ένα λιμάνι στη δυτική ακτή της Πελοποννήσου. Η φρουρά ήταν μικρή κι
η Πύλος δεν ήταν κατά κανένα τρόπο σπουδαίο λιμάνι. Η Σπάρτη ωστόσο
φοβήθηκε τόσο, που γρήγορα επιζήτησε ειρήνη, γιατί έβλεπε τη νέα αυτή
βάση των Αθηναίων, ως μια επικίνδυνη εστία μόλυνσης, που θα μπορούσε
να προκαλέσει λιποταξίες και, με τον καιρό, πιθανή εξέγερση μεταξύ των
ειλώτων της Μεσσηνίας. Η Αθήνα συμφώνησε να γίνει τελικά ειρήνη το
421 και, αμέσως ύστερα, συνήψε με τη Σπάρτη συμμαχία, ένας από τους
όρους της οποίας έλεγε ότι: «σε περίπτωση επανάστασης των δούλων, οι
Αθηναίοι θα βοηθήσουν τους Σπαρτιάτες, με όλη τους την ισχύ, στο μέτρο
της δύναμής τους».
445 π. Χ. -ΔΟΥΛΟΙ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ. ΑΠΟ: ΒΕΡΟΓΚΟΥ
ΜΑΡΙΑ - Απρ• 07•13 Τα παιδιά που ήταν μορφωμένα ανταλλάσσονταν
για εβδομήντα δραχμές ενώ τα αμόρφωτα για πενήντα. Σε αντίθεση με
τους άνδρες τα παιδιά ήταν «φθηνά» εκατόν-τριάντα με εκατόν-πενήντα
δραχμές, αφού οι άντρες κόστιζαν διακόσιες δραχμές. Οι κάτοχοι των
δούλων που είχαν αποκτήσει από τον πόλεμο είχαν το δικαίωμα να τους
πουλήσουν ή ακόμα και να τους κρατήσουν. Επίσης ένας ιδιοκτήτης

66
 67

δούλου μπορεί να έχει στην κατοχή του περισσότερους από έναν δούλο
όπως για παράδειγμα ο Λυσίας (445 π. Χ.)και ο αδερφός του που είχαν στην
κατοχή τους εκατόν είκοσι δούλους αφού είχαν μια βιοτεχνία στην οποία
κατασκεύαζαν ασπίδες. Στην Αρχαία Αθήνα οι δούλοι αποτελούσαν την
κατώτερη τάξη, όπως αναφέρθηκε και πιο πριν δεν είχαν κανένα δικαίωμα
εκτός από αυτό της ζωής, δηλαδή όποιος σκότωνε έναν δούλο
τιμωρούνταν από το τότε δικαστήριο των Εφετών (βέβαια ο Ξενοφώντας
υποστηρίζει ότι οι δούλοι μαζί με τους μέτοικους είχαν μεγάλη ελευθερία).
Παρ’ όλα αυτά ο κάτοχος ενός δούλου είχε το δικαίωμα να τον βασανίσει
και να τον κακομεταχειρίζεται. Σχετικά με όλους τους πολίτες που
κατοικούσαν στην Αθήνα είτε αυτοί ήταν Αθηναίοι πολίτες ή μέτοικοι ή
ακόμα και δούλοι η εμφάνιση τους δεν διέφερε ιδιαίτερα. Αυτό
αποδεικνύει ότι σε αρκετά στάδια οι δούλοι δεν ήταν κατώτεροι παρά μόνο
ίσοι με τις υπόλοιπες κοινωνικές τάξεις.
431 π. Χ. -Σπαρτιάτες, περίοικοι και είλωτες. Η «κρυπτεία» και οι
δολοφονίες στην Αρχαία Σπάρτη. από Ερανιστής Κείμενο: Κωνσταντίνος
Παπαρρηγόπουλος Μεταγλώττιση: Μαρία Αλεξίου – National
Geographic Society.Από τα πρώτα ιστορικά χρόνια βρίσκουμε τους
κατοίκους της Λακωνικής να έχουν χωριστεί σε τρεις συγκεκριμένες
τάξεις: τους Σπαρτιάτες, τους περίοικους και τους είλωτες. Σπαρτιάτες
ήταν οι κάτοικοι της πόλης της Σπάρτης, οι οποίοι, ακολουθώντας
ορισμένους ιδιαίτερα αυστηρούς κανόνες στον τρόπο ζωής και στην
πειθαρχία, αποτελούσαν το μόνιμο στρατό της πολιτείας και ήταν οι μόνοι
που είχαν δικαίωμα εκλογής στα δημόσια αξιώματα.. Έτσι, προς τα τέλη
του Πελοποννησιακού Πολέμου -431-404 π. Χ. -δημιουργήθηκε στη
Σπάρτη μια διάκριση -άγνωστη στα παλαιότερα χρόνια- ανάμεσα στους
λίγους πολίτες που ασκούσαν ακόμα τα πολιτικά τους δικαιώματα, τους
λεγόμενους ομοίους, και στους πολλούς φτωχούς που έχασαν τα
δικαιώματα αυτά, τους λεγόμενους υπομείονες. Οι τελευταίοι ωστόσο
είχαν τη δυνατότητα, σε περίπτωση που αποκτούσαν περιουσία, να
ξαναπάρουν τα πολιτικά τους δικαιώματα.
427 π. Χ. -
2nd Cycle of the Information Fluency Workshop. ΟΙ ΨΗΦΙΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ
ΓΝΩΣΗΣ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥΣ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΟΥ.
Δούλοι και πόλεμος. 18/03/2016 Το εργαστήριο Matina Goga Η θέση των δούλων
της Αρχαίας Ελλάδας στις πολεμικές αναμετρήσεις. Αφόρμηση της
έρευνας. Ένα απόσπασμα από τα Αρχαία Ελληνικά Α΄ Λυκείου του
Θουκυδίδη, αναφορικά με τη θέση των δούλων στον εμφύλιο πόλεμο της

67
 68

Κέρκυρας (427 π.Χ): [73.1] Tῇ δ᾽ ὑστεραίᾳ ἠκροβολίσαντό τε ὀλίγα καὶ

ἐς τοὺς ἀγροὺς περιέπεμπον ἀμφότεροι, τοὺς δούλους παρακαλοῦντές τε
καὶ ἐλευθερίαν ὑπισχνούμενοι· καὶ τῷ μὲν δήμῳ τῶν οἰκετῶν τὸ πλῆθος
παρεγένετο ξύμμαχον, τοῖς δ᾽ ἑτέροις ἐκ τῆς ἠπείρου ἐπίκουροι
ὀκτακόσιοι.
425 π. Χ. -Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη περίπου το 425 π.Χ 2.000 είλωτες
υποκινούμενοι να πιστέψουν ότι επρόκειτο να απελευθερωθούν, αφού
συγκεντρώθηκαν και παρήλασαν στην πόλη της Σπάρτης κατόπιν
εξαφανίζονται μυστηριωδώς, εγείροντας υπόνοιες ότι εκτελέσθηκαν.
425 π. Χ. -Αξιόπιστη – πηγή……τον Θουκυδίδη. Ο οποίος κατά την
χρονολόγηση του περιστατικού πρέπει να «ήταν απών» επειδή ακριβώς
την ίδια χρονική περίοδο (περίπου 425 – 424 π.Χ) ο στρατηγός Βρασίδας
στρατολογούσε είλωτες – κάτι που ολοκλήρωσε με επιτυχία. Γεννάται
λοιπόν το ερώτημα «γιατί νεαροί άνδρες ήταν πρόθυμοι να
στρατολογηθούν εθελοντικά προκειμένου να πολεμήσουν με τον
Βρασίδα (το οποίο σίγουρα έκαναν) εφόσον μόλις είχαν δει 2.000 από
τους συντρόφους τους να σφαγιάζονται;» Συνεπώς ο Θουκυδίδης
αναφερόταν σε κάποιο περιστατικό που είχε συμβεί σε άγνωστο χρονικό
διάστημα στο παρελθόν.
424 π. Χ. -Πληροφορίες για την Νέα Σκιώνη. ΑΡΧΑΙΑ & ΝΕΑ
ΣΚΙΩΝΗ (Σκιώνη - Τσαπράνι - Νέα Σκιώνη). www.kassandra-
halkidiki.gr. ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΣΣΑΝΔΡΑΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ
ΠΛΗΡΗΣ Τουριστικός & Πολιτιστικός Οδηγός. Μετά τους Μηδικούς
πολέμους η Σκιώνη εντάσσεται στην Αθηναϊκή συμμαχία, συμμετέχει ως
ισότιμο μέλος σ' αυτή και καταβάλλει στο συμμαχικό ταμείο της Δήλου
ως φόρο έξι (6) τάλαντα ετησίως. Δυστυχώς όμως η Αθηναϊκή ηγεμονία
κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου έγινε πολύ καταπιεστική
και ανυπόφορη για την πόλη. Γι' αυτό κατά το ένατο έτος του πολέμου
(424 π.Χ.) η πόλη αποστάτησε από τους Αθηναίους προς το Βρασίδα, το
Σπαρτιάτη στρατηγό, τον οποίο οι Σκιωναίοι δέχτηκαν ως ελευθερωτή της
Ελλάδας με πολλές και μεγάλες τιμές. Οι Αθηναίοι εξοργισμένοι για την
αποστασία της Σκιώνης έστειλαν εναντίον αυτής και της Μένδης, η οποία
είχε αποστατήσει και αυτή μετά τη Σκιώνη, πενήντα (50) τριήρεις και
3.000 περίπου στρατιώτες. Αθηναίους και συμμάχους, με αρχηγούς τους
στρατηγούς Νικία και Νικήρατο. Πρώτα πολιόρκησαν τη Μένδη, η οποία
έπεσε και λεηλατήθηκε. Στη συνέχεια οι Αθηναίοι πολιόρκησαν τη
Σκιώνη. Μετά από πολιορκία δύο περίπου ετών οι Αθηναίοι κυρίευσαν την
πόλη, κατάσφαξαν όλους τους άνδρες και πούλησαν τα γυναικόπαιδα ως

68
 69

δούλους. Στην έρημη πια πόλη έφεραν και εγκατέστησαν φυγάδες από την
Πλάταια. Έτσι χάθηκε η ένδοξη και αξιόλογη αυτή πόλη, η οποία με τη
συνεχή και σε πανελλήνιο επίπεδο δραστηριότητα της κατέστησε αισθητή
την παρουσία της και διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην ιστορία της
Ελλάδας.
421 π. Χ. -Αυτό σημαίνει ότι αν ο Θουκυδίδης είναι σωστός και οι
Σπαρτιάτες φοβούμενοι τους «ισχυρούς – δυνατούς είλωτες» έσφαξαν
2.000 από αυτούς πριν μπορέσουν να φέρουν όπλα……το 421 π.Χ η
πλειοψηφία των Σπαρτιατών πολιτών δεν είχε κανέναν ενδοιασμό στην
απελευθέρωση 700 ειλώτων, που όχι μόνο ήσαν δυνατοί, αλλά
εκπαιδευμένοι και έμπειροι στην μάχη. Η αντίφαση είναι προφανής.
416 π. Χ. -Εκτός όμως αυτής της θηριωδίας, είναι χρήσιμο να
αντιπαρατεθεί η σφαγή ολόκληρου του ανδρικού πληθυσμού του νησιού,
πόλης – κράτους της Μήλου από τους Αθηναίους το 416 π.Χ. Η Μήλος
ήταν μια ελεύθερη πόλη και το μόνο «έγκλημα» που διέπραξε ήταν να
παραμείνει ουδέτερη στον Πελοποννησιακό πόλεμο αν και φίλα
προσκείμενη στην Σπάρτη. Ωστόσο η Αθήνα υπέταξε την πόλη,
σφαγιάσθηκαν τα ενήλικα αρσενικά και όλες οι γυναίκες και τα παιδιά
τους μετατράπηκαν σε δούλοι.
413 π. Χ. -Κατά την διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου το 413 π.Χ
περίπου 20.000 Αθηναίοι δούλοι αυτομόλησαν στους Σπαρτιάτες, οι
οποίοι είχαν εγκαταστήσει στρατιωτικό οχυρό στην Δεκέλεια (Θουκυδίδης
«Ιστορία 7η εδάφιο 9») . Η ενέργειά τους αυτή είχε σχέση με τις συνθήκες
τις οποίες εβίωναν ως δούλοι στο Αθηναϊκό καθεστώς και την αναζήτηση
σωτηρίας στους Σπαρτιάτες. Το συγκεκριμένο όμως γεγονός αποσιωπάται
από τις συνήθεις περιγραφές που αφορούν στην Σπάρτη και έχουν σχέση
με τους είλωτες και τις «εξαιρετικά σκληρές συνθήκες εργασίας».
413 π. Χ. -Την Αθήνα την οποία το 413 π.Χ εγκαταλείπουν μαζικά 20.000
δούλοι. Οι οποίοι παραδιδόμενοι στο έλεος των Σπαρτιατών σίγουρα δεν
περίμεναν να εκτελεσθούν, καθότι είτε δεν είχαν ακούσει τις «φήμες» είτε
απλώς δεν πίστεψαν σε αυτές...και μάλλον συνέβη το δεύτερο....
Πηγή: http://spartareconsidered.blogspot.gr/

413 π. Χ. -Κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου το 413 π.Χ

περίπου 20.000 Αθηναίοι δούλοι αυτομόλησαν στους Σπαρτιάτες, οι
οποίοι είχαν εγκαταστήσει στρατιωτικό οχυρό στη Δεκέλεια (Θουκυδίδης
«Ιστορία 7η εδάφιο 9») . Η ενέργειά τους αυτή είχε σχέση με τις συνθήκες
τις οποίες εβίωναν ως δούλοι στο Αθηναϊκό καθεστώς και την αναζήτηση
σωτηρίας στους Σπαρτιάτες. Το συγκεκριμένο όμως γεγονός αποσιωπάται
69
 70

από τις συνήθεις περιγραφές που αφορούν στην Σπάρτη και έχουν σχέση
με τους είλωτες και τις «εξαιρετικά σκληρές συνθήκες εργασίας».
http://www.paraxeno.com

413 π. Χ. -Aiskylos kai Athēnai: meletē gyrō apo tis koinōnikes pēges tou
dramatos George Derwent Thomson, Ph. D. Apostolopoulos, Giannēs N.
Vistakēs - 1954 - Άκόμα και σήμερα επιμένουμε στο δόγμα τής
απολύτρωσης, πού αρχικά σήμαινε την πράξη τοΰ δούλου πού ξαγόραζε
τή ... Τό 413 πριν άπό τή δική μας χρονολογία, στη διάρκεια τοΰ
Πελοπονησιακοΰ πολέμου, 20.000 δούλοι τής Αττικής λιποτάκτησαν ...
413 π. Χ. -Η δουλείας στο αρχαίο μεταλλευτικό Λαύριο!Δρ. Πέτρος
Τζεφέρης Διδάκτωρ ΕΜΠ και συγγραφέας. Γεν. Δ/ντης Ορυκτών Πρώτων
Υλών Υπ. Περιβάλλοντος και Ενέργειας. Οι ανωτέρω επιστήμονες,
συμπεραίνουν επίσης ότι δεν μπορεί η συμπεριφορά των “ελεύθερων”
απέναντι στους δούλους να ήταν απάνθρωπη και βάναυση διότι τα
μεταλλεία δεν ανήκαν σε έναν άρχοντα όπως στην Άνω Αίγυπτο και την
Ισπανία όπου ο ιστορικός Διόδωρος αναφέρει για τις επικρατούσες εκεί
απάνθρωπες συνθήκες, αλλά μισθώνονταν σε παραχωρησιούχους οι
οποίοι ήταν υποχρεωμένοι να καταβάλουν φόρους και επομένως είχαν
κάθε λόγο και όφελος να «περιποιούνται» τους εργαζόμενους, ώστε να
είναι ασφαλείς και σε καλή κατάσταση και να αποδίδουν τα μέγιστα.
Όπως αναφέρει και ο καθηγητής Κ. Κονοφάγος στο Αρχαίο Λαύριο
(1980), όλα συνηγορούν ότι οι αρχαίοι Αθηναίοι, δεν αλυσόδεναν τους
δούλους , απλώς τους επιτηρούσαν για να μην δραπετεύσουν. Αλλωστε,
οι δούλοι του Λαυρίου, ουδόλως απέδρασαν κατά τους Μηδικούς
πολέμους. Απέδρασαν μόνο προς τους Σπαρτιάτες στον
Πελοποννησιακό πόλεμο (413 πΧ.), πιθανότατα γιατί τους είχαν
υποσχεθεί την ελευθερία τους.
413-Η εξέγερση των δούλων στην Αρχαία Ιστρία Συγγραφείς: Μαρίν Ιόν
Σαντοβεάνου Θέμα: Εφηβική λογοτεχνία -Εκδότης: Βασιλόπουλος-
Μετάφραση: Γιώργης Ζωίδης-Ημ. Έκδοσης: 01/01/1990.

406- Το 406 π.Χ., οι Αθηναίοι ζητούσαν τόσο απεγνωσμένα άνδρες για να

τους χρησιμοποιήσουν σαν πληρώματα των πλοίων τους στον πόλεμο
εναντίον της Σπάρτης, ώστε στους δούλους που έλαβαν μέρος στην
περίφημη ναυμαχία των Αργινουσών δόθηκε όχι μόνο η ελευθερία τους
αλλά και η ιδιότητα του Αθηναίου πολίτη! Μπαρμπαγιαννίδης.

70
 71

401 π. Χ. -Ποιά η αλήθεια για τους δούλους στην αρχαία Ελλάδα. 9

Μαρτίου 2014. Ο ιδιοκτήτης τών δούλων αγοράζοντας τους επένδυε σ'
αυτούς ένα χρηματικό ποσόν, τούς παρείχε στέγη, τροφή και ένδυση και
δεν είχε κανένα συμφέρον να τούς κακομεταχειριστεί ή να τούς αφήσει να
αρρωστήσουν, όπως είδαμε στον «Οικονομικό» τού Ξενοφώντος. Τούς
γνωρίζει έναν έναν προσωπικά, αφού ζουν στο σπίτι του και εργάζονται
μαζί του, όποτε τρέφει γι' αυτούς αισθήματα τρυφερότητος και φιλίας.
Τούς πιο ευφυείς τούς μορφώνει, στους πιο προικισμένους παρέχει
προνόμια, τούς απελευθερώνει κι όχι σπάνια, αν δεν έχει συγγενείς, τούς
καθιστά κληρονόμους του. Τούς δουλοπάροικους όμως ο κύριός τους δεν
τούς συναναστρέφεται, δεν τούς γνωρίζει. Για την διαβίβαση τών
διαταγών του διαθέτει επιστάτες. Είναι ελεύθεροι να κάνουν ό,τι θέλουν
μετά το τέλος τής δουλειάς τους, αλλά συνήθως δεν έχουν χρόνο γιατί
δουλεύουν ολόκληρη την ήμερα. Αμείβονται, αλλά με το πενιχρό
εισόδημά τους πρέπει να φροντίσουν οι ίδιοι για την τροφή, την στέγαση
και την ένδυσή τους. «Οικονομικό» τού Ξενοφώντος. Η συγγραφή του
έργου τοποθετείται μετά την μάχη στα Κούναξα 401 π.Χ. (Οικον. 4.18).

400 π. Χ. -Το 400 π.Χ. σε μια οικογένεια ενός ζευγαριού με δύο παιδιά,
οικιακή βοηθό και ένα δούλο, πλήρωναν για τη χλαίνη του δούλου 7 δρχ.,
για δερμάτινους χιτώνες από 3 έως 4,5 δρχ. Και 6 δρχ. Το ζευγάρι τα
παπούτσια τους.

4ος π. Χ. -Listverse - Daily Highlights Sponsored by Connatix 10 slave

Population In Athens, making a living by working for others was perceived
negatively. State employment was the only form of wage labor free from
this prejudice. Since most free citizens avoided wage labor as much as they
could, slaves were used to fill the workforce gaps. As a result, saves could
perform a wide range of jobs in ancient Greece.We know of slaves being
employed as cooks, craftsmen, maids, miners, nurses, porters, and even in
the army as attendants to their masters, baggage carriers, and sometimes as
fighters. Some specific public positions were performed by slaves, the
most famous example being (surprisingly) the police in Athens, which, at
least during part of the fifth and fourth centuries BC, consisted mostly of
Scythian slaves.
4ος π. Χ. -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ».
IV Νομίζω πως θ’ ανακαλύψουμε ότι, μάλλον συχνά, ο θεσμός της
δουλείας έτεινε να προσλαμβάνει συγκεχυμένο χαρακτήρα ως προς τον
71
 72

τρόπο λειτουργίας του. Το βέβαιο είναι ότι οι ελληνικές θέσεις απέναντι

του διακατέχονταν από ασάφεια και όχι σπάνια, από ένταση. Ο Νίτσε
έλεγε ότι για τους Έλληνες η δουλειά και η δουλείας ήταν «ένα αναγκαίο
όνειδος, για το οποίο ο καθένας αισθανόταν ντροπή, ως όνειδος και
αναγκαιότητα ταυτόχρονα»41. Οι συζητήσεις ήταν εκτενείς: αυτό είναι
σαφές από τη σχετική φιλολογία, που έχει φτάσει ως εμάς, και δεν ήταν
ούτε εύκολες και ούτε μονόπλευρες – και ας μην οδήγησαν στην
κατάργηση του θεσμού. Στο Ρωμαϊκό Δίκαιο, «η δουλείας είναι η μόνη
περίπτωση στις πηγές μας… κατά την οποία δηλώνεται ως υφιστάμενη μια
σύγκρουση μεταξύ του ius gentium και του ius naturale». Υπό μια έννοια,
επρόκειτο για ακαδημαϊκή σύγκρουση, γιατί η δουλείας συνέχιζε
ανενόχλητη· ωστόσο, καμιά κοινωνία δεν μπορεί να αντέξει μια τέτοια
εσωτερική διαμάχη, γύρω από μια τόσο σοβαρή υπόθεση πεποιθήσεων και
θεσμών, χωρίς το ξέσπασμα αυτών των εντάσεων με κάποια μορφή,
ανεξάρτητα από το πόσο απομακρυσμένες και εκτεταμένες είναι οι
συνδέσεις και οι διασυνδέσεις από την αρχική γενεσιουργό αιτία. Το πιο
ενδιαφέρον ίσως σημάδι στους Έλληνες μπορεί να βρεθεί στις προτάσεις
και, σε κάποιο βαθμό, στην πρακτική του 4ου αι. π.Χ., να μην
υποδουλώνονται Έλληνες. Στα ελληνιστικά χρόνια όλα έπεσαν στο κενό,
και νομίζω ότι αυτό και μόνο το γεγονός αποκαλύπτει πολλά πράγματα για
τον ελληνικό πολιτισμό μετά τον Αλέξανδρο·

4ος π. Χ. -Αρχαιότητα και εξεγέρσεις Του Γ. Κολοβού *Από το περιοδικό

«Οι πειρατές της ημισελήνου», Νο 1 (14), Μάρτης 1993. 4. Πρβ. το
πολύ καλό Κυρτάτας Δημ, Δούλοι, Δουλείας και Δουλοκτητικός Τροχός
Παραγωγής. Ο Πολίτης, Αθήνα 1987.

4ος π. Χ. -Βουλή και Συμμετοχή των Πολιτών στην Αρχαία

Δημοκρατική Αθήνα. Οικονομικό και Πολιτικό στην Αρχαία Αθήνα
→Μαρξισμός, Φιλελευθερισμός και η Έννοια της Δουλείας. Posted on
Σεπτεμβρίου 11, 2011 by heroicodesembarazo. Στο επόμενο : υπάρχει στην
κλασική αρχαιότητα αυτονομία του οικονομικού από το πολιτικό; Η
ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ. 1. Η γεωργία. Η βάση της
οικονομίας κατά την αρχαϊκή εποχή είναι η αγροτική και τα συστήματά
της είναι σχεδόν πρωτόγονα. Μέχρι τον 4ο αιώνα π.Χ. εφαρμόζεται στην
Ελλάδα η μέθοδος της αγρανάπαυσης. Τούτο σημαίνει ότι κάθε χρόνο
μένει ακαλλιέργητο ένα δυσανάλογο μέρος του γεωργήσιμου εδάφους. Το
σιδερένιο υνί του αρότρου είναι άγνωστο στον Ησίοδο, και, όπως κατά την
εποχή των μεταναστεύσεων, σ' ολόκληρη τη δυτική πλευρά της
μητροπολιτικής Ελλάδας κυριαρχεί η κτηνοτροφία...

72
 73

Η. Bengtson, Ιστορία της αρχαίας Ελλάδας, σ. 100.Κατά την κλασική

περίοδο παρατηρείται μεγάλη οικονομική ανάπτυξη εξαιτίας της
εξάπλωσης και επικράτησης των Ελλήνων στο χώρο της Μεσογείου και
της αύξησης του όγκου των εμπορικών συναλλαγών. Η παραγωγή των
μικρών ή μεγάλων ελληνικών βιοτεχνιών εξάγεται σ' ολόκληρη τη
Μεσόγειο και αυξάνει σημαντικά τον πλούτο στις πόλεις του
μητροπολιτικού αλλά και του αποικιακού χώρου. Εντούτοις, η επιθυμία
για την κατοχή γεωργικών εκτάσεων παραμένει ισχυρή. Η επιθυμία αυτή
ερμηνεύεται και από τη μειωμένη παραγωγικότητα στον πρωτογενή τομέα
που οφείλεται τόσο στην αγρανάπαυση και τη χρήση παραδοσιακών
μεθόδων καλλιέργειας όσο και στη συνακόλουθη έλλειψη σε είδη
διατροφής, κυρίως δημητριακά. Δεν είναι τυχαίο ότι στην Αθήνα της
κλασικής εποχής τα ζητήματα που απασχολούσαν μόνιμα την εκκλησία
του δήμου ήταν δύο: η ασφάλεια της πόλης και η επάρκεια σε σιτηρά.
Σύμφωνα με την άποψη του Αριστοτέλη η προτεραιότητα της γεωργίας
δικαιολογείται γιατί, ως οικονομική εκδήλωση, σχετίζεται άμεσα με τη
φύση και τους θεούς, ενώ το εμπόριο και η βιοτεχνία εξαρτώνται από τους
ανθρώπους.

4ος π. Χ. -Αρχαιότητα και εξεγέρσεις Του Γ. Κολοβού *Από το περιοδικό

«Οι πειρατές της ημισελήνου», Νο 1 (14), Μάρτης 1993. 7. Ste. Croix.,
GEM de Early Christian Attitudes to Poverty and Slavery, στο Studies in
Chaurch History,12, 1975, σ. 47. 14. Γενικά για τις εξεγέρσεις των δούλων
πρβ. Vogt, J., Histoire de ‘ Esclavage dans l’ Aniquite, Paris 1974, σσ. 9-
92 και για Σπάρτακο σσ.49-51,71-74. Επίσης, Λεκατσάς, Π., Οι Πόλεμοι
των Δούλων, Αθήνα 1957.

4ος π. Χ. -Βουλή και Συμμετοχή των Πολιτών στην Αρχαία

Δημοκρατική Αθήνα. Οικονομικό και Πολιτικό στην Αρχαία Αθήνα
→Μαρξισμός, Φιλελευθερισμός και η Έννοια της Δουλείας. Posted on
Σεπτεμβρίου 11, 2011 by heroicodesembarazo. Στο επόμενο : υπάρχει στην
κλασική αρχαιότητα αυτονομία του οικονομικού από το πολιτικό; Η
ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ. Η ανάπτυξη της
βιοτεχνίας είναι μια πραγματικότητα που παρατηρείται σε πολλές
ελληνικές πόλεις κατά την κλασική εποχή. Η μεγαλύτερη βιοτεχνία της
κλασικής Αθήνας που μας είναι γνωστή είναι ιδιοκτησία ενός μέτοικου
από τις Συρακούσες, του Κεφάλου, πατέρα του Λυσία. Απασχολούσε 120
δούλους που κατασκεύαζαν ασπίδες. Ο πατέρας του ρήτορα Δημοσθένη
είχε δύο βιοτεχνίες Βοιωτικό ειδώλιο (5ος π.Χ. αι., Μουσείο Κοπεγχάγης).
Ξυλουργός σε ώρα εργασίας. Η βιοτεχνική παραγωγή της κλασικής εποχής

73
 74

στόχευε κυρίως στην κάλυψη βασικών αναγκών. Σκηνή εργαστηρίου

κεραμικής (5ος π.Χ. αι., Οξφόρδη, Μουσείο Ashmolean). Τα αθηναϊκά
προϊόντα αγγειοπλαστικής του 5ου αιώνα, χρηστικά και καλλιτεχνικά,
εκτοπίζουν σταδιακά τα αντίστοιχα κορινθιακά από τις αγορές της
Μεσογείου.

400 π. Χ. -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ».
III. Αυτή ήταν όλη κι όλη η αντιιδεολογία των φτωχών: ζούμε στην εποχή
του σιδήρου που «ούτε πια μέρα ο κάματος για τους ανθρώπους θα σταθεί
κι ο αγώνας, μήτε νύχτα θα πάψουν να τους σαρακοτρώνε οι έγνοιες»
[μτφρ. Π. Λεκατσά]– γι’ αυτό είναι προτιμότερη η εργασία από την
οκνηρία και τον αφανισμό – αλλ’ αν μπορούμε, θα στραφούμε κι εμείς
στην εργασία δούλων. Ο Ησίοδος δεν μπορούσε ούτε να φανταστεί έναν
κόσμο όπου η δουλείας θα ήταν κάτι περισσότερο από συμπληρωματική
στον προσωπικό του μόχθο, αλλά έζησε στον έβδομο αιώνα, στις απαρχές
της δουλείας. Περί το 400 π.Χ. ωστόσο, ο ἀδύνατος πελάτης του Λυσία
μπορούσε να προβάλει, ενώπιον του αθηναϊκού δικαστηρίου, το σοβαρό
επιχείρημα (24.6), ότι έπρεπε να του εγκριθεί ένα επίδομα, εφόσον δεν
μπορούσε, από έλλειψη μέσων, να έχει ως αντικαταστάτη του, έστω και
ένα δούλο. Και ο Ξενοφών, μισό αιώνα αργότερα, εξέθετε ένα σχέδιο,
βάσει του οποίου ο κάθε πολίτης θα μπορούσε να συντηρείται από την
πολιτεία, με κύρια πηγή τα εισοδήματα που θα εξασφαλίζονταν από τους
δημόσιας κτήσης δούλους , οι οποίοι θα εργάζονταν στα μεταλλεία.
400 π. Χ. -Διογένης (412 π.Χ. - 323 π.Χ.), γνωστός και ως Διογένης ο Κυνικός ή Διογένης ο
Σινωπεύς. Έλληνες Φιλόσοφοι vs Θεοκρατία | Τerrapapers Ο Διογένης ο
Κυνικός εξορίστηκε και πουλήθηκε ως Δούλος. .... Βάσει αυτού του νόμου
κι όχι αυθαίρετα ή παράνομα, καταδικάστηκαν οι φιλόσοφοι και ο ...
Εκατοντάδες χρόνια πριν τον Λαβουαζιὲ καὶ τὴν θεωρία τῆς «ἀφθαρσίας
τῆς ὕλης» !
399 π. Χ. -Listverse - Daily Highlights Sponsored by Connatix 10 slave
Population A large number of slaves were prisoners of war, usually part of
the booty seized by the victorious army. One famous example comes from
Philip II of Macedon (Alexander the Great’s father), who sold 20,000
women and children into slavery after the invasion of Scythia in 339 BC.
The connection between war booty and slave procurement was so tight that

74
 75

slave traders sometimes joined the armies during their campaigns so they
could buy the prisoners immediately after they were captured.
394 π. Χ. - ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ».
IV Θεωρώ ότι η πιο αποδοτική προσέγγιση επιτυγχάνεται αν σκεφτούμε
με όρους προορισμού, κατά την καντιανή έννοια, ή λειτουργίας, με τον
τρόπο που χρησιμοποιούν αυτή την έννοια οι κοινωνικοί ανθρωπολόγοι.
Το πιο χρήσιμο ερώτημα για συστηματική έρευνα, δεν είναι κατά πόσον η
δουλείας ήταν το βασικό στοιχείο ή αν αυτή προκάλεσε το ένα ή το άλλο
αποτέλεσμα, αλλά πώς λειτουργούσε. Έτσι εξουδετερώνονται οι στείρες
προσπάθειες να καθοριστεί τι προηγήθηκε ιστορικά, η δουλείας ή κάτι
άλλο. Έτσι, αποφεύγεται η διατύπωση ηθικών κρίσεων πάνω στην, και
πριν από την ιστορική ανάλυση. Και θα μπορούσε να αποφευχθεί η παγίδα
που θα ονομάσω οικειοθελές λάθος. Υπάρχει ένα γνωμικό του Emile
Durkheim που λέει πως «ο εθελοντικός χαρακτήρας μιας πρακτικής ή ενός
θεσμού δε θα ’πρεπε ποτέ να προδικάζεται»39· Δεδομένης της ύπαρξης της
δουλείας — και είναι δεδομένη, γιατί οι πηγές μας δε μας επιτρέπουν να
πάμε πίσω σε μια εποχή της ελληνικής ιστορίας που δεν υπήρχε δουλείας
– η επιλογή για κάθε Έλληνα ήταν επιβεβλημένη κοινωνικά και
ψυχολογικά. Ο Ξενοφών, στα ’Απομνημονεύματά του, λέγει ότι «εκείνοι
που μπορούν, αγοράζουν δούλους για να έχουν εργάτες». Η φράση αυτή
συχνά αναφέρεται για ν’ αποδείξει ότι μερικοί Έλληνες δεν είχαν δούλους
, γεγονός που δε χρειάζεται όμως απόδειξη. Αποδεικνύει πολύ καλύτερα
ότι όσοι μπορούσαν αγόραζαν δούλους . Ο Ξενοφών τοποθετεί το σχετικό
φαινόμενο με σαφήνεια στο χώρο της αναγκαιότητας...
«Απομνημονεύματα» χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά στο ομώνυμο
έργο του που γράφτηκε το 394 π.Χ.
384-322 π. Χ.-Αριστοτέλης, «Πολιτικά. «[…]ἐπεὶ δὲ τυγχάνομεν
σκοποῦντες περὶ τῆς ἀρίστης πολιτείας, αὕτη δ’ ἐστὶ καθ’ ἣν ἡ πόλις ἂν
εἴη μάλιστ’ εὐδαίμων, τὴν δ’ εὐδαιμονίαν ὅτι χωρὶς ἀρετῆς ἀδύνατον
ὑπάρχειν εἴρηται πρότερον, φανερὸν ἐκ τούτων ὡς ἐν τῇ κάλλιστα
πολιτευομένῃ πόλει καὶ τῇ κεκτημένῃ δικαίους ἄνδρας ἁπλῶς, ἀλλὰ μὴ
πρὸς τὴν ὑπόθεσιν, οὔτε βάναυσον βίον οὔτ’ ἀγοραῖον δεῖ ζῆν τοὺς πολίτας
(ἀγεννὴς γὰρ ὁ τοιοῦτος βίος καὶ πρὸς ἀρετὴν ὑπεναντίος), οὐδὲ δὴ
γεωργοὺς εἶναι τοὺς μέλλοντας ἔσεσθαι (δεῖ γὰρ σχολῆς καὶ πρὸς τὴν
γένεσιν τῆς ἀρετῆς καὶ πρὸς τὰς πράξεις τὰς πολιτικάς). »Αριστοτέλης,
«Πολιτικά», 7, 1328 b, 35 -1329 a, 1. ..Είναι δύσκολο γενικά να εκτιμηθούν
οι συνθήκες διαβίωσης των Ελλήνων δούλων. Σύμφωνα με τον
75
 76

Αριστοτέλη, η καθημερινότητα τους μπορεί να συνοψιστεί σε τρεις λέξεις:

«δουλειά, πειθαρχία και τροφή». Η συμβουλή του Ξενοφώντα είναι να
χειρίζεται κανείς τους δούλους του σαν οικόσιτα ζώα, δηλαδή να τιμωρεί
τις αταξίες τους και να επιβραβεύει την καλή τους συμπεριφορά. Από την
πλευρά του ο Αριστοτέλης θεωρεί πως το σωστό είναι να χειρίζεται κανείς
τους δούλους του όπως ακριβώς και τα παιδιά. Να μη δίνει μοναχά
εντολές, αλλά και συστάσεις, καθώς ο Δούλος είναι ικανός να καταλάβει
τις αιτίες των πραγμάτων όταν δίνονται εξηγήσεις.
384-322 π.Χ.-Δουλείας στην αρχαία Ελλάδα – Βικιπαίδεια. Οι απόψεις
του φιλοσόφου Αριστοτέλη, έτσι όπως εκφράζονται στο παραπάνω ... Η πιο
κοινή λέξη που συναντούμε είναι το «δοῦλος», της οποίας μια ... (όπως ο
«Οἰκονομικός» του Ξενοφόντα ή το αντίστοιχο έργο του Ψευδο-
Αριστοτέλη) ...
384-ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ»
Δεν υπήρχε, με ελάχιστες εξαιρέσεις, δραστηριότητα, παραγωγική ή μη
παραγωγική, δημόσια ή ιδιωτική, ευχάριστη ή δυσάρεστη, που, σε κάποιο
χρόνο και σε ορισμένα μέρη του ελληνικού κόσμου, να μην απασχολούσε
δούλους . Η μεγάλη εξαίρεση ήταν βέβαια η πολιτική: κανένας Δούλος
δεν μπορούσε να καταλάβει δημόσιο αξίωμα ή να παρακαθίσει ως μέλος
του βουλευτικού ή των δικαστικών σωμάτων (μολονότι δούλοι
χρησιμοποιούνταν στη «δημόσια υπηρεσία», ως γραμματείς και
υπάλληλοι, και ακόμη, ως αστυνομικοί και φύλακες). Κατά κανόνα, οι
δούλοι δεν πολεμούσαν (αυτό δεν ίσχυε για τους είλωτες), εκτός αν
απελευθερώνονταν, ενώ, εξάλλου, σπάνιζε η παρουσία τους στα ελευθέρια
επαγγέλματα, συμπεριλαμβανομένης και της ιατρικής. Από την άλλη
πλευρά, δεν υπήρχε δραστηριότητα που να μην ασκήθηκε σε κάποιο χρόνο
και σε ορισμένα μέρη από ελεύθερους ανθρώπους. Αυτό μπορεί, καμιά
φορά, να αμφισβητείται, αλλά η αμφισβήτηση αυτή στηρίζεται πάνω σ’
ένα χονδροειδές λάθος, συγκεκριμένα, στην αδυναμία διάκρισης ανάμεσα
στον άνθρωπο που εργάζεται για τον εαυτό του και σ’ αυτόν που δουλεύει
για κάποιον άλλο με αμοιβή. Στην ελληνική κλίμακα αξιών, το κρίσιμο
σημείο, στο οποίο διαφοροποιούνται τα πράγματα, δεν ήταν τόσο η φύση
της εργασίας (μέσα σε ορισμένα όρια, φυσικά) όσο οι συνθήκες ή οι
καταστάσεις υπό τις οποίες αυτή επιτελούνταν5. Κατά τον Αριστοτέλη
(Ρητορική 1367a32), «ελεύθερος άνθρωπος είναι αυτός που δε ζει υπό
καταναγκασμό άλλου». Στο σημείο αυτό, ο Αριστοτέλη εξέφραζε μια,
οικουμενικής σχεδόν ισχύος, ελληνική αντίληψη. Μολονότι βρίσκουμε
ελεύθερους Έλληνες να ασκούν κάθε λογής εργασία, ο ελεύθερος
76
 77

μισθωτός, ο ελεύθερος που εργάζεται κανονικά για κάποιον άλλο και, γι’
αυτό, «ζει υπό τον καταναγκασμό κάποιου άλλου», αποτελεί σπάνια
περίπτωση στις πηγές και ασφαλώς θα συνιστούσε ήσσονα παράγοντα
στην όλη εικόνα.

384-322 π. Χ. -Κορινθιακό πλακίδιο του 6ου αιώνα π.Χ. με αναπαράσταση

δούλων μεταλλωρύχων που εξορίσουν άργιλο (Μουσείο Βερολίνου).
(Πηγή: Εφημερίδα «Το Βήμα», Τετάρτη 13 Σεπτεμβρίου 2006, σελ. 30).
«Οὐδὲ γὰρ προσγελᾶν δούλοις Ἀριστοτέλης εἴα ποτέ» [Μτφρ: Ο
Αριστοτέλης μάλιστα δεν άφηνε ούτε να χαμογελά ποτέ κανείς στους
δούλους (Απόσπασμα 183, Rose)] (Πηγή: Έλληνες Πατέρες της
Εκκλησίας, Κλήμεντος Αλεξανδρέως Άπαντα τα Έργα 2, Παιδαγωγός,
Λόγος Γ΄ Κεφ. Ιβ΄ 1, Πατερικές Εκδόσεις «Γρηγόριος ο Παλαμάς»,
Επόπτης – Επιμελητής Εκδόσεως Ελευθέριος Γ. Μερετάκης, Πτυχιούχος
Θεολογίας, Εκδοτικός Οίκος Ελευθερίου Μερετάκη «Το Βυζάντιον», σς.
372-373).

384 π. Χ. -Ποιά η αλήθεια για τους δούλους στην αρχαία Ελλάδα. 9

Μαρτίου 2014. «Ακούσατε άνδρες Αθηναίοι από πόσον ανθρωπισμό
διαπνέεται ό νόμος, ό όποιος δεν ανέχεται την βία ακόμη και προς τούς
δούλους . Για όνομα τών θεών, σάς ερωτώ το έξης: Εάν κάποιος έφερνε
τον νόμο αυτόν εις γνώσιν τών βαρβαρικών χωρών οι οποίες προμηθεύουν
στους Έλληνες δούλους επαινώντας σας και αναπτύσσοντας λεπτομερώς
σ' αυτούς τί είναι ή πόλις σας και λέγοντας: "Μερικοί Έλληνες είναι τόσο
ήρεμοι και φιλάνθρωποι στους τρόπους τους ώστε παρά κάθε κακό, το
όποιο τους έχετε προξενήσει και σε πείσμα τής εχθρότητος προς εσάς δεν
δέχονται να προσβάλλονται οι δούλοι πού αγόρασαν, αλλά επισήμως
έχουν ψηφίσει νόμο που τιμωρεί τις βιαιότητες αυτές και έχουν ήδη
τιμωρήσει μέ θάνατο πολλούς οι όποιοι παρέβησαν τον νόμο αυτόν", αν
αυτά τα άκουγαν και τα κατανοούσαν οι βάρβαροι, δεν νομίζετε πως όλους
σας θα σάς έκαναν επισήμως προξένους τους;» (Δημοσθένης, Κατά
Μειδίου 48-50). (384 π.Χ. - 12 Οκτωβρίου 322 π.Χ.).
384 π. Χ. -Κ. Μάρξ. Το Κεφάλαιο. 3ος τόμος. Σύγχρονη εποχή 1978. Ό
Αριστοτέλης:« Ό γάρ δεσπότης, ουκ έν τώ κτασϋαι τους δούλους , άλ.λ.'
εν τώ χρήσθαι δούλοις». (Γιατί τό άφεντικό — ό κεφαλαιοκράτης —
άποδείχνει έμπρακτα οτι ε ί ν α ι άφεντικό οχι μέ τ ή ν άπόκτηση δούλων
— όχι μέ τήν ιδιοκτησία κεφαλαίου, πού δίνει τή δυνατότητα νά άγοράζει
έργασία — άλλ.ά μέ τή χρησιμοποίηση τ ώ ν δούλων — μέ τή
χρησιμοποίηση έργατών — σήμερα μισθωτών εργατών στό προτσές τής
παραγωγής). «'Έστι δ' αϋτη ή επιστήμη ουδέν μέγα εχονσα σεμνόν». (Σ'
77
 78

αύτή τήν έπιστήμη όμως δέν υπάρχει τ ί π ο τ α τό μεγάλο καί τ ό υπέροχο)

«α γαρ τόν δοϋλον επίσταα&αι δει ποιεϊν, εκείνον δει ταϋτα έπίστασθαι
έπιτάττειν»· (αύτό δηλαδή πού πρέπει νά ξέρει νά κάνει ό Δούλος, αύτό
πρέπει νά τό ξέρει έκεΐνος πού τόν διατάσσει). «Διό οσοις έξονσία μη
αϋτούς κακοπαθεΐν, επίτροπος λ,αμβάνει ταύτην τήν τιμήν, αυτοί δέ
πολιτεύονται ή φιλοσοφοϋσιν». (Έκεΐ όπου τ ά άφεντικά δέν είναι
απαραίτητο νά ταλαιπωρούνται μ' αύτά, τήν τιμή αύτή τήν άναλαβαίνει
ένας έπίτροπος, τά ί δ ι α , όμως, τ ά άφεντικά άσχολοϋνται μέ τις κρατικές
υποθέσεις ή φιλοσοφούν). (Aristoteles. «Πολιτικά», έκδ. ΛΙπέκκερ, βιβλίο
I, 7)1.
384 π. Χ. -Λυκόφρων. του Μαχάονος) εκ Σταγείρων πόλεως της Θράκης,
φιλόσοφος, μαθητής Πλάτωνος, τραυλός την φωνήν και 5 αδελφούς μεν
έσχεν Αρίμνηστον και Αριμνήστην, θυγατέρα δ' από Πυθιάδος της
θυγατρός Ερμείου τού ευνούχου, ος και θλιβίας ών αυτήν έσπειρεν
γημαμένη δε τρισίν ή Αριστοτέλους θυγάτηρ τεκνώσασα προετελεύτησεν
Αριστοτέλους του πατρός είχε δε και υιον Νικόμαχον εξ Ερπυλλίδος 10
παλλακής, ην μετά Πυθιάδα παρ' Ερμείου του ευνούχου (όστις ήν άρχων
Αταρνέως, -χώρα δ' αύτη Τρωάδος -Εύβούλου δε του Βιθυνου Δούλος
γεγονώς) έλαβεν, και αυτού Ερμείου παιδικά γενομένου Αριστοτέλους...
384 π. Χ. -Ονομασίες των Ελλήνων. Από τη Βικιπαίδεια. Ο Ευριπίδης
θεωρούσε λογικό να κυριαρχήσουν οι Έλληνες στους βαρβάρους, γιατί οι
πρώτοι προορίζονταν για ελευθερία, ενώ οι δεύτεροι για σκλαβιά. Ο
Αριστοτέλης κατέληξε στο συμπέρασμα πως "η φύση ενός βαρβάρου κι
ενός δούλου είναι ένα και το αυτό". Η φυλετική διαφοροποίηση άρχισε να
ξεθωριάζει με τη διδασκαλία των Στωικών, που δίδασκαν πως όλοι οι
άνθρωποι είναι ίσοι απέναντι στον Θεό κι έτσι από τη φύση τους δεν
μπορεί να υπάρχει ανισότητα μεταξύ τους. Με τον καιρό, η ονομασία
Έλληνας έγινε σημάδι διανόησης κι όχι καταγωγής, όπως είπε κι ο
Ισοκράτης.
384 π. Χ. -ΙΣΤΟΡΙΑ. Οι τελευταίες επιθυμίες του Αριστοτέλη και ο τάφος
του στα αρχαία Στάγειρα Μέσα από το κείμενο αυτό αναδεικνύεται ο
άνθρωπος Αριστοτέλης . Ο χαρακτήρας και το ήθος του. Η ευσέβεια προς
το δίκαιο, τους θεσμούς και τους θεούς. Η φιλευσπλαχνία και η αγάπη του
για την οικογένεια. Αλλά και ο φιλελευθερισμός του για να
χρησιμοποιηθεί ένας σύγχρονος όρος. Έτσι , οι γνωστές απόψεις στα
συγγράμματά του για την κατωτερότητα των γυναικών και τη θέση
των δούλων «υπονομεύονται» , με μια έννοια, απ΄ όσα ορίζονται εκεί.
Παραγγέλλει την απελευθέρωση και την οικονομική ενίσχυση των

78
 79

δούλων του. Δίνει όχι απλώς την άδεια στη σύζυγό του να ξαναπαντρευτεί
, αλλά και να κατοικήσει σε όποιο πατρικό του σπίτι επιθυμεί , αφού πρώτα
εξασφαλιστεί οικονομικώς. Κατά κοινή ομολογία των
αριστοτελιστών,μέσα από το κείμενο αυτό , προβάλλει «η ζωηρή φροντίδα
του για τους συγγενείς και υπηρέτες του . Ένα δείγμα νηφάλιας και
γνήσιας φιλανθρωπίας». Τη στάση αυτή διαφωτίζει και μια αποστροφή σε
μια από τις τελευταίες επιστολές του προς τον φίλο του Αντίπατρο: «Οσο
πιο πολύ είμαι μόνος μου με τον εαυτό μου , τόσο πιο πολύ μου αρέσει να
κουβεντάζω με τους άλλους». 384 π.Χ. - 322 π.Χ.)...
Αριστοτέλης, ο Έλληνας Φιλόσοφος - Χαλκιδική – Halkidiki. Η μεγάλη
του όμως φιλανθρωπία φαίνεται στο σημείο εκείνο της διαθήκης, όπου
ορίζει να μην πουληθεί κανείς από τους δούλους που τον υπηρέτησαν...

380 π. Χ. -«ΣΚΕΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ

ΟIΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΘΕΣΜΟΥ ΤΗΣ ΔΟΥΛΕΙΑΣ
ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΤΗ ΡΩΜΗ». Κ. Μαντάς. Υπάρχει επίσης
η άποψη ότι ο αρχαίος πολιτισμός ήταν τεχνολογικά πρωτόγονος κι ως εκ
τούτου η εργασία των δούλων ήταν άκρως απαραίτητη. Όμως η πρόοδος
της βιομηχανικής αρχοιολογίας τις τρεις τελευταίες δεκαετίες έχει
αποδείξει όη ο αρχαίος κόσμος είχε κάνει σημαντική πρόοδο στον τομέα
της μηχανικής π. Χ. χρησιμοποιοι)σαν ελικοειδή πλυντήριο
μεταλλευμάτων στο (380 π.Χ.) καθώς κοι τόρνους μετάλλων (4ος π.Χ
αιώνας), Οι κοινωνικές σχέσεις δε μεταβάλλονται από την τεχνολογία, αν
δεν υπάρχει η βούληση της κυρίαρχης ομάδας στην κοινωνία να
χρησιμοποιήσει τις τεχνικές εφευρέσεις σε τέτοιο κλίμακα ώστε να επέλθει
μεταβολή...

376 π. Χ. -Μία από τις σημαντικότερες πηγές πλούτου της Αθήνας την
Kλασική περίοδο ήταν η χρησιμοποίηση των δούλων στα χωράφια, στα
εργαστήρια και στα μεταλλεία αργύρου στο Λαύριο. Οι δούλοι
προέρχονταν κυρίως από περιοχές της Θράκης, των Βαλκανίων και της
Παφλαγονίας στη Μικρά Ασία. Την καταγωγή αυτή μαρτυρούν και τα
ονόματα δούλων ή απελευθερωμένων δούλων από τάφους, τα οποία είναι
στο μεγαλύτερο βαθμό τους μη ελληνικά. Το παραπάνω βέβαια δε
σημαίνει πως δεν είναι γνωστές και οι περιπτώσεις υποδούλωσης άλλων
Ελλήνων. Ο Δημοσθένης αναφέρει ότι ο στρατηγός Χαβρίας, το 376 π.Χ.,
συνέλαβε 3000 αιχμαλώτους μετά τη μάχη της Νάξου, τους οποίους και
πούλησε δούλους στην Αθήνα με κέρδος 100 τάλαντα, προκειμένου να
πληρώσει τους στρατιώτες του. --Το λιμάνι του Πειραιά ήταν το κύριο
κέντρο δουλεμπορίου. Oι τιμές των δούλων ήταν υψηλές και οι καλύτεροι
79
 80

από αυτούς ανάλαμβαναν καθήκοντα σε οίκους ή μαγαζιά. Αντίθετα οι

εγκληματίες που είχαν καταδικαστεί πουλούνταν φτηνά.
http://www.ime.gr/chronos...

375 π. Χ. -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ»
I. Το ίδιο ισχύει και για το εγχειρίδιο που έγραψε ο Ξενοφών περί το 375
π.Χ., με τίτλο Οικονομικός για χρήση των ευγενών γαιοκτημόνων.
369 π. Χ. -Τα συγκεκριμένα έσοδα είχαν αξία, καθότι με αυτά 6.000
περίπου είλωτες το 369 π.Χ εξαγόρασαν την ελευθερία τους έναντι
αντιτίμου πέντε αττικών μνών σύμφωνα με τον Ξενοφώντα... ἀγοραστής,
-οῦ, ὁ (ἀγοράζω), Δούλος, αρμόδιος για την αγορά προμηθειών για το
σπίτι, προμηθευτής, σε Ξεν.
356 π. Χ. -ΓΚΙΛΗΣ ΟΔΥΣΣΕΑΣ. ΑΠΟΨΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ ΓΙΑ
ΦΛΕΓΡΑ, ΠΑΛΛΗΝΗ, ΠΟΤΙΔΑΙΑ, ΚΑΣΣΑΝΔΡΕΙΑ. Θεσσαλονίκη
2012....η Ποτίδαια υπέκυψε στην ηγεμονία των Λακεδαιμονίων. Το 394
ανακτήθηκε και πάλι από τον Αθηναίο Κόνωνα και προσχώρησε στη
Συμμαχία της Ολύνθου. Το 382 π.Χ., η Ποτίδαια βρίσκεται υπό την
κατοχή των Ολυνθίων έως το 364 π.Χ., οπότε την κατέλαβε και πάλι ο
Αθηναίος στρατηγός Τιμόθεος. Ωστόσο, το 357 π.Χ., ο Φίλιππος Β' της
Μακεδονίας την ξαναπήρε και την παραχώρησε στους Ολυνθίους. Από το
356 π.Χ. λοιπόν εκριζώνεται ο ελληνικός πληθυσμός της και πουλιέται σαν
δούλος, η πόλη ερημώνεται ολοκληρωτικά και εξαφανίζεται. Κάπου
σαράντα χρόνια αργότερα, ο Κάσσανδρος ίδρυσε το 316 π.Χ. λίγο πιο
βορειοδυτικά από τη θέση της κατεστραμμένης Ποτίδαιας, μια
καινούργια πόλη που την ονόμασε Κασσάνδρεια ...
350 π. Χ. -Ancient and Modern slavery: Information from Books Papyruses
Signs …Gregory Zorzos – Γρηγόρης Ζώρζος – 2009 - Τι άραγε ονόμαζε
δούλους ο Μεγασθένης ... στην Ινδία συμβαίνει το έξης σπουδαίο όλοι οι
Ινδοί είναι ελεύθεροι και δεν υπάρχουν δούλοι Ινδοί δπως και στη Σπάρτη.
Οί Σπαρτιάτες όμως έχουν τους ε’ίλωτες πού τους χρησιμοποιούν αντί
για ...

348 π. Χ. -ΟΛΥΝΘΟΣ Αρχαία πόλη ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ. Οταν όμως ξεκίνησε

η κυρία αθηναϊκή δύναμη, η Ολυνθος έπεσε με προδοσία στα χέρια του
Φιλίππου (348 π.Χ.). Η τύχη της πόλης είχε προδιαγραφεί από τον καιρό
της πολιορκίας, όταν ο Φίλιππος απάντησε στην ολυνθιακή πρεσβεία που
τον επισκέφτηκε για σύναψη ειρήνης ότι "πρέπει ή εκείνοι να μην

80
 81

κατοικούν πια στην Ολυνθο ή αυτός στη Μακεδονία". Ετσι, μετά τη

λεηλασία της, ακολούθησε η ολοκληρωτική καταστροφή της. Οσοι από
τους κατοίκους της πιάστηκαν αιχμάλωτοι, πουλήθηκαν δούλοι. Ανάμεσα
στους αιχμαλώτους ήταν και τα αδέλφια του Φιλίππου, Αρριδαίος και
Μενέλαος, οι οποίοι μεταφέρθηκαν στην Πέλλα και θανατώθηκαν. Η
Ολυνθος δεν ξανακτίσθηκε μετά το 348 π.Χ. Οι περισσότεροι από τους
Ολυνθίους που σώθηκαν, εγκαταστάθηκαν από τον Κάσσανδρο στην
Κασσάνδρεια το 315 π.Χ. Για την πράξη του αυτή ο Κάσσανδρος
κατηγορήθηκε από τους πολιτικούς αντιπάλους του ότι ξανακτίζει την
αντίπαλο των Μακεδόνων. Ιωακείμ Αθ. Παπάγγελου.

348 π. Χ. -Παράλληλα ζήτησαν βοήθεια από τους Αθηναίους. Ο Φίλιππος

εξεστράτευσε κατά της Χαλκιδικής και, αφού κατέστρεψε τις άλλες πόλεις
του "Κοινού" (λέγεται ότι κατέστρεψε 32 πόλεις), πολιόρκησε την
Όλυνθο. Για τη σωτηρία της Ολύνθου, ο Αθηναίος ρήτορας και πολιτικός
Δημοσθένης, εκφώνησε τους περίφημους Ολυνθιακούς Λόγους, στην
προσπάθειά του να πείσει τους Αθηναίους να σπεύσουν και να τη
βοηθήσουν. Όταν όμως οι Αθηναίοι πείστηκαν, ήταν πια αργά. Ο Φίλιππος
είχε καταλάβει την πόλη (348 π.Χ.), την οποία κατέστρεψε από τα θεμέλια.
Οι περισσότεροι από τους κατοίκους της πουλήθηκαν ως δούλοι. Με την
καταστροφή της Ολύνθου ενσωματώθηκε οριστικά η Χαλκιδική στο
Μακεδονικό Κράτος. ΜΟΥΣΕΙΟ ΓΟΥΛΑΝΔΡΗ ΦΥΣΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ.
ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΒΙΟΤΟΠΩΝ – ΥΓΡΟΤΟΠΩΝ ΟΙ ΥΓΡΟΤΟΠΟΙ
ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ. ΑΠΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ-ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΑΠΟΨΗ.
Μαρία Λιλιμπάκη & Ιωακείμ Παπάγγελος. ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 1995.
348 π. Χ. -Σύμφωνα με την εθιμοτυπία που συνόδευε τον πόλεμο κατά την
αρχαιότητα, ο νικητής είχε πλήρη δικαιώματα πάνω στον ηττημένο, ακόμη
κι αν επρόκειτο για αμάχους. Η λήψη σκλάβων, αν και δεν ήταν
συστηματική, ήταν σύνηθες φαινόμενο. Ο Θουκυδίδης μνημονεύει το
γεγονός ότι 7.000 κάτοικοι της πόλης Ίκαρα στη Σικελία λήφθησαν
αιχμάλωτοι από το Νικία και πουλήθηκαν για 120 τάλαντα στη γειτονική
Κατάνη.[26] Ομοίως το 348 π.Χ. ο πληθυσμός της Ολύνθου οδηγήθηκε στη
σκλαβιά, όπως και των Θηβών το 335 π.Χ. από τον Αλέξανδρο το Μέγα,
αλλά και της Μαντίνειας από την Αχαϊκή Συμπολιτεία.

348 π. Χ. -Η Σερμύλη – Ορμύλια ανά τους αιώνες. (Διάλεξη του

Νικηφόρου Πατσιούρα που έγινε την 23 Νοέμβρη 2005). Φαίνεται ακόμα
πως, όλες οι πόλεις της λεκάνης, συμμετείχαν στο «Κοινό των Χαλκιδέων»
και η Σερμύλη τουλάχιστον, δέχτηκε στο πετσί της την εκδικητική μανία
του Βασιλιά της Μακεδονίας Φιλίππου του Β’ και «…εντελώς

81
 82

ανεσκάφη…» (Μ. Χρυσοχός, 109) το 348 π.Χ. κι έτσι δόθηκε τέλος στην
πολιτειακή της ζωή και την πολιτική της υπόσταση. Ο χώρος της
μετατράπηκε σε «βασιλική γη” και τα ευφορότερα τμήματά του δόθηκαν,
τόσο από το Φίλιππο το Β’, τότε, όσο και από του «Επιγόνους
Βασιλιάδες» της «Ελληνιστικής εποχής», αργότερα, σε «Μακεδόνες
Εταίρους» (Μ. Β. Χατζόπουλος – «Une donations 17, 18) και οι
περισσότεροι κάτοικοί της μετατράπηκαν σε δούλους – καλλιεργητές των
«βασιλικών γαιών» και των μεγαλοκτημάτων των Μακεδόνων ευγενών.
Κάτι λίγοι, που μπόρεσαν να γλιτώσουν από την εκδικητική μανία του
Φιλίππου Β’, δεν εγκατέλειψαν τον τόπο τους – δεν εγκαταλείπεται εύκολα
ένας τόσο προνομιούχος τόπος – αλλά1 αφού συνήλθαν κάπως από το
φοβερό «σοκ» της καταστροφής, αποτραβήχτηκαν στ’ ανυψωμένα μέρη
της λεκάνης, στις άγονες και δυσπρόσιτες περιοχές, αυτές που ήταν έξω
από το οικονομικό ενδιαφέρον των νέων μεγαλοΐδιοκτητών της γης κι εκεί
εγκαταστάθηκαν σε «μικροκώμες», διάσπαρτους, δηλαδή, μικοοικισμούς,
μάλλον οικογενειακές εγκαταστάσεις, με κυριότερον αυτόν της Σερμύλης
σε κάποιο, απροσδιόριστο μέχρι σήμερα, μέρος της λεκάνης. Η πεισματική
επιμονή των κατοίκων να κρατήσουν, μέχρι σήμερα, τ’ όνομα Σερμύλη για
το μεγαλύτερο οικισμό της περιοχής, αυτό τουλάχιστον δείχνει (Μ.
Χρυσοχός, 110).

338 π. Χ. -Ο ρήτορας Υπερείδης, στο λόγο του «Κατὰ Ἀριστογείτονος»,

αναφέρει πως η προσπάθεια στρατολόγησης 150.000 ανδρών δούλων σε
αξιόμαχη ηλικία οδήγησε στην ήττα των Ελλήνων στη Μάχη της
Χαιρώνειας (338 π.Χ.), κάτι που είναι σε αρμονία με τους αριθμούς που
παραθέτει ο Κτησικλής
338 π.Χ. -Αθηναϊκή Δημοκρατία, Ρεαλιστική Θεώρηση , Δούλοι,
Γυναίκες , Αρτιστοτέλης και Δούλοι 15. Oktober 2015 Αθηναϊκή
Δημοκρατία, Δούλοι, Γυναίκες, Οχι εξιδανικευμένη θέαση, αλλά
ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΗ. Το πείραμα της Δημοκρατίας τελείωσε μέσω της Μάχης
της Χαιρώνειας το 338 π.Χ.Ας υπενθυμίσουμε πέραν τούτου, ότι η
Δημοκρατία έχει εφαρμοστεί στα πλαίσια του πρώτου δουλοκτητικού
συστήματος στην ιστορία της ανθρωπότητας. Στην Αθήνα ήταν οι δούλοι
σχεδόν τριπλάσιοι από τους ελεύθερους. Δουλεία υπήρχε και αλλού, αλλά
όχι ως σύστημα.Εκτός τούτου οι γυναίκες δεν συμμετείχαν ενεργώς στις
δημοκρατικές διαδικασίες.Η θέση των γυναίκων των κτηνοτρόφων της
Ασίας (Κιμέριοι, Σκύθες, Σαυρομάτες , ο μύθος περί των Αμαζόνων
στηριζόταν στις πολεμίστριες των Σκυθών) , των
αρχαίων γερμανικών φύλων και των Ρωμαίων ήταν πολύ καλύτερη από

82
 83

την ανάλογη θέση των Ελληνίδων.Επομένως θα ήταν προτιμότερο να

θεωρούμε την αρχαία Δημοκρατία ρεαλιστικά και όχι εξιδανικευμένεα.
Ορος Δούλος και Δουλεία Ο όρος Δούλος ήταν γνωστός ήδη στη
Μυκηναϊκή Εποχή στη Γραμμική Β ως do-e-ro καθώς και στον Ομηρος
(Ιλιάς 7, 475) ως Δμως (αιχμάλωτοςπολέμου),αλλά στην κλασσική εποχή
ο Δούλος ονομαζόταν και Ανδράποδον για να ξεχωρίζει από το
Τετράποδον (ζώο).Οπως φαίνεται, υπάρχει ένα πρόβλημα προσέγγισης
στο ζήτημα. Δούλοι του οίκου υπήρχαν πάντα και παντού, αλλά εδώ
γίνεται λόγος για δούλους σε τέτοιο βαθμό που έχει εμπεδωθεί κατ αρχάς
στην Ελλάδα και κατόπιν στην Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία το
ΔΟΥΛΟΚΤΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ.
330 π. Χ. -Ελληνιστική εποχή (γ.κοινωνία) 1. Ιστορία των ελληνιστικών
χρόνων (323-30 π.Χ.) Κοινωνική Οργάνωση 64. Η απαγόρευση πώλησής
τους σε άλλες περιοχές εκτός Αιγύπτου δείχνει την ένταξη του
δουλεμπορίου στο κρατικό μονοπώλιο των Πτολεμαίων. Βέβαια δεν
απουσίαζαν και οι φιλοσοφικές θεωρήσεις που αντιτίθεντο ιδεολογικά στη
δουλείας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Αλκιδάμας, μαθητής
του Γοργία, που διακήρυττε ότι "ο θεός άφησε όλους τους ανθρώπους
ελεύθερους. Η φύση δεν έκανε κανένα δούλο". «Ο νάνος που χορεύει».
Μαρμάρινο αγαλμάτιο από την Αλεξάνδρεια. Περίπου 330-150 π.Χ.
Ύψος: 10 εκ. Αυτός ο μαρμάρινος νάνος που χορεύει, με τα λεπτά
χαρακτηριστικά του, προέρχεται σχεδόν βέβαια από την Αλεξάνδρεια.
Όπως και σε πολλές άλλες πτυχές της Πτολεμαϊκής τέχνης, ο νάνος
αντιπροσωπεύει τον συγκερασμό διαφορετικών τάσεων. Ο νάνος
αποδίδεται χωρίς καρικατούρα, που ταιριάζει με την μακριά αιγυπτιακή
παράδοση, όπου οι νάνοι ήταν πλήρως ενσωματωμένοι στην κοινωνία και
προκαλούσαν γενικά θετικούς συνειρμούς. Η μορφή είναι γυμνή, γεγονός
που παραπέμπει περισσότερο στην ελληνική παράδοση, ενώ η λεπτομερής
απόδοση των μυών και του σώματος δείχνει μια ελληνιστική τάση.

323 π. Χ. -Ελληνιστική εποχή (γ.κοινωνία) 1. Ιστορία των ελληνιστικών

χρόνων (323-30 π.Χ.) Κοινωνική Οργάνωση 11. Δύο κατηγορίες δούλων
υπήρχαν στην πτολεμαϊκή Αίγυπτο: οι γηγενείς και οι Έλληνες που είχαν
εγκατασταθεί εκεί ακολουθώντας τους κυρίους τους. δούλους και των
δύο κατηγοριών ήταν σε θέση να συντηρούν οι ηγεμόνες του βασιλείου,
οι ανώτεροι αξιωματούχοι του στρατού και της διοίκησης, αλλά και η
σταδιακά αναπτυσσόμενη ντόπια αριστοκρατία. Οι δούλοι
απασχολούνταν κυρίως στις οικιακές εργασίες αλλά και σε εμπορικές και
βιοτεχνικές δραστηριότητες, όπου υπήρχε ανάγκη από άφθονα εργατικά
χέρια -ως επί το πλείστον στην Αλεξάνδρεια-, όπως επίσης και στα ιερά.

83
 84

Εκεί χρησιμοποιούνταν κυρίως οι ντόπιοι δούλοι για τις γεωργικές

εργασίες των ιερών γαιών, ως εργάτες στη βιοτεχνική παραγωγή, ως
βοσκοί και ως χειρώνακτες σε ποικίλες εργασίες που σχετίζονταν με τα
κτήρια των ναών και με τις θρησκευτικές τελετουργίες. Κεφαλή του
Σεράπιδος, νέας θεότητας που εισήχθηκε στην Αίγυπτο από τους
Πτολεμαίους, ως συνδυασμός ελληνικών και αιγυπτιακών θρησκευτικών
πεποιθήσεων. Peter Tzagarakis—

323 π. Χ. Αθηναίος σοφιστής δειπνοσοφισταί. - Τόμος 2 - Σελίδα 83 _Karl

Tauchnitz (Leipzig) - 1834 - Αθηναίοι δε και, τής των δούλων
προνοούντες τύχης, ένομοθέτησαν, και υπέρ δούλων γραφάς ύβρεως είναι.
Υπερίδης γούν ο ρήτωρ εν τώ κατά Μαντιθέου (267) αικίας φησίν
»Έθεσαν ου μόνον υπέρ των ελευθέρων, αλλά και εάν τις εις δούλου ...
Ελληνιστική περίοδος (323 - 30 π.Χ.).

321 π. Χ. -ΑΡΧΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ 13.02.2004 Ιερό του παντοδύναμου

Δία, ένα σημαντικό, άθικτο εύρημα. Ολοκληρωμένες ερμηνείες για το
σημαντικότερο εύρημα του καλοκαιριού, το Ιερό Διός Υψίστου που
βρέθηκε στις πηγές του Δίου παρουσιάζει σήμερα το απόγευμα στο 17ο
Αρχαιολογικό συνέδριο ο καθηγητής Αρχαιολογίας κ. Δημήτρης
Παντερμαλής. Ο ναός έφερε ψηφιδωτό δάπεδο εντός και εκτός του
κτιρίου. Το εξωτερικό του απεικονίζει έναν πέλεκυ και ένα βόδι που
σχετίζεται με τις θυσίες στο Καπιτώλιο κατά την τελετή εγκατάστασης των
νέων πολιτικών αρχών.Το εσωτερικό ψηφιδωτό δάπεδο απεικονίζει δυο
μαύρα περιστέρια τα οποία είχαν προφητικές ικανότητες, γνωστά από τη
λατρεία του Διός στη Δωδώνη για την τελετή της βροχής. Παλαιότερες
επιγραφές με το όνομα του Δία επιβεβαιώνουν τη σημασία της ιδιαίτερης
λατρείας του ως υπέρτατου θεού κατά την ελληνιστική περίοδο(323 - 30
π.Χ.) στη Μακεδονία. H λατρεία αυτή, σημειώνει ο κ. Παντερμαλής,
«ήταν αγαπητή σε ευρύτατα κοινωνικά στρώματα από τα χαμηλότερα
(δούλοι, τεχνίτες, μικροέμποροι) έως τα ηγετικά. Φαίνεται πως για τους
Ελληνες του Δίου υπήρχε ο Δίας Υψιστος ενώ Υψιστος για τους λίγους
Ρωμαίους αποίκους του Δίου ήταν ο Δίας του Καπιτωλίου».
321 π. Χ. -321 π. Χ. ΔΟΓΑΣ Ι. ΜΗΝΑΣ. ΕΛΛΆΣ ΚΑΙ ΜΑΚΕΔΟΝΊΑ. .
59 αναφορές για Βέροια . Μιέζα αναφορές 27. Ημαθία αναφορές 43.
Βεργίνα 11. Έδεσσα 17. Πέλλα 78. Βέρμιο 8. 296. Φιλόξενος, υιός του
Κάρσιδος. Καταγόταν από τη Βέροια. Εταίρος. Κατέλαβε την πόλη των
Σούσων. Ορίστηκε επικεφαλής της ταμειακής υπηρεσίας του Μεγάλου
Αλεξάνδρου στις επαρχίες πέραν του Ταύρου. Αντικατέστησε τον Άρπαλο
84
 85

στη θέση του θησαυροφύλακα. Στο Φιλόξενο παραδόθηκε ο Δούλος του

Αρπάλου και του αποκάλυψε πώς ο Άρπαλος είχε σπαταλήσει τα
κλοπιμαία. Μετά το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου του ανατέθηκε, επί
Περδίκκα και Αντιπάτρου το 321 π.Χ., η σατραπεία της Κιλικίας.
317 π. Χ. -Ανάμεσα στα έτη 317 και 307 π.Χ. ο τύραννος Δημήτριος ο
Φαληρεύς διέταξε[19] απογραφή στην Αττική, η οποία απέφερε τα εξής
νούμερα: 21.000 πολίτες, 10.000 μέτοικοι και 400.000 δούλοι
4ος π. Χ. -Κατά τον 4ο αιώνα ο ύποπτος δικαζόταν από το Παλλάδιον, ένα
σώμα που έκρινε περιπτώσεις ακούσιας ανθρωποκτονίας, με την τιμωρία
να ήταν αυστηρότερη του απλού προστίμου, αλλά όχι θάνατος, ίσως
εξορία όπως συνέβαινε αν λάμβανε χώρα δολοφονία κάποιου μετοίκου.
4ος π. Χ. -Σπαρτιάτες, περίοικοι και είλωτες. Η «κρυπτεία» και οι
δολοφονίες στην Αρχαία Σπάρτη. από Ερανιστής
Κείμενο: Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος
Μεταγλώττιση: Μαρία Αλεξίου – National Geographic Society. Το
όνομα Εἵλως [είλωτας] ο Έφορος -συγγραφέας που άκμασε τον 4ο αιώνα
π.Χ. και τα έργα του δεν σώθηκαν, αλλά αναφέρονται πολλές φορές από
άλλους και κυρίως από το γεωγράφο Στράβωνα– θεωρεί ότι προέρχεται
από τη λακωνική πόλη Έλος. [σ.σ. Εἵλως, -ωτος και Εἱλώτης, -ου, ὁ,
είλωτας, όνομα των Σπαρτιατών δούλων, σε Ηρόδ., Θουκ. κ.λπ. (αμφίβ.
προέλ.)] Οι κάτοικοι της περιοχής αυτής αποστάτησαν και στη συνέχεια
υποδουλώθηκαν και έδωσαν έτσι το όνομά τους σε εκείνη την τάξη
ανθρώπων. Ωστόσο η ετυμολογία αυτή θεωρείται απίθανη. Προτιμότερη
φαίνεται να είναι η ετυμολογία από την άχρηστη ρίζα ἑλω, από την οποία
παράγονται πολλοί χρόνοι του ρήματος αἱρέω, αἱρώ που σημαίνει
συλλαμβάνω, κυριεύω, από όπου παράγεται ίσως και το είλως, όπως και
το όμως [Δούλος] από το δαμάω, δέμω. Έτσι, αν αυτή η ετυμολογία είναι
ακριβής, ο όρος «είλωτες» σημαίνει τους δούλους από αιχμαλωσία.
Είλωτες ονομάζονταν κυρίως οι γεωργοί που κατοικούσαν στις
κωμοπόλεις και στους αγρούς της Λακωνικής. Κάποιοι εργάζονταν και ως
δούλοι σε κατοικίες στη Σπάρτη και σε άλλες πόλεις, ήταν όμως ελάχιστοι
σε σύγκριση με τη μεγάλη τάξη των γεωργών. Αυτοί οι γεωργοί
καλλιεργούσαν τα χωράφια των Σπαρτιατών, ίσως και των περιοίκων, και
τους κατέβαλλαν μέρος του εισοδήματος που εισέπρατταν από την
καλλιέργεια των χωραφιών.
4ος π. Χ. -Πελοποννησιακός Πόλεμος. Από τη
Βικιπαίδεια.Συνθηκολόγηση. Οι Σπαρτιάτες συγκάλεσαν συνέδριο στη
85
 86

Σπάρτη για να αποφασιστεί η σύναψη της ειρήνης. Οι σύμμαχοι της

Σπάρτης απαίτησαν να ισοπεδωθεί ολοκληρωτικά η Αθήνα και όλοι οι
κάτοικοι της να γίνουν δούλοι. Οι Σπαρτιάτες όμως δείχνοντας
μεγαλοψυχία και αναλογιζόμενοι την προσφορά της Αθήνας κατά τους
Περσικούς Πολέμους αρνήθηκαν να την καταστρέψουν και να
υποδουλώσουν τους κατοίκους και δέχτηκαν να συνάψουν ειρήνη με τους
παρακάτω όρους, ουσιαστικά σώζοντας την απ' την οργή των υπόλοιπων
Ελλήνων, αφού καμία πόλη δεν μπορούσε να αμφισβητήσει την απόφαση
τους...
4ος π. Χ. -Από τη Βικιπαίδεια, Μετά τη μάχη, οι Συρακούσιοι
συγκέντρωσαν όσο το δυνατόν περισσότερους αιχμαλώτους, τους οποίους
έστειλαν στα λατομεία. Από την άλλη, ο Δημοσθένης και ο Νικίας
εκτελέστηκαν, παρά τις αντιρρήσεις του Γύλιππου που ήθελε να μεταφέρει
τους δύο στρατηγούς στη Σπάρτη - ο Θουκυδίδης παρατηρεί πως ο
Γύλιππος ήθελε έτσι να αυξήσει το γόητρο του, καθώς ο Δημοσθένης ήταν
ο χειρότερος εχθρός της Σπάρτης μετά τη μάχη στην Πύλο και στη
Σφακτηρία, ενώ ο Νικίας είχε κερδίσει την εύνοια των Λακεδαιμονίων για
την απόλυση των αιχμαλώτων της μάχης αυτής και της ειρήνης που
πρότεινε. Ωστόσο, οι Συρακούσιοι και οι Κορίνθιοι εξέφρασαν φόβους
πως οι δύο αιχμάλωτοι θα εξαγόραζαν την ελευθερία τους και θα
προκαλούσαν περισσότερα προβλήματα στο μέλλον. Στην περιγραφή των
γεγονότων, ο Θουκυδίδης εκφράζει λύπη για τον θάνατο του Νικία, τον
οποίο θεωρούσε άνθρωπο του καθήκοντος και δηλώνει πως δεν άξιζε
τέτοιο τέλος]. Όσον αφορά τους αιχμαλώτους, οι Συρακούσιοι τους είχαν
κακομεταχειριστεί στην αρχή, δίνοντας τους ελάχιστη ποσότητα σιτίου και
νερού και τοποθετώντας τους σε στενούς και βαθείς λάκκους, αυξάνωντας
έτσι τις ασθένειες, ενώ τους νεκρούς τους τοποθετούσαν τον ένα πάνω στο
άλλο, προκαλώντας τρομερή δυσοσμία. Μετά, οι Συρακούσιοι πούλησαν
αρκετούς αιχμαλώτους ως δούλους , με εξαίρεση τους Αθηναίους και τους
Έλληνες της Σικελίας και της Ιταλίας. Ο ακριβής αριθμός των αιχμαλώτων
είναι άγνωστος, ωστόσο, ο Θουκυδίδης υπολογίζει πως δεν ήσαν λιγότεροι
των 7.000 ανδρών. Οι Αθηναίοι, όταν έμαθαν για την καταστροφή στη
Σικελία, για αρκετό καιρό δυσπιστούσαν παρά τις αναφορές των
στρατιωτών που είχαν γλιτώσει. Όταν, όμως, επιβεβαίωσαν την είδηση, οι
Αθηναίοι κινήθηκαν κατά των ρητόρων και των μαντείων...
4ος π. Χ. -Από τη Βικιπαίδεια.Ο Μέγας Αλέξανδρος (Ιούλιος 356 π.Χ. -
10 Ιουνίου 323 π.Χ.), κοινώς γνωστός ως Αλέξανδρος ο Μέγας ή
Αλέξανδρος Γ΄ ο Μακεδών, Όσο καιρό ο Αλέξανδρος πολεμούσε στον
βορρά, οι Θηβαίοι ξεκίνησαν πόλεμο και πολιόρκησαν τη μακεδονική

86
 87

φρουρά της Καδμείας, ενώ και στην Αθήνα και άλλες πόλεις επικράτησε
αναβρασμός που προκαλούσαν οι αντιμακεδονικοί διαδίδοντας φήμες ότι
ο Αλέξανδρος είναι νεκρός.[33] Ο Αλέξανδρος, δρώντας αστραπιαία,
διένυσε τα 500 χιλιόμετρα από την Ιλλυρία στη Θήβα σε δώδεκα μέρες.[33]
Εκεί, μετά από σύντομη αλλά σθεναρή αντίσταση των Θηβαίων,
κατόρθωσε να επικρατήσει. Ακολούθως συγκάλεσε το Κοινό των
Ελλήνων για να αποφασίσει την τιμωρία της Θήβας, την οποία εφάρμοσε
διατάζοντας τον θάνατο έξι χιλιάδων Θηβαίων, με τους υπόλοιπους
τριάντα χιλιάδες κατοίκους να πωλούνται ως δούλοι. Επίσης, ισοπέδωσε
την πόλη, με εξαίρεση το σπίτι του ποιητή Πινδάρου[34][35] Τόσο τρομερή
ήταν η καταστροφή, ώστε ο Αλέξανδρος πήγε προσκυνητής στους
Δελφούς για να εξιλεωθεί.[36] Μετά από αυτό, καμία πόλη δεν αψήφησε
ανοιχτά τον νεαρό βασιλιά της Μακεδονίας.
4ος π. Χ. -www.alfavita.gr/koinonia. Ακόμα και οι ιδρυτικές αρχές της Ε.Ε.
δε συνάδουν με αυτό το όργιο αυταρχισμού που υπάρχει σε κάθε όργανο
της Ε.Ε εδώ και δεκαετίες. «Όποιος φοβάται τους άλλους,γίνεται δούλος
χωρίς να το καταλάβει»Αντισθένης. (αρχ. Ἀντισθένης, 444 π.Χ. - 365 π.Χ.
) Ο Σαίξπηρ είχε πει ότι οι δειλοί άνθρωποι πεθαίνουν χιλιάδες φορές πριν
το θάνατό τους. Αυτή την ατάκα την είχα ακούσει πριν πολύ καιρό σε μια
θεατρική παράσταση και από τότε, σαν αυτοεκπληρούμενη προφητεία, την
έβλεπα συνεχώς μπροστά μου. Από το 2010 και μετά ο φόβος φιλοδοξούσε
να πάρει τη θέση κάθε επιχειρήματος και η πολιτική εξελισσόταν σε ένα
περίεργο μείγμα φόβου, τρομοκρατίας και καταστολής. Κανένα όραμα,
καμία ελπίδα, μόνο φόβος. Ο φόβος είναι ίσως το πιο αποτελεσματικό
συναίσθημα σε εμπόλεμες περιόδους. Εξουδετερώνει τον αντίπαλο πριν τη
μάχη. Χτίζει ένα μύθο γύρω από το άγνωστο σε στιγμές που η
κανονικότητα σταματά και το αύριο μοιάζει να απειλεί το, μέχρι
πρότινος, γνωστό σήμερα ...
4ος π. Χ. -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ
ΕΛΛΑΔΑ». 24. Αυτή η γενίκευση ισχύει παρά την ύπαρξη ενός
μεμονωμένου χωρίου για την έχθρα που ξεσήκωσε ο φίλος του Αριστοτέλη
Μνάσων (Τίμαιος 556F 11, -4ος π. Χ.-μνημονεύεται στον Αθήναιο 6.264
D, 272 Β) που, ό,τι κι αν σημαίνει, δεν μπορεί ν αναφέρεται στους
αγοραστούς δούλους .
4ος π. Χ. -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.

87
 88

Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ».

III.. Προφανώς η στάση μιας πόλης έναντι των δούλων μιας άλλης πόλης
δεν αφορά το πρόβλημα που εξετάζουμε εδώ. Η Αθήνα συμφώνησε, την
εποχή της συμμαχίας της με τη Σπάρτη, να βοηθήσει στην κατάπνιξη της
εξέγερσης των ειλώτων, ενώ στην περίοδο του πολέμου της με τη Σπάρτη
ενθάρρυνε εξεγέρσεις των ειλώτων. Αυτή η ιστορία καθρεφτίζει μια
βασική τακτική και δεν αποτελεί κριτική για τη δουλείας. Ανάλογη
διάκριση πρέπει να γίνει και για ορισμένες περιπτώσεις, στη σπαρτιατική
ιστορία, κατά τις οποίες ορισμένοι είλωτες απελευθερώθηκαν για να
γίνουν όργανα στην εσωτερική διαμάχη για εξουσία. Το ίδιο ισχύει και για
άλλες περιπτώσεις, που, προφανώς, δεν ήταν σπάνιες στην Ελλάδα του
4ου αι. π.Χ. και για τις οποίες τίποτε το συγκεκριμένο δεν είναι γνωστό,
εκτός από ένα άρθρο σε συμφωνία που συνομολόγησε ο Αλέξανδρος με
την ελληνική συμμαχία, το οποίο δέσμευε τα μέλη της να εγγυηθούν ότι
«δεν θα γίνονται φόνοι ή εξορίες, κατά παράβαση του νόμου της κάθε
πόλης, ούτε κατάσχεση περιουσιών, ούτε ανακατανομή της γης, ούτε
παραγραφή των χρεών, ούτε απελευθέρωση δούλων με σκοπό να
οδηγήσει σε επανάσταση»27. Αλλ’ όλα αυτά αποτελούσαν και πάλι απλή
τακτική. Οι δούλοι αντιπροσώπευαν κάποιους πόρους και, υπό ορισμένες
συνθήκες, μπορούσαν να είναι χρήσιμοι. Φυσικά τούτο αφορούσε λίγους
συγκεκριμένους δούλους , που μπορούσαν να είναι χρήσιμοι σε μια
συγκεκριμένη στιγμή· δεν επρόκειτο για τους δούλους γενικά ή όλους
τους δούλους και βέβαια, όχι τους δούλους στο μέλλον. Μερικοί δούλοι
απελευθερώνονταν, αλλ’ ο θεσμός της δουλείας παρέμενε πάντα άθικτος.
Την ίδια ακριβώς συμπεριφορά μπορούμε να συναντήσουμε και στην
αντίθετη περίπτωση, όταν μια πολιτεία (ή η άρχουσα τάξη) καλούσε τους
δούλους να τη συνδράμουν. Συχνά, σε ώρες στρατιωτικής κρίσης,
ορισμένοι δούλοι απελευθερώνονταν, κατατάσσονταν στο στρατό ή στο
ναυτικό και καλούνταν να πολεμήσουν28. Αλλά και πάλι το αποτέλεσμα
ήταν πως, ενώ μερικοί δούλοι γίνονταν απελεύθεροι, ο θεσμός συνέχιζε να
παραμένει όπως ακριβώς ήταν πριν.

4ος π. Χ. -Το όνομα Εἵλως [είλωτας] ο Έφορος -συγγραφέας που άκμασε

τον 4ο αιώνα π.Χ. και τα έργα του δεν σώθηκαν, αλλά αναφέρονται πολλές
φορές από άλλους και κυρίως από το γεωγράφο Στράβωνα– θεωρεί ότι
προέρχεται από τη λακωνική πόλη Έλος. [σ.σ. Εἵλως, -ωτος και Εἱλώτης,
-ου, ὁ, είλωτας, όνομα των Σπαρτιατών δούλων, σε Ηρόδ., Θουκ. Κ.λπ.
(αμφίβ. Προέλ.)] Οι κάτοικοι της περιοχής αυτής αποστάτησαν και στη
συνέχεια υποδουλώθηκαν και έδωσαν έτσι το όνομά τους σε εκείνη την
τάξη ανθρώπων. Ωστόσο η ετυμολογία αυτή θεωρείται απίθανη.

88
 89

Κείμενο: Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος

Μεταγλώττιση: Μαρία Αλεξίου.

4ος π. Χ. -Η δουλείας στο αρχαίο μεταλλευτικό Λαύριο!Δρ. Πέτρος

Τζεφέρης Διδάκτωρ ΕΜΠ και συγγραφέας. Γεν. Δ/ντης Ορυκτών Πρώτων
Υλών Υπ. Περιβάλλοντος και Ενέργειας. Τσάιμου,Κ.,Γ.,1988 : Εργασία
και Ζωή στο Αρχαίο Λαύριο σε εγκατάσταση εμπλουτισμού
μεταλλευμάτων τον 4ον Αιώνα π.Χ. Διδακτορική διατριβή στο Ε.Μ.Π.
4ος π. Χ. -Ποιά η αλήθεια για τους δούλους στην αρχαία Ελλάδα. 9
Μαρτίου 2014. Ένα απόσπασμα από την «Αθηναίων Πολιτεία» (1, 10-
12) του Ξενοφώντος μας παρέχει πολύ σημαντικές πληροφορίες, δίνοντας
γλαφυρές εικόνες για την κατάσταση των δούλων στην Αθήνα:«Πολύ
μεγάλη πάλι είναι η ασυδοσία τών δούλων και των μετοίκων στην Αθήνα
και εκεί δεν επιτρέπεται να χτυπήσεις δούλο ούτε ο Δούλος θα σού κάνει
τόπο να περάσεις. Θα πω για ποιο λόγο υπάρχει αυτή η συνήθεια. Αν
υπήρχε νόμος να χτυπάει ο ελεύθερος τον δούλο, τον μέτοικο ή τον
απελεύθερο, συχνά θα χτυπούσε τον Αθηναίο, νομίζοντας πως είναι
Δούλος, γιατί εκεί ο δημότης δεν φοράει καλύτερα ρούχα, ούτε στην
εμφάνιση είναι καλύτερος απ' ότι οι δούλοι ή οι μέτοικοι. Αν πάλι απορεί
κανείς που εκεί αφήνουν τούς δούλους να καλοπερνούν και μερικούς
μάλιστα να ζουν με μεγαλοπρέπεια, θα αποδειχθεί ότι και αυτό το κάνουν
για κάποιο λόγο. Γιατί όπου υπάρχει ναυτική δύναμη, αναγκαστικά οι
δούλοι πληρώνονται για τη δουλειά τους, ώστε ο κύριος τους να παίρνει
το εισόδημα και να τούς αφήνει ελεύθερους. Όπου, όμως, υπάρχουν
πλούσιοι δούλοι εκεί δεν ωφελεί ο Δούλος μου να σε φοβάται, ενώ στη
Λακεδαίμονα ο Δούλος μου σε φοβάται. Αν τώρα ο Δούλος σου με
φοβάται, κατά πάσα πιθανότητα θα δώσει ακόμα και τα λεφτά του, ώστε
να μην κινδυνεύσει ο ίδιος. Γι' αυτό ακριβώς κάναμε ίσους απέναντι στο
νόμο τους δούλους με τούς ελεύθερους και τούς μετοίκους με τούς
κατοίκους της πόλης, γιατί η πόλη έχει ανάγκη τους μέτοικους για το
πλήθος των τεχνών και για το ναυτικό. Γι' αυτό φυσικά κάναμε και τους
μέτοικους ίσοις απέναντι στο νόμο». (Ερχία, 430 π.Χ. - Κόρινθος, 355 π.Χ.)
4ος π. Χ. -Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (55ΑΥ2) Διδάσκων: Α.
Farrington (email: eduservotenet.gr - Ενότητα 7: Η δουλείας 3 από τους
Αθηναίους ιδιοκτήτες τους προς Δεκέλεια, την οποίαν οι Σπαρτιάτες είχαν
καταλάβει κατά το δεύτερο μισό του Πελοποννησιακού πολέμου. Προς το
τέλος του 4ου αι. π.Χ., το 309 π.Χ. διεξήχθη απογραφή επί του Δημητρίου
Φαλαρέως και ‘ευρεθήναι Αθηναίους μεν δισμυρίους προς τοις χιλίοις,
μετοίκους δε μυρίους, οικέτων δε μυριάδας μ’ (= 400.000)’. Το ζητούμενο

89
 90

εδώ στο παράθεμα αφορά την έννοια της λέξης ‘οικέτης’. Σημαίνει
‘Δούλος’ ή απλώς αναφέρεται σε ‘εξαρτούμενα μέλη της οικογένειας’;
Υπάρχουν άλλα στοιχεία, πάλι αμφίβολης αξιοπιστίας. Σύμφωνα με τον
Αθήναιο (Δειπνοσοφισταί 6.272), ‘στην Αίγινα υπήρχανν 470.000
δούλοι...
4ος π. Χ. -Alain Badiou: Κύριος και Δούλος στον Χέγκελ – Δεύτερο
Μέρος. October 21, 2017 Alain Badiou Κύριος και Δούλος στον Χέγκελ.
Crisis and Critique 41 (2017). Τώρα, μπορούμε να αντλήσουμε κάποια
αποσαφήνιση από όλα αυτά σχετικά με την ιστορική δουλείας; Σε ένα
βαθμό, ναι. Από την οπτική της τελικής θέσης, η πιο σημαντική ιστορική
εργασία έχει τη μορφή της παραγωγής, της δημιουργίας εκ μέρους αυτών
που βρίσκονται σε υπόδουλη κατάσταση και όχι εκ μέρους αυτών που
βρίσκονται στη θέση του Κυρίου. Ωστόσο θεωρώ ότι παραμένουν τρεις
αντιρρήσεις. Κι αυτό συμβαίνει μάλιστα ξέχωρα από την πιο τυπική και
πιο αδιαπραγμάτευτη αντίρρηση ότι η γερμανική λέξη “Knecht”—που στα
γαλλικά μεταφράζεται ως σκλάβος/Δούλος—στα γερμανικά σημαίνει
“υπηρέτης” ή “παγαπόντης”, και ότι έχει κανείς έτσι να κάνει με μια πιο
οικουμενικού χαρακτήρα διαλεκτική από αυτή την οποία αφορά το
ανθρωπολογικό φαινόμενο της δουλείας. Η πρώτη αντίρρηση: Η
ασυμμετρία παραμένει ανεξήγητη, δεν εξάγεται λογικά και κατά συνέπεια,
το ιστορικό φαινόμενο της δουλείας δεν συλλαμβάνεται, ακριβώς επειδή
προϋποθέτει μια ενδεχομενική ασυμμετρία, την ασυμμετρία ανάμεσα σε
ανθρώπινες ομάδες που βρίσκονται σε διαφορετικά επίπεδα τεχνικής,
επιστημονικής και στρατιωτικής ανάπτυξης, και η οποία γίνεται
αντικειμενική, ιστορική ασυμμετρία.
4ος π. Χ. -Εδώ αναφύεται το ζήτημα του πόσους δούλους ήταν στην
ιδιοκτησία του καθένα. Με βάση την εικόνα που προβάλλεται από τις
αθηναϊκές γραμματειακές πηγές του 5ου-4ου αι. π.Χ., φαίνεται πως ο
μέτριων περιουσιακών στοιχείών πολίτης διέθετε ένα ή, το πολύ-πολύ, δύο
δούλους . Από την άλλη, γίνονται αναφορές σε μεγάλους αρίθμους
δούλων που ανήκουν σε ένα άτομο, οι οποίοι χωρίς αμφιβολία
αποτελούσαν εξαίρεση. Π.χ. ο Νικίας (ο στρατηγός του 5ου ) διάθετε
1.000 δούλους , καθώς και αργότερα, ο Μνάσων, φίλος του Αριστοτέλη,
είχε περισσότερους από 1.000 (Αθηναίου Δειπνοσοφισταί 6.272).
4ος π. Χ. -430 π.Χ. – Κόρινθος, 355 π.Χ.
ΞΕΝ Οικ 1.18–1.23 (ΞΕΝΟΦΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ).
Language.gr/greekLang/ancient_greek/tools/…/.html?t…Ο Σωκράτης
τότε επισημαίνει ότι ο Κριτόβουλος αναφέρεται σε δούλους , ο

90
 91

συνομιλητής του όμως επιμένει ότι μιλά για ελεύθερους ... Ξενοφών.
Οικονομικός.
4ος -Η επανάσταση της Πολιτείας του Ήλιου και ο ρόλος της Ουτοπίας
μέσα στην ιστορία. Published on March 22, 2011 in Local movement
. ΕΙΣΑΓΩΓΗΤα καθεστώτα δουλείας του αρχαίου κόσμου, από την
εποχή των ελληνικών πόλεων – κρατών έως και την διάλυση της Ρωμαϊκής
Αυτοκρατορίας έχουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά τα οποία εντάσσονται,
νομίζουμε, στις βαθιές δομές, στις μακρές διάρκειες του ιστορικού
γίγνεσθαι. Αν εξαιρέσουμε το γεγονός ότι στην δημοκρατική Αθήνα οι
δούλοι υπάγονταν σε ένα σύστημα ήπιας, σχετικά, εκμετάλλευσης, σε
σχέση με τα επίπεδα μαζικότητας και έκτασης της δουλικής εργασίας που
ίσχυαν στη Ρώμη, η δουλείας, ως καθεστώς, επιβίωσε για πολλούς αιώνες
παρά τις εσωτερικές αντιθέσεις και τις κοινωνικές συγκρούσεις που την
συντάρασσαν. Η μελέτη των πηγών, μας αποκαλύπτει ότι οι εν λόγω
εσωτερικές αντιθέσεις εκφράστηκαν με τη μορφή εξεγέρσεων είτε δούλων
είτε ακτημόνων οι οποίες όμως ήταν διαχωρισμένες μεταξύ τους, ακόμη
και ανταγωνιστικές, από διαφορετικά συμφέροντα και στόχους
υποκινημένες. Ένα άλλο σημαντικό και κοινό συνάμα χαρακτηριστικό
είναι ότι όλες αυτές οι εξεγέρσεις δεν αμφισβήτησαν το ίδιο το καθεστώς
της δουλείας, τα δομικά εκμεταλλευτικά χαρακτηριστικά του, τη νομική
και πολιτική συγκρότησή του.
4ος π. Χ. -Γυναίκα, δουλείας και ελευθερία στην ελληνική αρχαιότητα.
Κώστας Μαντάς Δρ Αρχαίας Ιστορίας Πανεπιστήμιο Bristol. τχ. 112
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ. ...είχε κυρίως το ποιόν της δέσποινας, κάτω
από την επίβλεψη της οποίας θα δούλευαν και λιγότερο του αφέντη, ο
οποίος ασχολούνταν με την επίβλεψη των αρσενικών που δούλευαν στα
χωράφια. Εξάλλου, και ο Ισχόμαχος, ο ήρωας του διαλόγου
«Οικονομικός» του Ξενοφώντα (4ος αιώνας π.Χ.), στην εκπαίδευση της
νεαρής συζύγου του, τονίζει ότι ανάμεσα στα βασικά της καθήκοντα είναι
η επίβλεψη των δούλων του οίκου ακόμα και ο έλεγχος της σεξουαλικής
ζωής τους. «Εκείνη όμως έπρεπε επίσης να καταπιαστεί ενδεχομένως με
τα εργόχειρα. Κυρίως να πλησιάζει τον αργαλειό για να διδάξει ό,τι ήξερε
καλύτερα από τους άλλους και να μάθει απ’ τη μεριά της ό,τι γνώριζε
λιγότερο καλά».
4ος π. Χ. -Korinthiaka kai Lakōnika: eisagōgē sta duo biblia kritiko
hypomnēma ...Pausanias - 1994 - χρονολογικά άνήκουν στό β' μισό τού 4.
π.Χ. ... όνομα Nemus) ήταν πάντα Δούλος, ό όποιος γίνονταν ιερέας
μονομαχώντας με τόν προκάτοχό του και σκοτώνοντάς τον ό Frazer στήν

91
 92

άρχή τού ... άπό μιά σειρά ιωνικών ήμικιονίων άνάμεσα στά όποια
ύπήρχαν, κατά τή συνήθεια τών χρόνων αυτών και τών μεταγενέστερων,...
4ος π. Χ. -είλωτας (2) [είλωτας - N+Hum:Nms]P1424 P041 L204 …ντι
4. ανδράποδο 5. διθύραμβος 6. είλωτας 7. σατράπης| 18. α) Να βρείτε
την…P1515 P008 L018 …ιατικού κράτους; 2. «Δουλεύει σαν είλωτας».
Τι σημαίνει η φράση αυτή που κα…είλωτες (4) [είλωτας -
N+Hum:Nmp:Amp:Vmp]P1513 P003 L005 …Οι παλιοί κάτοικοι έγιναν
δούλοι (είλωτες) με την υποχρέωση να καλλιεργούν …P6342 P001
L001 … Κείμενο 7 - Μετανάστες, οι είλωτες της Ευρώπης...| [...] Οι
μετανάστ…P6342 P005 L012 …ρίτης κατηγορίας: "μέτοικοι" και
"είλωτες" που θα ζήσουν πάντα με τη "νεύρω…P6364 P005 L008 … Στο
κείμενο 7 υπάρχουν οι λέξεις είλωτες και μέτοικοι. Τι ξέρετε για την
ι…ειλώτων (3) [είλωτας - N+Hum:Gmp]P1550 P002 L003 …ωνα στην
επανάσταση των Μεσσηνίων ειλώτων στη Σπάρτη, κατορθώνει να
εξοστρα…P1563 P005 L012 … στην Αθήνα με την αντίστοιχη των
ειλώτων στη Σπάρτη. 2. Τι ήταν οι μέτοικο…P1772 P004 L017 …δράμει
στη διάρκεια εξέγερσης των ειλώτων της Μεσσηνίας (Γ Μεσσηνιακός
πόλεμος...πύλη για την Ελληνική γλώσσα.
4ος π. Χ. -[Λεξικό Τριανταφυλλίδη]
απελεύθερος ο [apeléfθeros] Ο20 θηλ. απελεύθερη [apeléfθeri] Ο32 :
στην αρχαιότητα, ο Δούλος που απέκτησε την ελευθερία του. [λόγ. < αρχ.
ἀπελεύθερος· λόγ. απελεύθερ(ος) -η]
[Λεξικό Κριαρά]
απελεύθερος, επίθ.· απελεύτερος· απολεύθερος. 1) α) (Ως ουσ.) Δούλος
που απέκτησε την ελευθερία του: (Aσσίζ. 45519)· β) ελεύθερος:(Eλλην. νόμ.
5422). 2) Aπαλλαγμένος από φόρους: την πόλιν εχαρίσατο τούτοις
απελευθέραν, φόρους αυτούς … μη διδόναι (Bίος Aλ. 2912). [αρχ. επίθ.
απελεύθερος. Η λ. και σήμ.]
[Λεξικό Γεωργακά]
απελεύθερος1 [apeléfθeros] ο, (& απελεύτερος) (L) manumitted or
emancipated slave, freedman: ο νέγκρος εξακολουθεί να έχει την
ψυχολογία του βαθιά πληγωμένου απελεύθερου (Papanoutsos) | έφυγε ο
κηδεμόνας, σκίστηκε το δουλοχάρτι· ήμουν τώρα λεύτερος, απελεύτερος
(Kazantz) | poem .. αποφάσισε μια μέρα | να στείλει κάποιον απελεύθερο
στο μαντείο (Ritsos) [fr kath ο απελεύθερος ← AG ο ἀπελεύθερος; cf Lat
noun libertinus]

92
 93

[Λεξικό Γεωργακά]
απελεύθερος2, -η, -ο [apeléfθeros] (& απελεύτερος) (L) freed fr slavery,
manumitted, emancipated, enfranchised (syn πελευθερωμένος 1b,
χειραφετημένος): απελεύτεροι ήταν οι γονιοί μου (Panagiotop) | οι
δουλοπάροικοι ήταν συνήθως δούλοι απελεύθεροι γιατί ο χριστιανισμός
δεν επέτρεπε πια τη δουλείας (Evelpidis) | σε 212 μουσουλμανικές
οικογένειες 27 σημειώνονται ως απελεύθερες (Vacalop) | τους μέτοικους
τους έκανες λεύτερους, τους δούλους απελεύθερους (Varnalis) [fr kath
απελεύθερος ← MG ← K (also pap), AG adj ἀπελεύθερος; cf Lat adj
libertinus].
4ος π. Χ. -ΔΟΥΛΟΙ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ. ΑΠΟ: ΒΕΡΟΓΚΟΥ
ΜΑΡΙΑ - Απρ• 07•13 Οι άνθρωποι πριν γίνουν δούλοι ζούσαν τις ζωές
τους όπως ήθελαν εκείνοι, αφού όμως γίνουν δούλοι ήταν υπό την κατοχή
κάποιου άλλου ανθρώπου. Δεν μπορούσε όμως ένας Δούλος να αποκτήσει
έναν άλλο. Δεν είχαν απολύτως κανένα δικαίωμα και έπρεπε να
δουλεύουν όλη τους την ζωή μόνο για να πλουτίζουν οι ιδιοκτήτες τους
(ανάλογα με την δουλειά φυσικά). Μπορούσαν να αλλάξουν ιδιοκτήτη, όχι
με την θέλησή τους όμως, μόνο να πουληθούν και να αγοραστούν. Πολλοί
ήταν αυτοί που πίστευαν ότι το να δουλεύει κανείς είναι φυσιολογικό.
Υπήρχαν βέβαια και διαφωνίες αλλά κανείς δεν είχε αντιδράσει. Οι δούλοι
προέρχονταν, το μεγαλύτερο ποσοστό τουλάχιστον, από πολέμους. Όποια
πόλη νικούσε θα έπαιρνε ως δούλους τους αιχμαλώτους οι οποίοι θα
μπορούσαν να είναι άντρες, γυναίκες ακόμα και παιδιά Υπάρχουν πηγές
που ισχυρίζονται ότι οι δούλοι προέρχονταν από τις παρακάτω περιοχές:
από την Θράκη, την Φρυγία, την Συρία, την Αρμενία και γενικά από πόλεις
με τις οποίες η Αθήνα είχε εμπορικές σχέσεις. Οι δούλοι μπορούσαν να
αγοραστούν από δουλοπάζαρα. Η τιμή της πώλησης των δούλων ήταν
διαφορετική, αφού επηρεάζονταν από την ηλικία το φύλο, την καταγωγή
και τις σωματικές ή τις πνευματικές ικανότητες του κάθε δούλου. Οι
δούλοι, τότε, μπορούσαν να ανταλλαχτούν με χρήματα και με αλάτι, αυτοί
που ανταλλάσσονταν με χρήματα ονομάζονταν «αργυρώνητοι» ενώ αυτοί
που ανταλλάσσονταν με αλάτι ονομάζονταν «αλώνητοι».
4ος π. Χ. -ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΟΣ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΣΚΟΠΙΑ.

Στη διάρκεια της ρωμαϊκής κυριαρχίας, όποιος ελευθερωνόταν από τη

δουλείας ονομαζόταν «απελεύθερος», ενώ «ελεύθερος» ονομαζόταν
όποιος είχε γεννηθεί στην ελευθερία, κατέχοντας όλα τα δικαιώματα του
πολίτη, όπως ο απόστολος Παύλος.—Πρ 22:28.Η επίσημη απελευθέρωση
χορηγούσε στον απελεύθερο τη ρωμαϊκή υπηκοότητα, αλλά ως πρώην

93
 94

Δούλος δεν είχε το δικαίωμα να διεκδικεί πολιτικά αξιώματα, δικαίωμα

όμως το οποίο είχαν οι απόγονοί του δεύτερης ή έστω τρίτης γενιάς. Όσο
για την ανεπίσημη απελευθέρωση, αυτή έδινε απλώς σε κάποιον την
ελευθερία του από πρακτική άποψη, όχι όμως και πολιτικά δικαιώματα.—
Βλέπε ΠΟΛΙΤΗΣ, ΥΠΗΚΟΟΤΗΤΑ.Εφόσον ο απελεύθερος θεωρούνταν
κτήμα της οικογένειας του πρώην κυρίου του, μια αμοιβαία υποχρέωση
βάρυνε και τα δύο μέρη. Ο απελεύθερος είτε παρέμενε στο σπίτι και στη
δούλεψη του πρώην κυρίου του είτε έπαιρνε ένα αγρόκτημα και κάποιο
κεφάλαιο για να αρχίσει να εξασφαλίζει μόνος του τα προς το ζην. Όταν ο
απελεύθερος πέθαινε, ο πάτρωνάς του τον έθαβε στον οικογενειακό τάφο,
αναλάμβανε τη φροντίδα τυχόν ανήλικων παιδιών που είχε αφήσει εκείνος
πίσω και κληρονομούσε τα υπάρχοντά του, αν δεν υπήρχαν κληρονόμοι.
Από την άλλη πλευρά, αν ο πάτρωνάς του περιερχόταν σε δεινή
οικονομική κατάσταση, ο απελεύθερος είχε διά νόμου την υποχρέωση να
τον περιθάλψει. Ωστόσο, τα δικαιώματα ενός πρώην κυρίου σε σχέση με
τον απελεύθερό του δεν μπορούσαν να μεταβιβαστούν στους
κληρονόμους του.Έχει υποστηριχτεί η άποψη ότι εκείνοι που ανήκαν στη
«Συναγωγή των Απελευθέρων [Λιβερτίνων, Κείμενο]» ήταν Ιουδαίοι οι
οποίοι είχαν αιχμαλωτιστεί από τους Ρωμαίους και αργότερα είχαν
απελευθερωθεί. Σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή, επρόκειτο για
απελευθερωμένους δούλους οι οποίοι είχαν προσηλυτιστεί στον
Ιουδαϊσμό. Κατά την απόδοση της Αρμενικής Μετάφρασης, αυτά τα
άτομα ήταν «Λίβυοι».—Πρ 6:9.Όπως υποδεικνύουν οι Γραφές, μολονότι
ο Χριστιανός μπορεί να είναι Δούλος ενός επίγειου κυρίου, στην
πραγματικότητα είναι απελεύθερος του Χριστού, απελευθερωμένος από
τα δεσμά της αμαρτίας και του θανάτου. Αλλά ο Χριστιανός που είναι κατά
γράμμα ελεύθερος, εφόσον έχει αγοραστεί με κάποιο αντίτιμο, δηλαδή το
πολύτιμο αίμα του Ιησού, είναι Δούλος του Θεού και του Ιησού Χριστού,
υποχρεωμένος να υπακούει στις εντολές τους. Αυτό δείχνει ότι για τους
ανθρώπους η ελευθερία είναι πάντα σχετική, ποτέ απόλυτη. Επομένως,
από την άποψη του Θεού, στη Χριστιανική εκκλησία δεν υπάρχει διαφορά
ανάμεσα σε δούλο και σε ελεύθερο. Επιπλέον, η ελευθερία που κατέχει ο
Χριστιανός δεν του δίνει το δικαίωμα να τη χρησιμοποιεί ως επικάλυμμα
για την κακία.—1Κο 7:22, 23· Γα 3:28· Εβρ 2:14, 15· 1Πε 1:18, 19· 2:16.

4ος π. Χ. -ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

ΘΕΩΡΙΑΣ. Γιάννης Μηλιός Σπύρος Λαπατσιώρας Γιώργος Οικονομάκης
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ. Ελληνικά γράμματα. Η αναλογία με μια
ιδιότητα όπως αυτή του έγγαμου, ακόμη και αν ευσταθεί, σαφώς δεν
εξαντλεί το θέμα, διότι το να είσαι έγγαμος δεν είναι ποσότητα και δεν

94
 95

εισέρχεται σε σχέσεις ισότητας (...) Ο Αριστοτέλης (384 π.Χ. - 322 π.Χ.))εξηγεί

στις Κατηγορίες ότι “όλες οι σχετικές ιδιότητες {πάντα τά πρός τί}, όταν
φυσικά αποδίδονται ορθώς στα πράγματα, ορίζονται σε αντιστοιχία προς
κάτι άλλο {πρός αντιστρέφοντα λέγεται}. (…) Για παράδειγμα, εάν ο
Δούλος οριστεί όχι ως προς έναν κύριο, αλλά ως προς έναν άνθρωπο ή ένα
δίποδο ή οτιδήποτε ανάλογο, δεν έχει αποδοθεί ορθώς, διότι δεν υπάρχει
αμοιβαία αντιστοιχία” (7a22-30). Προκειμένου τα αγαθά να συνδέονται με
ισότητα, όπως συμβαίνει με το “5 κρεβάτια = 1 σπίτι”, πρέπει να δοθούν
ως ποσότητες. Όχι ποσότητες αγαθών, π.χ. 5 κρεβάτια, αλλά ποσότητες
εκείνου του πράγματος, όποιο κι αν είναι, το οποίο τα 5 κρεβάτια έχουν
κοινό με το 1 σπίτι, δηλαδή της ανταλλακτικής αξίας».
4ος π. Χ. -Istorika- Τεύχη 16-17 - Σελίδα 217 1992 - ... εκείνους δηλαδή
πού ή γνωστική τους περιοχή τοποθετείται χρονολογικά μετά τόν 4ο αίώνα,
καί οπωσδήποτε μετά τήν άναγνώριση τοϋ ... Στό πρώτο μέρος τής
Επίκρισης ό συγγραφέας μελετά τούς δούλους καί τούς άπε- λεύθερους,
δηλαδή τήν όμάδα έκείνη τοϋ ... Τότε μεταπίπτουν στήν κατάτ σταση τοϋ
άπελεύθερου...
4ος π. Χ. -Δουλείας. Από τη Βικιπαίδεια, H δουλείας υπήρξε αρχαίος και
διαπολιτισμικός θεσμός που νομιμοποιούσε τη μετατροπή του ανθρώπου
σε ιδιοκτησία. Απαγορεύτηκε σταδιακά για οικονομικούς και ηθικούς
λόγους στις περισσότερες χώρες του κόσμου. Η δουλείας συνεπαγόταν όχι
μόνον τον κοινωνικό θάνατο του ατόμου, αλλά του αφαιρούσε αυτή
καθαυτή την ανθρώπινη υπόσταση και το υποβίβαζε στο εξής σε
αντικείμενο προς ιδιοκτησία και χρήση (ιδιώτη ή κράτους). Σε κατάσταση
δουλείας ζούσε κατά καιρούς και περιοχές το 20%- 40% του πληθυσμού
των κοινωνιών, ενώ υπήρξαν και κοινωνίες με πολύ υψηλότερο ποσοστό
δούλων. Ετυμολογία. Η λέξη δουλείας προέρχεται από το επίθετο δούλος,
που προήλθε από την αρχαιότερη λέξη δόελος ή αλλού δόερος (οι οποίες
προφέρονταν ασυναίρετες) και που πιθανόν με τη σειρά τους προήλθαν
από το ρήμα δέω (δένω). Αρχικά, δούλος χαρακτηριζόταν ο εκ γενετής
σκλάβος, δηλαδή εκείνος που γεννιόταν από γονιό σκλάβο, σε
αντιδιαστολή –τότε- προς τον ανδράποδο, δηλαδή εκείνον που
υποδουλωνόταν σε πόλεμο. Εκείνος που οι γονείς του ήταν και οι δύο
δούλοι, ονομαζόταν αμφίδουλος.
4ος π. Χ. -Δουλείας. Από τη Βικιπαίδεια, Η σκλαβιά και οι σκλάβοι. Η
λέξη σκλαβιά που χρησιμοποιείται συχνά ως συνώνυμο, όπως και οι
λέξεις για τη δουλείας σε άλλες γλώσσες, π.χ. slavery, enslavage και
Sklaverei, προήλθαν από τη βυζαντινή λέξη

95
 96

Σκλαβηνός<Σλαβηνός<Σλάβος<Σλαύος. Πιθανόν σύμφωνα με πολλούς

ειδικούς, αλλά όχι όλους, οι Βυζαντινοί να έδωσαν σε ορισμένες εθνότητες
τον χαρακτηρισμό Σλάβοι, επειδή τα ονόματά τους είχαν συνήθως την
κατάληξη –σλαβ (π.χ. Στανισλάβ). Στη συνέχεια, η λέξη «σκλαβηνός» και
«σκλάβος» πιθανολογείται ότι έγινε συνώνυμο του δούλου, επειδή πολλοί
Σλάβοι υποδουλώθηκαν από γερμανικές φυλές, αλλά κυρίως επειδή οι
μουσουλμάνοι της ιβηρικής Χερσονήσου χρησιμοποιούσαν αυτή τη λέξη
(αραβ. Ṣaqālibah) για να διακρίνουν τους Ευρωπαίους δούλους τους από
τους υπόλοιπους, όπως αργότερα οι Αμερικανοί ονόμαζαν τους
Αφρικανούς δούλους τους, νέγρους.
4ος π. Χ. -Από τη Βικιπαίδεια.Ο Μέγας Αλέξανδρος (Ιούλιος 356 π.Χ. -
10 Ιουνίου 323 π.Χ.), κοινώς γνωστός ως Αλέξανδρος ο Μέγας ή
Αλέξανδρος Γ΄ ο Μακεδών, 332-331 π.Χ. Λίβανος, Συρία, Παλαιστίνη,
Αίγυπτος, Ανατολικές σατραπείες Στη συνέχεια, υπέταξε την Παλαιστίνη
χωρίς προβλήματα εκτός από την άριστα οχυρωμένη πόλη της Γάζας η
οποία δεν παραδόθηκε. Έτσι, ο στρατός του Αλεξάνδρου ξεκίνησε να
κατασκευάζει αναχώματα, μέχρι να φτάσει το ύψος των τειχών. Στην
τελική επίθεση που ακολούθησε, ο Αλέξανδρος κυρίευσε τη Γάζα. Κατά
τη μάχη τραυματίστηκε στον ώμο, από ένα βέλος το οποίο διαπέρασε την
ασπίδα και τον θώρακά του. Τους κατοίκους της Γάζας που επέζησαν τους
πούλησε όλους ως δούλους .
4ος -Δουλείας. Από τη Βικιπαίδεια, Η σκλαβιά και οι σκλάβοι. Μορφές
δουλείας.Η κυρίαρχη μορφή δουλείας ήταν συνήθως για τους μεν άνδρες
η εξαναγκαστική εργασία μέχρι φυσικής εξόντωσης, για τις δε γυναίκες η
σεξουαλική εκμετάλλευση. Τα παιδιά, αγόρια και κορίτσια,
χρησιμοποιούνταν συνήθως για σκληρή εργασία ή, σπανιότερα, για
υποχρεωτική ενσωμάτωση στον κυρίαρχο πληθυσμό, αλλάζοντας
θρήσκευμα και εθνικότητα. Επίσης, όταν έφταναν στην εφηβεία ή και
νωρίτερα, τα κορίτσια άρχιζαν να χρησιμοποιούνται ως σεξουαλικά
αντικείμενα και τα αγόρια μετά τα 13-14 λογαριάζονταν συνήθως ως
ενήλικες δούλοι. Τα αγόρια σε κάποιους πολιτισμούς γίνονταν ευνούχοι ή
αφομοιώνονταν σε στρατιωτικές υπηρεσίες, εφόσον είχαν ασπασθεί το
θρήσκευμα, την ιδεολογία και την εθνικότητα της κυρίαρχης ομάδας.
Ορισμένοι θεωρούν ότι μορφή δουλείας αποτελεί σήμερα και η δουλειά
σε οποιαδήποτε χώρα στηρίζει την οικονομία της στο καπιταλιστικό
οικονομικό σύστημα[5], λόγω της a priori εκμετάλλευσης της υπεραξίας
των εργαζομένων, ενώ πολλοί ταυτίζουν τη δουλείας και με άλλες
σκληρές, όμως σχετικά ηπιότερες μορφές εκμετάλλευσης ανθρώπου από
άνθρωπο –π.χ. της δουλοπαροικίας. Μορφή δουλείας συνιστά κατά

96
 97

κάποιους και η σύγχρονη ποινή της προσωποκράτησης για οφειλές όπως

και τα καταναγκαστικά έργα, στα οποία αρκετές χώρες υποβάλουν τους
καταδίκους τους. Γενικά, ως δουλείας μπορεί -με την ευρύτερη έννοια της
χρήσης των ατόμων- να θεωρηθούν όλες οι διάδοχες καταστάσεις
οικονομικής εκμετάλλευσης και υποβιβασμού κοινωνικών ομάδων, αλλά
οι περισσότεροι θεωρούν ότι η κυριολεκτική χρήση του όρου δουλείας
προϋποθέτει τη νόμιμη ή εθιμική αφαίρεση της ιδιότητας του υποκειμένου
και την μετατροπή του ατόμου σε αντικείμενο (res) του νόμου.
4ος π. Χ. -ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ. Ο Αλέξανδρος τα άλλαξε όλα αυτά. Όταν
δήλωσε ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ωσάν γιοι ενός Πατέρα και όταν στην
Ώπη προσευχήθηκε οι Μακεδόνες και οι Πέρσες να γίνουν συνέταιροι
στην κοινοπολιτεία και ευχήθηκε οι λαοί του κόσμου τούτου να
μπορούσαν να ζήσουν σε αρμονία και ενωμένοι στην καρδιά και τον νου,
διακήρυξε για πρώτη φορά την ενότητα και την αδελφοσύνη των
ανθρώπων. Μπορεί να μη σκέφτηκε τον κόσμο των δούλων – δεν το
γνωρίζουμε αυτό. Αλλά εκείνος, πρώτος ανάμεσα σε όλους τους
ανθρώπους, υπήρξε πρόθυμος να ξεπεράσει τις εθνικές διαφορές και να
δηλώσει, όπως θα έκανε αργότερα ο απόστολος Παύλος, ότι δεν υπάρχουν
ούτε Έλληνες ούτε βάρβαροι. Η ορμή αυτής της πανίσχυρης αποκάλυψης
συνεχίστηκε από ανθρώπους που σκέφτηκαν και τους δούλους . Διότι ο
Ζήνων, που μεταχειριζόταν τους δούλους του όπως τον εαυτό του, και ο
Σενέκας, που ονόμαζε τον εαυτό του σύντροφο-σκλάβο των σκλάβων
του, θα είχαν κατανοήσει (ενώ ο Αλέξανδρος ίσως όχι) τον απόστολο
Παύλο όταν έλεγε: «οὐκ ἔνι δοῦλος οὐδὲ ἐλεύθερος». Πριν από τον
Αλέξανδρο, τα όνειρα των ανθρώπων για την ιδανική πολιτεία βασίζονταν
στην ταξική κυριαρχία και τη δουλείας. Ωστόσο, μετά από αυτόν έρχεται
η σπουδαία Πολιτεία του Ηλίου του Ιάμβουλου, που βασίζεται στην
αδελφοσύνη και την αξιοπρέπεια της ελεύθερης εργασίας.
4ος π. Χ. -Ωστόσο σαν φαινόμενο έγινε σύνηθες κατά τον 4ο αιώνα π.Χ.
όπως μαρτυρούν επιγραφές που βρέθηκαν στους Δελφούς και τη Δωδώνη.
Οι περισσότερες χρονολογούνται τον 2ο και τον 1ο αιώνα π.Χ., καθώς και
τον 1ο αιώνα μ.Χ. Η ομαδική απελευθέρωση ατόμων ήταν επίσης εφικτή.
Γνωστό παράδειγμα είναι μια σχετική περίπτωση στη Θάσο κατά τον 2ο
αιώνα π.Χ. Κατά πάσα πιθανότητα έλαβε χώρα ενώ μαινόταν πόλεμος, με
στόχο την ανταμοιβή των δούλων εκείνων για την πίστη τους...
4ος π. Χ. -Μέγας Αλέξανδρος Ιούνιος 10, 2017. Ο Αλέξανδρος Γ΄ ο
Μακεδών (356 π.Χ – 323 π.Χ.). Όσο καιρό ο Αλέξανδρος πολεμούσε στον
βορρά, οι Θηβαίοι επαναστάτησαν και πολιόρκησαν τη μακεδονική

97
 98

φρουρά της Καδμείας, ενώ και στην Αθήνα και άλλες πόλεις επικράτησε
αναβρασμός που προκαλούσαν οι αντιμακεδονικοί διαδίδοντας φήμες ότι
ο Αλέξανδρος είναι νεκρός. Ο Αλέξανδρος με μια αστραπιαία αντίδραση,
διένυσε τα 500 χιλιόμετρα από την Ιλλυρία στη Θήβα σε δώδεκα μέρες.
Εκεί, μετά από σύντομη αλλά σθεναρή αντίσταση των Θηβαίων
κατόρθωσε να τους υποτάξει. Ακολούθως συγκάλεσε το Κοινό των
Ελλήνων για να αποφασίσει την τιμωρία της Θήβας, την οποία εφάρμοσε
διατάζοντας τον θάνατο έξι χιλιάδων Θηβαίων με τους υπόλοιπους τριάντα
χιλιάδες κατοίκους να πωλούνται ως δούλοι, και την ισοπέδωση της πόλης
με εξαίρεση το σπίτι του ποιητή Πινδάρου Τόσο τρομερή ήταν η
καταστροφή, ώστε ο Αλέξανδρος πήγε προσκυνητής στους Δελφούς για
να εξιλεωθεί. Μετά από αυτό καμία ελληνική πόλη δεν αψήφησε ανοιχτά
το νεαρό βασιλιά της Μακεδονίας.Διασώζεται επίσης και η εξής
ιστορία:Όσο βρισκόταν στη Θήβα ο Αλέξανδρος, μερικοί στρατιώτες του
έφεραν μπροστά του μια γυναίκα με το όνομα Τιμόκλεια, η οποία είχε ρίξει
έναν Θράκη διοικητή σ΄ ένα πηγάδι, όταν αυτός της ζήτησε, εκτός από το
να πλαγιάσει μαζί της, και την περιουσία της. Ο Αλέξανδρος αφού την
άκουσε, θαύμασε το θάρρος της και διέταξε να αφήσουν αυτήν και την
οικογένειά της ελεύθερη.
4ος π. Χ. -Μια φανταστική συνέντευξη με τον …Μεγα-Αλέξανδρο!25
Ιανουαρίου 2018 Με τον Νίκο Λακόπουλο. Η Διώνη ήταν από τη πρώτη
γενιά θεών, κόρη του Ουρανού κι αδελφή του Κρόνου. Ίσως να ήταν και
μητέρα της Αφροδίτης. Αλλά τι ήταν τα Καβείρια Μυστήρια;Oι Κάβειροι
ήταν θεότητες, γιοι του Ηφαίστου. Ήταν κοντοί, αλλά με μεγάλα
γεννητικά όργανα. Τα μυστήρια στη Σαμοθράκη άρχιζαν
με αναπαράσταση του θανάτου και τελείωναν με αναπαράσταση
της δημιουργίας της ζωής. Η μητέρα μου ήταν εκεί αφιερωμένη στον Δία
και τη Διώνη κι έτσι βρέθηκε στη Σαμοθράκη όπου γνώρισε τον Φίλιππο.
Λένε πως ο Φίλιππος έμαθε από αυτήν ένα βράδυ την τέχνη της
ηδονής, χωρίς όμως να του δοθεί.Την ερωτεύτηκε. Ήταν πριγκίπισσα και
ιέρεια. Δεν θάλεγα πως ήταν μια συνηθισμένη γυναίκα.Οι τελετές αυτές
ήταν οργιαστικές, για μυημένους, αλλά μπορούσαν και δούλοι να πάνε, με
τον όρο να μη μιλήσουν γι΄αυτές. H λατρεία, ήταν αφιερωμένη στον Δία-
Άμμωνα. Οι ιέρειες δίνονταν σε πολλούς άντρες. Λένε πως η ιέρεια στην
τελετή γυμνή τυλιγμένη με φίδια, έλεγε στον Άμμωνα να την κάνει γυναίκα
του και να της χαρίσει γιο.Ο Άμμωνας ήταν θεός της Αιγύπτου, αλλά ιερά
του Ζευ-Άμμωνα υπήρχαν στον Ωρωπό και το Γύθειο και στην Αθήνα.
Όσοι μυούνταν στα μυστήρια των Καβείρων αποκτούσαν τη δύναμη να
αποφεύγουν τους κινδύνους και να νικούν τους εχθρούς. Στα

98
 99

μυστήρια αυτά μυούνταν άντρες, γυναίκες και παιδιά, αφού

προηγουμένως καθαρίζονταν και πλένονταν.(ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ
ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΑΝ ΖΟΥΣΑ ΤΩΡΑ- 8 ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΕΣ
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ).
4ος π. Χ. -Μέγας Αλέξανδρος...η καταστροφή των Θηβών (335 π.Χ). Αναρτήθηκε από
τον/την Xείλων στις 21/06/2015. Από τον εξανδραποδισμό εξαίρεσαν τους ιερείς,
τους συγγενείς του ποιητή Πινδάρου, όσους εναντιώθηκαν στην εξέγερση
και όσους είχαν φιλοξενήσει τον Φίλιππο κατά την ομηρία του εκεί. Όλοι
οι υπόλοιποι, περί τις 30.000, πουλήθηκαν ως δούλοι και από την πώληση
των ανδραπόδων συγκεντρώθηκαν 440 τάλαντα. Χαρακτηριστικό του
μίσους των γειτόνων των Θηβαίων είναι ότι έσυραν δια της βίας έξω από
τους ναούς, όσους γέρους και γυναικόπαιδα είχαν καταφύγει εκεί ως ικέτες
και συνεπώς είχαν ασυλία.
4ος π. Χ. -Μέγας Αλέξανδρος...η καταστροφή των Θηβών (335 π.Χ). Αναρτήθηκε από
Εκ πρώτης όψεως η άμυνα της Θήβας
τον/την Xείλων στις 21/06/2015.
οργανώθηκε υποδειγματικά. Τα στρατεύματα, ιππείς και πεζοί,
βρίσκονταν σε διασπορά γύρω από την πόλη και κάλυπταν μία σειρά από
κωλύματα (τάφρους και χάρακες) που δημιουργούσαν τουλάχιστον δύο
γραμμές άμυνας. Τα τείχη θα αποτελούσαν την έσχατη γραμμή άμυνας και
για το λόγο αυτό τα είχαν επανδρώσει με μέτοικους, φυγάδες και
απελευθερωμένους δούλους , δηλαδή τους πιο απαίδευτους στα πολεμικά
θέματα. Όλοι οι ικανοί και έμπειροι πολεμιστές βρίσκονταν εκτός των
τειχών για την καθοριστική μάχη.

4ος π. Χ. -Μηχανή του χρόνου.Τι δίδαξε ο Αριστοτέλης στον Μ.

Αλέξανδρο και ποια απάντησή του τον εντυπωσίασε.. Ο Αλέξανδρος δεν
ήταν ο μοναδικός μαθητής του Αριστοτέλη και αυτό δείχνει σύνεση εκ
μέρους του Φιλίππου. Μία επίλεκτη ομάδα συνομηλίκων του νεαρού
πρίγκιπα βρισκόταν μαζί του στη Μίεζα. Πάντα να αγωνίζεσαι να γίνεις
καλύτερος: αυτό το ομηρικό ιδεώδες αποτελούσε το επαναλαμβανόμενο
μοτίβο που κυριαρχούσε σε κάθε τομέα των πολυποίκιλων
δραστηριοτήτων του Αλεξάνδρου. Και μάλιστα ούτε οι πολιτικές απόψεις
του Αριστοτέλη ήταν πιθανόν να περιορίσουν την ιδέα που είχε ο διάδοχος
για τον εαυτό του. Ο Αριστοτέλης ενώ οίκτιρε τη μοναρχία γενικά ως
θεσμό, παρ’ όλα αυτά αποδεχόταν μια και μόνο μία αιτιολόγησή της: την
ξεχωριστή προσωπική αρετή. Μόνο σε μία περίπτωση η μοναρχία ήταν
ορθή: «Όταν η αρετή του βασιλιά ή της οικογενείας του ήταν τόσο
ανώτερη ώστε να υπερτερεί της αρετής όλων των πολιτών μαζί». Ο
Αριστοτέλης δεν άργησε να βρει επιχειρήματα για να στηρίξει την
επιθυμία του Αλεξάνδρου να εισβάλλει στην Περσία. Πίστευε ότι η

99
 100

δουλείας είναι φυσικός θεσμός και ότι όλοι ο βάρβαροι, δηλαδή οι μη

Έλληνες ήταν σκλάβοι εκ φύσεως. Ήταν, συνεπώς σωστό και αρμόζον
οι Έλληνες να εξουσιάζουν τους βαρβάρους. Ο Αριστοτέλης βρήκε
στήριξη της θεωρίας του σε δεδομένα βγαλμένα από τη γεωπολιτική ή το
«φυσικό δίκαιο». Η ελληνική υπεροχή έπρεπε να αποδειχτεί εμφανώς
εγγενής, ένα δώρο της φύσης. Σε ένα απόσπασμα συμβουλεύει τον
Αλέξανδρο να γίνει «ηγεμόνας των Ελλήνων και τύραννος των βαρβάρων,
να φροντίζει τους πρώτους ως συγγενείς και φίλους και να μεταχειρίζεται
τους δεύτερους σαν ζώα ή φυτά». Ο Αλέξανδρος ακούει προσεκτικά τις
διδαχές του Αριστοτέλη Θεωρείται πάντως ότι ο Αλέξανδρος διαφωνούσε
πλήρως με την ξενοφοβία του δασκάλου του: ότι ήδη ο μετέπειτα
κατακτητής του κόσμου, είχε στρέψει το βλέμμα του σε ευρύτερους
πολιτικούς ορίζοντες από εκείνους της πόλεως.

323 π. Χ. -Μέγας Αλέξανδρος και η αραβική εκστρατεία (323 π.Χ) (φωτό

...2 Οκτ 2018 - Ο Μέγας Αλέξανδρος και η αραβική εκστρατεία (323 π. ...
πολίτες και να αγοράσει δούλους εκπαιδευμένους στα θαλασσινά
επαγγέλματα.
332 π. Χ. -Από τη Βικιπαίδεια.Ο Μέγας Αλέξανδρος (Ιούλιος 356 π.Χ. -
10 Ιουνίου 323 π.Χ.), κοινώς γνωστός ως Αλέξανδρος ο Μέγας ή
Αλέξανδρος Γ΄ ο Μακεδών, Μετά τη νίκη του στην Ισσό, η προέλαση
συνεχίστηκε με την υποταγή των φοινικικών πόλεων Αράδου, Βύβλου και
Σιδώνας. Τα φοινικικά, ροδιακά και κυπριακά πλοία μπήκαν πλέον υπό τις
διαταγές του Αλέξανδρου και έτσι εξασφάλισε τα νώτα του και τον έλεγχο
όλης της ανατολικής Μεσογείου. Τον Ιούλιο του 332 π.Χ. κατάφερε, με
πολλή δυσκολία και μετά από επτά μήνες πολιορκίας, την κατάληψη της
Τύρου, όπου φέρθηκε με πρωτοφανή σκληρότητα προς τους κατοίκους της
πόλης. Όσοι κάτοικοι επέζησαν (περίπου 30.000) πουλήθηκαν ως δούλοι.
Κατά τον Αρριανό, σημαντικός λόγος για τη συμπεριφορά αυτή ήταν η
ανίερη πράξη των Τυρίων να ανεβάσουν αιχμαλώτους στα τείχη τους και
αφού τους σκοτώσουν να τους πετάξουν στη θάλασσα. Ωστόσο ο
Αλέξανδρος άφησε ελεύθερο τον βασιλιά Αζέμιλκο, πολλούς άρχοντες και
τους Καρχηδονίους πρέσβεις. Επίσης σεβάστηκε το ιερό του θεού
Μέλκαρτ, τον οποίο οι Έλληνες ταύτιζαν με τον Ηρακλή.
316 π. Χ. -Η ύπαρξη Ελλήνων δούλων ήταν συνεχής αιτία αντιγνωμιών
ανάμεσα στους ελεύθερους Έλληνες. Η υποδούλωση πόλεων ήταν
αμφιλεγόμενη πρακτική. Ορισμένοι στρατηγοί αρνήθηκαν να πράξουν
κάτι ανάλογο, όπως οι Σπαρτιάτες Αγησίλαος Β’ και Καλλικρατίδας.
Ορισμένες πόλεις πέρασαν διατάγματα έτσι ώστε να καταργήσουν την
πρακτική αυτή: στα μέσα του 3ου αιώνα π.Χ. η Μίλητος ήρθε σε συμφωνία

100
 101

με την Κνωσσό, έτσι ώστε καμία από τις δύο πόλεις να μην υποδουλώσει
ελεύθερο πολίτη της άλλης. Αντιστρόφως, η απελευθέρωση με λύτρα μιας
πόλης που κινδύνευε με ανάλογη τύχη έφερνε μεγάλη δόξα. Τέτοια
παραδείγματα αποτελούν ο Κάσσανδρος, ο οποίος το 316 π.Χ.
αποκατέστησε τη Θήβα, ενώ ο Φίλιππος Β’ της Μακεδονίας υπέταξε και
κατόπιν απελευθέρωσε τα Στάγειρα...
309 π. Χ. -Ποιά η αλήθεια για τους δούλους στην αρχαία Ελλάδα. 9
Μαρτίου 2014. Ο Δημήτριος ο Φαληρέας στα -309 έχει υπολογίσει τούς
δούλους τής Αθήνας σε 400.000 επί 21.000 ελεύθερων και 10.000
μετοίκων. Στην Κόρινθο καταγράφονται 470.000 δούλοι και στην Αίγινα
460.000. Παρά το γεγονός πως ήταν δυσανάλογος ο αριθμός τών δούλων
δεν αναφέρονται εξεγέρσεις. Όχι πως δεν έχουν καταγραφεί μεμονωμένες
περιπτώσεις. Σκληρούς και βάναυσους ανθρώπους διαθέτει κάθε έθνος.
Στην ανέγερση των ναών της Ακροπόλεως έλαβαν μέρος και δούλοι,
εργάτες και τεχνίτες. Άπαντες οι εργάτες αμείβονταν για τον κόπο τους.
3ος π. Χ. -ΠΟΣΕΙΔΙΠΠΟΣ ΚΑΣΣΑΝΔΡΕΥΣ. (3ος αι. π.Χ.), κωμικός
ποιητής. Ο Ποσείδιππος από την Κασσάνδρεια της Μακεδονίας ανήκει
στους ποιητές της αττικής Νέας Κωμωδίας. Πατέρας του αναφέρεται ο
Κυνίσκος. Σύμφωνα με τη Σούδα παρουσίασε για πρώτη φορά κωμωδία
τρία χρόνια μετά τον θάνατο του Μενάνδρου, και επομένως η πρώτη
εμφάνισή του ως κωμωδιογράφου πρέπει να τοποθετηθεί λίγο μετά το 290
π.Χ. Από τα 30 έργα που του αποδίδονται σώζονται 18 τίτλοι και
αποσπάσματα. Από τα πιο δημοφιλή έργα του είναι μια κωμωδία με τίτλο
Ἀποκλειομένη, για την οποία γνωρίζουμε ότι επαναλαμβανόταν στις
παραστάσεις των Μεγάλων Διονυσίων κατά τον 2ο αι. π.Χ. Ιδιαίτερο
ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι τίτλοι άλλων δύο έργων του που φαίνεται ότι
αντλούσαν το περιεχόμενό τους από τη σύγχρονη ιστορία: Ἀρσινόη
σχετικά με τη σύζυγο του Πτολεμαίου Φιλάδελφου, και Ἄμαστρις για την
Περσίδα πριγκήπισσα που παντρεύτηκε τον Λυσίμαχο το 302 π.Χ. Μία
από τις προσφιλείς μορφές που ανέδειξε το Ποσείδιππος με τις κωμωδίες
του είναι ο μάγειρας, ιδιαίτερα ο Δούλος (Αθήν. 9.19 ἀλλ᾽ ἦ νομίζετέ με
ἔλαττον πεπαιδεῦσθαι τῶν ἀρχαίων ἐκείνων μαγείρων περὶ ὧν οἱ
κωμῳδιοποιοὶ λέγουσι; Ποσείδιππος μὲν ἐν Χορευούσαις· μάγειρος δ᾽ ἐστὶν
ὁ λέγων πρὸς τοὺς μαθητὰς τάδε..., 14.77 οὐδὲ γὰρ ἂν εὕροι τις ὑμῶν δοῦλον
μάγειρόν τινα ἐν κωμῳδίᾳ πλὴν παρὰ Ποσειδίππῳ μόνῳ). Ήταν μάλιστα
τόσο ζωντανή η σκιαγράφηση των μαγείρων ως κωμικών χαρακτήρων
στον Ποσείδιππο ώστε οι περιγραφές του αυτές να αποτελέσουν σταθερά
υλικό των σχολικών ανθολογίων...
3ος -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ
ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι. Finley.

101
 102

«ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ» I. Λίγα

χρόνια πριν, ένας Αθηναίος ανάπηρος, σε προσφυγή του για μια απόφαση
που του είχε στερήσει το επίδομα, έλεγε προς τους δικαστές: «Ασκώ ένα
επιτήδευμα από το οποίο προσπορίζομαι πολύ λίγα χρήματα, αλλά το
ασκώ μονάχος μου με μεγάλη δυσκολία, χωρίς να μπορώ να αγοράσω
κάποιον να με αναπληρώνει» (Λυσίας 24.6). Στο πρώτο βιβλίο των
Οικονομικών του ψευδο-Αριστοτέλη (το έργο γράφτηκε μάλλον από
Περιπατητικό φιλόσοφο του τέλους του 4ου ή των αρχών του 3ου αι. π.Χ.),
βρίσκουμε την εξής άποψη για τον τρόπο οργάνωσης του νοικοκυριού,
διατυπωμένη με τη μεγαλύτερη δυνατή απλότητα και
κατηγορηματικότητα: «Προκειμένου περί κτημάτων, το πρώτιστο και
αναγκαιότερο είδος, το καλύτερο και το πιο πρόσφορο, είναι ο άνθρωπος.
Γι’ αυτό, πρώτο βήμα είναι ν’ αποκτήσει κανείς καλούς δούλους .
Υπάρχουν δυο ειδών δούλοι, ο επίτροπος και ο εργάτης» (1344a2 Ο
Πολύβιος, πραγματευόμενος τη στρατηγική θέση του Βυζαντίου (4.38.4),
μιλά, περιστασιακά, και για τις «ανάγκες τ ζωής – τα ζωντανά και τους
δούλους » που έχουν προέλευση την περιοχή της Μαύρης Θάλασσας
κ.ο.κ.
3ος π. Χ. -Ελληνιστική εποχή (γ.κοινωνία) 1. Ιστορία των ελληνιστικών
χρόνων (323-30 π.Χ.) Κοινωνική Οργάνωση 63. Οι δούλοι συχνά γίνονταν
αντικείμενο κακομεταχείρισης, αν και υπήρχαν και οι εξαιρέσεις, για
λόγους ωστόσο ωφελιμιστικούς. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι στην Αθήνα
αυτή την περίοδο οι δούλοι προστατεύονταν από ειδικούς κανονισμούς,
όχι βέβαια για ανθρωπιστικούς λόγους, αλλά εξαιτίας της πεποίθησης ότι
με την καλή μεταχείρισή τους ελαττώνεται η πιθανότητα εξέγερσης και
παράλληλα εξασφαλίζεται καλύτερης ποιότητας εργασία και για
μεγαλύτερο διάστημα. Επίσης, τον 3ο αιώνα π.X., στην Αίγυπτο
θεωρούνταν παράνομος ο ξυλοδαρμός των δούλων ή το σημάδεμά τους
με τατουάζ για να τους ξεχωρίζουν. Χάλκινο νόμισμα του Πτολεμαίου Στ'
Φιλομήτορος και του Πτολεμαίου Η' Φύσκωνος (145-116) ως
συμβασιλέων, όπως φαίνεται από την απεικόνιση δυο αετών στην οπίσθια
όψη.
3ος π. Χ. -To Archaiologiko ergo stē Makedonia kai Thrakē. - Τόμος 13 -
Σελίδα 6 1999 - Ο επισκέπτης μόλις περάσει την κεντρική είσοδο, βλέπει
στα δεξιά του πίνακες με τα σύμβολα της αρχαίας πόλης, ... ιστορία και
την αρχαιολογική έρευνα των Αβδήρων και του Πολυστύλου, εκτενές
χρονολόγιο με τα σημαντικότερα ιστορικά γεγονότα, .. ρύθμιζε την
αγοραπωλησία δούλων και ζώων και ο άλλος, του 3ου αι. π. Χ.

102
 103

3ος -Γυναίκα, δουλείας και ελευθερία στην ελληνική αρχαιότητα. Κώστας

Μαντάς Δρ Αρχαίας Ιστορίας Πανεπιστήμιο Bristol. τχ. 112
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ. Αλλά και οι ίδιες οι κυρίες συχνά έτρεφαν
μεγάλη αγάπη για τους θρεπτούς και τις θρεπτές, δούλους και δούλες που
τους ανέθρεψαν οι ίδιες μαζί με τα αληθινά παιδιά τους: έτσι, η θρεπτή της
σκληρής Βίτιννας, που θέλει να στείλει τον εραστή δούλο της στον
δημόσιο χώρο βασανιστηρίων για να μαστιγωθεί ως τιμωρία στην απιστία
του με μια φίλη της, μεσολαβεί για χάρη του με επιτυχία ( 3ος αι. π.Χ.). Η
Βίτιννα την είχε αναθρέψει μαζί με την κόρη της.
289 π. Χ. -Από τη Βικιπαίδεια.Ο Ποσείδιππος, αναφερόμενος και ως
Ποσείδιππος ο Κασσανδρεύς ήταν κωμικός ποιητής από την
Κασσάνδρεια της Χαλκιδικής. Ήταν ένας από τους πιο αγαπητούς
συγγραφείς κωμωδιών στην εποχή του και αναδείχθηκε τέσσερις φορές
νικητής σε δραματικούς αγώνες από το 289 π.Χ. και μετά. Η εκτίμηση του
κοινού προς το πρόσωπό του προκείπτει και από το γεγονός ότι του είχαν
φτιάξει δύο τουλάχιστον αγάλματα (το ένα σώζεται στο Βρετανικό
Μουσείο ενώ από το άλλο διασώθηκε μόνο η βάση του, που βρέθηκε στη
Δήλο). Είναι γνωστό ότι έγραψε τριάντα κωμωδίες, γνωρίζουμε όμως μόνο
τους τίτλους από δεκαεφτά από αυτές ενώ έχουν διασωθεί και ορισμένα
αποσπάσματα από κάποια από τα έργα του. Από την κωμωδία του με τίτλο
Αποκλειομένη γνωρίζουμε τους έξι τελευταίους στίχους που έχουν
ομοιότητες με τους τελευταίους στίχους του Δύσκολου του Μενάνδρου.
Κατά τον Αύλο Γέλλιο οι κωμωδίες του Ποσείδιππου παίχτηκαν ακόμα
και στην Ρώμη, μεταφρασμένες ή διασκευασμένες. Ο Ποσείδιππος
δημιούργησε ένα νέο κωμικό πρόσωπο, τον δούλο μάγειρο, που
σημείωσε ιδιαίτερη επιτυχία, φαίνεται δε ότι στα έργα του η μορφή αυτή
είχε πρωτεύοντα ρόλο. Με δαπάνες του Ποσείδιππου κατασκευάστηκε
στην Αθήνα το Ποσειδίππειο, ειδικό αφιέρωμά του στο ιερό των τεχνιτών
της πόλης.
265 π. Χ. -Δούλος – δουλείας – Δουλεμπόριο. 29/03/2016 Γράφει ο
Ιωάννης Κουρουτάκης. Από την Ελλάδα περνάμε στην Ρώμη. Και
συγκεκριμένα στην περίοδο από 265 έως 190 π.Χ. όπου εκατοντάδες
χιλιάδες αιχμάλωτοι, δυστυχισμένες ανθρώπινες υπάρξεις επωλούνταν
στα Ρωμαϊκά σκλαβοπάζαρα. Αλλά και στα επόμενα χρόνια το φαινόμενο
συνεχίστηκε. Και φτάνομε στον 2ο και τον 1ο αιώνα π.Χ. που συμπίπτει με
την εμφάνιση των Αυτοκρατόρων. Τότε η δουλείας έφθασε στη Ρώμη σε
δυσθεώρατα ύψη. Το σύστημα μεταχειρίσεως των δούλων εξελίχθηκε σε
σκληρό, σαδιστικό, βάναυσο, απάνθρωπο. Εδώ άνθησε ένα νέο είδος
εμπορίου. «Το χονδρεμπόριο». Τις Ρωμαϊκές λεγεώνες ακολουθούσαν

103
 104

στις μάχες οι δουλέμποροι οι οποίοι έπαιρναν (αγόραζαν) τους σκλάβους

, χωρίς την μεσολάβηση τρίτων και σε πολύ «καλή τιμή».Η διάθεση
(πώληση) των σκλάβων γινόταν ως εξής: Συνήθως ξεγύμνωναν τους
δούλους, τους άλειφαν με ελαιόλαδο για να γυαλίζουν, τους άνοιγαν τα
στόματα για να βλέπει ο αγοραστής την καλή τους στοματική υγεία και
τους κρεμούσαν στην πλάτη τους ειδικές καρτούλες που έγραφαν την
ηλικία τους και τα ιδιαίτερα προσόντα τους.
234 π. Χ. -ΘΑΝΑΣΗΣ ΠΑΠΑΡΗΓΑΣ. Η αρχαία δουλοκτητική
δημοκρατία. 20 Ιανουαρίου 2013 δουλοκτητική κοινωνία. ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ
ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ. Δουλοκτητική κοινωνία. Ακριβώς χάριν
στην άγρια εκμετάλλευση των δούλων και την εξαντλητική
ομαδική δουλειά τους έγιναν τα μεγαλειώδη έργα (ακροπόλεις, πυραμίδες,
παλάτια, ναοί, δρόμοι, υδραγωγεία, αρδευτικά κανάλια κλπ ) που
διατηρούνται έως σήμερα. Χάριν των δούλων, δόθηκε η δυνατότητα, στην
τάξη των δουλοκτητών, που ήταν απαλλαγμένοι από την σωματική
εργασία να αναπτύξει τη φιλοσοφία, το θέατρο, την ποίηση, τις τέχνες.
Μάλιστα στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, υπάρχουν,
σε εμβρυακή μορφή, όλα τα μετέπειτα φιλοσοφικά συστήματα.Στα
πλαίσια αυτής της κοινωνίας εμφανίστηκαν διάφοροι τύποι κρατών,
(βασιλεία, τυραννία,ο ποιο προοδευτικός τύπος κράτους, εκείνη την εποχή
ήταν η δουλοκτητική Αθηναϊκή δημοκρατία ). Το κράτος διοικούσε η
εκκλησία του δήμου, ο κάθε ελεύθερος πολίτης είχε πλήρη ελευθερία
λόγου, ψήφου, και εκλογής του σε οποιοδήποτε αξίωμα. Οι δούλοι όμως,
όχι. Την κυριαρχία της αρχαίας Ελλάδας διαδέχθηκε, η ηγεμονία
της αρχαίας Ρώμης, που και αυτή συνέβαλλε σημαντικά στην ανάπτυξη
του αρχαίου πολιτισμού. Στην δουλοκτητική κοινωνία, διατυπώνονται
αντιλήψεις και προβάλλονται αξίες που υπηρετούν τα συμφέροντα των
δουλοκτητών και ταυτόχρονα συμβάλλουν στη μοιρολατρία και την
υποταγή των δούλων. Είναι ενδεικτικό ότι ο Ρωμαίος πολιτικός και
συγγραφέας Κάτων (234-149 πχ ) στο σύγγραμμά του για την “Γεωργία”
διατύπωνε τις απάνθρωπες αντιλήψεις, (Όταν γεράσει ένας Δούλος ,δεν
πρέπει να τον κρατήσει κανείς άλλο, αλλά να τον πουλήσει όσο είναι
καιρός. Οι άρρωστοι δούλοι πρέπει, να απομακρύνονται. Για τους δούλους
δεν πρέπει να υπάρχει ούτε μια μέρα ανάπαυσης όλο το χρόνο.)
196 π. Χ. -ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΤΖΙΑΦΑΛΙΑΣ. Η Θεσσαλική γη από την
αρχαιότητα ως το Βυζάντιο. Οι περισσότεροι Θεσσαλοί ακολούθησαν
πιστή φιλορωμαική πολιτική στους αγώνες των Ρωμαίων κατά των
Μακεδόνων κατά τον Αχαϊκό πόλεμο και τους Μιθριδατικούς πολέμους.
Όμως η ιστορική πραγματικότητα δεν ήταν ακριβώς έτσι στην ουσία. Οι

104
 105

επιγραφές μιλούν σαφέστατα ότι οι Θεσσαλοί ήταν υπόδουλοι και

αντιμετωπίζονταν από τους Ρωμαίους με νομικό καθεστώς υποτέλειας
χωρίς κεντρική εξουσία, χωρίς καμία διάκριση από τις άλλες επαρχίες.
Απόδειξη είναι βέβαια η επίταξη του σιταριού. 3.500 τόνοι σιταριού
μεταφέρονται από την Θεσσαλική γη στη Ρώμη. Από την αρχή της
ρωμαιοκρατορίας στη Θεσσαλία το 196 π.χ. επιβάλλεται από την Ρώμη
στην διοίκηση του κοινού των Θεσσαλών μία ολιγαρχική αριστοκρατία,
με κάποιο δημοκρατικό πρόσωπο, η οποία κυριάρχησε στις πόλεις μέχρι
τον 4ο αι. μ.Χ. Οι νέοι άρχοντες γόνοι των παλαιών αριστοκρατικών
γεννών, έχουν στενές οικογενειακές και φιλικές σχέσεις με τις μεγάλες
οικογένειες των κατακτητών και διοικούν τις θεσσαλικές πόλεις
εξυπηρετώντας τα συμφέροντα της Ρώμης και φυσικά τα δικά τους...
191 π. Χ. -ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ-ΤΙΤΛΟΣ: Η ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ
ΔΟΥΛΟΥ ΣΤΙΣ ΚΩΜΩΔΙΕΣ ΤΟΥΤΕΡΕΝΤΙΟΥΣΑΡΗΓΙΑΝΝΑΚΗ
ΚΡΥΣΤΑΛΛΕΝΙΑ ΑΕΜ:1040 ΕΠΙΒΛΕΠΟΝ ΜΕΛΟΣ Δ.Ε.Π.:κος
ΚΑΡΑΚΑΣΗΣ Ε. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2009. Ο ηθοποιός που σχετίστηκε με
τον Πλαύτο ήταν ο T. Publilius Pellio, ενώ στις κωμωδίες του Τερεντίου,
πρωταγωνιστής ήταν ο L. Ambivius Turpio. Μια άλλη σημείωση που
έχουμε για τον Πλαύτο από τις διδασκαλίες επισημαίνει ότι ο Pseudolus
παρουσιάστηκε στους Ludi Megalenses το 191 π.Χ. όταν ήταν ύπατος ο
M. Iunius Brutus. Αυτό το γεγονός δηλώνει πως ο Πλαύτος θεωρούνταν ο
καλύτερος κωμωδιογράφος της Ρώμης, αλλά δεν ήταν ο μοναδικός. Η
Andria είναι το πρώτο έργο του Τερεντίου, το οποίο γράφτηκε και
πρωτοπαίχτηκε το 166 π.Χ. Πρωτότυπο της κωμωδίας αυτής είναι το
ομώνυμο έργο του Μενάνδρου, δηλαδή η Ανδρία, αλλά ο Τερέντιος
χρησιμοποιεί και στίχους, σκηνές, ίσως και πρόσωπα από την Περινθία και
τον Ευνούχο του Μενάνδρου51, εφαρμόζει δηλαδή την contaminatio. Στην
κωμωδία αυτή εμφανίζονται πέντε δούλοι: ο Σωσίας, ο Δάος, η Μυσίς, ο
Πυρρίας και ο Δρόμων. Ας δούμε όμως ξεχωριστά σε ποια κατηγορία
ανήκει ο καθένας.
185 π. Χ. -O SPARTAKOS και οι εξεγέρσεις των σκλάβων στη Ρωμαϊκή
Αυτοκρατορία (139-71 π.Χ.) Αν και όχι συχνά, όπως θα ήταν
αναμενόμενο, ξεσπούσαν εξεγέρσεις και επαναστάσεις. Έτσι το 196 π.Χ.
επαναστάτησαν στην Ετρουρία οι δούλοι της υπαίθρου και οι ελεύθεροι
εργάτες. Οι ρωμαϊκές λεγεώνες κατέστειλαν την επανάσταση. Σύμφωνα
με το Λίβιο, πολλοί σκοτώθηκαν ή πιάστηκαν αιχμάλωτοι, ενώ άλλοι
μαστιγώθηκαν και σταυρώθηκαν. [Ο θάνατος με σταύρωμα ήταν ποινή
που επιβαλλόταν σ’ αυτούς που επαναστατούσαν εναντίον της Ρωμαϊκής
κυριαρχίας (imperium)]. Παρόμοια εξέγερση γίνεται το 185 π.Χ. στην

105
 106

Απουλία. Επτά χιλιάδες δούλοι συλλαμβάνονται και καταδικάζονται να

εργάζονται στα ορυχεία.
181 π. Χ. -Ελληνιστική εποχή (γ.κοινωνία) 1. Ιστορία των ελληνιστικών
χρόνων (323-30 π.Χ.) Κοινωνική Οργάνωση 36. Η Ρόδος ήταν μία από τις
πιο σημαντικές και εύπορες πόλεις του ελληνιστικού κόσμου, κυρίως κατά
τον 3ο και 2ο αιώνα π.Χ., και γνώρισε μεγάλη ακμή λόγω της ανάπτυξης
της ναυτιλίας της και της επακόλουθης άνθησης του εμπορίου. Ο
πληθυσμός της δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί αριθμητικά, καθώς
επίσης και το ποσοστό των πολιτών, των ξένων και των δούλων που
ζούσαν σε αυτή. Αργυρό Δίδραχμο της Ρόδου (181 π.Χ.).
Π. Χ. 148-Από τη Βικιπαίδεια. Η ρωμαϊκή επαρχία με το όνομα
Μακεδονία (Λατινικά: Provincia Macedoniae) ιδρύθηκε επίσημα το 146
π.Χ. Τετράδραχμο από τη Ρωμαϊκή Μακεδονία. Κόπηκε μεταξύ 148 and
80 π.Χ. Η μπροστινή όψη δείχνει το Διόνυσο και η πίσω τον Ηρακλή. Η
βασιλεία του Αυγούστου εγκαινίασε μια μακρά περίοδο ειρήνης,
ευημερίας και πλούτου για τη Μακεδονία, αν και η σημασία της για την
οικονομική κατάσταση του Ρωμαϊκού κόσμου μειώνεται συγκρινόμενη με
τη γειτονική της Μικρά Ασία. Η οικονομία τονώθηκε σε μεγάλο βαθμό
από την κατασκευή της Εγνατίας Οδού, την εγκατάσταση Ρωμαίων
εμπόρων στις πόλεις, και την ίδρυση Ρωμαϊκών αποικιών. Η
Αυτοκρατορική κυβέρνηση έφερε, μαζί με τους δρόμους και το διοικητικό
της σύστημα, την οικονομική άνθηση, που ωφέλησε τόσο τη ρωμαϊκή
άρχουσα τάξη όσο και τα λαϊκά στρώματα. Με τεράστιες καλλιεργήσιμες
εκτάσεις και πλούσια βοσκοτόπια, οι μεγάλες ηγετικές οικογένειες
συσσώρευσαν τεράστιες περιουσίες, που βασίζονταν στην εργασία
δούλων. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία επί Αδριανού (βασίλεψε 117-38), που
δείχνει τη συγκλητική επαρχία της Μακεδονίας' στη νοτιοανατολική
Ευρώπη...
2ος π. Χ. -Ελληνιστική εποχή (γ.κοινωνία) 1. Ιστορία των ελληνιστικών
χρόνων (323-30 π.Χ.) Κοινωνική Οργάνωση 62. Δουλείας Οι συνεχείς
πόλεμοι στο χώρο της Μεσογείου κατά τους ελληνιστικούς χρόνους, με
απόγειο τις κατακτήσεις των Ρωμαίων το 2ο και 1ο αιώνα π.Χ., όχι μόνο
εξάντλησαν τους οικονομικούς πόρους αλλά δημιούργησαν και ένα
αυξανόμενο απόθεμα δούλων σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, που
διοχετεύονταν κυρίως στην Ιταλία και τη Σικελία. Η πώληση των παιδιών
ως δούλων ήταν ένα νέο φαινόμενο στην ανατολική Μεσόγειο, ενώ στην
ίδια κατάσταση περιέρχονταν και τα εγκαταλελειμμένα βρέφη μετά την
ανατροφή τους -το θέμα αυτό αποτέλεσε πηγή έμπνευσης της Νέας

106
 107

Kωμωδίας. Στην αύξηση του αριθμού τους συνέβαλε επίσης η πειρατεία

και η γενίκευση στο τέλος του 3ου αιώνα π.Χ. της πρακτικής υποδούλωσης
αιχμαλώτων πολέμου, μίας συνήθειας που είχαν αποφύγει οι διάδοχοι του
Αλεξάνδρου. Πήλινο ειδώλιο που απεικονίζει τον τύπο της δούλας με
βρέφος στα χέρια από τους χαρακτήρες της Νέας Κωμωδίας. Peter
Tzagarakis
2ος π. Χ. -Ωστόσο σαν φαινόμενο έγινε σύνηθες κατά τον 4ο αιώνα π.Χ.
όπως μαρτυρούν επιγραφές που βρέθηκαν στους Δελφούς και τη Δωδώνη.
Οι περισσότερες χρονολογούνται τον 2ο και τον 1ο αιώνα π.Χ., καθώς και
τον 1ο αιώνα μ.Χ. Η ομαδική απελευθέρωση ατόμων ήταν επίσης εφικτή.
Γνωστό παράδειγμα είναι μια σχετική περίπτωση στη Θάσο κατά τον 2ο
αιώνα π.Χ. Κατά πάσα πιθανότητα έλαβε χώρα ενώ μαινόταν πόλεμος, με
στόχο την ανταμοιβή των δούλων εκείνων για την πίστη τους.
2ος π. Χ. -//www.historyworld.net. Slaves in Rome: from the second
century BC. The same loophole, offered by the self-esteem of free
citizens, provides even greater opportunities to slaves in imperial Rome.
The most privileged slaves are the secretarial staff of the emperor.
But these are the exception. In the two centuries before the beginning of
the empire (the last two centuries BC) slaves are employed by Romans
more widely than ever before and probably with greater brutality. In the
mines they are whipped into continuing effort by overseers; in the fields
they work in chain gangs; in the public arenas they are forced to engage in
terrifying combat as gladiators. There are several slave uprisings in these
two centuries, the most famous of them led by Spartacus.
2ος π. Χ. -Ελληνιστική εποχή (γ.κοινωνία) 1. Ιστορία των ελληνιστικών
χρόνων (323-30 π.Χ.) Κοινωνική Οργάνωση . Επαναστάσεις Η θέση των
κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων στον ελληνικό χώρο επιδεινωνόταν
κατά την περίοδο της εμφάνισης των Ρωμαίων, και πιο συγκεκριμένα στο
β' μισό του 2ου αιώνα π.Χ. Σε αυτό συνέβαλλε και η αύξηση του αριθμού
των δούλων, εξαιτίας της πειρατείας και της υποδούλωσης αιχμαλώτων,
που εξασφάλιζε συγχρόνως πολυάριθμα εργατικά χέρια. Μετά το 167 π.Χ.,
μάλιστα, η Δήλος αποτελούσε το σημαντικότερο κέντρο αγοραπωλησίας
δούλων και διοχέτευσής τους σε άλλες αγορές. Ο Στράβωνας αναφέρει
ότι δεκάδες χιλιάδες δούλοι άλλαζαν χέρια σε καθημερινή βάση, γεγονός
που ίσως είναι υπερβολή αλλά αντικατοπτρίζει την κατάσταση που
επικρατούσε. Τελικά, η αυξανόμενη δυσαρέσκεια των δούλων και των
κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων είχε ως αποτέλεσμα να ξεσπάσουν

107
 108

στάσεις. Αιθίοπας Δούλος. Ελληνιστικό γλυπτό της πτολεμαϊκής

Αιγύπτου. 2ος -1ος αι. Peter Tzagarakis.
2ος π. Χ. -Η θέση των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων στον ελληνικό
χώρο επιδεινωνόταν κατά την περίοδο της εμφάνισης των Ρωμαίων, και
πιο συγκεκριμένα στο β' μισό του 2ου αιώνα π.Χ. Σε αυτό συνέβαλλε και
η αύξηση του αριθμού των δούλων, εξαιτίας της πειρατείας και της
υποδούλωσης αιχμαλώτων, που εξασφάλιζε συγχρόνως πολυάριθμα
εργατικά χέρια. Μετά το 167 π.Χ., μάλιστα, η Δήλος αποτελούσε το
σημαντικότερο κέντρο αγοραπωλησίας δούλων και διοχέτευσής τους σε
άλλες αγορές. Ο Στράβωνας αναφέρει ότι δεκάδες χιλιάδες δούλοι
άλλαζαν χέρια σε καθημερινή βάση, γεγονός που ίσως είναι υπερβολή
αλλά αντικατοπτρίζει την κατάσταση που επικρατούσε. Τελικά, η
αυξανόμενη δυσαρέσκεια των δούλων και των κατώτερων κοινωνικών
στρωμάτων είχε ως αποτέλεσμα να ξεσπάσουν στάσεις.
http://www.ime.gr/chronos/
2ος π. Χ. -Ελληνιστική εποχή (γ.κοινωνία) 1. Ιστορία των ελληνιστικών
χρόνων (323-30 π.Χ.) Κοινωνική Οργάνωση 65. Επαναστάσεις 66. Οι
μεγαλύτερες επαναστάσεις δούλων έλαβαν χώρα στην Ιταλία και τη
Σικελία μεταξύ του 140 και 70, οι οποίες συνοψίστηκαν στη μεγάλη
εξέγερση υπό την καθοδήγηση του Σπάρτακου. Στις περιοχές αυτές το 2ο
αιώνα διοχετευόταν μεγάλος αριθμός δούλων, εξαιτίας της οικονομικής
ευμάρειας των κατοίκων τους. Οι δούλοι προέρχονταν από ελληνικές και
μη φυλές της Μεσογείου, ενώ ανάμεσά τους βρισκόταν ένα σημαντικό
ποσοστό πρώην ελεύθερων με υψηλό πνευματικό επίπεδο, που είχαν
περιπέσει στη θέση αυτή. Τέτοιοι άνθρωποι αντιδρούσαν έντονα στη δική
τους υποδούλωση, όχι τόσο στο θεσμό της δουλείας γενικότερα, και είχαν
την ικανότητα να ξεσηκώσουν στάσεις. Σταυρωμένοι δούλοι στην Αππία
Οδό έξω από τη Ρώμη. Πίνακας του Fyodor Bronnikov, 1878.
2ος π. Χ. -Καταγραφές, μαρτυρίες ή, εν πάση περιπτώσει, ιστορίες, όχι
αναγκαστικά αληθινές σαν την παραπάνω, η οποία αναφέρεται στους
Δειπνοσοφιστές του Αθήναιου (170-230 π.X.), συνέτειναν στο να
δημιουργηθεί γύρω από τη Σπάρτη ένα στερεότυπο, το οποίο όμως δεν
ανταποκρίνεται αναγκαστικά στην πραγματικότητα. Ετσι, όταν μιλά
κανείς για την αρχαία Σπάρτη, συνήθως φέρνει στον νου του μια
μιλιταριστική κοινωνία, η οποία επέβαλλε στους κατοίκους της έναν
ομοιόμορφο, λιτό και απέριττο – έναν σπαρτιάτικο – τρόπο ζωής, όπου
όλοι οι κάτοικοι είχαν ισότιμη πρόσβαση στα υλικά αγαθά και η οποία
καμία σχέση δεν είχε με την πολιτική και οικονομική οργάνωση των

108
 109

υπολοίπων πόλεων του ελληνικού χώρου. Μήπως ωστόσο μια πιο

προσεκτική και αντικειμενική μελέτη θα οδηγούσε σε μια, μερική έστω,
αναθεώρηση του στερεοτύπου αυτού; Απομυθοποίηση μιας πολιτείας
αρχαιογνωσία Απομυθοποίηση μιας πολιτείας Ανασκευάζοντας τα
στερεότυπα και τις υπερβολές που επικράτησαν για τη Σπάρτη από τα
αρχαία χρόνια ως σήμερα ΝΙΚΟΣ ΚΕΡΑΝΗΣ Ενας Συβαρίτης, ο οποίος
κάποτε αποφάσισε να ταξιδέψει εκτός της πόλεώς του, πράγμα εξαιρετικά
σπάνιο για τους κατοίκους της Συβάρεως, καθώς θεωρούσαν ότι πουθενά
αλλού δεν θα μπορούσαν να περάσουν τόσο καλά όσο στην πόλη τους,
βρέθηκε στη. . 24 Νοεμβρίου 2008 ΤΟ ΒΗΜΑ.
2ος π. Χ. -Η δουλείας στο αρχαίο μεταλλευτικό Λαύριο!Δρ. Πέτρος
Τζεφέρης Διδάκτωρ ΕΜΠ και συγγραφέας. Γεν. Δ/ντης Ορυκτών Πρώτων
Υλών Υπ. Περιβάλλοντος και Ενέργειας.1. Το έκθεμα αυτό, δηλαδή τα
δεσμά από δύο σιδερένιους δακτύλιους των ποδιών του δούλου με
υπολείμματα οστού, δόθηκε το 1905 σαν “δώρο” από τον Δρ. Μηχανικό
Ιωάννη Συνοδινό στον καθηγητή του, όταν σπούδαζε στο Πανεπιστήμιο του
Freiberg. Στην επιγραφήπου συνοδεύει το έκθεμα αναφέρεται ότι τα δεσμά
αυτάεφαρμόσθηκαν σε ένα δούλο “που πέθανε σε στενές στοές της
Καμάριζαςτου Λαυρίου”.2. Οι καθηγητές του Πανεπιστημίου Freiber
Dr.Norman Pohl καιDr. Andreas Benz, λαμβάνοντας υπόψη αφενός τη
μορφή των σιδερένιων δεσμών και αφετέρου ότι κατά τον 2ο π.Χ.
σημειώνονται σημαντικές εξεγέρσεις δούλων, εκτιμούν ότι τα δεσμά αυτά
πιθανόν να ανήκουν στη Ρωμαϊκή περίοδο. Συγκεκριμένα πιθανολογούν
ότιανήκουνστην περίοδο 146 έως το 102 π.Χ. “οπότε, κατά την άποψή τους
τερματίσθηκαν οι μεταλλευτικές εργασίες λόγωτης εξέγερσης των
δούλων”.3. Δενέχουν πραγματοποιηθεί από το Πανεπιστήμιο του Freiberg,
κατά το διάστημα των 110 και πλέον ετών που βρίσκεται εκεί το αντικείμενο
αυτό, εργαστηριακές εξετάσεις και ραδιοχρονολογήσεις του οστού κλπ. ώστε
να προσδιορισθεί η ηλικία του εκθέματος.

2ος π. Χ. -Ιστορία της ελληνικής γλώσσας: από τις αρχές έως την
Υστερη Αρχαιότητα Anastasios-Phoivos Christidēs, A.-Ph Chrestides,
Kentro Ελληνικής Glōssas (Greece) - 2001 - Καθώς η χρήση ξένων
δούλων ως εργατικό δυναμικό είναι δίχως άλλο την εποχή αυτή φαινόμενο
με μεγάλη κοινωνική και Οικονομική σημασία, η σχέση μεταξύ Ελλήνων
και Ετρούσκων γίνεται πλέον εντελώς διαφορετική από ό,τι στο διάστημα
... 2ος-1ος αιώνας π.Χ. -ο Δίφιλος Δούλος του νείχε και της Ετρουσκική
επιγραφή από το αιώνας πΧ Απολλώνιος του SΙΜΟΝΕ Μετάφραση Μ.

109
 110

2ος π. Χ. -Πάτρωνας (λατ. patronus). ΔΟΜΗ. Ο προστάτης όσων δεν είχαν

πολιτικά δικαιώματα στην αρχαία Ρώμη, αλλά και οι προστάτες ενός
γένους ή των συμφερόντων επαρχίας ή συμμάχων στη ρωμαϊκή Σύγκλητο
και τις άλλες ρωμαϊκές αρχές. Στη Ρώμη, ο Δούλος που γινόταν ελεύθερος
με τη συγκατάθεση του κυρίου του, δεν θεωρείτο τέλειος πολίτης, γι’ αυτό
και είχε την ανάγκη κάποιου προστάτη, του π. Οι σχέσεις τους ήταν
παρόμοιες με εκείνες μεταξύ πατέρα και γιου. Παλαιότερα, ο π. είχε το
δικαίωμα να διαχειρίζεται την περιουσία του απελεύθερου, τον οποίο
υποχρέωνε να τον ακολουθεί στον πόλεμο ως υπηρέτης και να καλλιεργεί
τη γη του σε καιρό ειρήνης. Από τη μεριά του ο π. ήταν υποχρεωμένος όχι
μόνο να προστατεύει τον απελεύθερο, αλλά και να τον βοηθήσει να
προικίσει τις κόρες του. Π. και απελεύθερος είχαν και κληρονομικό
δεσμό, γιατί ο ένας κληρονομούσε τον άλλο. Απαγορευόταν επίσης η
μεταξύ τους προσφυγή στα δικαστήρια.
2ος -Ιστορία της ελληνικής γλώσσας: από τις αρχές έως την Υστερη
Αρχαιότητα Anastasios-Phoivos Christidēs, A.-Ph Chrestides, Kentro
Ελληνικής Glōssas (Greece) - 2001 - Καθώς η χρήση ξένων δούλων ως
εργατικό δυναμικό είναι δίχως άλλο την εποχή αυτή φαινόμενο με μεγάλη
κοινωνική και Οικονομική σημασία, η σχέση μεταξύ Ελλήνων και
Ετρούσκων γίνεται πλέον εντελώς διαφορετική από ό,τι στο διάστημα ...
2ος-1ος αιώνας π.Χ. -ο Δίφιλος Δούλος του νείχε και της Ετρουσκική
επιγραφή από το αιώνας πΧ Απολλώνιος του SΙΜΟΝΕ.

2ος π. Χ. -Αρχαιότητα και εξεγέρσεις Του Γ. Κολοβού *Από το περιοδικό

«Οι πειρατές της ημισελήνου», Νο 1 (14), Μάρτης 1993. Το Βασίλειο
της Περγάμου (21) Όπως φαίνεται από τις πηγές (26), υπήρχε πλήθος
δούλων, αλλά και «βασιλικά εργαστήρια» που παρήγαγαν με τη δουλική
εργασία. Το 133, πεθαίνοντας ο Άτταλος Γ’ ορίζει με τη διαθήκη του ως
κληρονόμο του Βασιλείου το Δήμο των Ρωμαίων. Η ίδια η διαθήκη
προκαλεί στη Ρώμη σύγκρουση μεταξύ Δήμου και Συγκλήτου (ενώ τα
γεγονότα του Γράκχου είναι νωπά), αλλά, τελικά, οι συγκλητικοί
αποκτούν τον έλεγχο της κατάστασης. Η Σύγκλητος ορίζει ως έγκυρες και
ισχυρές όλες τις οικονομικές και διοικητικές πράξεις που ίσχυαν ώς τον
θάνατο του Αττάλου Γ’ και δίνει οδηγίες στους στρατηγούς της να τις
σεβαστούν. Κι αυτό, γιατί η άρχουσα Περγαμηνή τάξη φοβάται (27) τη
δράση του Αριστόνικου, ενός νόθου γιου του Ευμενή Β’ και ετεροθαλούς
αδελφού του Αττάλου Γ’. Εξάλλου, όπως αναφέρει ο Στράβων, οι ντόπιοι
Δούλοι γνωρίζουν τις ιταλικές δουλικές εξεγέρσεις και ένας αναβρασμός
επικρατεί. Τέλος, με ένα ψήφισμα επικυρώνουν τη διαθήκη του Αττάλου

110
 111

Γ’ και ρυθμίζουν τη σωστή και ακίνδυνη τήρησή της: η πόλη λαβαίνει τα

μέτρα της! Την ίδια στιγμή, ο Αριστόνικος, με δικά του στρατεύματα κινεί
επανάσταση. Προχωρά σε κατάληψη της Λεύκης (29), ενώ σ’ αυτόν
προσχωρεί και η Φώκαια (30). Τελικά, εναντίον του κινούνται οι Εφέσσιοι
που τον κατατροπώνουν σε ναυμαχία έξω από την Κύμη. Η ήττα του
Αριστόνικου είναι ολοκληρωτική. Άτταλος Γ΄ ο Φιλομήτωρ (βασ. 138 π.Χ. - 133 π.Χ.

2ος π. Χ. -Αρχαιότητα και εξεγέρσεις Του Γ. Κολοβού *Από το περιοδικό

«Οι πειρατές της ημισελήνου», Νο 1 (14), Μάρτης 1993. Έτσι
συγκεντρώνει γύρω του (32): δούλους και ακτήμονες, τις τάξεις των
κατώτερων στρωμάτων, διάφορους απόκληρους, δραπέτες και
κατάδικους, τα σώματα των άτακτων ληστών που λυμαίνονται την
ύπαιθρο, τους Μυσούς που είναι άριστοι πολεμιστές, και όλους
«Ηλιοπολέτες εκάλεσε» (33). Πέρα από την κατάργηση των διακρίσεων
μεταξύ Ελλήνων και βαρβάρων (ποτέ δεν ίσχυσαν στην πράξη οι απόψεις
του Μ. Αλέξανδρου), πράγμα που σήμαινε εθνική αποκατάσταση των
ντόπιων πληθυσμών και αντίσταση στη ρωμαιόφιλη άρχουσα τάξη,
κήρυσσε απελευθέρωση των δούλων και κατάργηση της δουλείας καθώς
και αποκατάσταση των ακτημόνων. Έτσι ο Αριστόνικος - γιος βασιλιά και
μιας καθαρίστριας (πιθανότατα δούλης) - ανεβάζοντας τους σκλάβους σε
υψηλότερη θέση ανέβαζε και τη μητέρα του και κατ’ επέκταση τον εαυτό
του. Αρκετοί μελετητές πίστευαν ότι το όνομα «Ηλιοπολίται» υιοθετήθηκε
από τον Αριστόνικο υπό την επιρροή της Ουτοπίας του Ιάμβουλου.

2ος -Αρχαιότητα και εξεγέρσεις Του Γ. Κολοβού *Από το περιοδικό «Οι

πειρατές της ημισελήνου», Νο 1 (14), Μάρτης 1993. Η εξέγερση των
Ηλιοπολιτών – Το πρόβλημα Είναι φυσικό οι δυσαρεστημένοι ενός
καθεστώτος ή καλύτερα μιας κατάστασης και πραγματικότητας να είναι
εν δυνάμει επαναστάτες. Και στο Βασίλειο της Περγάμου δυσαρεστημένοι
ήταν οι εξαρτημένοι («βασιλικοί») γεωργοί, οι ντόπιοι ακτήμονες που
πέρα από την θέση τους στην παραγωγή νιώθουν και εθνικά καταπιεσμένοι
(31), οι Δούλοι των πόλεων, οι Μυσοί (κυρίως στρατιώτες - πρβ
Μυσομακεδόνες) και φυσικά οι ουκ ολίγοι φυγόδικοι και ληστές. Σ’
αυτούς στρέφεται ο Αριστόνικος στη νέα του προσπάθεια για κατάληψη
της εξουσίας.

2ος -Αρχαιότητα και εξεγέρσεις Του Γ. Κολοβού *Από το περιοδικό «Οι

πειρατές της ημισελήνου», Νο 1 (14), Μάρτης 1993. Όμως η πιο
σύγχρονη μελέτη (35) υποστηρίζει. πως το όνομα δόθηκε προς τιμήν του
Ήλιου ως προστάτη της δικαιοσύνης. Άλλωστε, ο ίδιος ο Αριστόνικος

111
 112

αυτοπαρουσιάζεται ως «δίκαιος βασιλεύς» (justusque iam rex videretur

(36)). Τέλος πολλοί (37) αποδίδουν στον Αριστόνικο στωικές επιδράσεις
(παγκόσμια κοινωνία / κοσμοπολιτισμός, αρχικά όχι ελεύθεροι ή δούλοι,
Έλληνες ή βάρβαροι, μη ύπαρξη χρήματος και ιδιοκτησίας, κοινές
γυναίκες, κλπ) κυρίως από το μύθο που θέλει τον στωικό Βλόσσιο τον
Κυμαίο, δάσκαλο και του Γράκχου, να αποδρά από τη Ρώμη και να φτάνει
στον Αριστόνικο, ο οποίος τον χρησιμοποιεί ως σύμβουλό του. Η όλη
κίνηση των Ηλιοπολιτών προκαλεί αναστάτωση στην Πέργαμο. Προνόμια
δίνονται σε μη-ευνοούμενα στρώματα: οι μέτοικοι και ορισμένες
κατηγορίες στρατιωτών γίνονται πολίτες, ενώ οι απελεύθεροι και οι
δημόσιοι Δούλοι περνούν στο στρώμα των μετοίκων. Όσοι ακολουθούν
τους Ηλιοπολίτες ή φεύγουν από την πόλη ή χάνουν τα πολιτικά
δικαιώματα και την περιουσία τους (38).

2ος π. Χ. -Ακίλιος, Μάνιος Γλαβρίων (Acilius, Manius Glabrio) (τέλος 3ου

- αρχές 2ου αι. π.Χ.) Επάγγελμα: Πολιτικός Ακίλιος, Μάνιος Γλαβρίων
(Acilius, Manius Glabrio) (τέλος 3ου - αρχές 2ου αι. π.Χ.). Πολιτικός, που
διατέλεσε δήμαρχος (201) - αγορανόμος (197) «πραίτωρ περί των ξένων»
(praetor inter peregrinos, 196), και ύπατος (191). Ως πραίτωρ κατέπνιξε
εξέγερση δούλων στην Ετρουρία. Κατά τη διάρκεια της υπατίας ...

2ος π. Χ. - Αρχαιότητα και εξεγέρσεις Του Γ. Κολοβού *Από το

περιοδικό «Οι πειρατές της ημισελήνου», Νο 1 (14), Μάρτης 1993. Η
Κύζικος απευθύνεται στον Ρωμαίο Μάρκο Κοσκώνιο, κυβερνήτη της
Μακεδονίας και ζητά βοήθεια. Μετά από αίτηση των Περγαμίων ο
Σκιπίων Νασίκας (40) έρχεται στην Ασία για να εκτιμήσει την κατάσταση
(41). Ζει ένα χρόνο στην Πέργαμο και πεθαίνει ξαφνικά. Ο κίνδυνος για
τις πόλεις είναι μεγάλος: «εν τοις αναγχαιοτάτοις και κατεπείγονται
καιροίς». Ενάντια στους επαναστάτες στρέφονται η Έφεσος, η Πριήνη, η
Ερυθραία, η Μαγνησία, το Βυζάντιο. Ο περγαμηνός Διόδωρος σπεύδει
στη Ρώμη και πείθει τους Ρωμαίους να στείλουν στρατό στην Μ. Ασία. Οι
τελευταίοι έχουν τα χέρια τους λυμένα μετά την αιματηρή καταστολή της
εξέγερσης των δούλων στη Σικελία. Σε βοήθεια των Ρωμαίων καλούνται
και οι Νικομήδης Β’ της Βιθυνίας-149 π.Χ. – 127 π.Χ.-, Μιθριδάτης Ε’ του
Πόντου, Αριαράθης Ε’ της Καππαδοκίας, Πολεμένης Α’ της Παφλαγονίας
(42) που νοιώθουν να κινδυνεύουν και οι ίδιοι άμεσα από τους
Ηλιοπολίτες ή έμμεσα από τις ιδέες που κυρύττουν.

2ος π. Χ. -Αρχαιότητα και εξεγέρσεις Του Γ. Κολοβού *Από το περιοδικό

«Οι πειρατές της ημισελήνου», Νο 1 (14), Μάρτης 1993. Δούλοι Στα
τέλη του 2ου π.χ. αϊ. έχουμε όχι μόνο σποραδικές κοινωνικές εξεγέρσεις
στον ελλαδικό χώρο, αλλά και μεγάλη συγκέντρωση δούλων στα όρια της
112
 113

αναπτυσσόμενης με ταχείς ρυθμούς Ρωμαϊκής Πολιτείας. Εξέγερση του

Εύνου του Θεόληπτου στη Σικελία το 136 π.Χ.. αλλά και άλλες σης
Μιντούρνες (9), στη Σινουέσσα (10) και στη Ρώμη (11). Επίσης, οι Δούλοι
των μεταλλείων του Λαυρίου, βρισκόμενοι σε επαφή με τους
εξεγερμένους δούλους της Σικελίας, επαναστατούν, καταλαμβάνουν την
Ακρόπολη του Σουνίου και πριν σφαγιαστούν καταφέρνουν να
λεηλατήσουν την Αττική (12). Άλλωστε, οι δούλοι, ή οι εξαρτημένοι
γεωργοί, διαχωρισμένοι εθνικά από τους κυρίαρχούς τους συνειδητά
διαφοροποιούνται πολιτισμικά και αποτελούν δυνάμει εξεγερμένους (13).
Κάτι τέτοιο συνέβαινε στη πτολεμαϊκή Αίγυπτο. Τέλος, τα έτη 73-71 ο
Σπάρτακος καταφέρνει να συγκεντρώσει γύρω του μάζες δούλων-
μονομάχων (πολλοί μιλούν για 10.000 και πάνω) και μετά από πολλές
νίκες απειλεί την ίδια τη ρωμαϊκή κυριαρχία στην Ιταλία. Ο στρατός του
Σπάρτακου ζούσε σε κατάσταση «πολεμικού κομμουνισμού» αλλά μόνος
του στόχος ήταν η απελευθέρωση των συγκεκριμένων δούλων και όχι η
κατάργηση της δουλείας.

2ος π. Χ. -Αρχαιότητα και εξεγέρσεις Του Γ. Κολοβού *Από το περιοδικό

«Οι πειρατές της ημισελήνου», Νο 1 (14), Μάρτης 1993. Την Άνοιξη
του 131 αρχίζει η εκστρατεία υπό την αρχηγία του P. Licinius Crassus
Dives Mucianuus. Συμμετέχουν εμπειροπόλεμες μονάδες («cum
instructissismo missus exercitu»). Παρ’ όλα αυτά, μετά από επίθεση στη
Λεύκη (μεταξύ Φωκαίας και Σμύρνης) οι Ηλιοπολίτες διαλύουν τα
ρωμαϊκά στρατεύματα, ενώ ο Κράσσος σκοτώνεται. Ενώ όμως οι
επαναστάτες πανηγυρίζουν, οι Ρωμαίοι στέλνουν τον M. Perperna στην
περιοχή. Οι Ηλιοπολίτες βρίσκονται απροετοίμαστοι (Aristonicum recenti
victoria feriatum improviso bello adortus (44)). Οι Ρωμαίοι είναι
αναμφίβολα ανώτεροι σε οργάνωση και εξοπλισμό και καταφέρνουν να
χτυπήσουν το κύριο σώμα των Ηλιοπολιτών, πριν οι τελευταίοι πάρουν
είδηση τι συμβαίνει. Ό,τι μένει από τους επαναστάτες, μαζί κι ο
Αριοτόνικος, μετακινείται προς τη Στρατονίκεια. Ακολουθεί πολιορκία
και λόγω λιμού παράδοση της πόλης και των επαναστατών.

177 π. Χ. -O SPARTAKOS και οι εξεγέρσεις των σκλάβων στη Ρωμαϊκή

Αυτοκρατορία (139-71 π.Χ.) H εξέγερση των σκλάβων μεταξύ του 73-71
π.X. δεν ήρθε από το πουθενά. Αντικατοπτρίζει τις μεγάλες κοινωνικές
αναταραχές που υπήρχαν στην Ρωμαϊκή Δημοκρατία. Κατά το δεύτερο
αιώνα π.X. ο ρωμαϊκός στρατός κατέλαβε την Μεσόγειο και επεκτάθηκε
σε όλη την Ευρώπη.Αυτές οι συνεχείς και αυξανόμενες κατακτήσεις
έφεραν ένα μεγάλο αριθμό σκλάβων στην Ιταλική ύπαιθρο για την

113
 114

χρησιμοποίησή τους στις αγροτικές εργασίες (latifumdia).Κάθε βδομάδα

οι δουλέμποροι μετέφεραν ανθρώπους από την Αφρική, τη Γαλατία, τη
Γερμανία, το Δούναβη, τη Ρωσία, την Ασία και την Ελλάδα στα λιμάνια
του Εύξεινου Πόντου και της Μεσογείου. Πολύ συχνές ήταν οι πωλήσεις
χιλιάδων σκλάβων μέσα σε μία μέρα (για παράδειγμα 10.000 στη
Δήλο).Μέσα στο 177 π.Χ. 40.000 άνθρωποι από τις Σάρδεις και το 167
π.Χ. 150.000 Ηπειρώτες αιχμαλωτίστηκαν από τα ρωμαϊκά στρατεύματα
και πουλήθηκαν σαν δούλοι. Οι Ηπειρώτες μάλιστα πουλήθηκαν στην τιμή
του ενός δολαρίου το κεφάλι! (Κατά μια εκτίμηση η αντιστοιχία είναι ένα
τάλαντο προς 20.000 δολάρια).
163 -ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ-ΤΙΤΛΟΣ: Η ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΔΟΥΛΟΥ
ΣΤΙΣ ΚΩΜΩΔΙΕΣ ΤΟΥΤΕΡΕΝΤΙΟΥΣΑΡΗΓΙΑΝΝΑΚΗ
ΚΡΥΣΤΑΛΛΕΝΙΑ ΑΕΜ:1040 ΕΠΙΒΛΕΠΟΝ ΜΕΛΟΣ Δ.Ε.Π.:κος
ΚΑΡΑΚΑΣΗΣ Ε. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2009. Το έργο ξεκινάει με το Η
κωμωδία Heauton timorumenos παίχτηκε το 163 π.Χ. και πρότυπό της
ήταν η ομώνυμη κωμωδία του Μενάνδρου. Εδώ, εμφανίζονται μόλις δύο
δούλοι, ο Σύρος και ο Δρόμων, καθώς και μια δούλη, η Φρυγία. Επίσης,
στην κωμωδία αυτή υπάρχει διπλή πλοκή, υπάρχει δηλαδή και δεύτερη
ερωτική ιστορία, κάτι που ξανασυμβαίνεικαι στην Andria.
161 π. Χ. -ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ-ΤΙΤΛΟΣ: Η ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ
ΔΟΥΛΟΥ ΣΤΙΣ ΚΩΜΩΔΙΕΣ ΤΟΥΤΕΡΕΝΤΙΟΥΣΑΡΗΓΙΑΝΝΑΚΗ
ΚΡΥΣΤΑΛΛΕΝΙΑ ΑΕΜ:1040 ΕΠΙΒΛΕΠΟΝ ΜΕΛΟΣ Δ.Ε.Π.:κος
ΚΑΡΑΚΑΣΗΣ Ε. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2009. Η κωμωδία Eunuchus
παίχτηκε το 161 π.Χ. με επιτυχία. Ο Τερέντιος εφαρμόζει και σε αυτό του
το έργο την τεχνική της contaminatio, καθώς έχει ως πρότυπό του τον
Ευνούχο του Μενάνδρου, προσθέτει όμως σκηνές και πρόσωπα και από
τον Κόλακα του Μενάνδρου.Στην κωμωδία αυτή εμφανίζονται τέσσερις
δούλοι: ο Παρμένων, η Πυθιάς, η Δωριάς και ο Σάγγας. Θα εξετάσουμε
τώρα τη μορφή του καθενός και το πώς μεταπίπτει απ’ τη μια κατηγορία
στην άλλη.
148 π. Χ. -Οι επιγραφικές μαρτυρίες για τους θεσμούς της Δυτικής
Μακεδονίας κατά τη Ρωμαιοκρατία. Σαμσάρης Δημήτρης Εταιρεία
Μακεδονικών Σπουδών. Τομ. 22, 1982. 2) δουλείας. Ό θεσμός τής
δουλείας μάς είναι γνωστός στή Δυτική Μακεδονία έμμεσα άπό τρεις
αναθηματικές έπιγραφές απελεύθερων, πού βρέθηκαν αντίστοιχα στήν
Άνω Κώμη, στό Παλαιογράτσιανο Βελβεντού καί στό Ρυάκι, καθώς κι
άπό ορισμένα χαρακτηριστικά άνθρωπωνύμια δούλων ή απελεύθερων πού
μάς παραδόθηκαν στις επιγραφές. Άμεσα όμως ό θεσμός τής δουλείας μάς

114
 115

είναι γνωστός άπό μιά άναθηματική επιγραφή δούλου πού είχε βρεθεί
παλιότερα στήν Κοζάνη κι άπό τρεις άπελευθερωτικές πράξεις δούλων
πού βρέθηκαν τά τελευταία χρόνια στήν Έξοχή Έορδαίας. Οί έπιγραφές
αυτές παρουσιάζουν έξαιρετικό ένδιαφέρον, γιατί μάς δίνουν τις πρώτες
άμεσες μαρτυρίες γιά τό θεσμό τής δουλείας στή Δυτική Μακεδονία.
Επειδή μάλιστα οί τρεις άπελευθερωτικές πράξεις παραμένουν άκόμη
αδημοσίευτες8, θεωρούμε σκόπιμο νά παραθέσουμε αμέσως παρακάτω ό
κείμενό τους μέ βάση τά άπόγραφα πού είχαμε κάνει... Η ρωμαϊκή επαρχία με
το όνομα Μακεδονία (Λατινικά: Provincia Macedoniae) ιδρύθηκε επίσημα το 146 π.Χ., μετά
τη νίκη του Ρωμαίου στρατηγού Κουίντου Καικίλιου Μέτελλου επί του Ανδρίσκου,
τελευταίου αυτοαποκαλούμενου Βασιλιά του αρχαίου βασιλείου της Μακεδονίας το 148 π.Χ.

148 π. Χ. -Οι επιγραφικές μαρτυρίες για τους θεσμούς της Δυτικής

Μακεδονίας κατά τη Ρωμαιοκρατία. Σαμσάρης Δημήτρης Εταιρεία
Μακεδονικών Σπουδών. Τομ. 22, 1982. 2)... Η ρωμαϊκή επαρχία με το όνομα
Μακεδονία (Λατινικά: Provincia Macedoniae) ιδρύθηκε επίσημα το 146 π.Χ., μετά τη νίκη του
Ρωμαίου στρατηγού Κουίντου Καικίλιου Μέτελλου επί του Ανδρίσκου, τελευταίου
αυτοαποκαλούμενου Βασιλιά του αρχαίου βασιλείου της Μακεδονίας το 148 π.Χ.’Από
τις
έπιγραφές αυτές μαθαίνουμε οτι οί δούλοι στή Δυτική Μακεδονία
ονομάζονταν, όπως καί σέ άλλα μέρη τής Μακεδονίας, παιδάρια καί
κοράσια2. Εξαιρετικά ενδιαφέροντα όμως είναι τά στοιχεία πού δίνουν οί
έπιγραφές σχετικά μέ τόν τρόπο απελευθέρωσης των δούλων. Έτσι,
παρατηρεί κανείς ότι καί στις τρεις έπιγραφές ή απελευθέρωση τών
δούλων γίνεται μέ τήν άφιέρωσή τους στή θεά Ένοδία, προστάτισσα των
δούλων 1. ’Οφείλω κι άπό τή θέση αύτή να εύχαρισιήσω θερμά τον
καθηγητή κ. Φ. Πέτσα, προϊστάμενο τότε τοϋ Τμήματος ’Αρχαιολογικών
’Ερευνών τής ΕΜΣ, καθώς καί τήν Έφορο ’Αρχαιοτήτων κ. Μ. Σιγανίδου-
Καραμανώλη, πού μοϋ έδωσαν τήν άδεια να μελετήσω τίς έπιγραφές. 2.
Πρβ. Δ. Κανατσοόλη, Ή μακεδονική πόλις, «Μακεδονικά. Είναι πολύ
πιθανό ότι οί Μακεδόνες προτιμούσαν τον τύπο αύτόν άπελευθέρωσης,
γιατί είχε μακραίωνη παράδοση καί επιπλέον εξασφάλιζε μεγαλύτερες
εγγυήσεις στούς απελευθερωμένους δούλους, πού είχαν τήν προστασία
τοβ ιερατείου τής θεότητας, στήν οποία αφιερώνονταν εικονικά άπό τούς
κυρίους τους. ’Εξάλλου αρκετές φορές τήν ελευθερία τους τήν έγγυονταν
καί οί διάφορες ποινικές ρήτρες πού ορίζονταν στις άπελευθερωτικές
πράξεις άπό τούς άπελευθερωτές. Έτσι, βλέπουμε ότι στήν πρώτη
απελευθερωτική πράξη τής Εξοχής ορίζεται ή πληρωμή πρόστιμου στό
ιερό ταμείο γιά τούς δανειστές ή τούς κληρονόμους πού θά τολμούσα...
148 π. Χ. -Οι επιγραφικές μαρτυρίες για τους θεσμούς της Δυτικής
Μακεδονίας κατά τη Ρωμαιοκρατία. Σαμσάρης Δημήτρης Εταιρεία
Μακεδονικών Σπουδών. Τομ. 22, 1982. 2)... Η ρωμαϊκή επαρχία με το όνομα
115
 116

Μακεδονία (Λατινικά: Provincia Macedoniae) ιδρύθηκε επίσημα το 146 π.Χ., μετά τη νίκη του
Ρωμαίου στρατηγού Κουίντου Καικίλιου Μέτελλου επί του Ανδρίσκου, τελευταίου
αυτοαποκαλούμενου Βασιλιά του αρχαίου βασιλείου της Μακεδονίας το 148 π.Χ.Τέλος,
άπό τίς άπελευθερωτικές πράξεις τής Εξοχής, καθώς κι άπό τήν έπιγραφή
τής Κοζάνης, άντλεΐ κανείς πολύτιμα στοιχεία γιά τήν έθνικότητα των
δούλων καί γιά τό ρόλο τους στήν οικονομική ζωή τής Δυτικής
Μακεδονίας. Έτσι, άπό τό χαρακτηριστικό αιγυπτιακό όνομα Άνούκιν,
καθώς κι άπό τή θεσσαλική καταγωγή τής θεάς Ένοδίας, προστάτισσας
των δούλων, προκύπτει τό συμπέρασμα ότι άνάμεσα στούς δούλους τής
Δυτικής Μακεδονίας υπήρχε ενα ποσοστό άπό Θεσσαλούς καί Αιγύπτιους.
’Εξάλλου, τό πρόβλημα τής έθνικότητας των δούλων διαφωτίζεται άρκετά
κι άπό τήν παρουσία θρακικών καί άνατολικών άνθρωπωνυμίων στίς
έπιγραφές6, τά όποια μαρτυρούν τήν ύπαρξη Θρακών καί Μικρασιατών
δούλων. Δυστυχώς όμως είναι άδύνατο νά υπολογιστεί στατιστικά, έστω
καί κατά προσέγγιση, ή άριθμητική άναλογία τών δούλων κάθε
έθνικότητας.
148 π. Χ. -Οι επιγραφικές μαρτυρίες για τους θεσμούς της Δυτικής
Μακεδονίας κατά τη Ρωμαιοκρατία. Σαμσάρης Δημήτρης Εταιρεία
Μακεδονικών Σπουδών. Τομ. 22, 1982. 2)... Η ρωμαϊκή επαρχία με το όνομα
Μακεδονία (Λατινικά: Provincia Macedoniae) ιδρύθηκε επίσημα το 146 π.Χ., μετά τη νίκη του
Ρωμαίου στρατηγού Κουίντου Καικίλιου Μέτελλου επί του Ανδρίσκου, τελευταίου
αυτοαποκαλούμενου Βασιλιά του αρχαίου βασιλείου της Μακεδονίας το 148 π.Χ. Σχετικά
πάλι μέ τον οικονομικό ρόλο τους, φαίνεται δτι οί δούλοι
χρησιμοποιούνταν τόσο στις οικιακές όσο καί στις άγροτικές εργασίες. Τό
συμπέρασμα αυτό προκύπτει άπό τή μνεία γυναικών δούλων («κοράσια»)
στις έπιγραφες τής Έξοχης, καθώς κι άπό τή μνεία δούλου αμπελουργού
στήν άναθηματική επιγραφή τής Κοζάνης1. Άλλωστε δέν μπορεί νά είναι
σύμπτωση τό ότι καί οί τέσσερις έπιγραφες πού άναφέρουν δούλους
βρέθηκαν στό πιό πεδινό μέρος τής Δυτικής Μακεδονίας, πού ευνοούσε
τήν ανάπτυξη τής άγροτικής οικονομίας.
140 π. Χ. -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ».
III.. Μερικούς αιώνες αργότερα, όταν το μεγάλο κύμα των εξεγέρσεων
των δούλων είχε ξεσπάσει, μετά το 140 π.Χ. πρώτα στη ρωμαϊκή Δύση κι
ύστερα στην ελληνική Ανατολή, οι ελεύθεροι φτωχοί πολίτες απλά
παρέμειναν, στο σύνολό τους, θεατές. Φαίνεται να σκέπτονταν ότι δεν
ήταν δικό τους το θέμα. Και σωστά, γιατί η έκβαση των εξεγέρσεων δεν
τους υποσχόταν, έτσι ή αλλιώς, τίποτε. Πολλοί ελεύθεροι πολίτες μπορεί

116
 117

να επωφελήθηκαν του χάους για να πλουτίσουν ως άτομα, με λεηλασία ή

οποιονδήποτε άλλον τρόπο. Ουσιαστικά αυτό έκαναν όταν τους δινόταν
ευκαιρία σε μια στρατιωτική επιχείρηση και τίποτε περισσότερο. Οι
δούλοι δεν επηρέαζαν τη συμπεριφορά τους εκείνης της στιγμής.
139 π. Χ. -O SPARTAKOS και οι εξεγέρσεις των σκλάβων στη Ρωμαϊκή
Αυτοκρατορία (139-71 π.Χ.) Το 139 π.Χ. ξεσπά στη Σικελία, ο Πρώτος
Δουλικός Πόλεμος. Τετρακόσιοι δούλοι συντάσσονται με το κάλεσμα του
Εύνου και σφάζουν τους ελεύθερους πολίτες στην πόλη Έννα. Απ’ όλα τα
αγροκτήματα και τις ιδιωτικές φυλακές της Σικελίας καταφθάνουν
χιλιάδες σκλαβωμένοι και ο αριθμός των επαναστατών ανεβαίνει στις
70.000.
134 π. Χ. -O SPARTAKOS και οι εξεγέρσεις των σκλάβων στη Ρωμαϊκή
Αυτοκρατορία (139-71 π.Χ.) Μέσα στις συνεχείς αναταραχές και
επαναστάσεις που ξεσπούσαν από τους ανταγωνισμούς των Ρωμαίων
εξουσιαστών και των υπερασπιστών τους, ξεσπά και ο Δεύτερος Δουλικός
Πόλεμος και πάλι στη Σικελία. Γύρω στα 104 π.Χ. η ρωμαϊκή Σύγκλητος
ζητά βοήθεια από τους βασιλιάδες της ανατολής προκειμένου να
αντιμετωπιστούν οι Κίμβροι. Τότε ο Νικομήδης της Βιθυνίας απαντά πως
όλοι οι άνδρες στο βασίλειό του είχαν πουληθεί σαν δούλοι προκειμένου
να πληρωθούν οι φόροι προς τη Ρώμη. Προκειμένου να αποκτηθεί στρατός
αποφασίστηκε από την Σύγκλητο να απελευθερωθούν όλοι οι άνδρες που
είχαν περιπέσει στην κατάσταση του δούλου προκειμένου να πληρωθούν
οι φόροι.
134 π. Χ. -Ελληνιστική εποχή (γ.κοινωνία) 1. Ιστορία των ελληνιστικών
χρόνων (323-30 π.Χ.) Κοινωνική Οργάνωση 65. Επαναστάσεις 67. Στόχος
τους φαίνεται να ήταν η κατάργηση της υποδούλωσης ανθρώπων που
είχαν γεννηθεί ελεύθεροι. Δεν επιδίωκαν δηλαδή να αλλάξουν το
σύστημα, αλλά να βελτιώσουν τη θέση τους μέσα σε αυτό. Σύμφωνα με
ορισμένους μελετητές, τέτοια κινήματα δεν μπορούσαν να έχουν τη
συμπαράσταση και άλλων καταπιεσμένων τάξεων, οπότε η επανάσταση
δε χαρακτηρίζεται ταξική. Αντίθετα, άλλοι υποστηρίζουν ότι τα κατώτερα
κοινωνικά στρώματα υπήρξαν αρωγοί στα κινήματα των δούλων,
προσβλέποντας στη βελτίωση και της δικής τους θέσης. Εκτός από την
Ιταλία, στάσεις παρατηρήθηκαν και στην Αττική κατά το 134/3, όπου
συμμετείχαν 1000 δούλοι προερχόμενοι όλοι από τα μεταλλεία του
Λαυρίου. Επίσης, στην ίδια περιοχή στάσεις εκδηλώθηκαν ανάμεσα στο
104 και 100 ταυτόχρονα με αλλού, όπως στη Δήλο, τη Μακεδονία

117
 118

(Ανδρίσκος) και την Πέργαμο υπό την καθοδήγηση του Αριστόνικου, το

132. Το κλασικό θέατρο στο Θορικό του Λαυρίου. Κτίσμα του 5ου αι.
133 -Αρχαιότητα και εξεγέρσεις Του Γ. Κολοβού *Από το περιοδικό «Οι
πειρατές της ημισελήνου», Νο 1 (14), Μάρτης 1993. Δούλοι (4) Όμως
οι εξεγέρσεις των δούλων, με μόνη ίσως εξαίρεση την εξέγερση του
Αριστόνικου, ουδέποτε έθεσαν ως στόχο την κατάργηση της δουλείας. Και
ενώ λοιπόν θα χωρούσε πολλή συζήτηση για το αν όλοι οι Δούλοι
(αγροτικοί, των μεταλλείων, οικιακοί κλπ.) κατείχαν την ίδια θέση στο
οικονομικό επίπεδο, βλέπουμε μια αδυναμία τους να συνειδητοποιούν τα
κοινά τους συμφέροντα και να αναπτύσσουν εξεγερσιακούς αγώνες σε
κοινή και μεγάλη κλίμακα.
133-Επανάσταση του Αριστόνικου (133-129 π.Χ.) Συγγραφή :
Παλαιοθόδωρος Δημήτρης (22/6/2006) Για παραπομπή: Παλαιοθόδωρος
Δημήτρης, «Επανάσταση του Αριστόνικου (133-129 π.Χ.)», 2006,
Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Μ. Ασία.41. Το στοιχείο αυτό
τονίζεται σωστά από τους Mileta, C., “Eumenes III und die Sklaven. Neue
Überlegungen zum Charakter des Aristonikosaufstandes”, Klio 80 (1998),
σελ. 57-58 και Coarelli, F., “Aristonico”, στο Virgilio, B. (επιμ.), Studi
Ellenistici XVI (2005), σελ. 220-221, οι οποίοι υπερασπίζονται επιτυχώς
την αληθοφάνεια και την ιστορική εγκυρότητα της αφήγησης του
Στράβωνα. Ήδη ο Vogt, J., Ancient slavery and the Ideal of Man (Oxford
1974), σελ. 98, σημ. 18, σημείωσε ότι η χρήση του ρήματος
«κατακεκλημένων» από το Στράβωνα (14.1.38), όσον αφορά το κάλεσμα
του Αριστονίκου προς τους φτωχούς και τους δούλους περιγράφει μια
πράξη του παρελθόντος, υπονοώντας ότι το κοινωνικό περιεχόμενο της
εξέγερσης ήταν παρόν ήδη από τα αρχικά, προ της ναυμαχίας, της Εφέσου
στάδια.
133 π. Χ. -Η προφητική ιστορία του Αττάλου Γ΄ της Περγάμου.
Δέσποινα Κουτσούμπα. - 8 Αύγουστος, 2011 Ο Άτταλος Γ΄ υπήρξε
βασιλιάς της Περγάμου μόνο για μια πενταετία, από το 138 έως το 133
π.Χ. Ο Άτταλος Γ΄ παραμένει μια αινιγματική προσωπικότητα. Φέρεται να
κυβέρνησε με τυραννικό τρόπο. Εξόντωσε πολλά μέλη της οικογένειάς του
και υπηκόους του, αλλά αυτό εκείνα τα χρόνια ήταν μάλλον συνηθισμένο.
Ο φόβος του μήπως κάποιος προσπαθήσει να τον δηλητηριάσει τον
οδήγησε στο να ασχοληθεί με τα βότανα (κυρίως τα δηλητηριώδη).
Τουλάχιστον η επιστημονική ενασχόλησή του με τη βοτανολογία έμεινε
στην ιστορία με θετικό πρόσημο, σε αντίθεση με τη διακυβέρνησή του, για
την οποία επεδείκνυε όλο και περισσότερη αδιαφορία. Τόση, ώστε να

118
 119

κληροδοτήσει μέσω της διαθήκης του το βασίλειο της Περγάμου στους

Ρωμαίους (μετέπειτα) κατακτητές της Μικράς Ασίας, με τους οποίους
διατηρούσε άλλωστε άριστες σχέσεις.Η αινιγματική αυτή χειρονομία δεν
έχει βρει επαρκή εξήγηση. Άλλοι πιστεύουν ότι το έκανε για να μην
ανακηρυχτεί βασιλιάς ο νόθος Αριστόνικος, που ήταν γιος του Ευμένη Β΄
και μιας εταίρας, κάτι που τόσο είχε στενοχωρήσει τη μητέρα
Στρατονίκη… Άλλοι πάλι εντοπίζουν το πρόβλημα στις κοινωνικές
αντιθέσεις που έβραζαν στο βασίλειό του και τις οποίες μόνο η ανερχόμενη
στρατιωτική δύναμη των Ρωμαίων θα μπορούσε να καταπνίξει – εν τη
γενέσει τους. Όλα αυτά έχουν μια δόση αλήθειας: ο Αριστόνικος δεν
αναγνώρισε τη διαθήκη του Αττάλου Γ΄ και ηγήθηκε μιας εξέγερσης
προλετάριων και δούλων, αρχικά εναντίον των Ρωμαίων. Στη συνέχεια,
προσπάθησε να εγκαθιδρύσει το κράτος των Ηλιοπολιτών, ένα είδος
πρότυπης πολιτείας με ουτοπικό περιεχόμενο. Το 129 π.Χ. οι Ρωμαίοι
έπνιξαν την εξέγερση στο αίμα και ξεκίνησαν την προέλαση που
μετέτρεψε τη Μικρά Ασία σε ρωμαϊκή επαρχία. Άλλωστε, εν μέρει, ήταν
οι νόμιμοι κληρονόμοι…
131 π. Χ. -O SPARTAKOS και οι εξεγέρσεις των σκλάβων στη Ρωμαϊκή
Αυτοκρατορία (139-71 π.Χ.) Κατέλαβαν τον Ακράγαντα, νίκησαν τις
δυνάμεις του ρωμαίου πραίτορα και διατήρησαν τον έλεγχο σχεδόν
ολόκληρου του νησιού μέχρι το 131 π.Χ. Εκείνη τη χρονιά μια ρωμαϊκή
στρατιά τους εγκλώβισε μέσα στην Έννα και τους ανάγκασε να
παραδοθούν λόγω της πείνας αφού δεν μπορούσαν λόγω του εγκλωβισμού
να προμηθεύονται τρόφιμα. Ο Εύνος οδηγήθηκε στη Ρώμη ρίχτηκε σε
υπόγεια φυλακή, όπου τον άφησαν να πεθάνει από την πείνα και τις
μολύνσεις. Άλλες εξεγέρσεις έγιναν το 133 π.Χ. κατά την διάρκεια των
οποίων θανατώθηκαν 150 δούλοι στη Ρώμη, 450 στις Μιντούρνες και
4000 στη Σινούεσσα.
1ος π. Χ. -Κατά τον 1ο π.χ. αιώνα είχαν αποκτήσει πολλή μεγάλη δύναμη
και επιτέθηκαν πολλές φορές στους Ρωμαίους ,οι οποίοι τελικά τους
υπέταξαν και τους διαίρεσαν σε 3 τμήματα με κοινή Πρωτεύουσα. Κατά
τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους δέχθηκαν πολλές καταστροφικές
επιθέσεις από Σλάβους, Βουλγάρους, Μαγυάρους, Αβάρους και άλλους
Βάρβαρους Λαούς οι οποίοι πολλές φορές κυριάρχησαν αλλά και
απωθήθηκαν, αφήνοντας όμως τραύματα και σημάδια. Οι άνδρες τους
πήγαιναν ως δούλοι στη Νότια Ελλάδα, για αυτό και η λέξη Δακός ή Γέτης
ήταν ταυτόσημη της λέξης Δούλος κατά τους αρχαίους συγγραφείς
(Στράβων VII, 304). Σήμερα τους λέμε οικονομικούς μετανάστες ή
εισαγόμενους εργάτες. Δανθηλίται ή Δανθαλήται ή Δενθηλάται

119
 120

Πολεμικότατος Θρακικός Λαός που κατοικούσε περί τον Αίμο κατά τον
Στράβωνα, στη δεξιά όχθη του Στρυμόνα ποταμού κοντά στους Μαίδους
και Βισάλτες κατά τον Πλίνιο.
1ος π. Χ. -Κ. Μάρξ. Το Κεφάλαιο. 3ος τόμος. Σύγχρονη εποχή 1978. 'O
villicus τόν καιρό τού Κάτωνα: 95 π.Χ. – 12 Απριλίου 46 π.Χ.) « Ε π ι κ ε
φ α λ ή ς τών δούλων τού άγροκτήματος (familia rustica) βρισκόταν ó
έπιστάτης (villicus, άπό τ ή λέξη villa-*), πού εισπράττει καί πληρώνει,
αγοράζει καί πουλάει, παίρνει τ ί ς οδηγίες τού αφεντικού καί κατά τήν
απουσία του ορίζει καί τ ι μ ω ρ ε ί . . . Φυσικά ó έπιστάτης ήταν π.ό
ελεύθερος άπό ιούς άλλους δούλους . Τά βιβλία τού Μάγκο δίνουν τή
συμβουλή νά επιτρέπουν στόν ε π ι σ τ ά τ η νά παντρεύεται, νά κάνει
παιδιά καί ν ά έχει δικό του χρηματικό ποσό, ό δέ Κάτων τόν συμβουλεύει
νά παντρευτεί τήν επιστάτρια. Μόνον αύτός εΐχε τήν ελπίδα σέ περίπτωση
καλής συμπεριφοράς νά αποκτήσει άπό τό άφεντικό του τήν ελευθερία.
Κατά τά άλλα, όλοι μαζί συγκροτούσαν ένα κοινό νοικοκυριό... Ό κάθε
Δούλος, καί ó ίδιος ó ε π ι σ τ ά τ η ς , έπαιρνε ό,τι χρειαζόταν γ ι ά
λογαριασμό τού αφεντικού του, πού τού τά έδιναν σέ ορισμένα τ α κ τ ά
διαστήματα καί σέ σταθερές ποσότητες,
1ος π. Χ. -Daniēl Magnēs - 1834 - Classical dictionaries. Παραστένεται δε
ο Ποσειδών με διάδημα εις την κεφαλήν, και με τρίαναν εις την δεξιάν του
χείρα » και καθήμενος εις άμαξαν κογχυλοειδή, συρομένην υπό θαλασσίων
ίππων και δελφίνων, έμπροσθεν της οποίας προπορευόμενοι οι Τρίτωνες,
έμήνυον με τας σάλπιγγάς των την έλευσιν αυτού. Ποσειδώνεια, εορτή των
Αθηναίων εις τιμήν του Ποσειδώνος, από - την οποίαν ωνομάσθη και ο
Μήν, καθ' όν ετελείτο, Ποσειδεών. Ζ. Μήνες Αθηναίων. Ποταμός, δήμος
της Αττικής, εκ της Λεοντίδος φυλής (Κάτοικ. Ποτάμιος), Ποτίδαια, η
μετέπειτα Κασσάνδρεια, πόλις της Μακεδονίας παραθαλάσσιος, επί του
Θερμαϊκού κόλπου κειμένη, αποικία των Κορινθίων. (Κάτοικ.
Ποτιδαιάτης, και Ποτιδαιεύς), Ποτίολοι (Ρozzuolo), πόλις της Ιταλίας,
κατα την Καμπανίαν κειμένη (Κάτοικ, Ποτιoλεύς, και Ποτιολήσιος),
Πούβλιος (Publius), Σύρος το γένος , και Μιμογράφος άριστος, όστις
φερθείς Δούλος εις την Ρώμην, ήλευθερώθη μετ' ολίγον δια της
ευτραπελίας και των μιμητικών του Ποιημάτων, των οποίων τα
αποσωθέντα λείψανα εξεδόθησαν εν Λειψία 1822, 8, μετα και άλλων
Ποιητών, Πραίνεστος, ή Πραινέστη (Ρalestrina ), πόλις της Ιταλίας, εις το
Λάτιον (Κάτοικ. Πραινεστίνος). Πραξίλλα, Σικυωνία, Ποιήτρια Λυρική.
Συνέγραψε Διθυράμβους και Σκολιά, των οποίων τα α. ποσωθέντα λείψανα
σώζονται εις την Συλλογήν του Ουρσίνου των εννέα ενδόξων Γυναικών,
Πρασιαί, πόλις της Πελοποννήσου, κατά τον Αργολικόν κόλπον κειμένη

120
 121

(Κάτοικ, Πρασιεύς)... Το όνομα Πούβλιος Λέντουλος (Λατινικά: Publius Lentulus,

παραφρασμένο και ως Πουβέλιος Λεόντιος) δανείστηκε από ρωμαϊκή οικογένεια πατρικίων
του 1ου αιώνα π.Χ. και δόθηκε σε ένα πλασματικό πρόσωπο, καθώς η επιστολή την οποία
υπογράφει είναι πλαστή στο σύνολό της για μια σειρά από λόγους...

1ος π. Χ. -Ποιά η αλήθεια για τους δούλους στην αρχαία Ελλάδα. 9

Μαρτίου 2014. [Ο δεσποτισμός των Ρωμαίων προς τους δούλους άγγιζε
την σκληρότητα των Ασιατών ηγεμόνων. Και είναι γνωστό ότι ορισμένοι
Ρωμαίοι δεν δίσταζαν να ρίξουν δούλους σε «κιστέρνες» με
ανθρωπόφαγα ψάρια, για να παρακολουθήσουν διασκεδάζοντας ποιος
Δούλος θα καταβροχθισθεί γρηγορότερα. Είναι δε απίστευτο (αλλ' όμως
αληθινό) ότι εάν κάποια Ρωμαία δέσποινα πλάγιαζε με τον δούλο της, δεν
παραπέμπονταν «επί μοιχεία», επειδή ο Δούλος δεν εθεωρείτο άνθρωπος
αλλά απλώς res (=πράγμα, αντικείμενο). Γενικά, στην αρχαία Ρώμη η ζωή
των δούλων ήταν χειρότερη και από των κατοικίδιων ζώων. Ο ειδικός επί
του θέματος μελετητής Τζόες Σμίθ (UTOPIA τ. 113), μεταξύ των άλλων
γράφει ότι στην Ρώμη, «Οι δούλοι εθεωρούντο πράγματα, «RES». Oι
δούλοι ήσαν αχθοφόρο ζώα, κατάλληλα για κάθε χρήσΗ. Οι πηγές
ανεφοδιασμού σε δούλους ήσαν πολλές, με κοινό χαρακτηριστικό την
βία και την καταπίεση».
Η τόσο μεγάλη σκληρότητα των Ρωμαίων προς τους δούλους έγινε αίτια
πολλών εξεγέρσεων με κυριότερη αυτή του Έλληνα δούλου Σπάρτακου ο
οποίος συγκρότησε και εξόπλισε στρατό δούλων. Η εξέγερση του
Σπάρτακου συγκλόνισε τα θεμέλια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και λίγο
έλειψε να την κατάλυσει.
1ς π. Χ. -ΤΙ ΓΙΝΟΤΑΝ ΜΕ ΤΗ ΔΟΥΛΕΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ;Το
δουλεμπόριο, όχι μόνο δεν αποτελούσε κρυφή εμπορική συναλλαγή, αλλά
γινόταν όπως κάθε άλλη μορφή εμπορίου, ανοιχτά. Bradley, Keith –
Cartledge Paul, The Cambridge World History of slavery, Cambridge
University Press, Cambridge 2011.08/11/2018. Σπάρτη. Στη Σπάρτη, η
ειλωτεία αντιστοιχούσε στη δουλείας. Διήρκησε καθ’ όλη τη διάρκεια της
ανόδου, αποκορύφωσης και πτώσης της Σπάρτης, μέχρι τη ρωμαϊκή
κατάκτηση στο δεύτερο ή πρώτο αιώνα π.Χ., σύμφωνα με τον
Στράβωνα. Παρά το ότι, σε σχέση με την Αθήνα, ο πληθυσμός της
Σπάρτης ήταν μικρότερος, είχε μεγαλύτερη αναλογία ελεύθερου/δούλου,
ενώ δεύτερη σε αυτή την αναλογία ήταν η Χίος, όχι η Αθήνα. Οι είλωτες
ήταν και δεν ήταν δούλοι, όπως νοούνταν στην Αθήνα, επειδή ήταν
γηγενείς Έλληνες. Μάλιστα, οι είλωτες από τη Μεσσηνία, την περίοδο που
ζούσε ο Πλάτων, είχαν πετύχει την χειραφέτησή τους κατά τρόπο μαζικό,
με τη βοήθεια ενός εχθρικού αρχικά (και μετέπειτα συμμάχου), της Θήβας.

121
 122

1ος π. Χ. -Katastasis synaptike tes poleos Athenon apo tes ptaseos autes
lypo ...Dionysios Surmelis – 1846. Ελλάς, μάλιστα δε αι Αθήναι, Εφώ οι
Αθηναίοι πρώτοι έπλασαν το όνομα Δούλος, κατά τον Στράβωνα (βιβλ. Ζ.
Κεφ. 12) εκ του Δάος (Δάος - έλω), ούτω καλούμενος το αρχαιον ο
κάτοικος της Δακίας διότι κατά τον αυτόν Γεωγράφον εκ των Γετών και
Δακών έδουλαγώγουν ανδράποδα εις την Ελλάδα, καθώς μέχρι της
σήμερον επικρατεί η δουλαγωγία των Μαύρων εις την
Ευρώπην...Στράβων. 64 π.Χ. - Αμάσεια Πόντου, 24 μ.Χ....
1ος π. Χ. -ΘΑΝΑΣΗΣ ΠΑΠΑΡΗΓΑΣ. Η αρχαία δουλοκτητική
δημοκρατία. 20 Ιανουαρίου 2013 δουλοκτητική κοινωνία. ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ
ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ. Δουλοκτητική κοινωνία. Οι αντιλήψεις
αυτές για τους δούλους ,είχαν ισχύ γενικού κανόνα, γιαυτό και υπέρτατη
αξία γι αυτούς έγινε ο πόθος ,για ατομική ελευθερία και ανθρώπινη
αξιοπρέπεια. Αυτό τους οδήγησε σε σκληρή πάλη, η οποία πήρε ποικίλες
μορφές, από καταστροφή εργαλείων μέχρι μαζικές εξεγέρσεις. Η πιο
ισχυρή και σημαντική εξέγερση στη Ρωμαϊκή δουλοκτητική κοινωνία
,ήταν εκείνη τον 1ο αιώνα π.χ με την ηγεσία του Σπάρτακου και τη
συμμετοχή 100.000 δούλων.Ο Σπάρτακος γεννήθηκε στη Θράκη,
αγωνίστηκε και πέθανε ηρωικά, για την απελευθέρωση της τάξης του,
προσέλκυσε και οδήγησε στην εξέγερση όχι μόνο δούλους, αλλά και
πολλούς, ελεύθερους πολίτες της υπαίθρου, και πρόβαλλε με έμφαση την
ιδέα της ισότητας την οποία εφάρμοζε στην πράξη. Η εξέγερση πνίγηκε
στο αίμα, ο ίδιος είχε μαρτυρικό θάνατο, όμως η εξέγερση δεν ήταν χωρίς
αποτέλεσμα, προκάλεσε αλλαγές στη Ρωμαϊκή δημοκρατία.
Διανοούμενοι, σε αντίθεση με τον Κάτωνα,συνιστούσαν
ανθρώπινη μεταχείριση των δούλων. Αυτό φυσικά για να
περιφρουρήσουν το δουλοκτητικό σύστημα από μελλοντικές εξεγέρσεις.
Ο ιστορικός Διόδορος στην ιστορική βιβλιοθήκη του έγραφε (όποιος
κατέχει υψηλή θέση , δεν πρέπει μόνο στη δημόσια ζωή να φέρεται
ανθρώπινα στους υφισταμένους του,αλλά και στον ιδιωτικό τομέα να
συναναστρέφεται φιλικά με τους δούλους του...αν όμως στερηθεί ο
Δούλος , την ανθρώπινη μεταχείριση την οποία δικαιούται, τότε θα γίνει
εχθρός του κυρίου του.)
1ος μ. Χ. -Ο Πλούταρχος γράφει για τις «συμφορές του δανεισμού»«Ο
δανεισμός είναι πράξη υπέρτατης αφροσύνης και μαλθακότητας»! Το είπε
ο Πλούταρχος τον 1ο μ.Χ. αιώνα και να που έφθασε η στιγμή να
εκτιμηθούν οι λόγοι του. «Εχεις; Μη δανείζεσαι γιατί δεν σου λείπουν. Δεν
έχεις; Μη δανείζεσαι γιατί δεν θα ξεπληρώσεις το χρέος σου», προβλέπει

122
 123

ο μεγάλος συγγραφέας της αρχαιότητας και ας βγει κάποιος να

αντιπαραθέσει, ότι δεν έχει δίκιο…
Θερμού Μαρία «Οι οφειλέτες είναι δούλοι όλων των δανειστών τους. Είναι
δούλοι δούλων αναιδών και βάρβαρων και βάναυσων». Και οι δανειστές
«Μετατρέπουν την αγορά σε κολαστήριο για τους δύσμοιρους οφειλέτες, σαν
όρνεα τους κατακρεουργούν και τους κατασπαράζουν βυθίζοντας το ράμφος
στα σωθικά τους»... λέει κατηγορηματικά ο χαιρωνίτης ρήτορας. Και
επιχειρηματολογεί. Και φέρνει παραδείγματα από την ιστορία της εποχής
του, από τους μύθους αλλά και από τα παθήματα των απλών ανθρώπων.
Και χιούμορ επιστρατεύει ενίοτε μάλιστα μαύρο! Γιατί το κείμενο _μία
ομιλία στην πραγματικότητα_ δεν γράφτηκε τυχαία. Η Αθήνα και οι άλλες
ελληνικές πόλεις μαστίζονταν από τις συνέπειες της υπερχρέωσης, όταν ο
Πλούταρχος περί το 92 μ. Χ αποφάσισε να μιλήσει μπροστά σε
ακροατήριο για τις σοβαρές συνέπειες του δανεισμού. ΤΟ ΒΗΜΑ.
1ος μ. Χ. -Η ΠΑΛΑΙΑ ΔΙΑΘΗΚΗ Απόδοση βάσει της μεταφράσεως
των Εβδομήκοντα (Ο') (Μονοτονική έκδοση) Επιμέλεια αντιτύπου.
Π.Διαθήκη αναφορές για Δούλος 85 Τα βιβλία που συγκροτούν την
Παλαιά Διαθήκη, γράφτηκαν από διάφορους συγγραφείς σε διάστημα
αρκετών εκατονταετηρίδων. ΙΗΣΟΥΣ ΤΟΥ ΝΑΥΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Θ 28 και
συνεκάλεσεν αυτούς Ιησούς και είπεν αυτοίς· διατί παρελογίσασθέ με
λέγοντες, μακράν από σου εσμεν σφόδρα, υμείς δε εγχώριοί εστε των
κατοικούντων εν ημίν; 29 και νυν επικατάρατοί εστε· ου μη εκλίπη εξ
υμών Δούλος ουδέ ξυλοκόπος ουδέ υδροφόρος εμοί και τω Θεω μου...

140 π. Χ. -Οι μεγαλύτερες επαναστάσεις δούλων έλαβαν χώρα στην

Ιταλία και τη Σικελία μεταξύ του 140 και 70 π.Χ., οι οποίες συνοψίστηκαν
στη μεγάλη εξέγερση υπό την καθοδήγηση του Σπάρτακου. Στις περιοχές
αυτές το 2ο αιώνα π.Χ. διοχετευόταν μεγάλος αριθμός δούλων, εξαιτίας
της οικονομικής ευμάρειας των κατοίκων τους. Οι δούλοι προέρχονταν
από ελληνικές και μη φυλές της Μεσογείου, ενώ ανάμεσά τους βρισκόταν
ένα σημαντικό ποσοστό πρώην ελεύθερων με υψηλό πνευματικό επίπεδο,
που είχαν περιπέσει στη θέση αυτή. Τέτοιοι άνθρωποι αντιδρούσαν έντονα
στη δική τους υποδούλωση, όχι τόσο στο θεσμό της δουλείας γενικότερα,
και είχαν την ικανότητα να ξεσηκώσουν στάσεις. Στόχος τους φαίνεται να
ήταν η κατάργηση της υποδούλωσης ανθρώπων που είχαν γεννηθεί
ελεύθεροι. Δεν επιδίωκαν δηλαδή να αλλάξουν το σύστημα, αλλά να
βελτιώσουν τη θέση τους μέσα σε αυτό. Σύμφωνα με ορισμένους
μελετητές, τέτοια κινήματα δεν μπορούσαν να έχουν τη συμπαράσταση
και άλλων καταπιεσμένων τάξεων, οπότε η επανάσταση δε

123
 124

χαρακτηρίζεται ταξική. Αντίθετα, άλλοι υποστηρίζουν ότι τα κατώτερα

κοινωνικά στρώματα υπήρξαν αρωγοί στα κινήματα των δούλων,
προσβλέποντας στη βελτίωση και της δικής τους θέσης.
134 π. Χ. -Εκτός από την Ιταλία, στάσεις παρατηρήθηκαν και στην Αττική
κατά το 134/3 π.Χ., όπου συμμετείχαν 1000 δούλοι προερχόμενοι όλοι από
τα μεταλλεία του Λαυρίου. Επίσης, στην ίδια περιοχή στάσεις
εκδηλώθηκαν ανάμεσα στο 104 και 100 π.Χ. ταυτόχρονα με αλλού, όπως
στη Δήλο, τη Μακεδονία (Ανδρίσκος) και την Πέργαμο υπό την
καθοδήγηση του Αριστόνικου, το 132 π.Χ. http://www.ime.gr/chronos
133 π. Χ. -Η ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ. Η ΚΟΙΝΟΧΤΗΜΟΝΙΚΗ
ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΛΕΤΑΡΙΩΝ ΤΗΣ
ΜΙΚΡΑΣΙΑΣ, 133-128 π.Χ. ΛΕΚΑΤΣΑΣ ΠΑΝΑΓΗΣ. Παρουσίαση, Η
«Πολιτεία του Ήλιου» πρωτοεμφανίστηκε το 1946, στην περίοδο όπου το
λαϊκό επαναστατικό κλίμα ήταν ακόμα έντονο στη χώρα μας. Αποτελεί
άλλη μία προσπάθεια ιστορικοϋλιστικής ανάλυσης πάνω σε γεγονότα της
αρχαιότητας, τα οποία η παραδοσιακή ιστοριογραφία αγνόησε εντελώς ή
τους παραμόρφωσε τον κοινωνικό χαρακτήρα. Θέμα της μελέτης είναι η
συνδυασμένη και κοινή, γι' αυτό μοναδική για την αρχαιότητα,
επανάσταση των δούλων και των ακτημόνων της Μικρασίας κατά την
περίοδο όπου το κράτος της Περγάμου περνούσε στη ρωμαϊκή εξάρτηση.
Η επανάσταση διήρκεσε αρκετά χρόνια και σχημάτισε την «Πολιτεία του
Ήλιου». Κατά τον Λεκατσά, το κίνημα της Πολιτείας ήταν ουτοπικό, μια
έκρηξη του κοινωνικού προβληματισμού ιστορικά καταδικασμένη. Αιτία
του αδιέξοδου ήταν ο φαύλος κύκλος μεταξύ δουλείας και τεχνολογικής
ανεπάρκειας, τον οποίο προσδιόριζαν οι όροι της εποχής. Ο ίδιος ο ηγέτης
του κινήματος, ο Ανδρόνικος, απεικονίζεται σαν κάτι μεταξύ τυχοδιώκτη
και κοινωνικού αναμορφωτή.Πρόκειται για ένα παιχνίδι της διαλεκτικής
σχολής μεταξύ δυνατότητας και πραγματικότητας; Πάντως η ουτοπία της
Πολιτείας του Ήλιου δεν είναι εντελώς ξένη, ως προς το αποτέλεσμα, με
το αδιέξοδο του λαϊκοεπαναστατικού κινήματος της εποχής όπου το
δημοσίευσε ο Λεκατσάς.
133 π. Χ. -Η επανάσταση της Πολιτείας του Ήλιου και ο ρόλος της
Ουτοπίας μέσα στην ιστορία. Published on March 22, 2011 in Local
movement . Αυτή η φαινομενική (σχετική) αδράνεια που διαπερνούσε
τους αιώνες, διακόπηκε με έναν εκκωφαντικό και τρομερό τρόπο, την
επανάσταση της Πολιτείας του Ήλιου, στη Μ. Ασία, στις κτήσεις του
βασιλείου της Περγάμου το 133 π.χ. Η επανάσταση από κοινού των
δούλων, των ακτημόνων και γενικότερα των προλετάριων της Μ. Ασίας,

124
 125

ταρακούνησε σε βάθος τους ογκόλιθους της ιστορικής διάρκειας καθώς

ήταν γεγονός μοναδικό και ανεπανάληπτο: για πρώτη και τελευταία φορά
στην ιστορία της δουλείας, οι εξεγερμένοι θέτουν ως άμεσο στόχο τους
την κατάργηση της δουλείας και της ιδιοκτησίας και την εγκαθίδρυση ενός
κοινοκτημονικού εξισωτικού καθεστώτος. Εδώ εντοπίζεται η ιδιαίτερη
σημασία της επανάστασης της Πολιτείας του Ήλιου, καθώς συμπυκνώνει
πολλές και ετερόκλητες δυνάμεις, θαμμένες κάτω από το περίβλημα του
ιστορικού χρόνου, οι οποίες συσσωρεύονται ως αποτέλεσμα της ιστορικής
κίνησης και αναζητούν διέξοδο ώστε να εκραγούν και να εκτονωθούν.
Γιατί είναι σίγουρο ότι μόνο από μια τέτοια δημιουργική – καταλυτική
σύνθεση διαφορετικών παραγόντων, πολιτισμικών, ψυχολογικών,
ατομικών και συλλογικών, οικονομικοκοινωνικών, παράδοσης και
καινοτομίας, λόγιας και λαϊκής κουλτούρας, είναι ικανή να προκαλέσει
συμβάντα και εξελίξεις που υπερβαίνουν τη συγκεκριμένη ιστορική
πραγματικότητα.
133 π. Χ. -Δουλεία και δουλοκτητική κοινωνία Γράφτηκε από τον/την
Γιάννης Κορναράκης του Μάνθου 21 Μαΐου 2010 Η απώλεια ελευθερίας,
η απώλεια πολιτικών δικαιωμάτων, η απώλεια δικαιωμάτων γένους ή
οικογένειας, δηλαδή η απώλεια της σταδιακής νομικής υπόστασης ενός
ανθρώπου της Ρώμης, ισοδυναμούσε με θάνατο. Οι οικιακοί δούλοι είχαν
άλλα προνόμια και πιθανότητες απελευθέρωσης, ενώ οι μεταλλωρύχοι και
οι εργάτες ορυχείων έσερναν την αιώνια καταδίκη. Σε ευνοϊκότερη θέση
όλων των δούλων στη Ρώμη, βρίσκονταν οι ανακτορικοί. Αυτοί είχαν τα
μέσα για να προωθούν ακόμα και υποθέσεις των ελεύθερων Ρωμαίων,
χρησιμοποιώντας τη γνωριμία τους και τα μέσα τους με τον αυτοκράτορα,
γι΄αυτό και πολλές είναι οι φορές που έγιναν σημαίνοντα
πρόσωπα, απέκτησαν περιουσίες και προχώρησαν σε επιχειρήσεις.Ένας
νόμος παλιός της Ρώμης, η «Δωδεκάδελτος» έλεγε, πως «ένας οφειλέτης
που για τον α΄, ή β΄ λόγο δεν πληρώνει τα χρέη του, έπειτα από μια
προθεσμία 20 ημερών, μπορεί να αλυσοδεθεί από τον πιστωτή του και
κατά το δοκούν να πωληθεί σαν Δούλος».
2ος -Η γερμανική ηγεμονία: Ψευδαισθήσεις και πραγματικότητα Ηλίας
Θερμός 2013 Ιμπεριαλισμός. και. η. μυστική. διπλωματία". Οι αριστεροί
αυτοί ριζοσπάστες είχαν ονομάσει το κίνημά τους Ένωση Σπάρτακος
(Spartakusbund), από το όνομα του αρχαίου Έλληνα δούλου, ηγέτη της
επανάστασης των μονομάχων εναντίον της ...
116 π. Χ. -Εκτός από τις επαναστάσεις των δούλων, όμως, υπήρξαν και
περιπτώσεις στάσεων που εκδηλώθηκαν από τις κατώτερες τάξεις των

125
 126

ελληνικών πόλεων με πολιτικοκοινωνικά κίνητρα και στόχο την

κατάργηση των χρεών. Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί η στάση στην
Αχαΐα, την οποία κατέστειλαν γύρω στο 116 π.X. οι Ρωμαίοι
εξοντώνοντας τους πρωτεργάτες της. http://www.ime.gr/chronos
116 π. Χ. -Ελληνιστική εποχή (γ.κοινωνία) 1. Ιστορία των ελληνιστικών
χρόνων (323-30 π.Χ.) Κοινωνική Οργάνωση 65. Επαναστάσεις 68. Εκτός
από τις επαναστάσεις των δούλων, όμως, υπήρξαν και περιπτώσεις
στάσεων που εκδηλώθηκαν από τις κατώτερες τάξεις των ελληνικών
πόλεων με πολιτικοκοινωνικά κίνητρα και στόχο την κατάργηση των
χρεών. Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί η στάση στην Αχαΐα, την οποία
κατέστειλαν γύρω στο 116 π.X. οι Ρωμαίοι εξοντώνοντας τους
πρωτεργάτες της. Το ιερό του Απόλλωνα στα Δίδυμα της Μιλήτου, ένας
από τους μεγαλύτερους ναούς του αρχαίου κόσμου, εντυπωσιάζει και
σήμερα με το ύψος και την τέχνη των κιόνων του.
106 -Κικέρων. 106 π.Χ. - 7 Δεκεμβρίου 43 π. Χ. ἐξελευθερικός, ὁ, από την τάξη
των απελεύθερων ή των απογόνων τους, Λατ. libertinus, σε Πλούτ. ἐξ-
ελεύθερος, ὁ, ἡ, αυτός που από Δούλος γίνεται ελεύθερος, απελεύθερος,
Λατ. libertus, libertinus, σε Κικ.
103-O SPARTAKOS και οι εξεγέρσεις των σκλάβων στη Ρωμαϊκή
Αυτοκρατορία (139-71 π.Χ.) Εκατοντάδες δούλοι στη Σικελία μόλις
έμαθαν για την απόφαση της Συγκλήτου συγκεντρώθηκαν έξω από το
ανάκτορο του Ρωμαίου Πραίτορα απαιτώντας την απελευθέρωσή τους.Οι
ιδιοκτήτες τους (αφέντες) διαμαρτυρήθηκαν και ο Πραίτορας ανέστειλε
την εφαρμογή του διατάγματος. Οι δούλοι οργανώθηκαν υπό τον Σάλβιο
και πολιόρκησαν την πόλη Μοργαντία. Οι κάτοικοι της πόλης
υποσχέθηκαν στους δούλους τους πως θα τους απελευθερώσουν εάν τους
βοηθήσουν να αντιμετωπίσουν την πολιορκία. Η πολιορκία
αντιμετωπίστηκε, αλλά οι δούλοι δεν απελευθερώθηκαν. Τότε πολλοί απ’
αυτούς ενώθηκαν με τους επαναστάτες. Το ίδιο διάστημα (103 π.Χ.) άλλοι
6000 δούλοι στο δυτικό άκρο του νησιού εξεγέρθηκαν με τον Αθηνίωνα,
άνθρωπο μορφωμένο και αποφασισμένο. Αφού σύντριψαν τις λεγεώνες
που στάλθηκαν από τον πραίτορα κινήθηκαν ανατολικά και ενώθηκαν με
τις δυνάμεις των επαναστατών του Σάλβιου. Δημοσιεύτηκε στη
ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ, φ.25, Μάιος 2004
80 π.Χ. -80 π.Χ. και πέθανε γύρω στο 20 π, Χ. ... Bibliotheca historica -
Τόμος 2,Μέρος 2 - Σελίδα 112 Diodorus (Siculus.), Ludwig August
Dindorf - 1829 - ... ή γαρ ύπερηφανία και βαρύτης εν μεν ταις πόλεσιν
απεργάζεται στάσεις εμφυλίους των ελευθέρων, εν δε τούς κατά μέρος των

126
 127

ιδιωτών οίκοις δούλων επιβουλάς τοίς δεσπόταις και αποστάσεις φοβεράς

κοινή ταις πόλεσι κατασκευάζει όσω δ' ...

80 π. Χ. -ΙV. ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. 7.1. Η ωμότητα των δούλων είναι

ανταπόδοση αδικημάτων. Δημήτρης I. Κυρτάτας. Από τις πληρέστερες
αναφορές είναι όσες συγκέντρωσε (και όσες από αυτές σώζονται) ο
Διόδωρος-80-20 π. Χ. για τη γενέτειρά του Σικελία. Οι δούλοι, όπως
εξηγεί, στιγματίζονταν και περιφέρονταν σχεδόν γυμνοί. Εργάζονταν
συχνά αλυσοδεμένοι με ελάχιστη τροφή. Για να επιβιώσουν κατέφευγαν
σε ληστείες και αρπαγές. Την οργάνωση και τον συντονισμό τους ανέλαβε
ένας Σύρος, που χαρακτηριζόταν μάγος και τερατουργός. Μια από τις
βασικές διαπιστώσεις του αυτόκλητου ηγέτη ήταν ότι οι θεοί δεν είχαν
εγκαταλείψει τελείως τους εξαθλιωμένους δούλους . Μια Σύρια θεά
συνομιλούσε μαζί του και του επέτρεπε να προβλέπει τα μελλούμενα,
συνήθως μέσα από όνειρα. Φαντάστηκε έτσι ένα βασίλειο σε όλες του τις
λεπτομέρειες. Οι δούλοι θα έπαιρναν τη θέση των δεσποτών και οι
δεσπότες τη θέση των δούλων - μόνο που τη συμπεριφορά των νέων
αρχόντων θα χαρακτήριζε η μετριοπάθεια. Αυτοανακηρύχθηκε βασιλιάς
και φόρεσε διάδημα.

1ος π. Χ. -Ο Μακρύς Αγώνας Κατά της δουλείας. ΣΚΟΠΙΑ. Αγώνες Κατά

της δουλείας Στο πέρασμα των αιώνων, άτομα και έθνη έχουν αγωνιστεί
για να απελευθερωθούν από την υποδούλωση. Τον πρώτο αιώνα πριν
από τον Χριστό, ο Σπάρτακος ηγήθηκε ενός στρατού 70.000 Ρωμαίων
δούλων σε έναν άκαρπο αγώνα υπέρ της ελευθερίας. Η εξέγερση των
Αϊτινών δούλων, πριν από δύο περίπου αιώνες, ήταν πιο επιτυχημένη,
οδηγώντας στην ίδρυση ανεξάρτητης κυβέρνησης το 1804.Ασφαλώς, η
δουλείας συνεχίστηκε επί πολύ μεγαλύτερο διάστημα στις Ηνωμένες
Πολιτείες. Υπήρχαν δούλοι που αγωνίστηκαν σθεναρά για να
απελευθερωθούν οι ίδιοι και τα αγαπημένα τους πρόσωπα. Και υπήρχαν
ελεύθεροι που πολέμησαν με ειλικρίνεια τη δουλείας υποστηρίζοντας
την κατάργησή της ή βοηθώντας δραπέτες δούλους . Ωστόσο, μόλις στα
τέλη του 19ου αιώνα απαγορεύτηκε τελικά αυτή η συνήθεια σε όλη τη
χώρα. Τι θα λεχθεί, όμως, για το παρόν;

1ος μ. Χ. -ΠΕΡΙ ΔΟΥΛΩΝ ΔΙΑΛΕΓΟΜΕΝΟΙ. Συγγραφεύς:

ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΖΩΡΖΟΣ. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΕΩΡΓΙΑΔΗ. Μία τόσο πλήρης
εργασία, δεν είναι δυνατόν να μην περιλαμβάνει και τις βιβλικές και
χριστιανικές απόψεις του θέματος. Καταγράφονται ΟΛΑ τα σημεία τα
οποία αναφέρονται σε δούλους σε ολόκληρη την Παλαιά Διαθήκη (320
127
 128

φορές) καθώς και την Καινή Διαθήκη (117 φορές). Αλλά συνεχίζει ο
συγγραφεύς με ένα είδος συγκριτικής εργασίας ταυτίζοντας τις περί
δουλείας αναφορές των αρχαίων, στην σημερινή εποχή, αφήνοντάς μας να
αξιολογήσουμε την σημερινή εποχή της ελεύθερης-Δουλείας, του
τεχνητού καταναλωτισμού, του παγκόσμιου εξουσιασμού των
αργυρόδουλων κρυφών μοναρχών... Μιας εποχής που αφήνει ελάχιστο
χώρο στο πνεύμα αλλά και που εξορίζει το ελληνικό πνεύμα σε κοινωνικά
περιθώρια και συμπλέγματα ψυχής τέτοια που κάνει την αναζήτηση και
ανεύρεσή του, εργασία πολύπλοκη όσο και ψυχικά δαπανηρή. Ο
καλόπιστος αναγνώστης, τελειώνοντας την μελέτη του βιβλίου δεν νοιώθει
καθόλου ευχάριστα. Η δουλείας είναι γύρω μας και μας περικύκλωσαν οι
δούλοι. Δούλοι κυβερνούν κάθε πλευρά του πλανήτη και οι λίγοι
*ελευθερίζοντες* συνθλίβονται στις οροθετημένες από τους δούλους ,
κοινωνικές μυλόπετρες. Έτσι, η πιό απαισιόδοξη ρήση του Μητρόδωρου
αλλά και ο επιτύμβιος του Καζαντζάκη, με τα οποία ο Γ. Ζώρζος τελειώνει
το βιβλίο του, δένουν απόλυτα με την ψυχική κατάσταση του
προβληματισμένου μελετητή, στο τέλος της μελέτης.
Πιθανώς στα αρνητικά του βιβλίου, μπορούμε να σημειώσουμε την
δυσκολία που παρουσιάζει στην μελέτη του, λόγω του βομβαρδισμού με
στοιχεία, αλλά και μη μεταφράσεων ελαχίστων (ευτυχώς) Αριστοτελικών
αναφορών.

67 μ. Χ. -Ισθμός της Κορίνθου. Από τη Βικιπαίδεια. Ιστορία της διώρυγας.

Η ιδέα για μια συντόμευση ώστε τα ιστιοπλοϊκά σκάφη να μην περιπλέουν
την Πελοπόννησο είχε εξετασθεί για πολύ καιρό από τους Αρχαίους
Ελληνες. Η πρώτη απόπειρα να ανοιχτεί εκεί μία διώρυγα έγινε από τον
τύραννο Περίανδρο τον 7ο αιώνα π.Χ. Εγκατέλειψε το έργο λόγω τεχνικών
δυσκολιών και αντί αυτού κατασκεύασε μια απλούστερη και λιγότερο
δαπανηρή χερσαία λίθινη ράμπα, ονόματι Δίολκο, ως οδό διέλευσης.
Απομεινάρια της Διόλκου υπάρχουν ακόμη σήμερα δίπλα στη σύγχρονη
διώρυγα. Oταν οι Ρωμαίοι απέκτησαν τον έλεγχο της Ελλάδας
επιχειρήθηκαν αρκετές διαφορετικές λύσεις. Ο Ιούλιος Καίσαρ προέβλεψε
τα οφέλη μιας σύνδεσης για τη νεοιδρυθείσα από αυτόν Κόρινθο ως
Colonia Laus Iulia Corinthiensis. Επί της βασιλείας του Τιβέριου
μηχανικοί προσπάθησαν να σκάψουν μια διώρυγα αλλά απέτυχαν λόγω
έλλειψης σύγχρονου εξοπλισμού. Αντί αυτού κατασκεύασαν έναν
Αρχαιοαιγυπτιακό μηχανισμό : τα σκάφη εκυλίοντο κατά μήκος του
ισθμού πάνω σε κορμούς δένδρων, όπως οι Αιγύπτιοι είχαν κυλήσει
κομμάτια γρανίτη για να κατασκευάσουν τις πυραμίδες τους. Αυτός
τέθηκε σε λειτουργία το 32 μ.Χ. Το 67 μ.Χ. ο φιλέλληνας Ρωμαίος
αυτοκράτορας Νέρων διέταξε 6.000 δούλους να σκάψουν μια διώρυγα με

128
 129

φτυάρια. Ο ιστορικός Ιώσηπος Φλάβιος γράφει ότι οι 6.000 δούλοι ήταν

Εβραίοι πειρατές που αιχμαλωτίστηκαν από το Βεσπασιανό κατά τους
Εβραϊκούς πολέμους. Σύμφωνα με τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο το έργο
προχώρησε τέσσερα στάδια (περίπου 700 μέτρα). Την επόμενη χρονιά ο
Νέρων πέθανε και ο διάδοχός του Γάλβας εγκατέλειψε το έργο ως πολύ
δαπανηρό.
73 π. Χ. -Η Επανάσταση του Σπάρτακου (73-71 π.Χ.). Ο σκλάβος από
τη Θράκη ηγήθηκε της εξέγερσης των μονομάχων κατά των ρωμαίων
ιδιοκτητών τους, η οποία έμελλε βέβαια να κλιμακωθεί σε κανονική
επανάσταση των σκλάβων, όταν στους ρέμπελους του Σπάρτακου
εντάχθηκαν πολλοί ακόμα οικιακοί δούλοι και σκλάβοι της γης... Είναι
άγνωστο, πώς ο Σπάρτακος κατέληξε στην Καπύη, πόλη της Καμπανίας
στην Ιταλία, σε σχολή μονομάχων. Μερικές δεκάδες χρόνους μετά την
ρωμαϊκή κατάκτηση (146 π. Χ.) φαίνεται πως, δεν έχουν εκλείψει οι
αντιστάσεις των κατακτημένων και, πιθανώς, ο Σπάρτακος συνελήφθη
έπειτα από μία τέτοια εξέγερση. Πιθανόν πουλήθηκε ως Δούλος και
κατέληξε στην σχολή μονομάχων του Βατιάτου (Gnaeus Lentulus
Batiatus). Κατόπιν πραγματοποιείται η εξέγερση με αρχικό πυρήνα 30-80
μονομάχους (73 π. Χ.). Τέσσερεις συγγραφείς δίνουν, δυστυχώς,
τέσσερεις διαφορετικούς αριθμούς εξεγερμένων: Ο Πλούταρχος 78, ο
Αππιανός 70 και οι Κικέρων και Φλώρος 50 και 30 αντιστοίχως.
73 π. Χ. -Δουλεία και δουλοκτητική κοινωνία 1. Το δουλοκτητικό
σύστημα (σελ. 47-48) – Αρχαιότητα Αρχές Κοινωνικών Επιστημών Β’
τάξη-Ανθρωπιστικές Σπουδές Κριπαροπούλου Αντιγόνη 8. O Στην αρχαία
Ρώμη, οι δούλοι μπορούσαν να ανήκουν σε ιδιώτες ή στο κράτος. O Στον
ιδιωτικό τομέα, οι δούλοι μπορούσαν να ήταν υπηρέτες, ερωμένες,
καθαρίστριες, μονομάχοι, εργάτες, αγρότες, ιπποκόμοι κ.λπ. O Στον
κρατικό τομέα ήταν επίσης αγρότες, συντηρητές, εργάτες στην οδοποιία,
μεταφορείς, εργάτες του «δήμου» (π.χ. οδοκαθαριστές), μεταλλωρύχοι
κλπ. O Αριθμούνται κυρίως τρεις μεγάλες εξεγέρσεις σκλάβων στη
ρωμαϊκή αυτοκρατορία, με γνωστότερη εκείνην του 73 π.Χ. στην οποία
ηγείτο ο Σπάρτακος.
73 π. Χ. -Αρχαιότητα και εξεγέρσεις Του Γ. Κολοβού *Από το περιοδικό
«Οι πειρατές της ημισελήνου», Νο 1 (14), Μάρτης 1993. Όσο κι αν
πιστεύεται πως η ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα ήταν λίγο πολύ μια σταθερή
πραγματικότητα, οι κοινωνικές εξεγέρσεις δεν έλειπαν από τη χρονική και
τοπική της επικράτεια, είτε λύθηκαν με τον αποικισμό και τελικά την
αποπομπή των δυσαρεστημένων (1) είτε γνώρισαν την άμεση καταστολή.

129
 130

Από τις εξεγέρσεις των ειλώτων στη Σπάρτη ή και τη δράση των
Παρθενίων (2) ώς την εξέγερση του Σπάρτακου στα χωρικά πλαίσια της
Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Και όσο κι αν είναι δόκιμη μια οικονομίστικη
προσέγγιση των κοινωνιών αυτών (3) τα γεγονότα με πρωταγωνιστές τους
εξεγερμένους συντρόφους του Σπάρτακου ή τις στρατιές του Αριστόνικου
στην περιοχή της Περγάμου, δείχνουν πως αυτή δεν είναι από μόνη της
ικανή για τη κατανόηση των ίδιων των κοινωνικών μεταβολών ή τέλος
πάντων των οποιωνδήποτε αποπειρών για αλλαγή του κοινωνικού
καθεστώτος, σε συγκεκριμένο ή ευρύτερο τοπικό πλαίσιο.

73 π. Χ. -Αρχαιότητα και εξεγέρσεις Του Γ. Κολοβού *Από το περιοδικό

«Οι πειρατές της ημισελήνου», Νο 1 (14), Μάρτης 1993. Για πρώτη
φορά σ’ όλη την ιστορία της αρχαιότητας γινόταν μια εξέγερση φτωχών,
δούλων και κοινωνικά αποδιωγμένων που έβαζε ως αίτημα την ολική
κατάργηση της δουλείας και όχι μόνο την απελευθέρωση των
συγκεκριμένων φορέων της εξέγερσης. Και βέβαια στην προβολή της
συγκεκριμένης εξέγερσης στη σημερινή πραγματικότητα και το ερώτημα
για το τι ρόλο - πέρα από τον ιστοριογραφικό - παίζουν τέτοια κείμενα
σήμερα, θα θυμίσουμε δυο πράγματα: Πρώτον, την επιρροή μιας άλλης
«αρχαίας» εξέγερσης, αυτής του Σπάρτακου και των δούλων-συντρόφων
του, στο γερμανικό κίνημα της. περιόδου 1918-1919, τα περί της Λίγκας
Σπάρτακος και της Κομμούνας του Βερολίνου στα 1919 (47). Δεύτερον,
το γεγονός πως οι εξεγέρσεις του παρελθόντος απηχούν στις εξεγέρσεις
του μέλλοντος, έστω κι αν η όλη παραγωγική διαδικασία (οικονομικό
επίπεδο) έχει αλλάξει, αναγόμενες έστω στο συναισθηματικό-ψυχολογικό
επίπεδο. Άλλωστε, ένα κίνημα που δεν διαθέτει μνήμη, δε διαθέτει ούτε
οξυδέρκεια… Και είναι άξιο της τύχης του.

73 π. Χ. -ΣΠΑΡΤΑΚΟΣ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΔΟΥΛΟΣ-ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΗΣ

ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΡΩΜΗΣ 73-71 π.Χ. ΚΑΝΤΑΣ Ι. ΚΩΣΤΑΣ. Σ' αυτό το
βιβλίο εξιστορούνται: -Τα ελαττώματα των Ελλήνων που εξ αιτίας τους
έπεσαν στο σκληρότατο ζυγό των Ρωμαίων. -Οι Έλληνες με τα πλούτη
τους και τον πρώτο πνευματικό, υλικό και καλλιτεχνικό πολιτισμό τους
της Δύσης κατήντησαν δούλοι, εξευτελίστηκαν, πείνασαν και έφθασαν
στο έσχατο όριο της απελπισίας τους. -Το θρακιώτικο παλικάρι, ο Έλληνας
Σπάρτακος που συμπόνεσε και έκλαψε για τα βάσανα των Ελλήνων και
των αλλοεθνών δούλων και που βάλθηκε να τους ανακουφίσει. -Σήκωσε
κεφάλι κατά της πανίσχυρης Ρώμης και των λεγεώνων της.
-Κατάφερε και οργάνωσε 80 χιλιάδες στρατού και περιμάζεψε και 20
χιλιάδες αμάχους απελπισμένους και πέτυχε 9 νίκες τρομοκρατώντας τη

130
 131

Ρώμη. -Όμως λόγω συναισθηματισμού του και συμπονώντας τους 100

χιλιάδες επαναστατημένους του, εγκλωβίστηκε και πολεμώντας στην
πρώτη γραμμή έπεσε στα 71 π.Χ.-Έκτοτε η δόξα τον πήρε στα φτερά της
και τον διαβαίνει στην αιωνιότητα. Ήταν ένας νέος Ηρακλής.
73 -ΟΔΗΓΗΤΗΣ. Νέες Εκδόσεις της «Σύγχρονης Εποχής»Απριλίου 10,
2013 Παρουσιάζουμε παρακάτω τρεις νέες εκδόσεις της «Σύγχρονης
Εποχής», που αξίζει και πρέπει να διαβαστούν από κάθε νέο και νέα.
Πρόκειται για τη συλλογή κειμένων του Β. Ι. Λένιν, «Για τον πόλεμο
και την σοσιαλιστική επανάσταση», το βιβλίο του Ριγκόμπερ Γκίντερ,
για τη μεγάλη εξέγερση των δούλων με ηγέτη τον Σπάρτακο και τα
«Τετράδια φυλακής» του Λ. Σπυρόπουλου, όπου καταγράφονται οι
εμπειρίες του απ’ τα χρόνια που έζησε στη φυλακή.
73 π. Χ. -ΟΔΗΓΗΤΗΣ. Νέες Εκδόσεις της «Σύγχρονης Εποχής»Απριλίου
10, 2013 Ριγκόμπερτ Γκίντερ «Η εξέγερση του Σπάρτακου Τα μεγάλα
κοινωνικά κινήματα των δούλων και των ελευθέρων στα τέλη της
Ρωμαϊκής Δημοκρατίας» Το βιβλίο αυτό αναφέρεται στην εξέγερση των
δούλων υπό την ηγεσία του Σπάρτακου ενάντια στους δουλοκτήτες στην
Ιταλία, πριν από δυο χιλιάδες και πλέον χρόνια. Ήταν μία από τις πιο
ισχυρές εξεγέρσεις της ιστορίας. Με αυτήν την εξέγερση οι δούλοι
δημιούργησαν ένα σύμβολο τόσο για το δικό τους απελευθερωτικό αγώνα
όσο και για τους μελλοντικούς απελευθερωτικούς αγώνες των
καταπιεσμένων τάξεων. Με την ταξική τους πάλη υπερασπίζονταν την
ανθρώπινη αξιοπρέπεια ενάντια στην κοινωνική καταπίεση και
εκμετάλλευση. Ο κόσμος της δόξας και του πλούτου βρισκόταν σε
αντιπαράθεση με τον κόσμο της φτώχειας, της ανάγκης και της
εξαθλίωσης. Το μεγαλείο και η ευημερία της Ρώμης στηρίζονταν στην
εργασία των δούλων και ελευθέρων που είχαν περιέλθει στη φτώχεια. Οι
δούλοι πάλευαν ενάντια σε μια οργάνωση της κοινωνίας που είχε
μετατρέψει την ελευθερία σε προνόμιο των ιδιοκτητών και έβλεπε το
δούλο μόνο σα μέσο παραγωγής, σαν ένα “ομιλούν εργαλείο”. Οι κλασικοί
του μαρξισμού-λενινισμού αναγνώριζαν τη μεγάλη σημασία της
εξέγερσης του Σπάρτακου και τις ιδιαίτερες ηγετικές ικανότητές του. Ο
Καρλ Μαρξ σημείωνε σε γράμμα του στον Φρίντριχ Ένγκελς στις 27
Φλεβάρη 1861 τα εξής: «Ο Σπάρτακος εμφανίζεται σαν η πιο φημισμένη
μορφή που ανέδειξε όλη η αρχαία ιστορία. Ένας μεγάλος στρατηγός (όχι
ένας Γαριβάλδης), ευγενής χαρακτήρας, πραγματικός εκπρόσωπος του
αρχαίου προλεταριάτου».

131
 132

73 π. Χ. -Η Επανάσταση του Σπάρτακου (73-71 π.Χ.). Ο Θρακιώτης

σκλάβος ηγήθηκε της εξέγερσης των μονομάχων και άλλων υπόδουλων
κατά των ρωμαίων ιδιοκτητών τους, η οποία κλιμακώθηκε ταχύτατα σε
κανονική επανάσταση των σκλάβων, όταν στους άτακτους του
Σπάρτακου εντάχθηκαν πολλοί ακόμα οικιακοί δούλοι και σκλάβοι της
γης, διαμορφώνοντας ίσως τον μεγαλύτερο στρατό ατάκτων που είχε
γνωρίσει μέχρι εκείνη τη στιγμή η ανθρωπότητα.Η μαζική και
εντυπωσιακότατη εξέγερση των 120.000 ρωμαίων δούλων τους
συνδέθηκε με 2 χρόνια ελεύθερης ζωής και αρκετές νίκες απέναντι στις
ανίκητες ρωμαϊκές λεγεώνες. Οι Ρωμαίοι, σχεδόν νομοτελειακά,
επικράτησαν και 6.000 περίπου ελεύθεροι άνθρωποι σταυρώθηκαν.
Βέβαια ο εμβληματικός ηγέτης τους έγινε διαχρονικό σύμβολο της
αντίστασης, μέχρι και τις ημέρες μας. 2019 Alfavita.

72 π. Χ -ΙV. ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. 7.1. Η ωμότητα των δούλων είναι

ανταπόδοση αδικημάτων. Δημήτρης I. Κυρτάτας. Μία γενεά αργότερα
ξέσπασαν νέοι μεγάλοι πόλεμοι δούλων στη Σικελία. Οι αρχηγοί τους
είχαν επίσης ιδιαίτερη σχέση με τους θεούς: ένας θεωρούνταν έμπειρος
στις ιεροσκοπίες, ο άλλος στην αστρομαντική. Φόρεσαν διαδήματα και
έθεσαν την κοινωνική και πολιτική τάξη σε μεγάλη δοκιμασία. Εκτός από
δούλους , στον στρατό τους συνέρρεαν και ελεύθεροι άποροι. Την
επόμενη πάλι γενεά πραγματοποιήθηκε στην Ιταλία η μεγαλύτερη
εξέγερση δούλων με αρχηγό τον μονομάχο Σπάρτακο. Συγκροτώντας
έναν αυτοσχέδιο στρατό 120.000 ανδρών, έφτασε το 72 να απειλήσει την
ίδια τη Ρώμη. Είχε λάβει και αυτός θεϊκούς οιωνούς, αλλά βασιζόταν
κυρίως στην προσωπική του ανδρεία και το στρατηγικό του ταλέντο.
Αρχική του επιδίωξη ήταν να οδηγήσει τους ξεσηκωμένους δούλους
πίσω στις πατρίδες τους, τη Γαλατία και τη Θράκη. Αλλά οι μεγάλες του
επιτυχίες κράτησαν τους περισσότερους άνδρες κοντά του και έτσι οι
αναμετρήσεις παρατάθηκαν. Οι Ρωμαίοι χρειάστηκε να κινητοποιήσουν
τεράστιες δυνάμεις, να απολέσουν πλήθος άνδρες και να ταπεινωθούν
πολλές φορές, έως ότου καταφέρουν να καταστείλουν την εξέγερση,
κινητοποιώντας 10 λεγεώνες. Κατά μήκος μιας οδού έξω από τη Ρώμη
σταυρώθηκαν 6.000 εξεγερμένοι.

65 π. Χ. -Γράφει ο Χείλων. Οι Μονομάχοι (Gladiators). Προέλευση. Οι

μονομαχίες (munera=δημόσια προσφορά) προέρχονται από τους
Ετρούσκους (περιοχή Καμπανίας) έχοντας τις ρίζες τους στις
τελετουργίες θυσίας στα πνεύματα των νεκρών και την ανάγκη να τους
εξευμενίσουν με προσφορές αίματος. Παραδοσιακά, τα munera ήταν οι

132
 133

υποχρεωτικές ταφικές προσφορές στους θανόντες αριστοκράτες. Όταν ο

Ιούλιος Καίσαρ το 65 π.Χ. εξελέγη αιδίλιος (aedile), τίμησε τον πατέρα
του ο οποίος είχε πεθάνει πριν 20 χρόνια με παράσταση σε επαργυρωμένη
πανοπλία που απεικόνιζε τριακόσια είκοσι (320) ζεύγη μονομάχων
(Πλίνιος XXXIII.53 – Πλούταρχος V.9).

59 π. Χ. -ΙV. ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. 7.1. Η ωμότητα των δούλων είναι

ανταπόδοση αδικημάτων. Δημήτρης I. Κυρτάτας. Ο στρατός που
συγκέντρωσε μεγάλωσε με ταχύτατους ρυθμούς. Σύμφωνα με τον
Διόδωρο, έφτασε τις 200.000, χωρίς να έχει επεκταθεί η εξέγερση σε όλη
τη Σικελία. (Πιο μετρημένα ο Λίβιος(59 π.Χ. - 17 μ.Χ) κάνει λόγο για 70.000.
Αλλά ποιος μπορούσε να μετρήσει με ακρίβεια σε εκείνες τις συνθήκες;)
Όπως αποδείχθηκε, μέσα στην ορμή τους οι δούλοι δεν φέρθηκαν με
μετριοπάθεια, αλλά εκτρέπονταν σε πράξεις ακραίες και μοχθηρές, όσο
τουλάχιστον διαρκούσε ο ξεσηκωμός. Ο Διόδωρος διέθετε στοιχεία που
τον βεβαίωναν ότι η ωμότητα δεν οφειλόταν στη φύση των δούλων αλλά
στο μέγεθος της αδικίας που είχαν υποστεί. Η είδηση για τις ήττες των
Ρωμαίων στρατηγών διαδόθηκε γρήγορα. Μέσα στην ίδια τη Ρώμη
ξεσηκώθηκαν 150 δούλοι. Στην Αττική κινήθηκαν περισσότεροι από
1.000, και άγνωστος αριθμός στη Δήλο, που ήταν το μεγάλο κέντρο
δουλεμπορίου. Παρόμοιες ταραχές σημειώθηκαν και σε άλλους τόπους.
Παντού χρειάστηκαν μεγάλες δυνάμεις για να τεθεί σε έλεγχο η
κατάσταση.

1 μ. Χ. -Ο Μακρύς Αγώνας Κατά της δουλείας. ΣΚΟΠΙΑ. Από την εποχή

του Χριστού, όμως, καμιά ήπειρος δεν έχει υποφέρει τόσο πολύ εξαιτίας
των δεινών του δουλεμπορίου όσο η Αφρική. Ακόμη και πριν από τον
Ιησού, οι αρχαίοι Αιγύπτιοι εμπορεύονταν Αιθίοπες δούλους . Σε μια
περίοδο περίπου 1.250 ετών, υπολογίζεται ότι μεταφέρθηκαν στην
Ευρώπη και στη Μέση Ανατολή 18 εκατομμύρια Αφρικανοί προκειμένου
να καλύψουν την ανάγκη για δούλους σε εκείνα τα μέρη. Όταν άρχισε
ο αποικισμός της Αμερικής το 16ο αιώνα, άνοιξε μια νέα αγορά δούλων,
και το υπερατλαντικό δουλεμπόριο έγινε σύντομα μια από τις πιο
επικερδείς επιχειρήσεις στη γη. Οι ιστορικοί υπολογίζουν ότι, ανάμεσα
στο 1650 και στο 1850, πάνω από 12 εκατομμύρια δούλοι μεταφέρθηκαν
από την Αφρική. Πολλοί πουλήθηκαν σε σκλαβοπάζαρα.
1ος μ. Χ. -Ποιά η αλήθεια για τους δούλους στην αρχαία Ελλάδα. 9
Μαρτίου 2014. Ο στωικός φιλόσοφος Επίκτητος (+1ος αι.) (50 μ.Χ. - 138
μ.Χ.)γεννήθηκε από γονείς δούλους και απελευθερώθηκε στη Ρώμη επί

133
 134

Νέρωνος. Υπήρξε μαθητής τού Μουσωνίου Ρούφου και η θεωρία του

αποτελεί συνέχεια τής σχολής τού Ζήνωνος, τού Κλεάνθους και του
Χρυσίππου.
50 μ. Χ. -Novi Testamenti Graeci Jesu Christi Tameion - Σελίδα 190 1819 - Δούλος.
Μatth. 8, 9, και τώ δούλω μου 1ο,24. ουδε Δούλος υπέρ τον κ. 10,25. ο
δούλος ώς ο κύριος αυτό 15,27. προσελθόντες δε οι δελοι 15,28, οι δε δελοι
είπον αυτώ 18,25, μετά των δέλων αυτέ, 18,26. πεσών ούν ο Δούλος 18,27.
ο κύριος του ...
50 μ. Χ. -Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε
από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 Με τη σταδιακή διάδοση
του χριστιανισμού στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία, άρχισε να δημιουργείται
ελπίδα για βελτίωση της ζωής των δούλων, με αποτέλεσμα πολλοί από
αυτούς να προσχωρήσουν στη νέα θρησκεία. Η δουλείας δεν καταδικάστηκε
όμως ποτέ ως θεσμός από τους αποστόλους και τους πατέρες της εκκλησίας.
Ήδη ο Παύλος γράφει σε επιστολές του:«Οι δούλοι να υπακούετε στους κατά
σάρκα κυρίους μετά φόβου και τρόμου με την απλότητα της καρδιάς σας,
σαν να υπακούετε στον Χριστό, όχι για τα μάτια, σαν να θέλετε να αρέσετε
στους ανθρώπους, αλλά ως δούλοι, κάνοντας το θέλημα του Θεού με την
ψυχή σας» (προς Εφεσίους 6/5,6). «Όσοι είναι δούλοι κάτω από το ζυγό,
τους δεσπότες τους να θεωρούν άξιους κάθε τιμής για να μην βλασφημείται
η διδασκαλία και το όνομα του Θεού. Αυτοί δε που έχουν πιστούς (δηλ.
χριστιανούς) δεσπότες να μην τους καταφρονούν, διότι είναι αδελφοί, αλλά
περισσότερο να δουλεύουν, διότι είναι πιστοί και αγαπητί αυτοί που
αντιλαμβάνονται την ευεργεσία». (προς Τιμόθεον Α 6/1,2). «Οι δούλοι να
υποτάσσονται στους δεσπότες τους, να είναι ευάρεστοι, να μην αντιλέγουν,
να μην τους εγκαταλείπουν, αλλά πίστη να δείχνουν αγαθή για να κοσμούν
έτσι την διδασκαλία του σωτήρος ημών Θεού» (προς Τίτον 2/9,10). «Οι
δούλοι της οικίας να υποτάσσονται με κάθε φόβο στους δεσπότες τους, όχι
μόνο στους καλούς κι επιεικείς, αλλά και στους διεστραμμένους» (προς
Πέτρο Α 2/18). Στη δε επιστολή του Παύλου προς Κορινθίους (Α’ Κορινθ.,
ζ’, 21-24) εκπέμπεται μήνυμα μοιρολατρίας και αναμονής της άλλης
ζωής:«21 Ήσουν Δούλος όταν προσκλήθηκες; Μη σε στενοχωρεί αυτό.
Αλλά κι αν έχεις τη δυνατότητα ν’ αποκτήσεις την ελευθερία σου, προτίμησε
να επιλέξεις εκείνο που είναι χρησιμότερο.
22 Γιατί εκείνος που ήταν Δούλος, όταν προσκλήθηκε από το Θεό, και τώρα
ανήκει στον Κύριο, έχει απελευθερωθεί από τον Κύριο. Παρόμοια, κι
εκείνος που ήταν ελεύθερος, όταν προσκλήθηκε, τώρα πια είναι Δούλος του
Xριστού.23 Πληρώθηκε ακριβά η εξαγορά σας. Μην υποδουλώνεστε σε
ανθρώπους.24 Αδελφοί, ο καθένας στη θέση που βρισκόταν, όταν
προσκλήθηκε από το Θεό, σ’ αυτήν ας μένει κοντά στο Θεό.»Αλλά και σε
134
 135

άλλα βιβλικά κείμενα επιτάσσεται η υπακοή των δούλων στους κυρίους

τους, π.χ. αναφέρεται στην Α’ επιστολή του αποστόλου Πέτρου (Α,β,18): «εν
παντί φόβω τοις δεσπόταις ου μόνον τοις αγαθοίς και επιεικέσιν, αλλά και
τοις σκολιοίς» (να υποτάσσονται στους κυρίους τους, όχι μόνο τους καλούς,
αλλά και τους αυστηρούς). Έκαναν προφανώς δια των γραφών
εξυπηρέτηση στους εκμεταλλευτές δούλων.Η χριστιανική ιστοριογραφία
ισχυρίζεται ότι ο αυτοκράτορας Κων/νος (Constantinus Flavius Valerius
Aurelius, 272-337) χαλάρωσε την καταπίεση των δούλων, συνεχίζοντας μια
φιλελευθεροποίηση που είχε αρχίσει στα αυτοκρατορικά χρόνια της Ρώμης
(Αδριανός). Τα γεγονότα δείχνουν όμως ότι η νομοθεσία του Κων/νου
διατήρησε τη δουλείας και προέβλεπε αυστηρές ποινές για όσους διέφευγαν
και αναζητούσαν την ελευθερία τους, ενώ παράλληλα ελάφρυνε τη θέση των
αφεντικών που σκότωναν δούλους ...
50 μ. Χ. -Απόστολος Παύλος στην προς Γαλάτας Επιστολή του
διακηρύσσει
τη μοναδική και οικουμενική διάσταση του ευαγγελίου του Χριστού,
το οποίο δεν χρειάζεται τον ιουδαϊκό νόμο, για να προσφέρει στον
άνθρωπο τη δικαίωση και τη ζωή με τον αληθινό Θεό. Εκείνο που
χρειάζεται είναι η πίστη στον Ιησού Χριστό, στον σταυρό και στην
ανάστασή του, και η συμμετοχή στα μυστήρια του Πνεύματος, το οποίο
έρχεται και εγκαθιδρύει το καθεστώς του καινούργιου λαού του Θεού, την
εκκλησία. Μέσα στην κοινωνία των πιστών, στην εκκλησία, οι πιστοί,
ανεξάρτητα από κάθε είδος ανθρώπινης διάκρισης μεταξύ τους,
καθίστανται με τη χάρη του Πνεύματος όλοι υιοί του Θεού, αλλά και κάτι
ακόμη περισσότερο και θαυμαστότερο: ενώνονται με τον Υιό του Θεού,
τον Κύριο Ιησού Χριστό, και ζουν τη ζωή του. Ελευθερώνονται από τη
δουλείας στα στοιχεία αυτού του κόσμου, από δεισιδαιμονίες και από
τυπολατρίες, και βιώνουν από τώρα, με την πίστη, την ελπίδα και την
αγάπη, τα αγαθά της αληθινής ζωής, που θα απολαύσουν ολοκληρωμένη
στα έσχατα. Προσεγγίζοντας την προς Γαλάτας Επιστολή με τρόπους που
επιλέξαμε από τον χώρο της Κοινωνιογλωσσολογίας, και ειδικότερα από
τη Συστημική Λειτουργική Γραμματική, θεωρούμε ότι αναπαραστήσαμε
ανάγλυφα το πεδίο των διαδραματιζομένων γεγονότων και των
διαπροσωπικών σχέσεων, που εκτυλίσσονται μέσα στις γραμμές του
κειμένου της. Με έναν λόγο θεόπνευστο αλλά και επιδέξιο, ο απόστολος
Παύλος δημιουργεί νέα νοήματα από τα παλιά και δίνει φωνή και έκφραση
σε καινοφανή και υπέρλογα βιώματα. Στην προς Γαλάτας Επιστολή
καθορίζονται ξεκάθαρα τα χαρακτηριστικά του καινούργιου λαού του

135
 136

Θεού και προσδιορίζεται η καινούργια γλώσσα του. ΚΥΡΙΑΚΟΥΛΑ

ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ.

5ος μ. Χ. -Darkness over the City: Knowledge v. Faith Σελίδα 379 Αυτή η
συμβιβαστική θέση του Παύλου που συνομολογούσε την αποδοχή της
κατεστημένης τάξης πραγμάτων του φεουδαρχικού συστήματος και της
δουλείας, αλλά και την ανοχή στη φαυλότητα των ηγετών, ήταν αντίθετη
με την ρηξικέλευθη ...
50 μ. Χ. -5 October 2006. Η δουλείας ΙΙ - Μεσαίωνας ... ...
Με τη σταδιακή διάδοση του χριστιανισμού στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία,
άρχισε να δημιουργείται ελπίδα για βελτίωση της ζωής των δούλων, με
αποτέλεσμα πολλοί από αυτούς να προσχωρήσουν στη νέα θρησκεία. Η
δουλείας δεν καταδικάστηκε όμως ποτέ ως θεσμός από τους αποστόλους
και τους πατέρες της εκκλησίας. Αντίθετα, ήδη ο Παύλος γράφει σε
επιστολές του:
«Οι δούλοι να υπακούετε στους κατά σάρκα κυρίους μετά φόβου και
τρόμου με την απλότητα της καρδιάς σας, σαν να υπακούετε στον Χριστό,
όχι για τα μάτια, σαν να θέλετε να αρέσετε στους ανθρώπους, αλλά ως
δούλοι, κάνοντας το θέλημα του Θεού με την ψυχή σας» (προς Εφεσίους
6/5,6).
«Όσοι είναι δούλοι κάτω από το ζυγό, τους δεσπότες τους να θεωρούν
άξιους κάθε τιμής για να μην βλασφημείται η διδασκαλία και το όνομα του
Θεού. Αυτοί δε που έχουν πιστούς (δηλ. χριστιανούς) δεσπότες να μην
τους καταφρονούν, διότι είναι αδελφοί, αλλά περισσότερο να δουλεύουν,
διότι είναι πιστοί και αγαπητοί αυτοί που αντιλαμβάνονται την
ευεργεσία». (προς Τιμόθεον Α 6/1,2).
«Οι δούλοι να υποτάσσονται στους δεσπότες τους, να είναι ευάρεστοι, να
μην αντιλέγουν, να μην τους εγκαταλείπουν, αλλά πίστη να δείχνουν
αγαθή για να κοσμούν έτσι την διδασκαλία του σωτήρος ημών Θεού»
(προς Τίτον 2/9,10).
«Οι δούλοι της οικίας να υποτάσσονται με κάθε φόβο στους δεσπότες
τους, όχι μόνο στους καλούς κι επιεικείς, αλλά και στους διεστραμμένους»
(προς Πέτρο Α 2/18).Αλλά και σε άλλα βιβλικά κείμενα επιτάσσεται η
υπακοή των δούλων στους κυρίους τους.
50 μ. Χ. -Απόστολος Παύλος: Ο «πατέρας» του Χριστιανισμού – Ο
μεγαλύτερος ...24 Απρ 2010 – Απόστολος Παύλος (Προς Ρωμαίους
136
 137

Επιστολή, 3: 7). ..... Πολλοί Εβραίοι είναι δούλοι στο παλάτι και στα
μεγάλα αρχοντικά της Ρώμης.
50 μ. Χ. -Το αληθές Σάββατο, 22 Νοεμβρίου 2014 Αθανάσιος Μουστάκης
- Θεολόγος Άγ. Φιλήμων: Ουκέτι ως δούλον, αλλ’ υπέρ δούλον, αδελφόν
αγαπητόν Στις 22 Νοεμβρίου η Εκκλησία τιμά τη μνήμη του αγ.
αποστόλου Φιλήμονος, της αγ. Απφίας και του αγ. Αρχίππου. Αυτοί ήταν
μέλη της Εκκλησίας των Κολοσσών και είχαν κατηχηθεί από τον απ.
Παύλο. Η επιστολή που ο απ. Παύλος απευθύνει προς το Φιλήμονα
αποτελεί το μικρότερο κείμενο της Καινής Διαθήκης με μόλις 25 στίχους.
Πρόκειται για ένα προσωπικό κείμενο, το οποίο γράφεται από τον
απόστολο των εθνών, κατά πάσα πιθανότητα, από την Έφεσο κατά την
περίοδο που ήταν φυλακισμένος εκεί. Στη φυλακή ο απόστολος συνάντησε
και έναν δούλο, ο οποίος είχε δραπετεύσει από το σπίτι του κυρίου του,
του Φιλήμονα, είχε συλληφθεί και πλέον ήταν συνδέσμιος του Παύλου. Ο
Δούλος αυτός, ο Ονήσιμος, δέχτηκε το μήνυμα του ευαγγελίου και
απελευθερώθηκε, ίσως με τη βοήθεια των πιστών της Εφέσου, από τη
φυλακή με το σκοπό να επιστρέψει στο σπίτι του κυρίου του. Η επιστολή
που απευθύνεται στο Φιλήμονα από τον απόστολο έχει σκοπό να του
εξηγήσει ότι ο δραπέτης Δούλος, ο οποίος κατά την πρακτική της εποχής
έπρεπε να υποστεί τρομερή τιμωρία, επέστρεφε οικειοθελώς στο σπίτι του
κυρίου του, καθώς στη φυλακή έγινε Χριστιανός... Ο Άγιος Ονήσιμος, ένας από
τους εβδομήκοντα Αποστόλους, ήταν Δούλος στο σπίτι του Ρωμαίου άρχοντα Φιλήμονος,
ο οποίος καταγόταν από την Φρυγία και έγινε Χριστιανός από τον Απόστολο Παύλο.

50 μ. Χ. -«ΣΚΕΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ

ΟIΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΘΕΣΜΟΥ ΤΗΣ ΔΟΥΛΕΙΑΣ
ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΤΗ ΡΩΜΗ». Κ. Μαντάς. Θα, πρέπει
επ~σης να τονΙσθεί ότι κανένας ~oβαρoς διανοnτπς της ρωμαϊκής
περιόδου, είτε εγραψε Ελληνιά είτε στα λατινικά, δεν αμφισβητησε το
θεό της δουλεΙας. Ακόμα κω οι χplστιανοι. υποστήριξαν την ανάγκη
υπακοής του χριστιανού δουλου στο χριστιανικό κύριό του: ο
Απόστολος Παύλος για παράδειγμα, συμβούλεψε έναν τετοιο δούλο να
γυρίσει στον κύριό του. Οι Στωϊκοι φιλόσοφοι και οι πρώτοι
χριστιανοί...

50 μ. Χ. -Ας πάμε τώρα στο χριστιανικό δόγμα για να δούμε τι λέει ο

απόστολος Παύλος.
Οι θέσεις τού Παύλου -και πραγματικού ιδρυτή τού Χριστιανισμού- για
την δουλείας...
- «Κλήθηκες Δούλος; Μη σε μέλει...» (Προς Κορινθίους Α', 7: 21).

137
 138

- «Οι δούλοι, υπακούτε στους κατά σάρκα κυρίους σας με φόβο και
τρόμο...» (Προς Εφεσίους, 6: 5).
- «Όσοι είναι κάτω από ζυγό δουλείας, ας θεωρούν τούς κυρίους τους
άξιους κάθε τιμής, για να μη δυσφημείται το όνομα τού Θεού και η
διδασκαλία...» (Προς Τιμόθεον Α', 6: 20).
- «Τους δούλους να τους νουθετείς να υποτάσσονται στους δικούς τους
κυρίους, να τους ευαρεστούν σε όλα, να μη αντιμιλούν...» (Προς Τίτον, 2:
9).
50 μ. Χ. -Κατι τέτοιες σκέψεις με ξαναγύρισαν σ’ εκείνον τον Γίγαντα, τον
Παύλον τον εκ Ταρσού. Η επαναστατική σκέψη-του εκήρυξε εκείνο το
άνευ όρων «ούκ ένι άρσεν ή θήλυ, πάντες υμείς έν εστέ» (Γαλ., γ’, 28).
Υστερα απο τρείς(;) χιλιάδες χρόνια μετά την ήττα των Αμαζόνων, ένας
εβραίος ελληνόφων θα έσπαγε την ύπατη ανηθικότητα της Ιστορίας, και
θα επανανθρώπιζε το γένος των βροτών. Αυτή η θεολογικώς θεμελιωμένη
ηθική του Παύλου ενισχύεται κι απ’ την εντολή «καθώς ο Χριστός
ηγάπησε την εκκλησίαν, ούτως οφείλουσιν οι άνδρες αγαπάν τας εαυτών
γυναίκας ως τα εαυτών σώματα» (Εφεσ., ε’, 25-28). ΤΟ ΒΗΜΑ Τάσιος.
50 μ. Χ. -Πολλοί από τους εύστροφους Έλληνες φιλοσόφους έβλεπαν τη
δουλοκτησία ως μια κανονική, αναπόδραστη πραγματικότητα. Την
πραγματικότητα αυτή θα έρθει αργότερα να αναγνωρίσει και ο Απόστολος
Παύλος, ο οποίος, απευθυνόμενος στους δούλους της εποχής του, λέει:
«Οι δούλοι, υπακούετε τοις κατά σάρκα κυρίοις μετά φόβου» (Προς
Εφεσίους 6:5). Υπακοή «μετά φόβου» είναι για τον Παύλο ένα αυτονόητο
«πρέπει που αγγίζει και τις «υπανδρεμένες» γυναίκες.
50 -Η Άποψη της Αγίας Γραφής. Δικαιολογούσε ο Θεός το
Δουλεμπόριο;ΣΚΟΠΙΑ Είναι σαφές ότι η Αγία Γραφή δεν δικαιολογεί
καμία μορφή κακομεταχείρισης των άλλων. Αντιθέτως, προάγει το
σεβασμό και την ισότητα ανάμεσα στους ανθρώπους. (Πράξεις 10:34, 35)
Προτρέπει τους ανθρώπους να μεταχειρίζονται τους άλλους όπως θα
ήθελαν να τους μεταχειρίζονται εκείνοι. (Λουκάς 6:31) Επιπλέον, η Γραφή
ενθαρρύνει τους Χριστιανούς να θεωρούν με ταπεινοφροσύνη τους άλλους
ανώτερους, ανεξάρτητα από την κοινωνική τους θέση. (Φιλιππησίους 2:3)
Αυτές οι αρχές είναι τελείως ασυμβίβαστες με τις καταπιεστικές μορφές
δουλείας που έχουν ασκήσει πολλά έθνη, ιδιαίτερα τους πρόσφατους
αιώνες.
50 μ. Χ. -Φiλων και δoυλεία. Αθανάσιος Ζιάκας. (20 π.X.-50 μ.X.). Η
ΔΟΥΛΕΙΑ ΣΤΟΝ ΦΙΛΩΝΑ ΤΟΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΑ. Συγγραφέας:
ΖΙΑΚΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ν Εκδότης: ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΡΩΜΗ Περίληψη - Το
παρόν πόνημα αποσκοπεί στο να φωτίσει κάποιες πλευρές της σύλληψης
της ιδέας της δουλείας και του αντίποδά της, της ελευθερίας, εννοιών

138
 139

καθοριστικών για την προσωπικότητα του ανθρώπινου όντος, έτσι όπως

αναδύονται μέσα από τα γραπτά του αλεξανδρινού διανοητή, Φίλωνα. Ο
Φίλων, ένας Ιουδαίος φιλόσοφος, διαποτισμένος από το πολυπολιτισμικό
αμάλγαμα, που υφί......Το παρόν πόνημα αποσκοπεί στο να φωτίσει
κάποιες πλευρές της σύλληψης της ιδέας της δουλείας και του αντίποδά
της, της ελευθερίας, εννοιών καθοριστικών για την προσωπικότητα του
ανθρώπινου όντος, έτσι όπως αναδύονται μέσα από τα γραπτά του
αλεξανδρινού διανοητή, Φίλωνα. Ο Φίλων, ένας Ιουδαίος φιλόσοφος,
διαποτισμένος από το πολυπολιτισμικό αμάλγαμα, που υφίστατο στην
Αλεξάνδρεια, στις αρχές της Ρωμαιοκρατίας, προσφέρει τη δική του
οπτική, υπό το πρίσμα της ισραηλιτικής θρησκείας. Απευθυνόμενος στον
γνώστη της ελληνικής γλώσσας της εποχής, ο Φίλων προσφέρει μια
σύλληψη των δύο εννοιών δουλείας/ελευθερίας με μια ιδιαίτερη χροιά
πνευματικότητας, η οποία πηγάζει από την ανθρώπινη σχέση με το θείο.
Αντιμετωπίζοντας μια σοβαρή πρόκληση τόσο σε θρησκευτικό όσο και σε
πολιτισμικό αλλά και πολιτικό επίπεδο, ανέλαβε το δύσκολο έργο να
παρουσιάσει τις ιουδαϊκές γραφές, κατά τρόπο που θα γίνονταν
κατανοητές σε ένα δύσκολο κοινό, σε μια εποχή που το θρησκευτικό
αίσθημα είχε ατονήσει, ενώ διάφορα φιλοσοφικά ρεύματα είχαν
εμφανιστεί στο προσκήνιο. Ο Εβραίος διανοητής εγκολπώνεται πολλά
ελληνορωμαϊκά φιλοσοφικά δόγματα, ειδικά τα στωικής προέλευσης,
μπολιάζοντάς τα με την πατρογονική του θρησκεία και προσπαθώντας να
κάνει την ιουδαϊκή κοσμολογία κατανοητή στο ευρύτερο κοινό της εποχής
εκείνης. Ειδικά στο "περί δουλείας ζήτημα", ο φιλόσοφος προσφέρει μια
καινούργια ματιά στη σχέση της έννοιας αυτής με την ελευθερία, καθώς
και στοιχεία που αφορούν το status της λειτουργίας του επαχθούς αυτού
θεσμού κατά την εποχή εκείνη.
50 μ. Χ. -Φίλιππος Πέλλας Δουλοκτητική Κοινωνία Συντάκτης: Διότιμος
04 Μάη 2016 Μέσα από την πρωτόγονη κοινωνία έκανε την εμφάνισή της
η πρώτη μορφή κοινωνίας που βασικό χαρακτηριστικό της ήταν η
εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, δηλαδή η ταξική κοινωνία. Η
άρχουσα τάξη σ αυτή την κοινωνία ήταν η τάξη των μεγάλων
γαιοκτημόνων των εμπόρων και των τοκογλύφων. Η δεύτερη βασική τάξη
αυτής της κοινωνίας ήταν οι δούλοι που αποτελούσαν ιδιοκτησία της
άρχουσας τάξης. Ο εξαναγκασμός στην εργασία ήταν ο λόγος, που ενώ
στην αρχή έδωσε ανάπτυξη στην παραγωγή, τελικά εμπόδιζε την ανάπτυξη
της παραγωγικότητας και οδήγησε στην εμφάνιση της επόμενης ταξικής
κοινωνίας της φεουδαρχίας. Η δουλοκτητική κοινωνία έφτασε στην
ανώτερη μορφή της στην αρχαία Ελλάδα και την αρχαία Ρώμη. Για την

139
 140

ανατροπή του δουλοκτητικού συστήματος πραγματοποιήθηκαν πάνω από

χίλιες εξεγέρσεις και επαναστάσεις των δούλων στη Μεσόγειο και τη
γύρω περιοχή.Οι αγώνες των δούλων είχαν σαν στόχο την απελευθέρωσή
τους και όχι την κατάργηση της δουλείας σαν κοινωνικό σύστημα. Η
δουλοκτητική κοινωνία έδωσε τη θέση της σε μια επίσης εκμεταλλευτική
κοινωνία, τη φεουδαρχία, η οποία ξεπήδησε μέσα από τα συντρίμμια της
δουλοκτητικής αρχαιότητας.
50 μ. Χ. -Ο ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ μπορεί να δέχτηκε και δούλους ως
πιστούς του, αλλά ούτε καταδίκασε τη δουλείας ούτε προσπάθησε να την
καταργήσει, ακόμα κι όταν έγινε επίσημη θρησκεία δυτικών και
ανατολικών κρατών. Αντίθετα, ο απόστολος Παύλος συμβουλεύει τους
δούλους «να τιμούν τους κυρίους τους» (ακόμα κι όταν είναι σκληροί κι
άδικοι) και να τους υπακούνε «μετά φόβου και τρόμου» όπως τον
Χριστό…ΤΟ ΒΗΜΑ. Μ. Πλωρίτης.
50 μ. Χ. -Η Άποψη της Αγίας Γραφής. Δικαιολογούσε ο Θεός το
Δουλεμπόριο;ΣΚΟΠΙΑ ΜΑΥΡΑ ιδρωμένα σώματα διπλωμένα σχεδόν
στα δύο ανεβαίνουν αγκομαχώντας στις σανιδόσκαλες των πλοίων,
κουβαλώντας δυσβάσταχτα φορτία από τεράστιες μπάλες βαμβάκι.
Σκληροί επιστάτες τούς πιέζουν να συνεχίσουν χρησιμοποιώντας μαστίγια
από ακατέργαστο δέρμα. Παιδιά που ουρλιάζουν αποσπώνται βίαια από
τα χέρια των μητέρων τους που κλαίνε, και πουλιούνται στους πλειοδότες
των δημοπρασιών. Αυτές είναι πιθανώς οι θλιβερές, απάνθρωπες εικόνες
που έρχονται στο νου σας όταν σκέφτεστε τη δουλείας.Η ειρωνεία είναι
ότι, όπως λέγεται, πολλοί δουλέμποροι και ιδιοκτήτες δούλων ήταν βαθιά
θρησκευόμενα άτομα. Ο ιστορικός Τζέιμς Γουόλβιν έγραψε: «Υπήρχαν
εκατοντάδες τέτοιοι άνθρωποι, Ευρωπαίοι και Αμερικανοί, οι οποίοι
αινούσαν τον Κύριο για την ευλογία που τους είχε δώσει, ευχαριστώντας
τον για τις επικερδείς και ασφαλείς επιχειρήσεις τους στην Αφρική καθώς
τα δουλεμπορικά τους πλοία έπλεαν εκμεταλλευόμενα τους αληγείς
ανέμους με προορισμό το Νέο Κόσμο».
61 μ.Χ. -Μηχανή του Χρόνου: Ο φόνος στο ρωμαϊκό όργιο που προκάλεσε
εξέγερση των δούλων. Γιατί ο Νέρωνας πήρε την άδικη απόφαση να
θανατωθούν 400 σκλάβοι. news247 08 Νοεμβρίου 2017 Από τη
mixanitouxronou.gr : Το 61 μ.Χ. η κοσμοκράτειρα Ρώμη συνταράσσεται
από μια υπόθεση δολοφονίας που πήρε τεράστιες αστυνομικές, κοινωνικές
και νομικές διαστάσεις, καταλήγοντας σχεδόν σε λαϊκή εξέγερση. Η
υπόθεση αυτή ήταν ενδεικτική του τρόπου σκέψης των Ρωμαίων, αλλά και
του τρόπου οργάνωσης της ρωμαϊκής κοινωνίας. Η αφορμή για την

140
 141

υπόθεση δόθηκε από ένα όργιο. Ένας συγκλητικός, πρώην ύπατος και
φοβερά πλούσιος, ο Πεντάνιος Σεκούντος, κατά τη διάρκεια ενός οργίου
δολοφονείται από έναν δούλο του. Θύτης και θύμα συνουσίαζονταν με
έναν τρίτο νεαρό, όταν, πάνω στο ερωτικό πάθος και στη διεκδίκηση, ο
Δούλος μαχαίρωσε τον αφέντη.

1ος μ.Χ. -ΙV. ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. 7.1. Η ωμότητα των δούλων είναι
ανταπόδοση αδικημάτων. Δημήτρης I. Κυρτάτας. Οι πόλεμοι των
δούλων δεν ήταν η μοναδική απειλή για την κοινωνική τάξη. Σε ολόκληρη
την Ελλάδα εκδηλώνονταν διαμαρτυρίες για τη συγκέντρωση της γης στα
χέρια λίγων και για τα χρέη που συσσωρεύονταν για τους πολλούς. Τα
παλαιά πολιτικά συστήματα, οι δημοκρατίες, ακόμη και οι ολιγαρχίες, που
εξασφάλιζαν σε διάφορους βαθμούς τις τάξεις των πολιτών, είχαν
καταρρεύσει. Με την επικράτηση της Ρώμης δεν υπήρχε ανάγκη ισχυρού
και πολυάριθμου σώματος πολιτών, ικανού να στρατεύεται και να μάχεται
για το καλό της πόλεως ή του ἔθνους. Η ίδια η έννοια του πολίτη έχανε το
νόημα και την αξία της. Εγγυητής της τάξης ήταν πλέον ο ρωμαϊκός
στρατός και προς αυτόν στρέφονταν όσοι ήθελαν να εξασφαλίσουν τον
πλούτο και την κοινωνική τους θέση.Οι διαθήκες συνεχίζονταν. Ο Απίων,
γιος του Πτολεμαίου Η', παρέδωσε το 96 τις βασιλικές του κτήσεις στους
Ρωμαίους. Είκοσι δύο χρόνια αργότερα ολόκληρη η Κυρηναϊκή με τις
πόλεις της οργανώθηκε ως ρωμαϊκή επαρχία. Το 74 ο Νικομήδης
κληροδότησε στη Ρώμη τη Βιθυνία. 1ος μ. Χ.

1ος μ. Χ. -Priscus & Verus Δεν ξέρουμε πολλά για τους δύο μονομάχους,
παρά μόνο το γεγονός ότι η τελική τους μονομαχία έμεινε στην Ιστορία
και πλήθος αναφορών υπάρχουν γι' αυτή! Η μάχη έλαβε χώρα κατά τον 1ο
αιώνα μ.Χ. και έμελλε να είναι η πρώτη που δόθηκε ποτέ στο διαβόητο
Αμφιθέατρο του Φλαβιανού, το γνωστό μας Κολοσσαίο. Η πολύωρη
μονομαχία δεν έβγαζε νικητή, με τις ικανότητες και των δύο να
αποδεικνύονται πράγματι κολοσσιαίες. Κάποια στιγμή λοιπόν χαμήλωσαν
τα ξίφη τους, ως δείγμα σεβασμού του ενός προς τον άλλο, αρνούμενοι να
παλέψουν άλλο. Το πλήθος παραληρούσε από επευφημία και ο
αυτοκράτορας Τίτος Φλάβιος Βεσπασιανός απένειμε και στους δύο το
πολυπόθητο rudis, το μικρό ξύλινο σπαθί που έπαιρναν τιμητικά κάποιοι
μονομάχοι και σήμαινε την απόσυρσή τους από την ενεργό δράση και
ταυτόχρονα την ελευθερία τους. Οι δύο μονομάχοι εγκατέλειψαν την
αρένα πλάι-πλάι ως ελεύθεροι άνθρωποι...

141
 142

150 μ. Χ. -Το 150 μ.Χ., ο Αντωνίνος Πίος έδωσε στους δούλους το

δικαίωμα να προσφεύγουν στη δικαιοσύνη όταν τους βασάνιζε ο αφέντης
του
150 m. X. -Επιτρέπει η Αγία Γραφή τη σκλαβιά; Απάντηση: Υπάρχει
μια τάση να κοιτάμε τη σκλαβιά σαν να ήταν κάτι από το παρελθόν.
Εκτιμάται ότι υπάρχουν σήμερα 12,3 εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο
που είναι θύματα της σκλαβιάς: εξαναγκαστική εργασία, εμπόριο σεξ,
κληρονομική ιδιοκτησία, κλπ. Ως κάποιοι που ελευθερώθηκαν από τη
σκλαβιά της αμαρτίας, οι οπαδοί του Ιησού Χριστού θάπρεπε να είναι
πρώτοι στην κατάργηση της δουλείας στον κόσμο σήμερα. Η ερώτηση που
εγείρεται είναι γιατί η Αγία Γραφή δεν μιλάει εναντίον της δουλείας; Γιατί
η Αγία Γραφή, στην πραγματικότητα, φαίνεται να υποστηρίζει την
πρακτική της ανθρώπινης δουλείας. Η Αγία Γραφή δεν καταδικάζει
κατηγορηματικά την πρακτική της δουλείας. Δίνει οδηγίες για το πώς
πρέπει να μεταχειρίζονται οι δούλοι (Δευτερονόμιο 15:12-15, Εφεσίους
6:9, Κολοσσαείς 4:1), αλλά δεν θέτει εκτός νόμου την πρακτική εντελώς.
Πολλοί το βλέπουν αυτό ωσάν να επιτρέπει η Αγία Γραφή όλες τις μορφές
δουλείας. Αυτό που πολλοί δεν κατανοούν είναι ότι η δουλείας στους
Βιβλικούς χρόνους ήταν πολύ διαφορετική από αυτή των τελευταίων
αιώνων σε πολλά μέρη του κόσμου. Η δουλείας στη Βίβλο δεν βασίζεται
αποκλειστικά στη φυλή. Οι άνθρωποι δεν γίνονταν δούλοι εξ αιτίας της
εθνικότητάς τους ή το χρώμα του δέρματός τους. Στους Βιβλικούς
χρόνους, η δουλείας ήταν κάτι περισσότερο από ένα κοινωνικό φαινόμενο.
Οι άνθρωποι πουλούσαν τον εαυτό τους ως δούλοι όταν δεν μπορούσαν
να πληρώσουν τα χρέη τους ή να προμηθεύσουν για τις οικογένειές τους.
Στα χρόνια της Καινής Διαθήκης, μερικές φορές γιατροί, δικηγόροι, ακόμα
και πολιτικοί ήταν δούλοι σε κάποιον άλλο. Μερικοί άνθρωποι διάλεγαν
να είναι δούλοι έτσι ώστε να έχουν τον κύριό τους να τους προμηθεύει όλα
τα αναγκαία. 2002-2019 Got Questions Ministries.
200 μ. Χ. -ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ».
IV Στο πλαίσιο της πολεμικής του, ο Τίμαιος είχε πει πως «δεν ήταν
συνηθισμένο γεγονός για τους Έλληνες των πρωιμότερων χρόνων να
υπηρετούνται από αγορασμένους δούλους »· Αυτή η διάκριση, ανάμεσα
στους αγορασμένους και τους από αιχμαλωσία δούλους (ή τους
απογόνους των εξ αιχμαλωσίας δούλων), είχε σοβαρές ηθικές
αποχρώσεις. Οι Έλληνες, καθώς το συνήθιζαν, αναπόφευκτα αναζήτησαν
το ιστορικό προηγούμενο της πρακτικής της αγοράς δούλων – και το

142
 143

βρήκαν στην περίπτωση της Χίου. Ο ιστορικός Θεόπομπος, ένας Χίος, το

διατύπωσε με τον ακόλουθο τρόπο: «Οι Χίοι ήταν οι πρώτοι Έλληνες,
μετά τους Θεσσαλούς και τους Λακεδαιμονίους, που χρησιμοποίησαν
δούλους . Αλλά δεν τους αποκτούσαν με τον ίδιο μ’ αυτούς τρόπο. Γιατί
οι Λακεδαιμόνιοι κι οι Θεσσαλοί έπαιρναν τους δούλους από τους
Έλληνες που κατοικούσαν τη χώρα που τώρα έχουν αυτοί… αποκαλώντας
τους είλωτες και πενέστας, αντίστοιχα. Ενώ οι Χίοι είχαν δούλους
βαρβάρους, για τους οποίους και πλήρωναν κάποια τιμή». Αυτή η
αναφορά διασώθηκε από τον Αθήναιο, που έγραψε περί το 200 μ.Χ. και
που διατύπωσε την κρίση, ότι οι Χίοι υπέστησαν, τελικά, θεία τιμωρία για
το νεωτερισμό τους αυτό. Οι αφηγήσεις με τις οποίες συνεχίζει για να
στηρίξει τις αποδείξεις του είναι και παράξενες και ενδιαφέρουσες, αλλά
δεν μπορώ να αφιερώσω ιδιαίτερο χρόνο γι’ αυτές.
200 μ. Χ.-Eνώ ο εθνικισμός εξ ορισμού αποκλείει όσους δεν ανήκουν σε
αυτόν, η Εκκλησία διαθέτοντας κριτήρια ανώτερα του φυλετικού και του
πολιτισμικού, όπως η οικουμενικότητα, έχει την δυνατότητα να
συμπεριλαμβάνει στους κόλπους της ανεξαιρέτως όλους τους ανθρώπους
τους οποίους αντιμετωπίζει ως πρόσωπα.« οὐκ ἔνι Ἰουδαῖος οὐδὲ Ἕλλην,
οὐκ ἔνι δοῦλος οὐδὲ ἐλεύθερος, οὐκ ἔνι ἄρσεν καὶ θῆλυ· πάντες γὰρ ὑμεῖς
εἷς ἐστε ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ».
2ος μ. Χ. -Γυναίκα, δουλείας και ελευθερία στην ελληνική αρχαιότητα.
Κώστας Μαντάς Δρ Αρχαίας Ιστορίας Πανεπιστήμιο Bristol. τχ. 112
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ. Αργότερα, ο Δίων Χρυσόστομος,
εκπρόσωπος της λεγόμενης Δεύτερης Σοφιστικής, που έζησε κατά τον 2ο
αιώνα μ.Χ., επιχείρησε να ρίξει φως στην άγνωστη προσωπικότητα της
πρώτης παλλακίδας του Αγαμέμνονα, της Χρυσηίδας, και έμμεσα στη
συμπεριφορά της Κλυταιμνήστρας, στον 61ο λόγο του, με τίτλο
«Χρυσηίδα». Εκεί υποστηρίζει ότι η βουβή, ως χαρακτήρας, Χρυσηίδα
ήταν μια έξυπνη γυναίκα που
ώθησε τον πατέρα της να την εξαγοράσει μόνον όταν κατάλαβε πόσο ωμός
ήταν ο Αγαμέμνονας...
2ος μ. Χ.-«ΣΚΕΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ
ΟIΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΘΕΣΜΟΥ ΤΗΣ ΔΟΥΛΕΙΑΣ
ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΤΗ ΡΩΜΗ». Κ. Μαντάς. Σε σπάνιες
περιπτώσεις ο Δούλος τολμούσε να φονεύσει τον αφέντη του όπως μας
πλnρoφoρεί μία επιγpaφή του 2ου μχ. αιώνα από την πόλη Αμυζών της
Καρίας "... Ενώ ήμουν γλυκά απoκoιμισμένoς με σφάξαν και με

143
 144

κατάκαψαν μazί με όλο μου το σπίτι .. » Φυσικά ο Δούλος τιμωρήθηκε

σκληρότατα: τον κρέμασαν και άφησαν το πτώμα του βορρά στα όρνια .
2ος μ. Χ.-Γυναίκα, δουλείας και ελευθερία στην ελληνική αρχαιότητα.
Κώστας Μαντάς Δρ Αρχαίας Ιστορίας Πανεπιστήμιο Bristol. τχ. 112
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ. Σε μια ερμηνεία ονείρου από τον
Αρτεμίδωρο (2ος αι. μ.Χ.), μια υπηρέτρια που κάποιος την είδε στον ύπνο
του να απαγγέλλει ευριπίδειους στίχους («Ψήσε, κατάκαψε τις σάρκες
μου, χόρτασε από μένα»), έπεσε θύμα της άγριας ζηλοτυπίας της κυρίας
της, κι ο συγγραφέας βρήκε πολύ φυσικό το ότι απήγγειλε στίχους από την
Ανδρομάχη.
2ος μ. Χ. -ΘΑΝΑΣΗΣ ΠΑΠΑΡΗΓΑΣ. Η αρχαία δουλοκτητική
δημοκρατία. 20 Ιανουαρίου 2013 δουλοκτητική κοινωνία. ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ
ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΞΙΕΣ. Δουλοκτητική κοινωνία. Η εξέγερση του
Σπάρτακου απέτυχε κύρια γιατί δεν είχαν ωριμάσει οι
αντικειμενικές προϋποθέσεις για την ανατροπή της δουλοκτητικής
κοινωνίας Το δουλοκτητικό σύστημα διατηρήθηκε μερικούς αιώνες
ακόμα. Από το 2ο όμως αιώνα μ.χ άρχισε να βαδίζει προς την αποσύνθεσή
του και το διαδέχθηκε η νέα κοινωνία η Φεουδαχική.-
2ος μ. Χ.-Γυναίκα, δουλείας και ελευθερία στην ελληνική αρχαιότητα.
Κώστας Μαντάς Δρ Αρχαίας Ιστορίας Πανεπιστήμιο Bristol. τχ. 112
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ. Αυτό δεν σημαίνει ότι έλειπαν και
παραδείγματα γυναικών που κατόρθωσαν να διατηρήσουν τη στοιχειώδη
για ανθρώπινα όντα ευαισθησία: π.χ. στο μυθιστόρημα του Αχιλλέα
Τάτιου Λευκίππη και Κλειτοφών (2ος αι. μ.Χ.), το πορτρέτο
της πλούσιας κυρίας Μελίττης είναι ανθρώπινο: έχοντας χηρέψει
πρόσφατα, η Μελίττη ξαναπαντρεύεται με ένα νεότερό της άνδρα, τον
ήρωα του έργου, τον Κλειτοφώντα, και ενώ επισκεπτόταν για επιθεώρηση
τα κτήματά της, έπεσε στα πόδια της μια γυναίκα σε άθλια κατάσταση,
παρακαλώντας την, σαν γυναίκα προς γυναίκα, να δείξει οίκτο. Η γυναίκα
αυτή ήταν η αληθινή σύζυγος του Κλειτοφώντα, η Λευκίππη, που είχε
πωληθεί ως δούλη από τους απαγωγείς της, και τώρα βασανιζόταν από τον
σαδιστή επιστάτη της Μελίττης,
2ος μ. Χ. -Γυναίκα, δουλείας και ελευθερία στην ελληνική αρχαιότητα.
Κώστας Μαντάς Δρ Αρχαίας Ιστορίας Πανεπιστήμιο Bristol. τχ. 112
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ & ΤΕΧΝΕΣ. Η μητέρα του γιατρού του 2ου αιώνα μ.Χ.,
του Γαληνού, χαρακτηρίζεται από το γιο της ως οργιλωτάτη, ως μια
δεύτερη Ξανθίππη. Αυτή η γυναίκα, που ζούσε στα οικογενειακά κτήματα

144
 145

έξω από την Πέργαμο, όταν πάθαινε κρίσεις θυμού, ξεσπούσε

δαγκώνοντας και δέρνοντας τις δούλες της.
2ος μ. Χ. -Δημήτρης Ι. Κυρτάτας. Δούλοι, δουλείας και δουλοκτητικός
τρόπος παραγωγής. Ο ΠΟΛΙΤΗΣ Αθήνα 1987. Μετά τον 2ο μ. Χ. Αιώνα
περιορίστηκε δραστικά η χρησιμοποίηση μεγάλων ομάδων δούλων στα
μεταλλεία.

140 μ. Χ.-ΙV. ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. 7.1. Η ωμότητα των δούλων είναι

ανταπόδοση αδικημάτων. Δημήτρης I. Κυρτάτας. Για την εξέγερση δεν
είναι γνωστές πολλές λεπτομέρειες - ούτε προκύπτει με σαφήνεια το
πρόγραμμα του ηγέτη της. Όσα συνέβησαν πάντως δεν ήταν ένα μοναχικό
σύμπτωμα. Η δουλείας είχε προσλάβει πρωτόγνωρες διαστάσεις και
απρόβλεπτες τροπές. Οι κάτοικοι της Ελλάδας και των βασιλείων
υποδουλώνονταν συχνά κατά χιλιάδες και μυριάδες, χωρίς προοπτικές
απελευθέρωσης με λύτρα, όπως γινόταν συχνά σε παλαιότερες εποχές. Οι
περισσότεροι κατέληγαν στην Ιταλία για να εργαστούν σε σκληρές
συνθήκες. Στις αποσπασματικές πηγές της περιόδου γίνεται λόγος για
μαζικές αυτοκτονίες, αλλά και για ακόμη μαζικότερες εξεγέρσεις.
Ανάμεσα στο 140 και το 70, για πρώτη και μοναδική φορά στην
αρχαιότητα (αν εξαιρέσουμε την περίπτωση των ειλώτων), η αντίσταση
πολλών δούλων στις σκληρές συνθήκες διαβίωσης και εκμετάλλευσης
προσέλαβε τον χαρακτήρα ανοιχτού πολέμου.

300 μ. Χ. -Την εποχή του Διοκλητιανού[10] και περίπου το 300 μ.Χ.

εκδόθηκε νόμος που όριζε ότι ο αφέντης που σκότωνε δούλο χωρίς
σοβαρή αφορμή, θεωρείτο πια εγκληματίας –μέχρι τότε η αφαίρεση ζωής
δούλου ήταν απλό πταίσμα που συνεπαγόταν πρόστιμο ή αντιμετωπιζόταν
και ως καθαρά οικογενειακή υπόθεση που δεν απασχολούσε καν τη
δικαιοσύνη.
300 μ. Χ. -αναγνώστης ο [anaγnóstis] θηλ. αναγνώστρια : 1.αυτός που
διαβάζει, που αγαπά το διάβασμα και συνήθ. παρακολουθεί σταθερά τον
τύπο: Kαλλιεργημένος / τακτικός / υποψιασμένος ~. Οι αναγνώστες
εφημερίδων μειώθηκαν τα τελευταία χρόνια. Επιστολές αναγνωστών. Οι
αναγνώστριες έχουν τη δική τους στήλη στο περιοδικό. Tο βιβλίο
απευθύνεται τόσο στον ειδικό, όσο και στον κοινό αναγνώστη. 2. (εκκλ.)
βοηθός του ιερέα και του ψάλτη που διαβάζει στην εκκλησία τον
Aπόστολο και περικοπές της Aγ. Γραφής. [λόγ.: 1: ελνστ. ἀναγνώστης
(συνήθ. Δούλος εκπαιδευμένος στην ανάγνωση)· 2: ελνστ. ή μσν. σημ.·
λόγ. αναγνώσ(της) -τρια].

145
 146

319 μ. Χ.-Σε διάταγμα του έτους 319 προς το διοικητή της Ρώμης Βάσσο
γράφει ο Κων/νος: «Ο Αυτοκράτορας Αύγουστος προς Βάσσο: Αν ένας
αφέντης τιμωρήσει το δούλο του με ράβδο και λουρί ή τον έδεσε για να
μην διαφύγει, δεν έχει να φοβηθεί ότι διέπραξε κάποιο έγκλημα, ακόμα κι
αν πεθάνει (ο Δούλος) ...»
319 μ. Χ.-Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε
από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 Σε διάταγμα του έτους 319
προς το διοικητή της Ρώμης Βάσσο γράφει ο Κων/νος: «Ο Αυτοκράτορας
Αύγουστος προς Βάσσο: Αν ένας αφέντης τιμωρήσει το δούλο του με ράβδο
και λουρί ή τον έδεσε για να μην διαφύγει, δεν έχει να φοβηθεί ότι διέπραξε
κάποιο έγκλημα, ακόμα κι αν πεθάνει (ο Δούλος) …»
326-Σε ένα επόμενο διάταγμα του έτους 326 γράφει ο Κων/νος: «Ο
Αυτοκράτορας Αύγουστος προς Μαξιμιλιανό Μακρόβιο: Σε κάθε
περίπτωση που οι δούλοι πεθάνουν από κτυπήματα του κυρίου τους, δεν
είναι ένοχοι (οι κύριοι) γιατί είχαν καλό σκοπό και ήθελαν να νουθετήσουν
το δούλο ... Αν λοιπόν ο Δούλος πέθανε από τα χτυπήματα, επειδή έτσι το
έφερε η μοίρα και η ανάγκη, οι αφέντες δεν πρέπει να φοβούνται ότι θα
υποστούν ελέγχους εκ μέρους του κράτους.»
326- δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε
από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 Σε ένα επόμενο διάταγμα
του έτους 326 γράφει ο Κων/νος: «Ο Αυτοκράτορας Αύγουστος προς
Μαξιμιλιανό Μακρόβιο: Σε κάθε περίπτωση που οι δούλοι πεθάνουν από
κτυπήματα του κυρίου τους, δεν είναι ένοχοι (οι κύριοι) γιατί είχαν καλό
σκοπό και ήθελαν να νουθετήσουν το δούλο … Αν λοιπόν ο Δούλος πέθανε
από τα χτυπήματα, επειδή έτσι το έφερε η μοίρα και η ανάγκη, οι αφέντες
δεν πρέπει να φοβούνται ότι θα υποστούν ελέγχους εκ μέρους του κράτους.»
4ος μ. Χ. -ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΤΖΙΑΦΑΛΙΑΣ. Η Θεσσαλική γη από την
αρχαιότητα ως το Βυζάντιο. Οι περισσότεροι Θεσσαλοί ακολούθησαν
πιστή φιλορωμαική πολιτική στους αγώνες των Ρωμαίων κατά των
Μακεδόνων κατά τον Αχαϊκό πόλεμο και τους Μιθριδατικούς πολέμους.
Όμως η ιστορική πραγματικότητα δεν ήταν ακριβώς έτσι στην ουσία. Οι
επιγραφές μιλούν σαφέστατα ότι οι Θεσσαλοί ήταν υπόδουλοι και
αντιμετωπίζονταν από τους Ρωμαίους με νομικό καθεστώς υποτέλειας
χωρίς κεντρική εξουσία, χωρίς καμία διάκριση από τις άλλες επαρχίες.
Απόδειξη είναι βέβαια η επίταξη του σιταριού. 3.500 τόνοι σιταριού
μεταφέρονται από την Θεσσαλική γη στη Ρώμη. Από την αρχή της
ρωμαιοκρατορίας στη Θεσσαλία το 196 π.χ. επιβάλλεται από την Ρώμη
στην διοίκηση του κοινού των Θεσσαλών μία ολιγαρχική αριστοκρατία,
με κάποιο δημοκρατικό πρόσωπο, η οποία κυριάρχησε στις πόλεις μέχρι

146
 147

τον 4ο αι. μ.Χ. Οι νέοι άρχοντες γόνοι των παλαιών αριστοκρατικών

γεννών, έχουν στενές οικογενειακές και φιλικές σχέσεις με τις μεγάλες
οικογένειες των κατακτητών και διοικούν τις θεσσαλικές πόλεις
εξυπηρετώντας τα συμφέροντα της Ρώμης και φυσικά τα δικά τους...
4ος -Θανάσης Ν. Παπαθανασίου. Ο Παύλος, σημείο αντιλεγόμενο στις
αντιπαραθέσεις για τη δουλείας και την απελευθέρωση στα νεώτερα
χρόνια. Βέροια 2014. Ο Ιωάννης Χρυσόστομος μαρτυρεία ότι ήδη τον 4 ο
αιώνα κάποιοι θεωρούσαν ασήμαντη την επιστολή του παύλου για την
ανώδυνη επιστροφή ενός φυγάδα δούλου...
4ος -Κορνήλιος Καστοριάδης: αρχαία ελληνική δημοκρατία και δουλεία
Από Μιχάλης Θεοδοσιάδης on 23/03/2015 Τέχνη & Πολιτισμός
Απόσπασμα από τη συλλογή διαλέξεων του Κορνήλιου Καστοριάδη Η
Ελληνική Ιδιαιτερότητα (δεύτερος τόμος), εκδόσεις Κριτική, σ. 56-65. Θα
μπορούσε εξάλλου κανείς να φέρει μια παρεμφερή αντίρρηση, το
έχουμε ήδη πει, σχετικά με την αντίθεση μεταξύ ελεύθερου άνδρα και
δούλου: η περίπτωση της Ρώμης είναι ιδιαίτερα διαφωτιστική από αυτή
την άποψη, δεδομένου ότι η δουλεία είναι αναμφίβολα ήδη παρούσα κατά
την περίοδο της Ρωμαϊκής δημοκρατίας (ρεπουμπλικανική περίοδος), από
τον 4ο αιώνα.
350 μ. Χ. -Η τιμή των δούλων εξαρτιόταν πέρα από τις τάσεις της
οικονομίας και από την ειδικότητά τους, το φύλο, την ηλικία, την ομορφιά,
την κατάσταση της υγείας τους και την πειθήνια τους. Στην Ρωμαϊκή
αυτοκρατορία το 350 μ.Χ., ένας γερός σκλάβος στοίχιζε ένα σόλδιο, την
εποχή που οι στρατιώτες έπαιρναν όλο το χρόνο ως μισθό 2 έως 3 σόλδια
(solidi, χρυσά νομίσματα της εποχής). Ήταν κατά συνέπεια ακριβό
απόκτημα ο αποδοτικός Δούλος. Σε αυτή την υψηλή τιμή ίσως είχε
συμβάλει το γεγονός ότι είχαν απελευθερωθεί πολλοί δούλοι και είχαν
μετατραπεί σε « δούλους με υποχρέωση», δηλαδή κάτι ανάμεσα σε
ελεύθερο πολίτη και δουλοπάροικο. Έτσι οι δούλοι σπάνιζαν και αυτό
επηρέαζε και την τιμή τους.
362-Η τοπική σύνοδος του 362 στη Γάγγρας στην Παφλαγονία, στην οποία
πήραν μέρος οι πατέρες της εκκλησίας Ευσέβιος, Αιλιανός κ.ά.
αναθεμάτισε με τον τρίτο κανόνα όλους εκείνους που προέτρεπαν
δούλους να μην υπακούν στα αφεντικά τους και να δραπετεύσουν («εί τις
δούλον, προφάσει θεοσεβείας, διδάσκοι καταφρονείν δεσπότου και
αναχωρείν της υπηρεσίας και μη μετ’ ευνοίας και πάσης τιμής τώι εαυτού
δεσπότηι εξυπηρετείσθαι, ανάθεμα έστω») - ο αναθεματισμός στην
υπηρεσία της δουλοκτησίας. Προφανώς θα υπήρχε κύμα ανυπακοής και
διαφυγών, το οποίο οι «πατέρες» προσπαθούσαν να αντιμετωπίσουν με
147
 148

«πνευματικές ποινές». Ο εκκλησιαστικός πατέρας Ιωάννης Χρυσόστομος

αποδεχόταν ότι ένας «ελεύθερος άνθρωπος» δεν είναι δυνατόν να
μαγειρεύει ο ίδιος για τον εαυτό του και χρειάζεται γι' αυτό δούλους ,
αλλά «όχι μεγάλο αριθμό» - η ένστασή του ήταν ποσοτικής φύσης! (Γρ.
Μπαϊρακτάρης: «Κοινωνία-Θεσμοί-Οικονομία στο Βυζάντιο», στο
«Ιστορία των Ελλήνων»).
5ος μ. Χ. -Ο θεσμός της δουλείας στο Βυζάντιο. Ο θεσμός της δουλείας
ακολούθησε πιστά τη ρωμαϊκή παράδοση και διατηρήθηκε τυπικά
τουλάχιστον σ’ όλη τη διάρκεια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Τα
νομικά κείμενα αποδέχονταν τον τριμερή χωρισμό της κοινωνίας σε
ελεύθερους, απελεύθερους και δούλους . Η βασική αυτή αρχή εισήχθη
στο βυζαντινό δίκαιο από τον Ιουστινιανό και επαναλήφθηκε με αυτούσια
σχεδόν διατύπωση στα «Βασιλικά».Όπως φαίνεται από τις νομικές πηγές
του 4ου και του 5ου μ.Χ. αιώνα, ο αριθμός των δούλων ήταν τεράστιος.
Οι δούλοι εργάζονταν μαζικά σε όλων των μεγεθών τις ιδιοκτησίες, ενώ
σταδιακά πέρασαν και στην ιδιοκτησία της χριστιανικής Εκκλησίας, η
οποία δεν αμφισβήτησε ευθέως ποτέ το θεσμό της δουλείας, αγωνίστηκε
ωστόσο να βελτιωθούν οι συνθήκες ζωής και εργασίας των δούλων.Το
κράτος πάλι δεν κατήργησε ποτέ τη δουλοκτησία με νόμο, τοποθετώντας
τους δούλους πάντα στο κατώτατο σημείο της κοινωνικής ιεραρχίας. Οι
δούλοι κατείχαν την τελευταία βαθμίδα και υπόκειντο σε καθεστώς
πλήρους δικαιοπρακτικής ανικανότητας. Όμως, παρά το απόλυτο αυτό
αξίωμα, είναι γνωστό ότι ο ίδιος ο νόμος επέτρεπε στους δούλους να
ασκούν έναν αριθμό δικαιωμάτων, όπως να διαχειρίζονται την περιουσία
του κυρίου τους, να εργάζονται ή, σε μεταγενέστερη εποχή, να
εγγράφονται στα συστήματα. Αντίθετα με τους δούλους , τις
περισσότερες φορές οι φτωχοί ελεύθεροι ζούσαν σύμφωνα με μαρτυρία
του Λιβάνιου ήδη από τα τέλη του 4ου αιώνα «ταλαιπωρότερον τῶν παρ΄
ἡμῖν οἰκετῶν», δηλαδή οι φτωχοί ελεύθεροι ζούσαν σε πιο άθλιες συνθήκες
από τους δούλους . https://geonews.gr/history-ο-θεσμός-της-Δουλείας-στη-
βυζαντινή.

5ος μ. Χ. -ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΤΖΙΑΦΑΛΙΑΣ. Η Θεσσαλική γη από την

αρχαιότητα ως το Βυζάντιο. Οι ιδιοκτήτες μικρής αγροτικής γης,
συγγενείς εξ αγχιστείας πολλές φορές, καλλιεργούσαν τις γαίες τους αλλά
εκμίσθωναν και αγροτεμάχια από τους φεουδάρχες έναντι αμοιβής.
Τυπικά ήταν ελεύθεροι πολίτες αλλά εξαιτίας της ένδειας και της
οικονομικής εξάρτησης τους από τους πλουσίους, δεν ήταν δυνατό να
ασκούν τα πολιτικά τους δικαιώματα στην κοινότητα χωρίς την κηδεμονία
και την πολιτική ομηρία των ευγενών. Γι΄ αυτό ποτέ στην αρχαιότητα
κανένας φτωχός μικροκαλλιεργητής δεν κατέλαβε ποτέ κάποιο δημόσιο
148
 149

αξίωμα. Οι πενέστες δεν ήταν δούλοι αλλά δουλοπάροικοι στα κτήματα

των γαιοκτημόνων. Απόγονοι προθεσσαλικών φύλων ήταν
πολυπληθέστεροι από τους Θεσσαλούς και προσκολλήθηκαν στα κτήματα
μετά την κατάκτηση. Δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα, αλλά τυπικά
προστατεύονταν από τους νόμους της κοινότητας. Ανήκαν αποκλειστικά
στην ιδιοκτησία του γαιοκτήμονα και δεν επιτρεπόταν να εγκαταλείψουν
τους αγρούς χωρίς την έγκριση τους. Επίσης η τιμωρία τους γινόταν μετά
την διεξαγωγή δίκης υποτίθεται ανεπηρέαστης , στην οποία βέβαια την
ουσιώδη μαρτυρία την είχε ο φεουδάρχης . Οι πενέστες ασφαλώς δεν είχαν
ατομική περιουσία. Προσέφεραν τις υπηρεσίες τους με όλη την οικογένεια
τους στους φεουδάρχες χωρίς ουσιαστικά να κρατούν τίποτα για τον εαυτό
τους. Έπαιρναν ένα κτήμα και τους σπόρους από τους μεγαλοϊδιοκτήτες.
5ος μ. Χ. -Youval Rotman, "Byzantine slavery and the Mediterranean
World", μετάφρ. Jane Marie Todd, Cambridge, Massachusetts – London,
Harvard University Press 2009. Παρουσίαση του βιβλίου στα α) Nikolaos
Linardos (Παν/μιο Αθηνών), , στο Mediterranean Chronicle 1 (2011) σ.
281, 282, β) Alice Rio, στο American Historical Review, Vol. 115, Issue 5,
2010, σελ. 1513–1514
482-Μια ακόμα προσπάθεια ωραιοποίησης στη χριστιανική
ιστοριογραφία γίνεται για τον Ιουστινιανό (Justinianus Flavius Petrus
Sabbatius, ~482-565), ο οποίος λέγεται ότι ελάφρυνε τη θέση των δούλων
υπό την επιρροή της Εκκλησίας. Αν και δεν καταργήθηκε ούτε και τώρα η
δουλείας, όπως υποσχόταν αρχικά ο χριστιανισμός, πράγματι κάποιες
ρυθμίσεις του Ιουστινιανού ήταν ευνοϊκές για τη ζωή των δούλων, οι
οποίοι θανατώνονταν τότε από τα αφεντικά τους ακόμα και για ασήμαντα
«παραπτώματα». Ο λόγος γι' αυτή την αλλαγή στη νομοθεσία οφειλόταν
στο σταδιακό περιορισμό των δούλων σε οικιακές και άλλες εργασίες
(οικοδομές, μεταλλεία κλπ.) και η αξιοποίηση στις αγροτικές εργασίες σε
όλο και μεγαλύτερο βαθμό των δουλοπάροικων (coloni), των «δούλων
της γης», όπως αναφέρονται σε ένα νόμο του 393, των οποίων ο αριθμός
μεγάλωνε σταδιακά με την επεκτεινόμενη οικονομική και κοινωνική
εξαθλίωση των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων. Και ακριβώς τη
συμπεριφορά των δουλοπάροικων ρύθμιζαν αυτοί οι νόμοι του
Ιουστινιανού - με ιδιαίτερα αυστηρό τρόπο, κατά γενική ομολογία...
6ος -Η άγνωστη πλευρά του Βυζαντίου: Ιστορικά παράδοξα.
Γιάννης Γρυντάκης, Γιώργος Δάλκος, Άγγελος Χόρτης - 2014 - History.
μόνο αν συνέχιζε τη σχέση της με τον δούλο. Όσο για τις τιμές των
δούλων, τον 6ο αιώνα ανέρχονταν σε 2030 νομίσματα. Οι ευνούχοι μέχρι
δέκα ετών κόστιζαν ...

149
 150

6ος μ. Χ. -Dionysios Surmelis – 1846. Είτα οι Λακεδαιμόνιοι τους Είλωτας,

λαον Μεσσήνιον τής Πελοποννήσου, εποίησαν αυτούς δούλους. Αλλ' εις
την απάνθρωπον και ελεεινήν μεταχείρισιν των Ειλώτων υπό των
Λακώνων οι λοιποί δούλοι εύρον παρηγορίαν, έχοντες υπ' όψιν των την
πολλώ αθλιωτέραν τύχην των Ειλώτων. Εκτοτε δε τα δύο ταύτα ονόματα
της δουλικής τάξεως διήρκεσαν μόνα μέχρι της έκτης εκατονταετηρίδος
από Χριστού, Οτε ο Σκλάβος εμφανισθείς εις τον χριστιανικόν Κόσμον,
τον μεν δούλον ώς πρεσβύτερον ετίμησε με την θέσιν του οίκέτου, τον
δε Είλωτα παραγκωνίσας, κατέστη αυτός αντικείμενον τρομεράς
κακοτυχίας και ιδού οπως.
6ος μ. Χ. -ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΤΖΙΑΦΑΛΙΑΣ. Η Θεσσαλική γη από την
αρχαιότητα ως το Βυζάντιο. Ελπίζω ωστόσο να γίνει αντιληπτό ότι τούτη
η Θεσσαλική γη από την αρχαιότητα ίσαμε την τουρκική κατάκτηση λίγοι
την διαφέντευαν και πολλοί την υπηρέτησαν . Τα ονόματα άλλαξαν μόνο
από εποχή σε εποχή . Φατριές, Ρωμαίοι προύχοντες, Έλληνες φεουδάρχες
και βυζαντινοί Δυνατοί είχαν το ίδιο αριστοκρατικό πρόσωπο του
πλούτου . Πενέστρες, δούλοι ,δουλοπάροικοι , κολωνοί ήταν πάντα οι
φτωχοί και οι καταφρονεμένοι εργάτες της γης. Φαίνεται
ότι ήταν της μοίρας αυτού του τόπου ήταν γραφτό η ιστορία να συνεχισθεί
και να τελειώσει με τους τσιφλικάδες και τους καραγκούνιδες κολίγους.
6ος μ. Χ. -//www.historyworld.net. Slaves in the Middle Ages: 6th - 15th
century. In the period after the collapse of the Roman empire in the west,
slavery continues in the countries around the Mediterranean. But the slaves
are employed almost exclusively in households, offices and armies. The
gang slavery characteristic of large Roman estates does not reappear until
the tobacco and cotton plantations of colonial America (one notable
exception is the salt mines of the Sahara). Nevertheless the slave trade
thrives, and the Mediterranean is a natural focal point.
6ος -Ημερ. Για τον Βυζάντιο S Τ Ε Ρ Η Α Ν OS, - ΒΥΖ Α Ν Τ Ι Ν U S(
6ου μ.Χ. αιώνα) CUΜ ΑΝΝΟΤΑΤΙΟΝΙΤΒ ττs Η0LSΤΕΝΙΙ, Α. Β Ε Ε Κ ΕΙ,ΙΙ
ΕΤ ΤΗ. D Ε ΡΙΝΙΕΙΟ Ο. V Ο Ι. ΙΙΙ.Ο U Μ ΤΑ Β τσ Ι. Α Α Ε Ν Ε Α. L Ι Ρ
S ΙΑΕ " Ι Ι Β R Α Ε Ι Α κ τ Ε Η Ν Ι Α Ν Α ΜDCCCΧΧV. Σελ. 106 pud
Geographum reperiatur. - Ο δε του Αιγινήτου φόρτος, ή δούλος,
Αιγινήται.]Ιta habent excusi codices, et Vossianus manu exaratus: ο δε του
Αιγινήτου φόρτος, ή δούλος Αιγινήτου. Salmasius animadvertens hic men
dum delitescere, ad oran sui codicis haec habet: fortasse scri Dendum : ο
δε του Αιγινήτου φόρτος, ή δούλος Αιγινητικός. Ve rum.ned vulgata, nec
coniectura magni Salmasii mihi satisfacit, cum scripta codicis Voss, lectio
pracferenda videatur.

150
 151

6ος -S Τ Ε Ρ Η Α Ν OS, - ΒΥΖ Α Ν Τ Ι Ν U S (6ου μ.Χ. αιώνα)CUΜ

ΑΝΝΟΤΑΤΙΟΝΙΤΒ ττs Η0LSΤΕΝΙΙ, Α. Β Ε Ε Κ ΕΙ,ΙΙ ΕΤ ΤΗ. D Ε
ΡΙΝΙΕΙΟ Ο. V Ο Ι. ΙΙΙ. Ο U Μ ΤΑ Β τσ Ι. Α Α Ε Ν Ε Α. L Ι Ρ S ΙΑΕ " Ι Ι
Β R Α Ε Ι Α κ τ Ε Η Ν Ι Α Ν Α ΜDCCCΧΧV Σελ. 1219 Ευνούχος ών και
δούλος ήρχεν Ερμείας....
6ος -Katastasis synaptike tes poleos Athenon apo tes ptaseos autes lypo
...Dionysios Surmelis – 1846... αιχμαλώτους εντός του Κράτους,
Μαυρίκιος ο Αυτοκράτωρ(539 - 27 Νοεμβρίου 602) συνέλαβεν εις μίαν μάχην
οκτώ χιλιάδας Σκλάβους, οίτινες όλο έγειναν δούλοι. Εξ αιτίας δε των
αδιακόπων επιδρομών τού έθνους τούτου οι Βυζαντινοί έλαβον
άσπονδον μίσος κατ' αυτών, οποίον ποτε οι Λακεδαιμόνιοι κατά των
Ειλώτων ώστε τους αιχμαλώτους Σθλάβους, τους μετεχειρίζοντο οι
Βυζαντινοι, όπως οι Σπαρτιάται τους Είλωτας δια τούτο οι
αιχμαλωτιζόμενοι ή ανδραποδιζόμενοι Σκλάβοι ελάμβανoν τύχην
κακίστην και την τοιαύτην τύχην δηλοί το όνομα αυτό Σκλάβος, το οποίον
προφερόμενου φανερόνε ανδράποδον, ή αιχμάλωτον, ενώ - εγνωρίσθη
εθνικόν. Με την πρόοδον του χρόνου προώδευσαν οι Σθλάβοι, ώστε
έφθασαν να κατακτήσωσι και πολύ μέρος της Πελοποννήσου κατά τον
όγδοον αιώνα, κατά των οποίων η βασίλισσα Ειρήνη πέμψασα τον
Στρατηγόν της Σταυράκιον, τους εξωλοθρευσε παντελώς τους δε λοιπούς
παραδουναβίους κατεδάμασι μετά μεγάλην αιματηράν μάχην ο
Μορτάγων βασιλεύς των Βουλγάρων, έθνους και τούτου Γετικού. Και
ούτως περί τα μέσα του εννάτου αιώνος απηλλάγη εντελώς το βασίλειον
των Βυζαντινών από το πολυχρόνιον εχθρικόν τούτο έθνος. Περιωρίσθη
δε επομένως, όπου την σήμερον η Σκλαβουνία. Και εις τόσην υπόληψιν
δουλικότητος κατήντησαν οι ένδοξοι και ευγενείς ούτοι Σθλάβοι, ώστε οι
Νορβεγοί έχοντες αυτούς υπηκόους, και θέλοντες να τους ταπεινώσωσιν
αποστατήσαντας, εκινήθησαν κατ' αυτών, όχι με όπλα, διά νά μή τους
ενθαρρύνωσιν, αλλά με ράβδους και με μάστιγας, διά να τους
επενθυμίσωσι την δουλικήν των κατάστασιν. Και ταύτα μεν κερι των
Γετοσθλάβων των εισβαλόντων εις το ανατολικόν βασίλειον των
χριστιανών, οι δε λοιποί όσοι έμειναν εις τα ενδότερα της Γετικής,
ταυτοχρόνως με το κίνημα των πρώτων, ώς εκ μιάς βουλής, αφήσαντες
την χώραν αυτών δι' αιτίαν θανατικής νόσου, απήλθον όχι πολύ μακράν...
6ος μ. Χ. -ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΤΖΙΑΦΑΛΙΑΣ. Η Θεσσαλική γη από την
αρχαιότητα ως το Βυζάντιο. Οι κολωνοί ήταν προσκολλημένοι στη γη και
εξαρτώνταν από τις βουλήσεις των πλουσίων φεουδαρχών. Από αυτούς οι

151
 152

ελεύθεροι κολωνοί ήταν προσκολλημένοι στη γη και εξαρτώνταν από τις

βουλήσεις των πλουσίων φεουδαρχών.Απο αυτούς οι ελεύθεροι κολωνοί
ήταν εκμισθωτές της γης με καταβολή αντιτίμου στους γαιοκτήμονες και
οι εναπόγραφοι δούλοι της γης και όχι του κυρίου. Μετά την
μεταβυζαντινή περίοδο εμφανίστηκαν οι μορτίτες και ημισειαστές. Οι
πρώτοι εκμίσθωναν γη και πλήρωναν στον ιδιοκτήτη την «μορτή», το 1/10
δηλαδή της παραγωγής . Οι ημισειαστές αντίθετα κατέβαλαν το μισό της
σοδειάς τους. Είναι οι γνωστοί μισακάριδες ή παρακεστέδες της
Τουρκοκρατίας. Τώρα τι γίνεται με τη Θεσσαλική γη όλη αυτή την περίοδο
μέχρι την τουρκική κατάκτηση. Τα στοιχεία που υπάρχουν, παρά την
έλλειψη σοβαρών και έγκυρων πηγών, συγκλίνουν στην διατύπωση της
άποψης ότι η περιφέρεια αυτή είχε την ίδια κοινωνική οργάνωση με τις
υπόλοιπες περιοχές της αυτοκρατορίας. Επώνυμες οικογένειες δυνατών,
τεράστια εκκλησιαστική περιουσία, πάροικοι και μικροκαλλιεργητές.
Πληροφορίες επιγραφών μνημονεύουν ως πιο σημαντικές τις πόλεις
Λάρισα, Φθιώτιδες Θήβες και Υπάτη, που απορρόφησαν τα εδάφη της
Περραιβίας, των Φερών και της Λαμίας αντίστοιχα. Επιγραφική μαρτυρία
από την Ελλασόνα αναφέρει με λεπτομέρειες την ιδιοκτησία δεκάδων
χιλιάδων στρεμμάτων του δυνατού φεουδάρχη Πηγασίου που έζησε γύρω
στα μέσα του 5ου αι. μΧ. Σε ανέκδοτη ακόμα επιγραφή από τα Τρίκαλα
μνημονεύεται με αρκετά στοιχεία η τεράστια περιουσία κάποιου
μοναστηριού γύρω στα μέσα του 6ου αιω. μ.Χ.
527-Katastasis synaptike tes poleos Athenon apo tes ptaseos autes lypo
...Dionysios Surmelis – 1846. Αφού το Ρωμαϊκόν Κράτος εξησθένησε, και
δεν έδύνατο πλέον να κρατη εις υποταγήν τα κατοικούντα την Σκυθίαν
έθνη, ταύτα εσχημάτισαν διάφορα βασίλεια κατά τας οποίας κατείχον
ευρυχώρους Επαρχίας. Μεταξύ των οποίων ήσαν και οι Γέται, οι
καλούμενοι Σθλάβοι. Το έθνος τούτο εισέβαλε κατά πρώτον εις την
επικράτειαν των Βυζαντινών επί του αυτοκράτορος Αναστασίου περί τα
τέλη της έ εκατονταετηρίδος, επομένως επί των ακολούθων βασιλέων
εξηκολούθουν τας επιδρομάς των, και εις πολλάς μάχας ευδοκίμουν, και
πολλούς χριστιανούς αιχμαλώτιζον, και εις πολλάς πάλιναπετύγχανον,
και πολλοί εξ αυτών αιχμαλωτιζόμενοι εχρησίμευον δούλοι, καλούμενοι
υπό το όνομα Σκλάβοι, κατά την κοινώς παραδεχθείσαν φωνήν, ώς
προείρηται. Ιουστινιανός -527-δε ο Α' έλαβε μέτρα να καταπολεμήση
αυτούς, εφό και εις μίαν μάχην αιχμαλώτισε δεκαπέντε χιλιάδας εξ
αυτων οίτινες διεσπάρησαν εις την μίαν και εις την άλλην των Πόλεων,
πλειότεροι δε εφέρθησαν εις το Βυζάντιον, δουλεύοντες τους κυρίους
των ώς ανδράποδα. Οι πόλεμοι εξηκολούθουν μεταξύ των δύω εθνών

152
 153

Σκλάβων και Γραικορωμαίων, ώστε τα βασιλικά στρατεύματα συχνάκις

έπεμπον...
532 μ. Χ. -Istoria tou Ellēnikou ethnous- Τόμος 7 - Σελίδα 305 1978 - Στην
τελευταία βαθμίδα τής νομικά καθορισμένης κοινωνικής Ιεραρχίας
βρίσκονται οί δούλοι, πού παρά τήν ...καί στάσεις δπου πρωτοστατούν οί
«δήμοι» τών ιπποδρόμων τών διαφόρων πόλεων, μέ πιό γνωστό
παράδειγμα τή στάση τοΰ Νίκα. Εκδοτική Αθηνών 1978.
602 To oikoumeniko Vyzantino kratos kai hē emphanisē tou Islam, 518-
717 ...Alexēs G. K. Savvidēs - 1990 - - Τεκμηριωμένη παρουσίαση της
μεταβατικής μεσαιωνικής περιόδου άπό τό δουλοκτητικό στό
φεουδαρχικό κοινωνικό σχηματισμό. Τοϋ ίδίου, Δοκίμιο γιά τήν
Κοινωνική ' Εξέλιξη στή διάρκεια τών λεγόμενων «Σκοτεινών Αιώνων»
(άπό 602-867), ...
650 μ. Χ. -Τριακόσια χρόνια αργότερα ο Προκόπιος αναφέρει αγορά
σκλάβου στην τιμή ενός προβάτου –κάτι που δεν ήταν φτηνό για την
εποχή εκείνη, αλλά δεν αντιστοιχούσε τους μισθούς έξη μηνών ενός
στρατιώτη –η τιμή δηλαδή είχε πέσει αισθητά. Λίγο αργότερα, το 725,
στην Ιταλία, αναφέρεται πώληση αγοριού στην τιμή ενός αλόγου και
μεταγενέστερα αναφέρεται ως τιμή πώλησης ένα βόδι: δηλαδή οι σκλάβοι
ακρίβυναν. Την ίδια εποχή (περίπου 650 μ.Χ.) αναφέρεται ότι ένα μικρό
κορίτσι σκλάβα αγοράστηκε 30 σόλδια (solidi), όσο έκαναν τότε 13
πρόβατα ή τρεις φοράδες, που ήταν την εποχή εκείνη πολύτιμα και ακριβά
αποκτήματα –άρα η τιμή των δούλων είχε ανεβεί κι άλλο. Ένα άλλο
κορίτσι 20 ετών μάλιστα πουλήθηκε τότε 250 σόλδια –η τιμή της γυναίκες
ανέβαινε από την ηλικία των 20 μέχρι τα 40 και ανάλογα με την ομορφιά
της.
650 -Η σκλαβιά και οι σκλάβοι. Η λέξη σκλαβιά που χρησιμοποιείται
συχνά ως συνώνυμο, όπως και οι λέξεις για τη δουλείας σε άλλες γλώσσες,
π.χ. slavery, enslavage και Sklaverei, προήλθαν από τη βυζαντινή λέξη
Σκλαβηνός<Σλαβηνός<Σλάβος<Σλαύος. Πιθανόν σύμφωνα με πολλούς
ειδικούς, αλλά όχι όλους, οι Βυζαντινοί να έδωσαν σε ορισμένες εθνότητες
τον χαρακτηρισμό Σλάβοι, επειδή τα ονόματά τους είχαν συνήθως την
κατάληξη –σλαβ (π.χ. Στανισλάβ). Στη συνέχεια, η λέξη «σκλαβηνός» και
«σκλάβος» πιθανολογείται ότι έγινε συνώνυμο του δούλου, επειδή πολλοί
Σλάβοι υποδουλώθηκαν από γερμανικές φυλές, αλλά κυρίως επειδή οι
μουσουλμάνοι της ιβηρικής Χερσονήσου χρησιμοποιούσαν αυτή τη λέξη
(αραβ. Ṣaqālibah) για να διακρίνουν τους Ευρωπαίους δούλους τους από

153
 154

τους υπόλοιπους, όπως αργότερα οι Αμερικανοί ονόμαζαν τους

Αφρικανούς δούλους τους, νέγρους.
7ος μ. Χ. -//www.historyworld.net. Slaves in the Middle Ages: 6th - 15th
century. More than anywhere else, the Mediterranean provides the
geographical and economic environment to encourage a slave trade.
Civilized regions surround the central sea. To the north and south stretch
vast areas populated by relatively unsophisticated tribes. Border warfare
results in tribal captives being enslaved. In addition to this, market forces
encourage the tribes to seize prisoners of their own to service a developing
slave trade. slavery is an accepted part of life in Arabia during the time of
Muhammad, in the 7th century, and the Qur'an offers no arguments against
the practice. It merely states, particularly in relation to female slaves, that
they must be well treated. In general that has been the case, compared with
the barbaric treatment of slaves in some Christian communities.

7ος μ. Χ. -Το Ισλάμ είναι μονοθεϊστική θρησκεία, η οποία διαμορφώθηκε

με το κήρυγμα και τη δράση του Προφήτη Μωάμεθ (Μουχάμαντ) στις
αρχές του 7ου αιώνα. Η ελεημοσύνη, ζακάτ, υποχρέωση δηλαδή να δίνει
κανείς ένα ποσοστό του εισοδήματός του και της αξίας κάποιας
ιδιοκτησίας στους φτωχούς. Δίνοντάς το, συμβάλλει στον εξαγνισμό της
υπόλοιπης περιουσίας του, ή συνιστά εξιλέωση για διάφορες αμαρτίες ή
παραβάσεις άλλων καθηκόντων. Σε όσες χώρες έχει καταργηθεί, η
ελεημοσύνη γίνεται όπως και στις Χριστιανικές χώρες, δηλαδή σαν
εθελοντισμό. (Σούρα 24:56)82 εδάφια στο Κοράνιο αναφέρονται σε αυτήν
ως στοιχειώδες χρέος προς την κοινότητα. Αν πρόκειται για γεωργική
περιουσία αντισοιχεί με το 10% της ετήσια σοδειάς αν αρδεύεται φυσικώς
και στο 5% αν αρδεύεται τεχνητως. Προς το 1/40 των οικονομιών του
πιστού αντιστοιχεί το ποσό της ελεημοσύνης. Πολλοί ερμηνευτές των
ισλαμικών κοινωνιών θεωρούν πως αυτή η ελεημοσύνη παράλληλα με την
κανονική κρατική φορολογία μπορεί να καλύψει τον προϋπολογισμό των
μουσουλμανικών κρατών και να αντισταθμίσεις το καπιταλιστικό ή
κομμουνιστικό οικονομικό μοντέλοΑποδέκτες της ελεημοσύνης είναι οι
φτωχοί,οι απελευθερωμένοι δούλοι,οι χρεωμένοι, οι οδοιπόροι και οι
ανάπηροι των θρησκευτικών πολέμων.

7ος -Δουλείας και οιονεί δουλείας στο σύγχρονο μουσουλμανικό κόσμο.Το

Κοράνι, το οποίο οι μουσουλμάνοι πιστεύουν ότι έχει αποκαλυφθεί από
τον Θεό τον έβδομο αιώνα στον Μουχάμμεντ, που θεωρούν προφήτη,
περιέχει πολλές αναφορές σε σκλάβους και δουλείας (π.χ., 2:178, 16:75,
30:28). Το Κοράνι αναφέρεται στο επιτρεπτό της ιδιοκτησίας δούλων, που
ήταν καθιερωμένη πρακτική πριν από την αποκάλυψη του. Το Κοράνι δεν

154
 155

καταδικάζει ρητά τη δουλείας ούτε προσπαθεί να την καταργήσει, ούτε

θεωρεί την υποδούλωση και το εμπόριο ανθρώπων αμαρτία (όπως π.χ. η
Καινή Διαθήκη, βλ. Τιμ. 1:9-10[1]). Παρέχει όμως μια σειρά από
κανονιστικές ρυθμίσεις που αποσκοπούν στη βελτίωση της κατάστασης
των δούλων:Συνιστά την απελευθέρωση σκλάβων, ιδιαίτερα «αυτών που
πιστεύουν (στο Ισλάμ)» (2:177).Η απελευθέρωση ενός δούλου απαιτείται
ως εξιλέωση για ορισμένα παραπτώματα (4:92, 58:3)
www.google.gr/search

7ος-Ισλάμ και δουλείας. Φεβρουαρίου 22, 2010 Πώς εφαρμόστηκαν οι

νόμοι αυτοί στην μουσουλμανική ιστορία; Η δουλείας ήταν ένα
κοινωνικό γεγονός στα περισσότερα μέρη του μουσουλμανικού κόσμου
για σχεδόν 1400 χρόνια, με μεγάλο αριθμό σκλάβων να απασχολούνται
σε οικιακές εργασίες, καθώς και στο εμπόριο. Μεγάλης κλίμακας
γεωργική δουλείας, όπως η δουλείας στις φυτείας του αμερικανικού
Νότου, σπάνια εξασκήθηκε στον μουσουλμανικό κόσμο. Αυτό δεν
οφείλεται σε κάποια απαγόρευση εναντίον αυτών των μορφών εργασίας
των σκλάβων, αλλά μάλλον σε οικονομικούς και γεωγραφικούς
παράγοντες. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ισλαμική δουλείας δεν ήταν σκληρή,
όπως ισχυρίζονται ορισμένοι απολογητές, ή ότι οι κάτοχοι δεν ήταν
μερικές φορές βάναυσοι με τους δούλους. www.google.gr/search

810-Φόρος εύρεσης θησαυρού, κληρονομίας και αγοράς δούλων. Έφη

Ράγια. Χρονολογία: 810 ἕκτην, σκοπεῖσθαι παρὰ τῶν στρατηγούντων
τοὺς ἀθρόως ἐκ πτωχείας ἀνακτησαμένους, καὶ ἀπαιτεῖσθαι χρήματα ὡς
εὑρετὰς θησαυρῶν. ἑβδόμην, τοὺς πρὸ κ΄ χρόνων εὑρηκότας καὶ μέχρι τῆς
δεῦρο πίθον ἢ σκεῦος ὁτιοῦν καὶ αὐτοὺς ἐξαργυρίζεσθαι. ὀγδόην, τοὺς ἐκ
πάππων ἢ πατέρων κληρονομήσαντας διαιρεθέντας, ἐκ τῶν αὐτῶν χρόνων
κ΄ ἐξαναδιδόναι τῷ δημοσίῳ, τοὺς πένητας· καὶ τοὺς ὠνησαμένους ἔξω τῆς
Ἀβύδου σώματα οἰκετικά, ἀνὰ β΄ νομισμάτων τελέσαι προσέταξεν, καὶ
μάλιστα τοὺς κατὰ τὴν Δωδεκάνησον.Πηγή: Θεοφάνη Χρονογραφία,
487.6-13.Βιβλιογραφία: Niavis, Nicephorus I, 101-105· Mango-Scott,
Chronnicle, 670· Χριστοφιλοπούλου, Οικονομική πολιτική, 419-423·
Χριστοφιλοπούλου, Ιστορία τ. Β1, 168· Γερολυμάτου, Εμπόριο, 204-205·
Yannopoulos, société profane, 286-288· Morrisson, Découverte des
trésors, 334-335. Σχολιασμός: Στο έτος 810 τοποθετεί ο χρονογράφος
Θεοφάνης ο Ομολογητής τις περίφημες «κακώσεις» του αυτοκράτορα
Νικηφόρου Α΄, μολονότι είναι σαφές πως αφορούν συγκεκριμένο

155
 156

δημοσιονομικό πρόγραμμα με δέσμη μέτρων που ελήφθησαν σε βάθος

χρόνου. Τα συγκεκριμένα μέτρα αφορούν τον ξαφνικό πλουτισμό από
εύρεση θησαυρού ή αποδοχή κληρονομιάς αλλά και την αγορά δούλων.
Το χωρίο ξεκινά παραδίδοντας μία από τις πρώτες πληροφορίες για τις
πολιτικές εξουσίες των στρατηγών των θεμάτων, οι οποίοι επιφορτίστηκαν
με την ανεύρεση αυτών που είχαν πλουτίσει ξαφνικά. Η έρευνα
προϋποθέτει την πρόσβαση των στρατηγών σε συγκεντρωτικά οικονομικά
στοιχεία κάθε επαρχίας, αλλά και την ύπαρξη του απαραίτητου
προσωπικού στα θέματα για την διεξαγωγή της έρευνας. Το κείμενο κάνει
λόγο για τρεις διαφορετικούς φόρους: ξαφνικού πλουτισμού ή εύρεσης
θησαυρού, φόρο κληρονομιάς, και φόρο επί της αγοράς οικειακών
δούλων. Οι πηγές δίνουν την εντύπωση ότι το φαινόμενο απόκρυψης
χρημάτων ή θησαυρών δεν ήταν σπάνιο, εξαιτίας της ανασφάλειας που
προξενούνταν από τις συχνές επιδρομές των εχθρών. Η φορολόγηση της
εύρεσης θησαυρού ήταν νομοθετημένη στο Βυζάντιο. Σχετικά με τον φόρο
κληρονομιάς, αξιοσημείωτο είναι ότι ο Θεοφάνης χαρακτηρίζει «πένητες»
αυτούς που κληρονόμησαν ένα μέρος από την διαίρεση του αρχικού
ακινήτου. Η φορολόγηση της αγοράς των δούλων επιβάρυνε τους
αγοραστές, κάτι που συνιστούσε το πιθανότερο νεωτερισμό στη βυζαντινή
φορολογική πρακτική, εφόσον μάλιστα φαίνεται πως δόθηκε αναδρομική
ισχύς (τοὺς ὠνησαμένους), και ερμηνεύεται από σύγχρονους σχολιαστές
ως φόρος πολυτελείας. Ο Θεοφάνης φαίνεται να υπονοεί πως η
Δωδεκάνησος, δηλαδή οι Κυκλάδες, αποτελούσε γνωστή αγορά δούλων,
η οποία, καθώς βρισκόταν εκτός της οικονομικής περιφέρειας της
Κωνσταντινούπολης απολάμβανε το προνόμιο της μη φορολόγησης των
οικονομικών δραστηριοτήτων που λάμβαναν χώρα εκεί. Έτσι, οι νήσοι
των Κυκλάδων αποκτούν, στο πλαίσιο της αφήγησης του Θεοφάνη, έναν
σημαντικό ρόλο για το εμπόριο των ελλαδικών κυρίως περιοχών και του
Αιγαίου.

886-Ελισάβετ Χατζηαντωνίου: Ο θεσμός της δουλείας κατά τους

βυζαντινούς χρόνους
Η Νεαρά 38 του Λέοντα Στ΄ (886-912) συνιστά καινοτομία για τον θεσμό
της δουλείας στο Βυζάντιο, καθώς αντιμετωπίζει τον δούλο ως υποκείμενο
του Δικαίου που μπορεί να αποκτήσει δική του περιουσία. Ωστόσο, η
εφαρμογή του νόμου αφορά μόνο στους βασιλικούς δούλους . Είναι φανερή
η επιφυλακτικότητα του αυτοκράτορα να απαιτήσει την καθολική επιβολή

156
 157

μιας διάταξης που θα προκαλούσε σημαντικές αντιδράσεις από πλούσιους

και μη δουλοκτήτες.
9ος -Από δικαστικές αποφάσεις (Πείρα) φαίνεται ότι ο θεσμός της δουλείας
είχε μια αναλαμπή κατά τον 9o και 10o αιώνα και άρχισε να υποχωρεί
σταδιακά από τον 11o στα πλαίσια της γενικότερης οικονομικής και
πολιτικής παρακμής στο βυζαντινό χώρο. Πάντως στην Κων/πολη
λειτουργούσε ακόμα αγορά δούλων (Helga Koepstein: «Μερικές
παρατηρήσεις για τη νομική κατάσταση των δούλων ...» στο «Η καθημερινή
ζωή στο Βυζάντιο, Πρακτικά του Α' Διεθνούς Συμποσίου, Αθήνα 1989»).
Μέχρι την οριστική πτώση της αυτοκρατορίας, ο θεσμός της δουλείας δεν
έπαψε να υφίσταται, ενώ διατηρήθηκε και επί Τουρκοκρατίας για κάποιο
χρόνο σε διάφορες επισκοπές, οι οποίες διέθεταν μεγάλες αγροτικές
εκτάσεις.
9ος -Η μεγαλύτερη βίαιη μετακίνηση στην ιστορία της ανθρωπότητας!
Δανιήλ - 09|12|2017 Το δουλεμπόριο υπήρχε βέβαια στην αρχαιότητα σε
τεράστια κλίμακα. Οι Έλληνες, οι Ρωμαίοι είχανε χιλιάδες δούλων. Τους
έβρισκαν φυσικά από τους αιχμαλώτους που συνελάμβαναν ή τους
αγόραζαν. Εκείνοι οι οποίοι είχαν πρωτοπορήσει στο δουλεμπόριο της
Αφρικής ήταν οι Άραβες. Οι Άραβες είχαν δύο βάσεις στη Μομπάσα
(Mombasa) και την Κίλουα (Kilwa), από τις οποίες φόρτωναν δούλους
στην ανατολική Αφρική και τους μετέφεραν σε όλες τις περιοχές του
Κόλπου, της Ερυθράς Θάλασσας, της Εγγύς και Μέσης Ανατολής και
στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Γιατί, ήταν αναγκαίο να έχεις μαύρους
δούλους στο σπίτι σου, εφόσον ήθελες να δείχνεις ότι είσαι άξιο μέλος
της κοινωνίας! Στις κοινωνίες του αραβικού 9ου, 10ου, 11ου αιώνα ή του
οθωμανικού 13ου-18ου αιώνα, οι δούλοι είναι κυρίως οικιακοί, δεν είναι
δούλοι για τις παραγωγικές εργασίες όπως ήταν στην αρχαιότητα. Δεν
παύει, όμως, να υπάρχει η αγορά χιλιάδων δούλων. Υπήρχε δουλεμπορικό
κέντρο στην Κωνσταντινούπολη, αλλά και δουλεμπορικά κέντρα στη
Μαύρη Θάλασσα. Οι δουλέμποροι ήταν Τούρκοι, Ιταλοί, Γάλλοι,
Εγγλέζοι...
1055-Το 1055 καθόρισε η σύνοδος του Τολέδο ότι τα παιδιά των (άγαμων)
κληρικών γινόντουσαν υποχρεωτικά δούλοι σε μοναστήρια και επισκοπές.
10ος -Στο Βυζαντινή αυτοκρατορία υπό την επίδραση του Χριστιανισμού
σημειώθηκε μέχρι τον 10ο αιώνα μια σταδιακή αλλαγή των αντιλήψεων
περί δουλείας. Στα αγιογραφικά κείμενα και στους νόμους ο Χριστιανός
αιχμάλωτος γίνεται αντιληπτός όχι ως ιδιοκτησία αλλά σαν άτομο με
προσωπικότητα. Είναι εμφανές ότι η Χριστιανική αντίληψη για τη

157
 158

δουλείας εξασθένησε την υποταγή του σκλάβου στον γήινο αφέντη του
ισχυροποιώντας τους δεσμούς του ως ανθρώπου με το Θεό. Αν και η
Χριστιανική Εκκλησία δεν είχε κάποια άποψη κατά της δουλείας, επέμενε
στις ευθύνες των αφεντών, και η σχέση μεταξύ δούλου και Θεού βαθμιαία
έγινε σημαντικότερη από τη σχέση δούλου και αφέντη. Το αντίστοιχο
έγινε και στη νομοθεσία, όπου το κράτος έθεσε υπό τον έλεγχό του την
κατάσταση ελλιπούς ελευθερίας και η σχέση του δούλου με το κράτος
έγινε σημαντικότερη από αυτή μεταξύ δούλου και αφέντη. Ο Αλέξιος Α’
Κομνηνός, παρά τις αντιρρήσεις των αφεντών, έδωσε στους δούλους το
δικαίωμα να τελούν χριστιανικό γάμο. Τέθηκαν περιορισμοί στην
δουλείας ως ποινή, την εθελούσια δουλείας έναντι αμοιβής, και το εμπόριο
παιδιών. Στο Βυζάντιο η δουλείας λόγω αιχμαλωσίας από πόλεμο και το
εμπόριο σκλάβων διαμορφώθηκαν από τις σχέσεις με τον
Μουσουλμανικό κόσμο. Το κράτος σταδιακά αύξησε το ενδιαφέρον του
για την απελευθέρωση των Χριστιανών δούλων, έθεσε όρια στο εμπόριό
τους, και διευκόλυνε την εξαγορά της ελευθερίας τους. Αν οι αιχμάλωτοι
(Χριστιανοί) δεν μπορούσαν να πληρώσουν το ποσό της εξαγοράς τους,
δεν παρέμεναν σκλάβοι αλλά έπρεπε να τους καταβληθεί μισθός μέχρι να
μπορέσουν να πληρώσουν.[11] Με διατάγματα του Ιουστινιανού[12] και
άλλων αυτοκρατόρων ο Δούλος έπαψε νομικά να θεωρείται πράγμα. Η πιο
σημαντική Εισήγηση του Ιουστινιανού ήταν εκείνη που για πρώτη φορά
όριζε με νόμο πως ο Δούλος είναι άνθρωπος. Επίσης όριζε να δίνεται
αυτομάτως το δικαίωμα του Ρωμαίου πολίτη στους δούλους που
ελευθερώνονταν ενώ μέχρι τότε οι κοινωνικές διακρίσεις συνεχίζονταν
μέχρι και τους απογόνους τρίτης γενεάς του πρώην δούλου.
10ος -ΔΟΥΛΟΙ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΝ 10ο Αι.H
μαρτυρία του Βίου του οσίου Βασιλείου του Νέου. Θεσμός πού στα
κυριότερα σημεία του ακολουθεί πιστά τη ρωμαϊκή παράδοση \ ή
δουλείας, διατηρήθηκε τυπικά τουλάχιστον σ' δλη τη διάρκεια της
βυζαντινής αυτοκρατορίας. Ή 'ίδια ή ουσία του θεσμού είναι, βέβαια,
αντίθετη με τη γενική αρχή της «φυσικω δικαίω» ισότητας των ανθρώπων.
10ος -Η ενδιαφέρουσα ιστορία του Θεόδωρου, ενός δούλου στην
Κωνσταντινούπολη. Ένας πλούσιος που κατοικούσε στο λιμάνι των
Σοφιών της Κωνσταντινούπολης τον 10ο αιώνα μ.Χ. είχε στην κατοχή του
πολλούς δούλους . Ο πλούσιος αφέντης λοιπόν είχε ξεχωρίσει από
όλους τους δούλους του έναν, τον Θεόδωρο, τον οποίο θεωρούσε πολύ
έμπιστο, τον έχρησε «πρωτεύοντα» δούλο και του ανέθεσε τη
διαχείριση ολόκληρης της περιουσίας του. Αυτή η ένδειξη
εμπιστοσύνης του αφέντη προς τον Θεόδωρο προκάλεσε το φθόνο ενός

158
 159

άλλου δούλου του ίδιου κυρίου, ο οποίος επιστράτευσε και τη βοήθεια

μιας μάγισσας για να καταστρέψει τον Θεόδωρο. Ο θεσμός της
δουλείας στο Βυζάντιο. https://geonews.gr/history-ο-θεσμός-της-
Δουλείας-στη-βυζαντινή.
10ος -ΔΟΥΛΟΙ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΝ 10ο Χριστίνα
Αγγελίδη. Λυτή ή αντίφαση, ωστόσο, μεταξύ θεωρητικής ανθρωπολογίας
και κρατικής πρακτικής, και ή οποία δεν αμφισβητήθηκε ευθέως ποτέ άπο
τήν'Εκκλησία1, εδραιώνεται μέσα άπο τα νομικά κείμενα, πού
αποδέχονται τον τριμερή χωρισμό της κοινωνίας σε ελεύθερους,
απελεύθερους καί δούλους2. Ή βασική αυτή αρχή εισάγεται στο βυζαντινό
δίκαιο από τον 'Ιουστινιανό3 καί επαναλαμβάνεται με αυτούσια σχεδόν
διατύπωση στα Βασιλικά4. Ή 'ίδια αρχή περιλαμβάνεται καί στις
μεταγενέστερες επιτομές τών νομικών συλλογών5. Συνέπεια της ή
κλιμάκωση τών δικαιωμάτων καί υποχρεώσεων πού ρυθμίζουν το μέτρο
συμμετοχής στις οικονομικές και κοινωνικές δραστηριότητες. Σ' αυτή τήν
κλίμακα οί δούλοι κατέχουν τήν τελευταία βαθμίδα καί υπόκεινται σε
καθεστώς πλήρους δικαιοπρακτικής ανικανότητας. "Ετσι ό δούλος,
σημειώνει ό νομοθέτης, αν καί «φύσει» ζει, βρίσκεται σύμφωνα με το νόμο
σέ κατάσταση όμοια με το θάνατο .

10ος -ΔΟΥΛΟΙ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΝ 10ο Αι.e Χριστίνα

Αγγελίδη. ΊΙ προσπάθεια της 'Εκκλησίας εξαντλείται στην καλυτέρευση
τών συνθηκών διαβίωσης τών δούλων, βλ. Γ ι α ν ν ό π ο υ λ ο ς , La Société
profane, σελ. 271, πρβλ. Καί Α. Ρ i g a n i Ο 1, L'Empire chrétien3, Παρίσι
1972, σελ. Ί49. Άλλα καί τα παραδείγματα άπο έ'ργα τών Πατέρων της
'Εκκλησίας που παραθέτει ή Χ α τ ζ η ν ι κ ο λ ά ο υ -Μ α ρ α β S
(Recherches, σελ. 13 - 18), δείχνουν ότι ή 'Εκκλησία στηρίζει τήν
ισχύουσα τάξη πραγμάτων. Τα θεωρητικά, στωικής κυρίως προέλευσης,
επιχειρήματα τών Πατέρων αποσκοπούν στην αφομοίωση τών
κατηγοριών ελεύθερος - δούλος μέσα στο κοινωνικό σχήμα της εποχής. Ή
διάθεση συμβιβασμού ανάμεσα στην καταρχήν αποδεκτή άπο τήν
'Εκκλησία ελευθερία τοϋ άτομου καί την κοινωνική αναγκαιότητα
διατυπώνεται με ενάργεια στο παρακάτω χωρίο τοϋ Έπιφάνιου Σαλαμίνας
(Άγκυρωτός, PG 4 3, 121): Καί ή συνήθεια τους δούλους σώματα εϊωΟε
καλεϊν. Δεσπότης, φησίν, εκατόν σωμάτων άλλα καί ψυχάς εχόντων επειδή
δε ή δεσποτεία τών ανθρώπων σωμάτων κυριεύει^ αλλ' ου ψυχής δια τοΰτο
τους δούλους ευλόγως σώματα εκάλεσαν συν ψυχή, Ίνα δείξϊ] τήν χρήσιν
τών σωμάτων.

159
 160

10ος -Μέχρι περίπου το 10o αιώνα εξελίχθηκε σταδιακά ο θεσμός του

κλασικού δούλου σε αυτόν του δουλοπάροικου, ο οποίος μεταβιβαζόταν
μαζί με τα κτήματα και τα κτίσματα. Κάποιοι ιστορικοί εκτιμούν ότι κατά
το Μεσαίωνα είχαν βελτιωθεί οι συνθήκες ζωής των δούλων σε σχέση με
εκείνες της ρωμαϊκής εποχής, αν και η πραγματικότητα δείχνει ότι έγινε
μια εξίσωση προς τα κάτω: Μεγάλα τμήματα του λαού εντάχθηκαν για
οικονομικούς και άλλους λόγους στην κατηγορία των δουλοπάροικων.Από
την Ιστορία της Τεχνολογίας. http://sfrang.blogspot.com/2006/

10ος -ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΩΝ ΣΛΑΒΩΝ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΤΩΝ

ΣΚΟΠΙΩΝ Μάνιος Δημήτρης Β1 Από το βιβλίο του Ν.Π Ανδριώτη,Το
ομόσπονδο κράτος των Σκοπίων και η γλώσσα του, Αθήνα 1992 (1960).
Η σλαβική γλώσσα άρχισε να διαδίνεται σιγά σιγά και στη βόρεια
Μακεδονία: 1) Από Σλάβους δούλους και αγρότες , που οι
βυζαντινοί γεωκτήμονες εγκαθιστούσαν , για να καλλιεργούν τα
κτήματα τους .2) Από Έλληνες αιχμαλώτους των Βουλγάρων , που
ύστερα από πολύχρονη αιχμαλωσία εξαγοράζονταν και γύριζαν
στην πατρίδα τους , αφού είχαν πια μάθει στον τόπο της
αιχμαλωσίας τα σλαβικά. 3) Από το γεγονός ότι οι Έλληνες της
Μακεδονίας που συναλλάσσονταν με σλαβόφωνους μάθαιναν
σλαβικά , που είναι γλώσσα ευκολομάθητη , ενώ οι Σλάβοι δε
μάθαιναν ελληνικά , γιατί είναι γλώσσα δύσκολη.
10ος -Katastasis synaptike tes poleos Athenon apo tes ptaseos autes lypo
...Dionysios Surmelis – 1846. Λείπεται δε ήδη να γράψωμεν περί της τύχης
των Σκλάβων κατά τους Βυζαντινούς χρόνους-10ος αι.-. Δούλος, Είλως,
Σκλάβος. Τα τρία ταύτα δυστυχή ονόματα και πράγματα έδωκεν εις την
Κοινωνίαν η πλεονεξία του ανθρώπου. "Ο ισχυρότερος καταπολεμήσας
τόν ασθενή, και συλλαβών αυτόν εποίησε δούλον, ο εστίν, απεστέρησεν
αυτού την ελευθερίαν εις τρόπον ώστε η ζωή του δούλου να εξαρτάται από
την θέλησιν του Δεσπότου. Και τοιούτους δούλους είχον πολλά έθνη, εν
οις και...

10ος -Πρώτη ματιά σο “Βικιλεξικό” : σκλάβος < μεσαιωνική ελληνική

σκλᾶβος < Σκλᾶβος < πρωτοσλαβική, *Slověninъ (το εθνικό όνομα
απέκτησε τη σημασία του δούλου, επειδή ίσως πολλά άτομα σλαβικής
καταγωγής πωλούνταν ως δούλοι). Στην Εγκυκλοπαίδεια ‘”Ηλιος” του
Ιωάννη Πασσά: Δούλος, ανδράποδον, αιχμάλωτος πολέμου.Και τελικά ο
Sarant (Σαράντης, -ος υποθέτω) από το Blog Ολυμπία:Στην αρχή έχουμε
τους Σλάβους, που έρχονται στη Βαλκανική περί τον 5ο αιώνα· αυτοί

160
 161

αυτοαποκαλούνται slovĕne (όνομα που επιβιώνει στους σημερινούς

Σλοβένους). Το αρχικό σλ- είναι δυσπρόφερτο στα ελληνικά και
αναπτύσσεται ένα ενδιάμεσο σύμφωνο για να διευκολύνει την προφορά.
Έτσι το εθνωνύμιο περνάει στα ελληνικά της εποχής ως Σθλαβηνός,
Σκλαβηνός ή Σθλάβος, Σκλάβος· η πρώτη μαρτυρία της λέξης υπάρχει σε
κείμενο του 5ου αιώνα, στον Μαλάλα (Μηνὶ μαρτίῳ ἰνδικτιῶνος
ζʹ ἐπανέστησαν οἱ Οὗννοι καὶ οἱ Σκλᾶβοι τῇ Θρᾴκῃ). Οι δυο μορφές, η
συντομευμένη και η εκτενέστερη, συνυπάρχουν στα κείμενα. Από το
βυζαντινό σκλάβος έχουμε και το λατινικό sclavus.Οι Σλάβοι είχαν
ασθενή πολιτική οργάνωση, βασισμένη χαλαρά στις οικογένειες και στα
γένη· ήταν αγροτικός και ποιμενικός λαός, και έτσι αποτελούσαν εύκολη
λεία για συγκροτημένους εισβολείς που με το γυμνασμένο ιππικό τους
έκαναν επιδρομές και αιχμαλώτιζαν πολλούς Σλάβους που στη συνέχεια
τους πουλούσαν σκλάβους. Κάποια στιγμή, γύρω στον ένατο αιώνα, το
εθνωνύμιο Σκλάβος / Sclavus άρχισε να σημαίνει όχι πια «Σλάβος» αλλά
«Σλάβος Δούλος» και στη συνέχεια απλώς «Δούλος» όχι απαραίτητα
Σλάβος πλέον. Δεν έχει εξακριβωθεί σε ποια εποχή και γλώσσα
πρωτοέγινε αυτή η μετάβαση· οι εντελώς αναμφίσημες εμφανίσεις μη
Σλάβων σκλάβων π.χ. sclava grecha ή σαρακηνός σκλάβος είναι
μεταγενέστερες. Πάντως όλες οι ενδείξεις δείχνουν ότι έγινε στις παρυφές
της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, στη Βαλκανική χερσόνησο, εκεί που
συναντιούνταν Βυζαντινοί, Άραβες και Γερμανοί.

10ος -Στο 10o και 11o αιώνα ενεργούσε, κατά τον «εκχριστιανισμό»
διαφόρων σλάβικων φύλων στη Δύση από τους Σάξονες αυτοκράτορες
(Όθωνες), από κοινού η «ιερή συμμαχία» στρατού, εκκλησιαστικού
μηχανισμού και δουλεμπόρων (K-H.Deschner: «Η εγκληματική ιστορία
του χριστιανισμού», Κάκτος), κάτι που υπήρξε αποτελεσματικό και
μερικούς αιώνες αργότερα, κατά την κατάκτηση της Αμερικής και τoν
«εκχριστιανισμό» των εκεί ιθαγενών. Αντίθετα, ανάλογες προσπάθειες
«εκχριστιανισμού» και υποδούλωσης στην Κίνα και την Ιαπωνία είχαν
περιορισμένα αποτελέσματα και οδήγησαν σε σφαγές των επιδρομέων,
προσηλυτιστών, στρατιωτικών και εμπόρων (θα δημοσιευτεί ειδικό κείμενο
γι' αυτό το θέμα).
10ος -Η γέννηση ενός παιδιού στο Βυζάντιο ήταν ένα ιδιαίτερα χαρμόσυνο
γεγονός, ανεξάρτητα από το φύλο του παιδιού, παρόλο που οι γονείς
σαφώς προτιμούσαν αγόρι, όπως και οι πρόγονοί τους, αρχαίοι Έλληνες
και Ρωμαίοι. Χαρακτηριστικά, ο αρχαίος Έλληνας ποιητής Ευριπίδης
έλεγε ότι τα αγόρια ήταν τα στηρίγματα (στύλοι) της οικογένειας, ενώ στη
ρωμαϊκή κοινωνία ο άντρας ήταν ο αρχηγός της οικογένειας (πάτερ
φαμίλιας) που είχε απόλυτη εξουσία σε όλη του την οικογένεια: αποφάσιζε

161
 162

για τη ζωή ή τον θάνατο των μελών της , πάντρευε τα παιδιά του,
υιοθετούσε νέα μέλη, απελευθέρωνε τους δούλους , διέθετε όπως ήθελε
την περιουσία του. Αντίθετα, τα κορίτσια ήταν μια επιβάρυνση για τους
γονείς, ιδιαίτερα για όσους δεν ήταν πλούσιοι, εξαιτίας της προίκας που
έπρεπε να τους δώσουν για να παντρευτούν.
http://exploringbyzantium.gr/EKBMM
10ος -Επειδή πάντως πιάνονταν πολλοί Βυζαντινοί αιχμάλωτοι, η
Εκκλησία καθημερινά στη λειτουργία της είχε και προσευχή «υπέρ των
αιχμαλώτων και της σωτηρίας αυτών». Γίνονταν μάλιστα συχνά έρανοι
από την εκκλησία ή τους συγγενείς του αιχμαλώτου για να συγκεντρωθεί
το αναγκαίο για την εξαγορά του ποσό. Συνηθιζόταν μάλιστα στις
διαθήκες τους (όπως και στη Δυτική Ευρώπη την ίδια εποχή) πολλοί να
αφήνουν την περιουσία τους στην Εκκλησία ή στο κράτος, με την εντολή
να δοθεί για εξαγορά αιχμαλώτων, επειδή αυτή η πράξη θεωρείτο
θεάρεστη.
11ος -Ελισάβετ Χατζηαντωνίου: Ο θεσμός της δουλείας κατά τους
βυζαντινούς χρόνους. 17/05/2018 Η δουλείας είναι ένα φαινόμενο
πανάρχαιο, σχεδόν τόσο παλιό όσο ο άνθρωπος και σίγουρα όσο ο
πόλεμος. Στον χώρο της Μεσογείου και της Εγγύς Ανατολής η άνθησή του
τοποθετείται στην ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα. Το βυζαντινό κράτος,
αποτελώντας τη συνέχεια και εξέλιξη της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας,
κληρονόμησε πλήθος θεσμών που ίσχυαν στους ύστερους ρωμαϊκούς
χρόνους. Μεταξύ αυτών οπωσδήποτε συγκαταλέγεται και η δουλείας, που
ως κοινωνική, οικονομική και νομική πραγματικότητα υφίστατο σε όλη τη
βυζαντινή περίοδο, αν και με φθίνουσα πορεία από τα τέλη του 11ου αιώνα
και εφεξής.
11ος -Μηχανή του χρόνου. Το «κίνημα των Ζηλωτών» της Θεσσαλονίκης
υπό τον Ανδρέα Παλαιολόγο και η δημιουργία μιας άτυπης λαϊκής
δημοκρατίας που επικράτησε για μια επταετία, αποτελεί ένα γεγονός που
κατέχει εξέχουσα θέση στην παγκόσμια κοινωνική ιστορία των λαών.
Κυρίαρχη τάξη στην κοινωνική ζωή της εποχής ήταν οι πλούσιοι, ευγενείς,
γαιοκτήμονες φαιουδάρχες, οι ανώτεροι αξιωματικοί του στρατού και του
στόλου, αλλά και ο κλήρος. Αυτοί ήταν οι λεγόμενοι «δυνατοί» που τους
βρίσκουμε στα βυζαντινά κείμενα και σαν «ευπατρίδες», «άρχοντες»,
«προύχοντες», «επιφανείς», «υψηλούς». Οι υπόλοιποι, ο λαός δηλαδή,
ήταν οι «δουλοπάρικοι» ή «πάροικοι» ή «εναπόγραφοι» που χωρίς να
είναι δούλοι, είχαν ελάχιστα δικαιώματα. Ήταν «μισοελεύθεροι», αλλά
δεμένοι με τη γη σαν εξάρτημα της, με υποχρέωση να την καλλιεργούν και

162
 163

να εργάζονται σε διάφορα πόστα με μικρές αμοιβές, ίσα – ίσα για να

μπορούν να ζουν μια ζωή με στερήσεις, αποκομμένοι από τον διοικητικό
μηχανισμό του κράτους. Από τα τέλη όμως του 11ου αιώνα δημιουργείται
μια νέα τάξη «αστών – εμπόρων».
11ος -Dokimia kai alla keimena saranta pente etōn (1935-1980) Σελίδα 62
Panagiōtēs Kanellopoulos 1980 Μέ την εφεύρεση καί την άνάπτυξη της
μηχανής, τη θέση τοΰ φεουδαλισμοΰ καί της δουλείας τήν πήρε τό
έργοστάσιο καί ή κεφαλαιοκρατία. Ή μεταβολή αύτη, πού συνυφάνθηκε
μέ σοβαρές μεταβολές στά κοινωνικά ήθη καί στόν τρόπο άκόμα ...
11ος -Αποκατάσταση Τώρα Ευάγγελος Γράψας 2011 Οι πατεράδες των
δύο νέων εραστών, που ήταν φεουδαρχικοί αφέντες, ιδιοκτήτες μεγάλων
εκτάσεων γης και δούλων,είχαν μακροχρόνιο μίσος και έχθρα μεταξύ
τους, πιθανότατα εξαιτίας διαφωνιών για ιδιοκτησία γαιών και ανθρώπων,
υπηρετώντας ...Φεουδαρχία 11ος αι.
11ος -Alexia: glōssiko drama me polles praxeis Σελίδα 148 Sarantos I.
Kargakos 1991 ... τήν απόλυτη εξουσία». ε) Ή φεουδαρχική τάξη είναι
κατεξοχήν εμπόλεμη τάξη». στ) «Τά κύρια χαρακτηριστικά τής
φεουδαρχίας ήταν ότι ήταν αυτόνομα, οί αγρότες δούλευαν καί δέν
πληρωνόντουσαν». ζ) «Επίσης ή φεουδαρχία
ος
χαρακτηρίζεται ...Φεουδαρχία 11 αι.
12ος -Το Βυζάντιο κατά τον 12ο αιώνα: κανονικό δίκαιο, κράτος και
κοινωνία Νικόλαος Οικονομίδης, Hetaireia Vyzantinōn kai
Metavyzantinōn Meletōn - 1991 - Ή στάση τοΰ Βαλσαμωνος μπορεί νά
εξηγηθεί και με βάση το κείμενο της νεαράς τοΰ Αλεξίου, καΐ με τη
βοήθεια άλλων πηγών. Ό αυτοκράτορας σ’ αυτήν παρατηρεί, οτι πολλοί
κύριοι αρνούνταν νά επιτρέψουν νά ευλογηθεί ή ένωση τών δούλων ...
1167-ΔΟΥΛΟΙ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΝ 10ο Αι.e
Χριστίνα Αγγελίδη. Ετσι ό 'Αρμενόπουλος (Έξάβιβλος, Ικδ. Heimbach,
Αιψία, σελ. 188 κεξ. ) επαναλαμβάνει αυτούσιο το 34° κεφάλαιο τοϋ
Πρόχειρου «Περί Ελευθεριών», όπου γίνεται λόγο; για τα «έστερημένα
ελευθερίας» πρόσωπα. Ωστόσο, ή τελευταία Νεαρά πού ασχολείται μέ
τους δούλους, ορίζοντας την εξαγορά όλων τών δούλων της
Κωνσταντινούπολης, εκδίδεται περί το 1167 άπο το Μανουήλ Κομνηνό
(D ö 1 g e r, Regesten, άρ. 1476, πρβλ. καί H e l g a K ö p s t e i n , Zur
Novelle des Alexios Komnenos zum Sklavenstatus (1095), Actes du XVe
Congrès International d'Etudes Byzantines IV, 'Αθήνα 1980, σελ. 166).

163
 164

12ος -Η δουλείας στο αρχαίο μεταλλευτικό Λαύριο!Δρ. Πέτρος Τζεφέρης

Διδάκτωρ ΕΜΠ και συγγραφέας. Γεν. Δ/ντης Ορυκτών Πρώτων Υλών Υπ.
Περιβάλλοντος και Ενέργειας.Το εύρημα αυτό, που υπήρξε μοναδικό στο
Λαύριο, εκτίθεται σήμερα στο Μουσείο του Πανεπιστημίου
Μεταλλευτικής και Τεχνολογίας του Freiberg (Σαξονία), μια μικρή πόλη
με αξιόλογη μεταλλευτική ιστορία και εξορυκτική δραστηριότητα από τον
12ο αιώνα μέχρι σήμερα. Πρόκειται για έκθεμα με μεγάλη συμβολική
αξία που θεωρήθηκε από ορισμένους μελετητές ότι αποτελεί ισχυρή
ένδειξη ή/και απόδειξη βασανισμού των δούλων στο Αρχαίο
μεταλλευτικό Λαύριο της κλασικής περιόδου. Μάλιστα στη λεζάντα της
φωτογραφίας, που είναι αναρτημένη στην ιστοσελίδα του Γερμανικού
Πανεπιστημίου (έχει προσωρινά αφαιρεθεί), αναφέρεται ότι πρόκειται για
«δεσμά ενός Ρωμαίου σκλάβου στα μεταλλεία του Λαυρίου» (Fußfessel
eines römischen Sklaven aus einem Bergwerk in Laurion, Griechenland).
1250-//www.historyworld.net. Slaves in the Middle Ages:In 1250 the
slave leaders of the Egyptian army, known as Mamelukes, depose the
sultan and seize power. A succession of rulers from their own ranks control
much of the Middle East, as the Mameluke dynasty, for nearly three
centuries.
1315-το 1315 όπως και η μεγάλη επιδημία πανώλης λίγες δεκαετίες μετά,
αποδεκάτισαν τον πληθυσμό της Ευρώπης. Αυτή η τραγική κατάσταση
είχε σαν αποτέλεσμα να μείνουν ακατοίκητες μεγάλες εκτάσεις και να
δημιουργηθεί ανάγκη για εργατικά χέρια
1320 -Κ. Αρμενόπουλος. Procheiron nomōn, to legomenon hē Hexavivlos:
syllechtheisa apo … – 1833 - - την Δούλην εις αυτόν, και την
ελευθέρωσεν ούτος, την ελευθερίαν δεν δύνασαι να ανακαλέσης άλλά
μόνον, αν ακόμη – δεν παρήλθε, ο ωρισμενος της περι δούλου αγωγης
χρονος, ?
1321-Ήδη στο Βυζάντιο παρουσιάζεται ο χαρακτηρισμός «αγιόδουλοι»
(‘Αγιοι Δούλοι) για πρόσωπα και τοπωνυμίες. Πρόκειται για δούλους και
δουλοπάροικους που καλλιεργούσαν τα τιμάρια της Εκκλησίας, π.χ. στην
Κέρκυρα, όπου διασώζεται ακόμα αυτό το όνομα ως τοπωνύμιο. Σε
βυζαντινό αυτοκρατορικό χρυσόβουλο του 1321 για την περιουσία της
μητρόπολης Ιωαννίνων αναφέρεται ότι «...Κατέχει δε ωσαύτως η αυτή
αγιωτάτη εκκλησία και Ιουδαίους τρεις, τα τε παιδία του Λαμέρη, του
Δαβίδη και του Σαμαρία. » Το 1821 ο ιστοριοδίφης Λαμπρίδης αναφέρει
ότι τα παιδιά του Δαβίδη ήταν υποχρεωμένα ακόμα το 19o αιώνα να
πηγαίνουν κάθε Παρασκευή στη μητρόπολη για να προσφέρουν υπηρεσίες
στο δεσπότη. Δηλαδή για τουλάχιστον 600 χρόνια τα μέλη μιας
164
 165

οικογένειας ήταν υποτακτικοί του εκάστοτε μητροπολίτη, μάλλον

αγνοώντας και οι ίδιοι για ποιο λόγο προσέφεραν «παραδοσιακά» αυτές
τις υπηρεσίες.
1350-Οι δούλοι συνέχιζαν πάντως να υπάρχουν και εξακολουθούσαν να
θεωρούνται περιουσιακά στοιχεία. Μεγάλη εισροή δούλων σημειώθηκε
το 14ο αιώνα εξαιτίας του Μαύρου Θάνατου, δηλαδή της επιδημίας
πανώλης του 1350.
14ος -
Οι γενίτσαροι ανήκαν στους «δούλους του σουλτάνου». Κατά κύριο λόγο
είτε προέρχονταν από το 1/5 των αιχμαλώτων πολέμου, το οποίο σύμφωνα
με τον ιερό νόμο ανήκε στο σουλτάνο, είτε ήταν όμηροι από
νεοκατακτημένες περιοχές, είτε είχαν αγοραστεί από το παλάτι σε
σκλαβοπάζαρα, είτε, τέλος, προέρχονταν από το περιβόητο παιδομάζωμα.
Οι πρώτες αναφορές στο παιδομάζωμα χρονολογούνται στα τέλη του 14ου
αιώνα, η ακμή του θεσμού τοποθετείται στο 15ο και 16ο αιώνα, ενώ οι
τελευταίες αναφορές προέρχονται από...

1367-Το 1367 ο επίσκοπος Antonio de Galiana της Μαγιόρκα διακήρυξε

ότι η υποδούλωση Ελλήνων (από Καθολικούς) είναι παράνομη.
1367-ο 1367 ο επίσκοπος Antonio de Galiana της Μαγιόρκα διακήρυξε ότι
η υποδούλωση Ελλήνων (από Καθολικούς) είναι παράνομη. Είναι
διαδεδομένη η αντίληψη ότι πίσω από αυτή την απόφαση υπήρχε βούλα
του Πάπα Ουρβανού Ε’ ο οποίος έκανε ενέργειες συνδιαλλαγής με την
Ορθόδοξη Εκκλησία. Η ίδια η βούλα δεν έχει ακόμα βρεθεί. Το 1381,
Έλληνες δούλοι της Τορτόζα, επικαλούμενοι αυτή τη βούλα, ζητούν
απελευθέρωση από τον Βασιλέα Pere. Το 1388 ο Ιωάννης Α’, γιός του
βασιλέα Πέτρου Δ’ της Αραγωνίας ζήτησε μεταξύ άλλων από τον Πάπα
Κλήμεντα Ζ’ την απελευθέρωση Ελλήνων σκλάβων. Έλαβε μια άλλη
βούλα, παρόμοια με αυτή του Ουρβανού Ε’, η οποία τον διέτασε να
ελευθερώσει όλους τους Έλληνες σκλάβους του βασιλείου του, ειδικά στη
Μαγιόρκα και την Ίμπιζα. Kevin D. Mummey, “Women, slavery, and
Community on the Island of Mallorca, ca. 1360-1390”, Διδακτορική
Διατριβή, Πανεπιστήμιο Minnesota, 2013, σ. 86 και υποσημ. 225, σ. 88
υποσημ. 228 Στις 13 Ιανουαρίου 1435 εκδόθηκε η πρώτη παπική βούλα
που καταδίκαζε την υποδούλωση των εκχριστιανισμένων ιθαγενών
Αφρικανών στα Κανάρια Νησιά.[22] Ακολούθησαν κατά καιρούς και άλλα
παρόμοια διατάγματα. Η παπική βούλα Sublimis Deus του 1537
απευθυνόταν σε όλους γενικά τους πιστούς και όχι σε κάποια
συγκεκριμένη περιοχή. Είχε ως βασικό στόχο την καταδίκη της δουλείας
165
 166

στη Λατινική Αμερική. Ακολούθησαν άλλες δύο βούλες που επέβαλαν

ποινές στους παραβάτες.[23]
1380-1380: Μετά την επιδημία πανώλης που μειώνει το εργατικό
δυναμικό, το δουλεμπόριο επεκτείνεται.
1380-www.ime.gr/chronos/10/gr/lexiko/l. Πηγές Κ. Αρμενόπουλου. πρωτέκδικος:
προϊστάμενος μιας ομάδας κριτών (των έκδικων) που έδρευαν στην Αγία
Σοφία. Η αρμοδιότητά του ήταν να προστατεύει αυτούς που κατέφευγαν
για άσυλο στην Αγία Σοφία όπως υπόχρεους, σκλάβους ή ύποπτους για
φόνο. Άκουγε την εξομολόγησή τους και ανάλογα τους όριζε κάποια ποινή
(τα επιτίμια) προς εξιλέωση από την αμαρτία. (γέν. 1320 – θάν. περίπου
1380 με 1385...
1380. Πρόχειρον νόμων, το λεγόμενον Εξάβιβλος. Κωνσταντίνος
Αρμενόπουλος.:. - 1833 - - την Δούλην εις αυτόν, και την ελευθέρωσεν
ούτος, την ελευθερίαν δεν δύνασαι να ανακαλέσης άλλά μόνον, αν ακόμη
- δεν παρήλθε, ο ωρισμενος της περι δούλου αγωγης χρονος, ? Κ Αρμ. 1320 –
θάν. περίπου 1380 με 1385.

1381-Το 1381, Έλληνες δούλοι της Τορτόζα, επικαλούμενοι αυτή τη

βούλα, ζητούν απελευθέρωση από τον Βασιλέα Pere
1388-Το 1388 ο Ιωάννης Α’, γιός του βασιλέα Πέτρου Δ’ της Αραγωνίας
ζήτησε μεταξύ άλλων από τον Πάπα Κλήμεντα Ζ’ την απελευθέρωση
Ελλήνων σκλάβων.
1420-Η μεγαλύτερη βίαιη μετακίνηση στην ιστορία της
ανθρωπότητας! Δανιήλ - 09|12|2017 Μάλιστα, επειδή ήταν πολύ
θρησκευόμενοι, ρώτησαν τον Πάπα εάν μπορούν να εξανδραποδίζουν
ανθρώπους και ο Πάπας τους απάντησε ότι μπορούν, μια και είναι άπιστοι
και δεν ανήκουν στο κλίμα του χριστιανισμού! Έτσι οι Πορτογάλοι θα
μετατρέψουν αυτή την περιοχή σε κέντρο εντατικού ευρωπαϊκού
δουλεμπορίου. Το δουλεμπόριο άρχισε στα 1420-1430 Κ.Χ., από τους
Πορτογάλους και σταδιακά, ιδιαίτερα στον επόμενο αιώνα, φορτώνονταν
πλοία και οδηγούσαν πλέον τους δούλους στις νεοανακαλυφθείσες
περιοχές της ισπανικής πλέον και πορτογαλικής Αμερικής. Εκεί
χρειάζονται δούλοι - εργάτες γης. Και στην Καραϊβική, γιατί εκεί
στήθηκαν φυτείες ζαχαροκάλαμου που είχαν ανάγκη από χέρια. Οι μαύροι
της Αφρικής είχαν αντοχή στην ελονοσία και στον κίτρινο πυρετό, επειδή
στις πατρίδες τους ήταν ενδημικές αρρώστιες, το σώμα τους είχε συνηθίσει
σε αυτές και έτσι δεν ήταν τόσο βαριές όσο για τους Ευρωπαίους...

166
 167

1420-Ωστόσο, η δουλείας δεν σήμαινε πάντα χαμηλή κοινωνική θέση. Στη

μεσαιωνική Αίγυπτο, η δυναστεία των Μαμελούκων (Mamluk,
κυριολεκτικά σημαίνει, «αυτοί που ανήκουν») κυβέρνησε για κάποιο
χρονικό διάστημα, με απελευθερωμένους στρατιωτικούς σκλάβους να
ανέρχονται κοινωνικά κυβερνώντας άλλους. Οι στρατολογημένοι σκλάβοι
στρατιώτες των Οθωμανών (γενίτσαροι) είναι ένα άλλο παράδειγμα.
Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η περίπτωση των βασιλικών παλλακίδων
που ασκούσαν τεράστια επιρροή και αποκόμισαν σημαντικό πλούτο τους
τελευταίους αιώνες της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.
www.google.gr/search

1435-Στις 13 Ιανουαρίου 1435 εκδόθηκε η πρώτη παπική βούλα που

καταδίκαζε την υποδούλωση των εκχριστιανισμένων ιθαγενών
Αφρικανών στα Κανάρια Νησιά
1444-Έρχονται οι πρώτοι σκλάβοι στην Ευρώπη από τη Δυτική Αφρική.
1453-ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ. 1. ΤΟ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΣΤΗΝ
ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ. Ομοιότητες με το Βυζαντινό. Σημαντικό ορόσημο
στην παγκόσμια ιστορία, αλλά και ειδικότερα στην ευρωπαϊκή και την
ελληνική, αποτελεί η πτώση της Κωνσταντινουπόλεως, που έκλεισε
τελειωτικά τον κύκλο της βαθμιαίας κατακτήσεως της Βυζαντινής
Αυτοκρατορίας από τους Οθωμανούς Τούρκους. Από το σημείο αυτό
χρονολογούν οι ιστορικοί την ένδειξη της τουρκοκρατίας (1453) και την
κλείνουν στα 1821 (για την Ελλάδα) όταν άναψε η φωτιά της Μεγάλης
Εθνικής Εξεγέρσεως. Η εξέταση του Δικαίου, που εφαρμοζόταν για τα
μεταλλεία κατά την περίοδο αυτή στην κύρια Ελλάδα και στις περιοχές
της Μικρασίας – θέμα που απασχόλησε ελάχιστους, παλαιότερους και
νεώτερους – απαιτεί κατά κύριο λόγο, τη σύντομη εξέταση της μορφής της
γαιοκτησίας στην περίοδο αυτή, για να διαλευκανθεί και το σχετικό Δίκαιο
της τουρκοκρατίας για τα μεταλλεία κατά την περίοδο της δουλείας των
τετρακοσίων χρόνων. http://www.orykta.gr/istoria/
1453-Η προσφορά του δάσους στην Τουρκοκρατία και την Επανάσταση
12 Αυγ 2018 Δασικοί υπάλληλοι, δασεργάτες και δασοφύλακες στην
αλπική ζώνη του Κισσάβου, κατά τη δεκαετία του ΄80 Μετά την
κατάρρευση της βυζαντινής Αυτοκρατορίας και την επέλαση των
Οθωμανών Τούρκων, άρχισε μια μακραίωνη περίοδος δουλείας και
καταπίεσης για τους Χριστιανούς Έλληνες. Η σκληρότητα του κατακτητή
είχε ως αποτέλεσμα να σημειωθούν μεγάλες μετακινήσεις, τόσο στο
εσωτερικό όσο και προς το εξωτερικό. Πολλοί έλληνες του εξωτερικού
μπόρεσαν να πλουτίσουν και βοήθησαν αργότερα οικονομικά τους
167
 168

επαναστατημένους έλληνες. Από τον Σωτήρη Παπαποστόλου Ο

Σωτήρης Απ. Παπαποστόλου είναι συνταξιούχος δασοπόνος.

1462-Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια Η

Κωνσταντινούπολη (τουρκικά: İstanbul. Μέλημα του σουλτάνου
Μωάμεθ Β΄ ήταν επίσης η οικοδόμηση της πόλης, με χαρακτηριστικά έργα
την αποκατάσταση των τειχών, τη δημιουργία μιας οχυρωμένης θέσης
(Yedikule), καθώς και την ανέγερση παλατιού στο κέντρο της πόλης. Για
το έργο αυτό χρησιμοποίησε Έλληνες δούλους, έναντι σημαντικής
αμοιβής με την οποία αργότερα ήταν σε θέση να κερδίσουν την ελευθερία
τους και να εγκατασταθούν στην πόλη. Εκτός από το παλάτι, το
σημαντικότερο ίσως κτίριο που ανεγέρθηκε από τους Οθωμανούς
κατακτητές ήταν το τζαμί του σουλτάνου, που κτίστηκε την περίοδο 1462-
70 αλλά καταστράφηκε από σεισμό το 1766.

1482-Οι Πορτογάλοι αρχίζουν την κατασκευή του πρώτου μόνιμου

σκλαβοπάζαρου στην Ελμίνα, στη σημερινή Γκάνα.
1492-Η ντροπή του Νέου Κόσμου Λείψανα των πρώτων Αφρικανών
δούλων βρέθηκαν στην Αμερική Ανασκάπτοντας ένα νεκροταφείο της
αποικιακής εποχής σε μια από τις παλαιότερες ευρωπαϊκές πόλεις στο
Μεξικό, Αμερικανοί αρχαιολόγοι έφεραν στο φως τα αρχαιότερα γνωστά
λείψανα Αφρικανών σκλάβων που μεταφέρθηκαν στο Νέο Κόσμο. Τα
λείψανα χρονολογούνται στα τέλη του 16ου - αρχές του 17ου αιώνα in.gr
31 Ιανουαρίου 2006, Το νεκροταφείο φαίνεται ότι βρισκόταν σε χρήση
από το 1550 έως τα τέλη της δεκαετίας του 1610. Μετά την ανακάλυψη
της Αμερικής από τον Κολόμβο το 1492, και για διάστημα σχεδόν
τεσσάρων αιώνων, περίπου 12 εκατομμύρια Αφρικανοί μεταφέρονταν
αλυσοδεμένοι στην Αμερική για να δουλέψουν σε ορυχεία και φυτείες.Η
τελευταία μελέτη, που θα δημοσίευθεί στο American Journal of Physical
Anthropology, δείχνει ότι η δουλείας ήταν αναπόσπαστο τμήμα της
οικονομίας του Νέου Κόσμου αμέσως μετά την κατάκτηση του Μεξικού
από τους Ισπανούς Κονκισταδόρες.Οι Ισπανοί κατακτητές
χρησιμοποίησαν αρχικά τους Ινδιάνους, οι οποίοι όμως
αποδεκατίστηκαν από τις ευρωπαϊκές ασθένειες και έπρεπε να
αντικατασταθούν με δούλους από τη Μαύρη Ήπειρο.Newsroom ΑΛΤΕΡ
ΕΓΚΟ
15ος -23 Αυγούστου 1791: εξέγερση των μαύρων δούλων στη νήσο
Ισπανιόλα της Καραϊβικής ΜΕΛΕΤΕΣ - ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ΙΣΤΟΡΙΚΑ
ΑΡΘΡΑ Αυγ 23, 2014 Το δουλεμπόριο είναι μια από τις πιο παλιές μορφές

168
 169

εμπορίου που έκανε ο άνθρωπος. Μεγάλη όμως ανάπτυξη γνώρισε μετά

το 15ο αιώνα. Κέντρο δουλεμπορίου έγινε η Αφρική με τόπο αποστολής
τις Πολιτείες της Αμερικής. Το σύνολο των μαύρων, που ζουν σήμερα
στην αμερικανική ήπειρο, προέρχονται απ’ το δουλεμπόριο. Στις 23
Αυγούστου 1791 άρχισε η εξέγερση των μαύρων δούλων στη νήσο
Ισπανιόλα της Καραϊβικής (σ…ημερινή Αϊτή και Δομηνικανική
Δημοκρατία), που οδήγησε στην κατάργηση του διατλαντικού εμπορίου
δούλων.
15ος -Ο Ελληνισμός κατά την πρώϊμη Τουρκοκρατία (1453-1600). Γενικές
παρατηρήσεις και συσχετισμοί με την ιστορική εξέλιξη της
μεταβυζαντινής τέχνης Xρίστος ΠΑΤΡΙΝΕΛΗΣ. Δελτίον XAE 16 (1991-
1992), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του André Grabar (1896-1990)• Σελ. 33-
38 ΑΘΗΝΑ 1992. Η διπλή αυτή πολιτική ενοποίηση, που από μια άλλη
πλευρά βέβαια ήταν συγχρόνως και διχασμός σε τουρκοκρατούμενο και
βενετοκρατούμενο ελληνικό χώρο, ήταν πάντως γεγονός μεγίστης
σημασίας. Μέσα στη ζοφερή πραγματικότητα που δημιούργησε η
τουρκοκρατία — και λιγότερο ίσως η βενετοκρατία — η έστω εν δουλείας
πολιτική ενοποίηση του ελληνικού κόσμου επέβαλε δυσμενείς μεν αλλά
οπωσδήποτε ομοιογενείς συνθήκες ζωής. Γιατί δεν πρέπει να υποτιμώνται
οι κίνδυνοι τους οποίους εγκυμονούσε η παράταση του πολιτικού
κατακερματισμού που, σε συνδυασμό με τη μεγάλη γεωγραφική διασπορά
του Ελληνισμού (από την Κέρκυρα ως τον Πόντο και από τις παρυφές του
Αίμου ως την Κύπρο), μπορούσε να οδηγήσει, κατά το άμεσο ή το
απώτερο μέλλον, σε οριστική διάσπαση του ελληνικού κόσμου ή στην
αλλοτρίωση ορισμένων τμημάτων του. Ήδη τον 15ο αιώνα είχαν
διαμορφωθεί ισχυρές κεντρόφυγες τάσεις.
15ος μ. Χ. -//www.historyworld.net. Slaves in the Middle Ages: 6th - 15th
century.But a new and disastrous chapter in the story of slavery begins
with the arrival of the Portuguese in west Africa in the 15th century. - -
15ος -Ο Ελληνισμός κατά την πρώϊμη Τουρκοκρατία (1453-1600). Γενικές
παρατηρήσεις και συσχετισμοί με την ιστορική εξέλιξη της
μεταβυζαντινής τέχνης Xρίστος ΠΑΤΡΙΝΕΛΗΣ. Δελτίον XAE 16 (1991-
1992), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του André Grabar (1896-1990)• Σελ. 33-
38 ΑΘΗΝΑ 1992. Αλλά η εδραίωση της τουρκικής κυριαρχίας κατά τον
15ο και τον 16ο αιώνα ενοποίησε πολιτικά όχι μόνο το μεγαλύτερο μέρος
του ελληνικού κόσμου, αλλά και όλες τις χώρες και τους λαούς της
Βαλκανικής και της ανατολικής Μεσογείου. Την ενότητα αυτή των

169
 170

υποδούλων ορθοδόξων λαών της Ανατολής ενίσχυε και πάλι η εκκλησία

με τον συγκεντρωτισμό της, το οικουμενικό της πνεύμα και τα κοινά
σύμβολα και πρότυπα που πρόβαλλε. Είναι χαρακτηριστικό εν
προκειμένω ότι κατά την τουρκοκρατία οι όροι «Ρωμαίος» και «Γραικός»
χρησιμοποιήθηκαν συχνά για να δηλώσουν όχι αποκλειστικά τον Έλληνα
ορθόδοξο, αλλά και τον Σλάβο ή τον Βλάχο ορθόδοξο, που ανήκε
στο ποίμνιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου1. Είναι γνωστό άλλωστε ότι
αργότερα Έλληνες ιστορικοί, όπως ο Παπαρρηγόπουλος, ο Θερειανός, ο
Σάθας...

15ος -Διεθνής Ημέρα Μνήμης του Δουλεμπορίου: Σοκάρουν οι αριθμοί

των σύγχρονων «δούλων». 23|08|2017 Newsroom iefimerida.gr
Δουλεμπορικές ροές - Στη διάρκεια του 15ου και του 16ου αι., κυρίως
από τη Σενεγάλη και τη Γκάμπια μεταφέρθηκαν σε Καραϊβική, Βραζιλία
και Ευρώπη 1.250.000 σκλάβοι.
15ος -//www.historyworld.net. The Portuguese slave trade: 15th - 17th
century. The Portuguese expeditions of the 15th century bring European
ships for the first time into regular contact with sub-Saharan Africa. This
region has long been the source of slaves for the route through the Sahara
to the Mediterranean. The arrival of the Portuguese opens up another
channel. Nature even provides a new collection point for this human cargo.
The volcanic Cape Verde Islands, with their rocky and forbidding
coastlines, are uninhabited. But they contain lush tropical valleys. And they
are well placed on the sea routes between West Africa, Europe and
America.
15ος -ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΩΝ ΣΛΑΒΩΝ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΤΩΝ
ΣΚΟΠΙΩΝ Μάνιος Δημήτρης Β1 Από το βιβλίο του Ν.Π Ανδριώτη,Το
ομόσπονδο κράτος των Σκοπίων και η γλώσσα του, Αθήνα 1992 (1960).
Παρ’όλα αυτά, η επικρατούσα γλώσσα στη βόρεια Μακεδονία κατά
τον μεσαίωνα εξακολούθησε να είναι Ελληνική , γιατί ο αστικός
πληθυσμός της χώρας παρέμεινε ελληνικός . Η μεγαλύτερη
πύκνωση του σλαβικού στοιχείου έγινε στα χρόνια της
τουρκοκρατίας , οπότε οι τούρκοι αγάδες συνέχισαν την συνήθεια
των Βυζαντινών γαιοκτημόνων να φέρνουν Σλάβους κολλήγες, για
να καλλιεργούν τα τσιφλίκια τους . Ο βαθμιαίος όμως αυτός
εκσλαβισμός , τόσο στη βυζαντινή όσο και στην τουρκική εποχή ,

170
 171

περιορίστηκε στη βόρεια Μακεδονία , και δεν προχώρησε στην

νότια , αυτή που σήμερα περιλαμβάνεται στην ελληνική επικράτεια
, Εδώ η δύναμη του ελληνικού στοιχείου , με κέντρο την πάντα
απάτητη από Σλάβους Θεσσαλονίκη , ήταν και στον μεσαίωνα και
στην εποχής της τουρκοκρατίας τόσο μεγάλη , ώστε οι λίγοι Σλάβοι
που εισέδυαν κατά καιρούς δεν μπορούσαν να ξεφύγουν από την
αφομοίωση .
15ος -//www.historyworld.net. The Portuguese slave trade: 15th - 17th
century. Portuguese settlers move into the Cape Verde islands in about
1460. In 1466 they are given an economic advantage which guarantees
their prosperity. They are granted a monopoly of a new slave trade. On the
coast of Guinea the Portuguese are now setting up trading stations to buy
captive Africans. Some of these slaves are used to work the settlers' estates
in the Cape Verde islands. Others are sent north for sale in Madeira, or in
Portugal and Spain - where Seville now becomes an important market.
Africans have been imported by this sea route into Europe since at least
1444, when one of Henry the Navigator's expeditions returns with slaves
exchanged for Moorish prisoners.
15ος. Πώς αφηγούνται την ιστορία στα παιδιά σε ολόκληρο τον κόσμο
Marc Ferro - 2016 - Oνομάζουμε δουλεμπόριο το εμπόριο μαύρων, τους
οποίους ξερίζωναν από τις οικογένειές τους, τους πουλούσαν σκλάβους
και τους μετέφεραν κυρίως στην Αμερική από το τέλος του δέκατου
πέμπτου αιώνα και μετά ...

1510-ΓΚΙΛΗΣ ΟΔΥΣΣΕΑΣ. ΑΠΟΨΕΙΣ ΚΑΙ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ ΓΙΑ

ΦΛΕΓΡΑ, ΠΑΛΛΗΝΗ, ΠΟΤΙΔΑΙΑ, ΚΑΣΣΑΝΔΡΕΙΑ. Θεσσαλονίκη
2012. Άποψη μου. Οι Οθωμανοί, Τούρκοι, κατακτούν τη Βυζαντινή
αυτοκρατορία. «κληρονομούν», διαδέχονται τους Βυζαντινούς. Μιλάω
ειδικά για τη Χαλκιδική. Οι Μοναχοί, οι Μονές του Αγίου Όρους,
αγοράζουν από το Σουλτάνο τη γή και ιδρύουν μετόχια. Για την
καλλιέργεια της γης έχουν κολλήγες. Αυτό έγινε και στην περίπτωση
Διονυσίου, Ζωγράφου, Αγίου Μάμα, Ποτίδαιας, Αγίου Πάυλου
(Ν.Φώκαιας)…
1510-Οι πρώτοι σκλάβοι φθάνουν στις ισπανικές αποικίες της Νότιας
Αμερικής.

171
 172

1510-Το δουλεμπόριο έκανε την εμφάνιση του το 1510 στη Δυτική

Αφρική με κύριο προορισμό τον σκλάβων την Αμερική. Εκεί εργάζονταν
κάτω από απάνθρωπες συνθήκες χωρίς τις στοιχειώδεις συνθήκες
διαβίωσης και υγιεινής. Από το 1580 και έπειτα ασχολήθηκαν με το
δουλεμπόριο αρκετές πολιτισμένες χώρες της Ευρώπης όπως ήταν η
Πορτογαλία, η Ισπανία, η Γαλλία κ.α. Στη Βόρεια Αμερική οι πρώτοι
δουλέμποροι Αφρικανοί κατέφθασαν το 1619 στην περιοχή Τζέιμσταουν
στην Βιρτζίνια των Η.Π.Α. Εκεί αναπτύχθηκαν μεγάλες καλλιέργειες
αγροκτημάτων με αποτέλεσμα να χρειαστούν μεγάλο αριθμό δούλων που
εισήγαγαν εξ ολοκλήρου από την Αφρική. Αυτό οδήγησε στην εξάρτηση
των δουλεμπόρων προς τους "ιδιοκτήτες" τους, οι οποίοι είχαν την δύναμη
να καθορίζουν την ζωή και τον θάνατό των δούλων τους. Από την πλευρά
της η Βρετανία, ήδη από τα τέλη του 18 αιώνα είχε αρχίσει την μεταφορά
νέγρων παράλληλα με τα εμπορεύματα μέσα στα πλοία. Κύριος
προορισμός ήταν τα νησιά της Καραϊβικής. Κατά την επιστροφή στην
Βρετανία φόρτωναν ακόμα περισσότερα αγαθά. Στην Νότιο Αμερική, η
ζωή των μαύρων δούλων κατά των 19 αιώνα ήταν για ακόμα μία φορά
σκληρή. Οι λευκοί "ιδιοκτήτες" των δούλων συμπεριφέρονταν βάρβαρα
απέναντι στους Αφρικανούς δούλους τους και πολλές φορές τους
περνούσαν από βασανιστήρια χωρίς ποτέ να έχουν νομικές κυρώσεις για
τις πράξεις τους.Βικιπαίδεια.
1511-Το κίνημα χριστιανικής ανανέωσης των δεκαετιών του 1730 και
1740, γνωστό ως Μεγάλη Αφύπνιση, τροφοδότησε το ενδιαφέρον τόσο για
τη θρησκεία όσο και για τη θρησκευτική ελευθερία. Κάθε εκκλησιαστική
εκκλησία της Νέας Αγγλίας θεωρήθηκε ανεξάρτητη οντότητα, υπόχρεος
σε καμία ιεραρχία… Το πρασινο φως δόθηκε νέες εκκλησίες άρχισαν να
ξεφυτρώνουν σαν μανιτάρια Εκριναν ως αιρετικούς τους Ινδιάνους και
όταν δεν κατάφερναν να τους προσυλητίσουν τους τιμωρούσαν εις
θάνατον «Η πρώτη φωνή διαμαρτυρίας» του δομινικανού μοναχού
Αντόνιο ντε Μοντεσίνος που κατήγγειλε από τον άμβωνα τη γενοκτονία
των Ινδιάνων (1511), έκπληκτος για το ανεφάρμοστο «Αγαπάτε
αλλήλους», δεν ακούστηκε ποτέ, όπως και κάθε επόμενη. το 1625
απαγορεύονται οι «νοσηροί» χοροί των Ινδιάνων της Γουατεμάλας που
άλλωστε ξοδεύουν τα λεφτά για φτερά, ρούχα και μάσκες και χάνουν
πολύτιμο χρόνο σε γιορτές και μεθύσια, με αποτέλεσμα να μην αποδίδουν
στη δουλειά τους, να μην πληρώνουν φόρους και να μην μπορούν να
συντηρήσουν τα σπίτια τους. https://www.kar.org.gr/2014
1537-Ακολούθησαν κατά καιρούς και άλλα παρόμοια διατάγματα. Η
παπική βούλα Sublimis Deus του 1537 απευθυνόταν σε όλους γενικά τους

172
 173

πιστούς και όχι σε κάποια συγκεκριμένη περιοχή. Είχε ως βασικό στόχο

την καταδίκη της δουλείας στη Λατινική Αμερική. Ακολούθησαν άλλες
δύο βούλες που επέβαλαν ποινές στους παραβάτες.
1542-Καινούργιαν, όμως, και τεράστιαν άνθιση γνώρισε το δουλεμπόριο
από τον 17ο αιώνα, όταν ο John Hawkins – που ήταν και Sir και ναύαρχος
της Ελισάβετ, παρακαλώ – εγκαινίασε (1542) την αρπαγή και μεταφορά
μαύρων της Δυτικής Αφρικής στην Αμερική, που διψούσε για εργατικά
χέρια, μια και οι άποικοι είχαν εξοντώσει τους ιθαγενείς Ινδιάνους.
Πασίγνωστη είναι η συνέχεια – που έφτασε ως τον εμφύλιο πόλεμο
Βορείων και Νοτίων των ΗΠΑ, την Κου Κλουξ Κλαν και τους ρατσισμούς
που τελειωμό δεν έχουν…ΤΟ ΒΗΜΑ. Μ. Πλωρίτης.
1552-Η Ελληνίδα στην Τουρκοκρατία και στο «21» (μέρος 1ο). Από το
βιβλίο του Ιωάννου Ν. Παπαϊωάννου, «Ιστορικές γραμμές» Τόμος Γ”. Το
εξοχότερο παράδειγμα ποικίλης προσφοράς στο υπόδουλο Γένος, είναι η
μορφή της Αγίας Φιλοθέης της Αθηναίας. Θυγατέρα του Αθηναίου
Αγγέλου Μπενιζέλου και της Σηρίγης, γεννήθηκε το 1522, τον σκληρό
εκείνο πρώτο αιώνα της δουλείας στην Αθήνα. Το κοσμικό της όνομα
Ρεγούλα. Το 1536 παντρεύθηκε, αλλά μετά από τρία χρόνια έμεινε χήρα.
Χωρίς άλλες υποχρεώσεις πλέον για παιδιά ή οικογένεια, επιδόθηκε εξ
ολοκλήρου σε βίο ασκητικό και φιλελεήμονα. Μετέτρεψε το γειτονικό
ναΐσκο του αγίου Ανδρέου σε γυναικείο μοναστήρι, στο οποίο αφιέρωσε
όλη την περιουσία της και έγινε μοναχή. Προχώρησε ακόμη στην Ίδρυση
βιοτεχνικού εργαστηρίου και οργάνωσε κέντρο ξενίας και προστασίας για
τις Αθηναίες που κινδύνευαν να παρασυρθούν από τις ανάγκες τους ή ..
από τα κάλλη τους στον Ισλαμισμό και στις τάξεις των Οθωμανών.
Διακόσιες (200) νεαρές Ελληνίδες εύρισκαν λιμάνι γαλήνης και
ανεφοδιασμού στο μοναστήρι της Φιλοθέης. Και το Θεάρεστο έργο
ηύξανε. Τα μικρά παιδάκια που οδηγούνταν εκεί, κατευθύνονταν «εξ
απαλών ονύχων» στην παράδοση του Έθνους. Οι πτωχοί και οι γέροντες
και οι ασθενείς έγιναν το περιεχόμενο της καθημερινής ασκήσεως της
φιλανθρωπίας. η όλη πολιτεία της Φιλοθέης ενέπνεε σ’ όλες τις ηλικίες το
πνεύμα της πίστεως και της θυσίας, χάριν του Ελληνισμού και της
Χριστιανικής Πίστεως. Η Αθήνα είχε αναζωογονηθεί. Οι Τούρκοι
αντιλήφθηκαν τη δράση της Φιλοθέης και αφού τη συνέλαβαν, την
φυλάκισαν και της επέφεραν παντός είδους βασανιστικές κακώσεις. Την
απελευθέρωσαν σε λίγο καιρό, αλλά τη νύκτα της 2 προς 3 Οκτωβρίου
1588, καθώς συμμετείχε σε αγρυπνία, την συνέλαβαν για δεύτερη φορά.
Οι μάστιγες και τα τραύματα που δέχτηκε αυτή τη φορά ήταν πολλαπλάσια

173
 174

τώρα, και η μάρτυς έμεινε ημιθανής. Μετά από τρεις μήνες, στις 19
Φεβρουαρίου 1589, απέθανε και το 1600 ανακηρύχθηκε αγία.
1562 -Παρά τη μακραίωνη ιστορία του, το δουλεμπόριο προσέλαβε
μαζικό χαρακτήρα κατά την περίοδο της ανάπτυξης και της εδραίωσης της
ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας. Ο Αγγλος John Hawkins θεωρείται ο πρώτος
δουλέμπορος της νεότερης ιστορίας ο οποίος εμπορεύθηκε Αφρικανούς
κατά το έτος 1562. ΤΟ ΒΗΜΑ ΕΦΗ ΓΑΖΗ
16ος-Η ιστορία της δουλείας στη Ρώμη. Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Γράφει η Τόνι Μόρισον στο «Έλεος», ένα μυθιστόρημα-γροθιά με θέμα
τη δουλεμπορία στην Αμερική κατά τα τέλη του 16ου αιώνα: «Είναι
σκληρό να σου δοθεί εξουσία έναντι κάποιου άλλου. Είναι λάθος να
αποσπάσεις την εξουσία από κάποιον άλλον. Είναι κακό να δώσεις την
κυριαρχία του εαυτού σου σε κάποιον άλλον».
16ος -Ο Ελληνισμός κατά την πρώϊμη Τουρκοκρατία (1453-1600). Γενικές
παρατηρήσεις και συσχετισμοί με την ιστορική εξέλιξη της
μεταβυζαντινής τέχνης Xρίστος ΠΑΤΡΙΝΕΛΗΣ. Δελτίον XAE 16 (1991-
1992), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του André Grabar (1896-1990)• Σελ. 33-
38 ΑΘΗΝΑ 1992. Έτσι πρέπει να εξηγηθεί η εμφάνιση του πλήθους
εκείνου των ναών και μονυδρίων κατά μήκος της Πίνδου τον 16ο και τον
17ο αιώνα. 2. Η βαθμιαία μετατροπή των τιμαρίων σε τσιφλίκια, γεγονός
που επηρέασε τις συνθήκες ζωής των δουλοπάροικων και των
εξαρτημένων γεωργών. Τόσο, ώστε στα τέλη του 16ου αιώνα το 40 ή 50%
της αγροτικής παραγωγής να διατίθεται για την καταβολή φόρων προς το
δημόσιο και δικαιωμάτων προς τον τσιφλικούχο. Στα μέσα του 16ου
αιώνα ένας Φλαμανδός περιηγητής, αναφερόμενος
ήλθενείς έσχάτην πτωχείαν, ώστε κατέπεσεν το πλείστον μέρος τών κελλίων
καί ουδείς εστίν άνοΐξαι τους οφθαλμούς αύτοΰ Ιδεΐν τήν συμφοράν... άλλα
πάντες έμωράνθησαν όρώντες τά χρέη άναβαίνοντα... και ovai λοιπόν και
ούαί (Σπυρίδωνος Λαυριώτου -
Σωφρονίου Ευστρατιάδου, Κατάλογος τών κωδίκων τής Μ.
Λαύρας,Παρίσι 1925, σ. 335-336). Και ο σύγχρονος με τα γεγονότα
όσιος Διονύσιος ο Ρήτωρ επικρίνει τους Αγιορείτες για την κατα-χρέωση
των μοναστηριών: ...και παίρνετε άσπρα μέ τόκον, έπειταδέ κλαίετε... δτι
έδουλώθητε εις τους [δανειστές] 'Ιουδαίους... (Ph.Meyer, Die
Haupturkunden für die Geschichte der Athosklöster,
Λειψία 1894, σ. 221).

174
 175

16ος -Καφές, τσάι, βαμβάκι, σπόροι: ποιες είναι οι φυτείες; 2018,

DeBorahnormansoprano.com. Οι πρώτες φυτείες. Για πρώτη φορά
εμφανίστηκαν οι εκμεταλλεύσεις φύτευσης. Δυτικές Ινδίες τον 16ο αιώνα.
Οι ιδρυτές τους ήταν Ισπανοί που εκμεταλλεύονταν τον αυτόχθονα
πληθυσμό της ηπείρου. Τα εργαλεία της δουλεμικής εργασίας ήταν τα πιο
πρωτόγονα. Ο 18ος αιώνας χαρακτηρίστηκε από την εμφάνιση
ευρωπαϊκών αποικιών στο έδαφος της Ασίας και της Αφρικής. Τις
περισσότερες φορές, οι ιδιοκτήτες των φυτειών ήταν ξένοι πολίτες, αλλά
μερικές φορές οι ιδιοκτήτες έγιναν μεγάλες εταιρείες. Για πολύ καιρό οι
εργάτες των φυτειών ήταν νύμφες. Ο κύριος σκοπός της δημιουργίας
μεγάλων φυτειών ήταν η παραγωγή ζαχαροκάλαμου, τσαγιού, καφέ,
καπνού, ανανά, κακάο και πολλά άλλα. Φυσικά, για εμπορικούς σκοπούς.
Το σύστημα φυτεύσεων έφθασε στο αποκορύφωμά του στις αρχές του
19ου αιώνα. Στη συνέχεια, το κέντρο της ήταν οι Ηνωμένες Πολιτείες της
Αμερικής. Στα νότια κράτη αναπτύχθηκε τεράστια ποσότητα βαμβακιού.
16ος -Η Φραγκοκρατία και η Τουρκοκρατία ήσαν υποδούλωσις του
σώματος. Ο Γραικισμός και Νεογραικισμός είναι υποδούλωσις του
πνεύματος. 3 Νοεμβρίου 2013 Η διαχρονικά επίκαιρη εισαγωγή του Ι.
Ρωμανίδη από το βιβλίο του «Ρωμηοσύνη». Το γραικεύω είναι σχεδόν
ταυτόν με το φραγεκύω.Σημαίνει σήμερον αμερικανεύω, ρωσεύω,
φραντσεύω, γερνμανεύω, δηλαδή γίνομαι πνευματικός δούλος των έξω
της Ρωηοσύνης.Ο Ρωμηός γνωρίζει σαφώς ότι υπάρχει μεγάλη διαφορά
μεταξύ συμμαχίας και δουλείας. Γίνεται σύμμαχος με οποινδήποτε, εφ΄
όσον συμφέρει εις το Έθνος, αλλά ποτέ δούλος των συμμάχων.
Ο Γραικύλος όμως νομίζει ότι συμμαχία σημαίνει πνευματική δουλείαςν,
δηλαδή συγχώνευσιν πολιτισμών και σύγχυσιν ιδεολογικών. Ο Γραικύλος
δεν γίνεται μόνον σύμμαχος, αλλά γίνεται και θέλει να γίνει ένα πράγμα
με τον σύμμαχο. Νομίζει ότι συμμαχία είναι το να προσφέρεται δι΄ έρωτα
ως δούλη προς κύριον ίνα αποκτήση ισχυρόν προστάτην, ο οποίος θα
σώση την Ελλαδίτσαν του. Ο Νεογραικύλος είναι συνεχιστής της
παραδόσεως των Γραικύλων προ της Αλώσεως, οι οποίοι μας εκήρυττον
την ανάγκην της φραγκεύσεως του πνεύματος, δια να σωθώμεν από την
δουλείαςν του σώματος... Η περίοδος 1204 έως 1566 ή ακόμα 1669 και 1797, ως
ακρότατο όριο τερματισμού της Λατινοκρατίας στον ελληνικό χώρο χαρακτηρίζεται από μια
ποικιλία δυτικών κυριάρχων: Φράγκων/Βουργουνδών, Φλαμανδών,

16ος -Η Φραγκοκρατία και η Τουρκοκρατία ήσαν υποδούλωσις του

σώματος. Ο Γραικισμός και Νεογραικισμός είναι υποδούλωσις του
πνεύματος. 3 Νοεμβρίου 2013 Η διαχρονικά επίκαιρη εισαγωγή του Ι.
Ρωμανίδη από το βιβλίο του «Ρωμηοσύνη». Η περίοδος 1204 έως 1566 ή ακόμα

175
 176

1669 και 1797, ως ακρότατο όριο τερματισμού της Λατινοκρατίας στον ελληνικό χώρο
χαρακτηρίζεται από μια ποικιλία δυτικών κυριάρχων: Φράγκων/Βουργουνδών, Φλαμανδών,
Με άλλα λόγια ο Γραικύλος φοβείται και άρα ούτε είναι ούτε μπορεί να
είναι Ρωμηός, εφόσον φοβείται. Φοβείται την πνευματικήν ανεξαρτησίαν
και ελευθερίαν. Θέλει ελευθερίαν του σώματος μόνον. Και δια τούτο δεν
ημπορεί καν να φαντασθή ότι Ρωμηοσύνη όχι μόνον δεν υποδουλώνεται
πνευματικώς, αλλά είναι εν τω κόσμω πολιτιστική δύναμις ηγετική. Πως
ημπορεί ο Γραικύλος να έχη αισθήματα και πεποίθεσιν ηγέτου, όταν είναι
δούλος;Κάποτε οι Ρωμαίϊσσες έβαφαν τα μαλλιά των κόκκινα και
εφορούσαν φουστάνια με τα εθνικά χρώματα.Διά τους Ρωμηούς τα εθνικά
χρώματα και σύμβολα δεν είναι συζητήσιμα. Είναι ρωμαίϊκα.
Οι Γραικύλοι ουδέποτε θα τα επαναφέρουν χωρίς την άδειαν των
αφεντάδων των.Ο Ρωμηός αφεντάδες δεν έχει και θα τα επαναφέρη μαζί
με το προγονικόν του Γένους σύνθημα:«Η Ρωμανία Νικά»Αριστοτέλειον
πανεπιστήμιον Θεσσαλονίκης Τη 14η Σεπτεμβρίου 1974 Ιωάννης Σ.
Ρωμανίδης.

16ος -10 συγκλονιστικές αλήθειες που δεν ήξερες για τη δουλείας . Κι όμως
υπήρχε χώρα που δεχόταν περισσότερους σκλάβους κι απ' τις ΗΠΑ.
Γιώργος Φράγκου Ωστόσο, η ιστορία της δουλείας στην Αμερική έχει
κάποια σημεία σκοτεινά, που ίσως να μην τα γνωρίζουμε ή να έχουμε
εντελώς άλλη εικόνα γι' αυτά απ' την πραγματική.Οι Πορτογάλοι ήταν οι
πρώτοι που ξεκίνησαν το διατλαντικό εμπόριο δούλων τον 16ο αιώνα και
παρέμειναν οι 'κυρίαρχοι' σ' αυτόν τον τομέα μέχρι και τον 19ο αιώνα.
Υπολογίζεται ότι μέχρι την κατάργησή του, τουλάχιστον το 50% των
σκλάβων είχαν διακινηθεί από πορτογαλικές αποικίες, όπως την Βραζιλία.

16ος -Το δουλεμπόριο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ιωάννης

Παγουλάτος Νομικός, Δημοσιογράφος. Το εμπόριο σκλάβων στην
Οθωμανική Αυτοκρατορία γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση. Ένας από τους
πρώτους περιηγητές στην Ελλάδα και την Μικρά Ασία, ο Γάλλος Πιερ
Μπελόν, παραθέτει ενδεικτικές τιμές σκλάβων στην Οθωμανική
Αυτοκρατορία του 16ου αιώνα, ανάλογα με το φύλο, την ηλικία και την
σωματική τους κατάσταση. Μια νέα και όμορφη γυναίκα πουλιόταν 80-
100 δουκάτα ενώ μια γριά 30-40. Η τιμή ενός ευτραφούς εφήβου ήταν
συνήθως 40-50 δουκάτα και ενός γεροδεμένου άνδρα 60. Συγκριτικά,
αναφέρεται ότι την ίδια περίοδο στην Βενετία, ο μέσος ναύτης είχε ετήσιο
εισόδημα 22 δουκάτα, ο μηχανικός 100, ο κυβερνήτης επαρχίας 840 και ο
πρεσβευτής 1800.

176
 177

16ος -Το δουλεμπόριο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ιωάννης

Παγουλάτος Νομικός, Δημοσιογράφος. Το εμπόριο σκλάβων στην
Οθωμανική Αυτοκρατορία γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση. Οι γυναίκες
μεγαλύτερης ηλικίας κατέληγαν συνήθως να υπηρετούν ως οικόσιτες
δούλες, ασχολούμενες με δουλειές του σπιτιού καθώς και ελαφριές
χειρωνακτικές εργασίες. Αντίθετα, οι νεαρές και ωραίες κοπέλες
πωλούνταν τις περισσότερες φορές στα χαρέμια διάφορων Οθωμανών
αξιωματούχων, ενώ την ίδια τύχη είχαν και αρκετά έφηβα αγόρια. Οι
περισσότεροι όμως άνδρες δούλοι προορίζονταν για πιο βαριές εργασίες.
Όσοι από αυτούς ήταν γεροδεμένοι και χειροδύναμοι, θεωρούνταν
ιδιαίτερα πολύτιμο εμπόρευμα και πωλούνταν πάντα σε πολύ καλή τιμή.
Μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως οικιακοί υπηρέτες, βοσκοί, γεωργοί
και γενικά να επωμιστούν κάθε είδους βαριά χειρωνακτική εργασία. Δεν
ήταν εξάλλου λίγες οι φορές που οι ρωμαλέοι σκλάβοι
αντικαθιστούσαν τα ζώα και έσερναν οι ίδιοι το άροτρο κατά το
όργωμα.

16ος -10 συγκλονιστικές αλήθειες που δεν ήξερες για τη δουλείας . Κι όμως
υπήρχε χώρα που δεχόταν περισσότερους σκλάβους κι απ' τις ΗΠΑ.
Γιώργος Φράγκου Οι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι στο ίδιο διάστημα
πουλήθηκαν σχεδόν 12 εκατομμύρια Αφρικανοί σκλάβοι. Από αυτούς,
κοντά στο 1,5 εκατομμύριο πέθαναν μέσα στα πλοία κατά τη διαδρομή.
Ακόμη 6 εκατομμύρια υπολογίζεται ότι πουλήθηκαν σε Ασιάτες
δουλεμπόρους και άλλα 8 εκατομμύρια, τα οποία προορίζονταν για τις
'αγορές' της ίδιας της αφρικανικής ηπείρου. Πρόσθεσε στους νεκρούς και
άλλα 4 εκατομμύρια, που υποχρεώθηκαν να ταξιδέψουν από το κέντρο της
Αφρικής προς στα παράλια και δεν άντεξαν τις κακουχίες της διαδρομής.
Βλέπεις οι Ευρωπαίοι δουλέμποροι δεν πλησίαζαν στο εσωτερικό της
ηπείρου, από φόβο στις αρρώστιες, οπότε περίμεναν να φέρουν τους
σκλάβους στα παράλια, προκειμένου να τους φορτώσουν στα πλοία και
να τους πάνε για πούλημα.

16ος -Το δουλεμπόριο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ιωάννης

Παγουλάτος Νομικός, Δημοσιογράφος. Το εμπόριο σκλάβων στην
Οθωμανική Αυτοκρατορία γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση. Εντούτοις,
αξίζει να σημειωθεί ότι έχουν καταγραφεί αρκετά περιστατικά
επιτυχημένων εξεγέρσεων σε κάτεργα ή δουλεμπορικά πλοία. Στις
περιπτώσεις αυτές, οι σκλάβοι κατάφερναν να σκοτώσουν όλους τους
φύλακές τους και δραπέτευαν, καταλαμβάνοντας το πλοίο στο οποίο
βρίσκονταν κρατούμενοι. Οι φρικτές εμπειρίες της δουλείας άφησαν
ανεξίτηλα τα σημάδια τους στην καθημερινή ζωή των

177
 178

τουρκοκρατούμενων Ελλήνων. Σε κείμενα του 16ου -18ου αιώνα

συναντάμε κατάρες όπως «σκλαβιά να σου’ ρθη» ή «σκλάβος να πάης
στην Μπαρμπαριά», εννοώντας τα δουλοπάζαρα των βορειοαφρικανικών
ακτών.

1570-Ορθόδοξη Πορεία Σύλλογος Ορθοδόξων Τυφλών Ελλάδος Η

Ελληνίδα στην Τουρκοκρατία και στο «21» – Ιωάννου Παπαιωάννου,
εκπαιδευτικού.25 Μαρτίου 2015 Το Σεπτέμβριο του 1570 οι Τούρκοι
κατέκτησαν την Κύπρο. Μετά την άλωση της Λευκωσίας, 2.000 νέοι και
νέες αρπάχθηκαν και επιβιβάσθηκαν στα πλοία, για να πωληθούν δούλοι.
Ανάμεσά τους και μία νεαρή Ελληνίδα, η Μαρία η Συγκλητική, καθώς δεν
ήθελε να υποφέρει την ατιμία, αποφάσισε να εκδικηθεί τον κατακτητή,
έβαλε φωτιά στην πυριτιδαποθήκη της γαλέρας, όπου εκρατείτο. Η γαλέρα
και δυο πλοία που ήταν αγκυροβολημένα δίπλα της, ανατινάχθηκαν στον
αέρα, τα πλούσια – πολύτιμα λάφυρα, κατεστραμμένα, διασκορπίστηκαν
στη θάλασσα και στον αέρα και η λεία της σκλαβιάς, χίλιες νεανίδες,
έγιναν παρανάλωμα της φωτιάς.

16ος -10 συγκλονιστικές αλήθειες που δεν ήξερες για τη δουλείας . Κι όμως
υπήρχε χώρα που δεχόταν περισσότερους σκλάβους κι απ' τις ΗΠΑ.
Γιώργος Φράγκου Αν και οι περισσότεροι νομίζουμε ότι το εμπόριο
δούλων διενεργούταν κυρίως μεταξύ της Αφρικής και των σημερινών
ΗΠΑ, αυτό είναι λάθος. Μόλις το 6% τον δούλων κατευθυνόταν προς τις
πόλεις της Βορείου Αμερικής. Η πλειοψηφία -πάνω από 60%-
κατευθυνόταν προς τις ισπανικές και πορτογαλικές αποικίες στη Νότια
Αμερική. Οι καπετάνιοι στίβαζαν συνήθως 350 με 600 σκλάβους στα
πλοία τους, με τα αμπάρια να είναι τόσο γεμάτα, ώστε οι άτυχοι Αφρικανοί
να μπορούν να κουνηθούν ελάχιστα κατά τους δύο μήνες που διαρκούσε
το ταξίδι. Πολλοί πέθαναν από αρρώστιες, καθώς αναγκάζονταν να
κοιμούνται πάνω στα ούρα τους και στα περιττώματά τους, ενώ πολλοί
ακόμη αυτοκτόνησαν πηδώντας στη θάλασσα. Ακόμα και οι ναύτες δεν
ήθελαν να σαλπάρουν με δουλεμπορικά, καθώς κι εκείνοι συχνά πέθαιναν
απ' τις ίδιες ασθένειες. Αυτό βέβαια ήταν καλό για τους καπετάνιους και
τους 'επιχειρηματίες', γιατί φτάνοντας στον προορισμό τους, είχαν
λιγότερο προσωπικό για να πληρώσουν... Με το που έφταναν οι σκλάβοι
στον 'Νέο Κόσμο', κρατούνταν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης συνήθως
στην Καραϊβική. Η δυσεντερία θέριζε σε αυτά τα μέρη και ήταν η κύρια
αιτία θανάτου. Υπολογίζεται ότι περισσότεροι από 5 εκατομμύρια
σκλάβοι πέθαναν εκεί από δυσεντερία.

1573-... (ιστορία) ο μη μουσουλμάνος υπήκοος (υποτελής / σκλάβος) του

σουλτάνου στα χρόνια της τουρκοκρατίας. (κατ’ επέκταση) (μειωτικά) υποτελής,

178
 179

υπόδουλος.. www.agiasofia.com/turco/turco.
Τούς σκλάβους τούς μεταφέρανε σέ σκλαβοπάζαρα της Μικράς Ασίας,
της Συρίας, της Βορείου Αφρικής καί αλλού. Ο Γάλλος ευγενής Φίλιππος
du Fresne τό 1573, στήν περιγραφή του γιά τό σκλαβοπάζαρο της
Κωνσταντινούπολης αναφέρει ότι αυτός πού θέλει νά αγοράσει μία
σκλάβα ανασηκώνει τό βέλο πού σκεπάζει τό πρόσωπό της, τή φτύνει στό
πρόσωπο γιά νά καταλάβει αν είναι βαμμένη ή όχι, τήν κοιτάει στό στόμα
γιά νά δεί αν είναι γερά τά δόντια της καί αν τή βρεί γερή καί ρωμαλέα
αρχίζει τό παζάρι μέ τό αφεντικό της. Ο επίσης Γάλλος ερευνητής Pierre
Dan μαρτυρεί ότι τό 1637 υπήρχαν 25000 αιχμάλωτοι χριστιανοί στό
Αλγέρι. Αξιολύπητη ήταν η ζωή τών σκλάβων πού δούλευαν ως
κωπηλάτες στά κάτεργα. Γυμνοί από τή μέση καί πάνω, οι "κατεργάρηδες"
καθόνταν αλυσοδεμένοι στόν πάγκο τους καί κωπηλατούσαν όλη μέρα,
έχοντας σάν τροφή τους ένα ξεροκόμματο. Οποιος σταματούσε γεύονταν
τό μαστίγιο στήν πλάτη του, ενώ μέ τό αίμα του αργότερα τρέφονταν
διάφορα ζωύφια. Σώζεται επιστολή σκλάβου Ναξιώτη πρός τή γυναίκα
του (17ος αιώνας)...
1573-Το δουλεμπόριο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ιωάννης
Παγουλάτος Νομικός, Δημοσιογράφος. Το εμπόριο σκλάβων στην
Οθωμανική Αυτοκρατορία γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση. Ο Γάλλος
ευγενής και διπλωμάτης Φιλίπ Κανάιγ περιγράφει το πώς
λειτουργούσε το σκλαβοπάζαρο της Κωνσταντινούπολης, στα 1573.
Όποιος ήθελε να αγοράσει κάποια σκλάβα, την πλησίαζε και σήκωνε το
πέπλο που κάλυπτε το κεφάλι της. Στη συνέχεια την έφτυνε στο
πρόσωπο, έτσι ώστε αν ήταν μακιγιαρισμένη από τον δουλέμπορο, να
της φύγει το βάψιμο και να φανούν τα αληθινά της χαρακτηριστικά.
Κατόπιν, ο πελάτης κοιτούσε την σκλάβα στο στόμα, μετρώντας και
ψηλαφώντας τα δόντια της, προκειμένου να διαπιστώσει αν είναι ψεύτικα,
χαλασμένα ή αν κουνιούνται. Στην περίπτωση που έμενε ικανοποιημένος
από την επιθεώρηση, ο υποψήφιος αγοραστής άρχιζε να παζαρεύει την
τιμή της κοπέλας με τον δουλέμπορο.
1574-... (ιστορία) ο μη μουσουλμάνος υπήκοος (υποτελής / σκλάβος) του
σουλτάνου στα χρόνια της τουρκοκρατίας. (κατ’ επέκταση) (μειωτικά) υποτελής,
υπόδουλος.. www.agiasofia.com/turco/turco.
Ο στρατός ήταν αναπόσπαστα συνδεδεμένος μέ τό πολιτικό, οικονομικό
καί κοινωνικό σύστημα τής οθωμανικής αυτοκρατορίας. Ζωτικό μέρος τού
στρατού αποτελούσαν οι σπαχήδες, οργανωμένοι στά περίφημα σώματα
ιππικού υπό τήν ηγεσία τού σατζάκμπεη. Αυτοί ήταν κάτοχοι τιμαρίων
(αντίστοιχα μέ τίς γαίες πού είχαν οι βυζαντινοί ακρίτες) καί ήταν

179
 180

υποχρεωμένοι νά προσφέρουν τίς πολεμικές τους υπηρεσίες όταν

εκαλούντο. Οι ζαΐμηδες ήταν πολεμιστές υποχρεωμένοι νά φέρνουν καί
άλλους ιππείς μαζί τους, γιατί ήταν κάτοχοι μεγαλύτερων τιμαρίων. Αλλα
στρατιωτικά σώματα ήταν οι γιουρούκοι, οι βοϊνούκοι, οι γερακάρηδες καί
όλοι αυτοί αποτελούσαν τά Askeri. Βέβαια πρωτεύοντα ρόλο έπαιξαν τά
σώματα τών γενιτσάρων, δηλαδή τών εξισλαμισθέντων χριστιανοπαίδων,
οι οποίοι θεωρούνταν δούλοι τού σουλτάνου. Τό σώμα τών γενιτσάρων
ονομάζονταν ocak καί τήν εποχή τού Μουράτ Γ' (Γεννήθηκε στις 4 Ιουνίου 1546.
Ήταν ο πρώτος γιος του Σουλτάνου Σελίμ Β΄ και της Νουρμπανού Σουλτάν, τον οποίο
η δύναμή του υπολογίζοταν σέ 20000 άνδρες.
διαδέχτηκε το 1574.)
Αποτελούσαν τήν προσωπική φρουρά τού σουλτάνου καί ήταν σέ
πολεμική ετοιμότητα γιά τήν καταστολή επαναστάσεων ή γιά τήν
αντιμετώπιση εξωτερικών εχθρών.
1575-Δέκα πράγματα που δεν ξέρατε για τον Σαίξπηρ και τον Θερβάντες
και δέκα βιβλία τους που πρέπει να διαβάσετε [pics]. Αναγκάστηκε να
γίνει δούλος.-Ο Θερβάντες- Εκτός από την ταραγμένη παιδική ηλικία με
τις διαρκείς μετακινήσεις και τα οικονομικά προβλήματα ο Θερβάντες
ήρθε αντιμέτωπος και με τη φυλακή. Τον Σεπτέμβριο του 1575, κατά την
διάρκεια του ταξιδιού της επιστροφής του στην Ισπανία, η γαλέρα με την
οποία έπλεε δέχθηκε επίθεση από πειρατές και ο Θερβάντες συνελήφθη
μαζί με τον αδελφό του Ροδρίγο και μεταφέρθηκε αιχμάλωτος στο Αλγέρι,
όπου παρέμεινε για πέντε χρόνια ως δούλος.Στη διάρκεια των πέντε ετών
της αιχμαλωσίας του, επιχείρησε ανεπιτυχώς να δραπετεύσει τέσσερις
φορές. Ανέκτησε τελικά την ελευθερία του, τον Σεπτέμβριο του 1580,
χάρη στη συνδρομή Τριαδιστών καλόγερων και της οικογένειάς του που
κατάφεραν να συγκεντρώσουν το οικονομικό ποσό που απαιτείτο. Η
δεύτερη φορά που έχασε την ελευθερία του ήταν από το Σεπτέμβριο έως
τον Δεκέμβριο του 1597 όταν ήταν περίπου 50 ετών. Την εποχή εκείνη,
εργάστηκε ως λογιστής, ένα επάγγελμα που είχε ελάχιστη δημοτικότητα
μεταξύ των συμπολιτών του και κατηγορήθηκε για κατάχρηση δημόσιου
χρήματος.
1580-Λέγεται το εμπόριο των δούλων. Το εμπόριο αυτό αναπτύχθηκε
παράλληλα με τη δουλείας. Σήμερα δε
γίνεται τουλάχιστον επίσημα, ενώ, ανεπίσημα, φαίνεται ότι σε μερικές
χώρες εξακολουθεί να υπάρχει. Το δουλεμπόριο είναι μια από τις πιο
παλιές μορφές εμπορίου που έκανε ο άνθρωπος. Μεγάλη όμως ανάπτυξη
γνώρισε μετά το 15ο αιώνα. Κέντρο δουλεμπορίου έγινε η Αφρική με τόπο
αποστολής τις Πολιτείες της Αμερικής. Το σύνολο των μαύρων, που ζουν

180
 181

σήμερα στην αμερικανική ήπειρο, προέρχονται απ’ το δουλεμπόριο. Με

το δουλεμπόριο, από το 1580 περίπου μέχρι και το 1900, ασχολήθηκαν
όλοι οι πολιτισμένοι λαοί της Ευρώπης, όπως οι Πορτογάλοι και οι Ισπανοί
(που ήταν και οι πρώτοι που το άρχισαν), για να ακολουθήσουν οι Γάλλοι,
οι Άγγλοι, οι Βέλγοι, οι Ολλανδοί, οι Αμερικανοί, κλπ. Το εμπόριο των
δούλων την εποχή της ακμής του ξεπερνούσε κάθε χρόνο τις 20.000
κομμάτια.
1580-23 Αυγούστου 1791: εξέγερση των μαύρων δούλων στη νήσο
Ισπανιόλα της Καραϊβικής ΜΕΛΕΤΕΣ - ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ΙΣΤΟΡΙΚΑ
ΑΡΘΡΑ Αυγ 23, 2014 Η επέτειος αυτή από το 1998 εορτάζεται ως μια
ευκαιρία για περίσκεψη και μελέτη για τα ιστορικά αίτια, τις μεθόδους και
τις συνέπειες αυτής της τραγωδίας για το ανθρώπινο γένος. Με το
δουλεμπόριο, από το 1580 περίπου μέχρι και το 1900, ασχολήθηκαν όλοι
οι «πολιτισμένοι» λαοί της Ευρώπης, όπως οι Πορτογάλοι και οι Ισπανοί
(που ήταν και οι πρώτοι που το άρχισαν), για να ακολουθήσουν οι Γάλλοι,
οι Άγγλοι, οι Βέλγοι, οι Ολλανδοί, οι Αμερικανοί, κλπ. Το εμπόριο των
δούλων την εποχή της ακμής του ξεπερνούσε κάθε χρόνο σε αριθμό τους
20.000 ανθρώπους.

1580-Η δουλείας και ο χριστιανισμός.Ο θρίαμβος της χριστιανοσύνης

νοηματοδοτεί την αποθέωση της εργασίας αλλά όχι ακριβώς και τη
συνακόλουθη καταδίκη της δουλείας, αφού οι δουλοπάροικοι είναι ένα
νοσηρά απάνθρωπο μέρος του συστήματος που απετέλεσε το όνειδος
πολλών αιώνων, όπου ο άνθρωπος δεν είχε κατ’ ουσία δικαιώματα αλλά
μόνο καθήκοντα και υποχρεώσεις. Τα πρώτα τα είχε μόνο ο Θεός και ήταν
μεταβιβάσιμα μόνο στον επίγειο τοποτηρητή του, τον βασιλιά και τους
ευγενείς του. Διανύουμε τώρα το «διάδοχο» πολιτικό σύστημα γνωστό και
ως φεουδαρχία, όπου οι δούλοι απλώς… παροικούν. Η δουλείας όμως
φτάνει στην κορύφωσή της όταν οι θεοφοβούμενοι και ευσεβέστατοι
μεθοδιστές κλπ. Πηγαίνουν στη Βόρεια Αμερική, μακελεύουν με
πρωτοφανή, απάνθρωπη αγριότητα τους ιθαγενείς Ινδιάνους (red skins)
και εποικούν στη χρυσοφόρα περιοχή της Αμερικής. Ταξιδεύουν στην
Αφρική και επιστρέφουν με τους Αφρικανούς στοιβαγμένους στα αμπάρια
των καραβιών. Η χριστιανική version του ευ ζην υλοποιείται με τρόπο που
τους δίνει την ευχέρεια να γίνουν η πλουσιότερη, ισχυρότερη αλλά και
δουλοκτητικότερη χώρα στον κόσμο, οι γνωστές μας ΗΠΑ. ΤΟ ΒΗΜΑ
Θάνος Κακουριώτης

181
 182

1580-ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ. ΚΟΣΜΟΣ 20.03.2004 Ευρωπαίοι, δούλοι

Αφρικανών. The Guardian O τρόπος υπολογισμού. Ελλείψει γραπτών
μαρτυριών, όπως για παράδειγμα τελωνειακών εγγράφων, ο καθηγητής
Ντέιβις αποφάσισε να υπολογίσει, χρησιμοποιώντας τα καλύτερα αρχεία
που διέθετε, πόσοι δούλοι βρίσκονταν σε μια συγκεκριμένη περιοχή σε μια
δεδομένη χρονική στιγμή και κατόπιν να υπολογίσει πόσοι νέοι δούλοι
χρειάζονταν για να αντικαταστήσουν αυτούς που πέθαναν, απέδρασαν ή
ελευθερώθηκαν. Για να διατηρηθεί σταθερός ο αριθμός των δούλων, το
ένα τέταρτο περίπου εξ αυτών έπρεπε να αντικαθίσταται κάθε χρόνο,
γεγονός που για την περίοδο από το 1580 ώς το 1680, μεταφράζεται σε
8.500 νέους δούλους ετησίως, και 850.000 για το διάστημα της 100ετίας.
Ακολουθώντας την ίδια μεθοδολογία, ο καθηγητής καταλήγει ότι 450.000
Χριστιανοί είχαν απαχθεί το προηγούμενο, πριν του 1580, αλλά και το
επόμενο, μετά του 1680, διάστημα. «Οι περισσότερες μελέτες εξετάζουν
το ζήτημα της δουλείας μόνο σε μια χώρα ή μόνο για μια μικρή χρονική
περίοδο. Οταν όμως δείτε το ζήτημα συνολικά και σε βάθος χρόνου, θα
διαπιστώσετε τη σημασία του φαινομένου αυτής της δουλείας στην
Ευρώπη», εκτιμά ο καθηγητής Ντέιβις.
1581-Άρδην τ. 80-89, Άρδην τ. 84, Νεοθωμανισμός και Ελλάδα. Ψέμματα
και βιντεοταινίες: Η τουρκοκρατία του νεο-οθωμανισμού 30 Νοεμβρίου
2010 Σχόλιο στο πρώτο επεισόδιο της σειράς του «ΣΚΑΪ»
για το 1821. Ο Αντώνιος Έπαρχος († περ. 1568) έγραφε: και γαρ εν των
νυνί χρόνω μηδεμίαν ή μικράν όλως ορώντες καταβάλλεσθαι φροντίδα
περί τα γράμματα τους Έλληνας, δια την ξυμβάσαν τω γένει καταστροφήν.
Σε επιστολή του Θεοδόσιου Ζυγομαλά προς τον Μ. Κρούσιους, στα 1581,
διαβάζουμε «πάντα ταῦτα (φεῦ) δεδουλωμένα δουλείας Ἀγαρηνῶν, καὶ
οὐκ ἔχοντα τὰς ἐλευθέρας ἐπιστήμας…Το δ’ αἴτιον, ὅτι αἱ κακώσεις, καὶ
αἱ συζητήσεις τῶν τυραννούντων δειναί» και «Ὁρῶ δὲ μετοικήσαντα
πάντα ἀγαθὰ ἀπὸ τῶν ἑλληνικῶν τόπων, καὶ οἰκήσαντα ἐν ὑμῖν. [ ]
Ἑλληνικῶν δὲ χαρίτων τὸ κλέος, βαρὺς ὤλεσεν αἰών, βαρβαρικοῖς
δαμάσας ἤθεσιν ἀγλαϊνήν», ενώ, σε επιστολή του ιδίου στους φοιτητές του
Crusius στα 1575: «ἀπολέσαντες γὰρ ἡμεῖς βασιλείαν, καὶ σοφίας
ἐστερήθημεν βαρβαρωθέντες ἐν βαρβάροις χρονίως καὶ ἀνανεύειν ταῖς
δυστυχίαις κωλυόμενοι».
1600-Τ’ αμπάρια του θανάτου: Το δουλεμπόριο σκλάβων από τις
Αφρικανικές ακτές. Τέλη Ιούνη του «σωτήριου» έτους 1700. Καθοριστικό
ρόλο βεβαίως διαδραμάτισε η εκπαίδευση των υπηκόων του Ολλανδικού
και Βρετανικού στέμματος σε θεωρίες που παρουσίαζαν τους αφρικανούς
ως μιάσματα και υπανθρώπους, οπότε και άξιους κάθε περιφρόνησης,

182
 183

εκμετάλλευσης και ταπείνωσης. Θα αναφέρουμε ενδεικτικά, πως πριν το

1600 μαύρος σήμαινε, σύμφωνα με το «έγκριτο» Oxford English
Dictionary: Ο βαθιά ποτισμένος με βρωμιά, ο λερωμένος, βρώμικος,
ακάθαρτος. Αυτός που έχει σκοτεινούς ή δολοφονικούς σκοπούς, ο
κακοήθης. Αναφερόμενος σε ή σχετικός με τον θάνατο, θανάσιμος.
Ολέθριος, καταστροφικός, καταχθόνιος. Αχρείος, άδικος, ειδεχθής, φοβερά
αμαρτωλός. Αυτός που υποδηλώνει ατίμωση, επίκριση, προδιάθεση στην
τιμωρία, κλπ. Το δουλεμπόριο βεβαίως ευλογήθηκε και από την ηγεσία
της καθολικής εκκλησίας, που με ζηλευτές ακροβασίες επί της αγίας
γραφής άντλησε εξόχως απίθανα και εξοργιστικά «επιχειρήματα» υπέρ της
συνέχισης και μακροημέρευσης του. Ας μην ξεχνούμε και τον φοβερό και
τρομερό άγγλο καθηγητή της πολιτικής φιλοσοφίας Τζον Λοκ, που όταν
δεν συνέγραφε τα «θέσφατά» του, ασχολούνταν με το επικερδέστατο
δουλεμπόριο αφρικανών∙ έτσι για να ξεμουδιάζει λίγο από την
χαρτοδουλειά του εβένινου γραφείου του.

1672-Το 1672 η σύσταση της Royal African Company κατέστησε εφικτή

την εντατικοποίηση του μαζικού διατλαντικού δουλεμπορίου και τη
μεταφορά χιλιάδων ανθρώπων από την Αφρική προς τις φυτείες, κυρίως
της Καραϊβικής. Μεταξύ των ετών 1672-1687 περισσότεροι από 100.000
Αφρικανοί, άνδρες, γυναίκες και παιδιά, μεταφέρθηκαν από την Αφρική
στην Καραϊβική. Τα συνολικά μεγέθη είναι επισφαλή. Ωστόσο εκτιμάται
ότι περισσότεροι από δώδεκα εκατομμύρια Αφρικανοί μεταφέρθηκαν ως
δούλοι. Αυτοί οι άνθρωποι στοιβάζονταν κατά δεκάδες και εκατοντάδες
στα αμπάρια των καραβιών χωρίς να γνωρίζουν πού πηγαίνουν και τι τους
περιμένει. Στα μακρινά και πολύμηνα ταξίδια ζούσαν, έτρωγαν, ουρούσαν,
αφόδευαν, γεννούσαν και πολύ συχνά αρρώσταιναν και πέθαιναν μέσα στα
αμπάρια χωρίς να έχουν δει το φως του ήλιου από την ημέρα της
αναχώρησης. Μετά την κατάργηση του μονοπωλίου της εμπορίας δούλων
από τη Royal African Company, ιδιώτες πλοιοκτήτες ανέλαβαν δράση και
συνέβαλαν με τον τρόπο τους στην ανάπτυξη μιας από τις πιο κερδοφόρες
επιχειρήσεις της αποικιοκρατικής περιόδου. ΤΟ ΒΗΜΑ Έφη Γαζή

1619-Το ολλανδικό καράβι με τους πρώτους είκοσι μαύρους που

προορίζονταν να γίνουν σκλάβοι έφτανε στο Jamestown της Βιρτζίνια...
Αρχίζει η δουλείας στις αγγλικές αποικίες της Αμερικής. Στο
δουλεμπόριο μετέχουν επίσης τον αιώνα αυτό η Ολλανδία, η Γαλλία, η
Σουηδία και η Δανία. Πιό κάτω περισσότερα.
1619-Τ’ αμπάρια του θανάτου: Το δουλεμπόριο σκλάβων από τις
Αφρικανικές ακτές. Τέλη Ιούνη του «σωτήριου» έτους 1700. Γνωρίζουμε
183
 184

ήδη ότι μέχρι το 1619, έτος της πρώτης «επίσημης» εισόδου

δουλεμπορικού στην βρετανική αποικία της Βιρτζίνια, περισσότεροι από
ένα εκατομμύριο αφρικανοί είχαν μεταφερθεί από τις ακτές της δυτικής
Αφρικής για να «δουλέψουν» ως σκλάβοι στην Νότια Αμερική, στην
Καραϊβική, στις πορτογαλικές και ισπανικές αποικίες. Οι πορείες των
σκλάβων προς την ακτή πολλές φορές διαρκούσαν ακόμη και χίλια μίλια,
με μόνη «συντροφιά» το μαστίγιο τους αποικιοκράτη∙ ήταν πορείες
θανάτου, στις οποίες δύο στους πέντε αφρικανούς πέθαιναν. Ουκ ολίγες
είναι οι φορές που μέλη φυλών, όντας τυφλωμένοι από τα χαλεπά
θέλγητρα του πολιτισμού,
1619-1619-1860 Το 1619 εμφανίζεται η δουλείας στη Βόρεια Αμερική.
Το πλήρωμα ενός ολλανδικού πλοίου αποβιβάζει στην πόλη Jamestown
της Βιρτζίνια είκοσι μαύρους αφρικανούς σαν αντάλλαγμα κάποιων
αγαθών. Συνηθισμένες ποινές για την «πειθαρχία» των σκλάβων ήταν η
αποκοπή των αυτιών, το κάψιμο της σάρκας με πυρακτωμένο σίδερο και
καυτό νερό, το μαστίγωμα και ο ευνουχισμός. Η τελευταία ποινή όμως δεν
χρησιμοποιούνταν συχνά καθώς οι σκλάβοι χρησίμευαν και σαν
αναπαραγωγικές μηχανές. Οι γυναίκες και τα κορίτσια στην εφηβεία,
βίωναν τη σεξουαλική εκμετάλλευση. Τα παιδιά, αγόρια και κορίτσια,
χρησιμοποιούνταν συνήθως για σκληρή εργασία ή πωλούνταν…
https://www.kar.org.gr/2014
1619-Στα σκλαβοπάζαρα του πολιτισμένου κόσμου Βίδος Κοσμάς
05.01.2019 – ΤΟ ΒΗΜΑ. Η σωτηρία που ευαγγελίζεται το εν λόγω
σπιρίτσουαλ χρειάστηκε αιώνες για να έρθει. Αιώνες σκλαβιάς για τους
έγχρωμους που ξεριζώθηκαν από την πατρίδα τους, την Αφρική, και
μεταφέρθηκαν στην Αμερική όπου ζούσαν χωρίς δικαιώματα, σε συνθήκες
απάνθρωπες, και εργάζονταν σκληρά στην αναπτυσσόμενη βιομηχανία,
στις βαμβακοφυτείες, στα σπίτια των λευκών αφεντικών τους. Τετρακόσια
χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις ημέρες από τότε – ήταν το 1619 – που
το ολλανδικό καράβι με τους πρώτους είκοσι μαύρους που προορίζονταν
να γίνουν σκλάβοι έφτανε στο Jamestown της Βιρτζίνια. Η δουλείας, ένα
αποδεκτό και στις κοινωνίες της αρχαιότητας καθεστώς, αναβίωνε και
πάλι για να εξασφαλίσει στον Νέο Κόσμο τα απαραίτητα εργατικά χέρια,
αλλά και για να επιβεβαιώσει τον ανθρώπινο αμοραλισμό.
1637-Τ’ αμπάρια του θανάτου: Το δουλεμπόριο σκλάβων από τις
Αφρικανικές ακτές. Τέλη Ιούνη του «σωτήριου» έτους 1700. Στο
δουλεμπόριο κυριάρχησαν πρώτα οι Ολλανδοί και έπειτα οι Άγγλοι.
Αργότερα κάποιοι αμερικανοί της Νέας Αγγλίας ασχολήθηκαν επίσης με

184
 185

το «ευαγές» αυτό «επάγγελμα» και έτσι το 1637 το πρώτο αμερικανικό

δουλεμπορικό, το Ντιζάιρ, απέπλευσε από το λιμάνι του Μαρμπλχεντ. Ως
τις αρχές του 1800 υπολογίζεται πως δέκα με δεκαπέντε εκατομμύρια
αφρικανοί είχαν απαχθεί και μεταφερθεί ως σκλάβοι στην Αμερική. Αξίζει
να αναφερθεί πως ο αριθμός αυτός φυσικά αφορά το ένα τρίτο όσων είχαν
αρχικά αιχμαλωτιστεί στην Αφρική. Ο συνολικός αριθμός, τόσο αυτών
που δολοφονήθηκαν κατ’ ουσίαν από τις κακουχίες των επίγειων
αναγκαστικών πορειών και του θαλάσσιου ταξιδιού, όσο και αυτών
που κατέληξαν στα χέρια δουλεμπόρων και κτηματιών στη δυτική
Ευρώπη και την Αμερική, αγγίζει τα πενήντα εκατομμύρια.
1637-Το δουλεμπόριο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ιωάννης
Παγουλάτος Νομικός, Δημοσιογράφος. Το εμπόριο σκλάβων στην
Οθωμανική Αυτοκρατορία γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση. Στις αρχές του
17ου αιώνα, το 1/5 των κατοίκων της Κωνσταντινούπολης ήταν
δούλοι. Το 1637 υπήρχαν στο Αλγέρι 25.000 χριστιανοί αιχμάλωτοι,
ανάμεσά στους οποίους και πολλοί Έλληνες. Υπολογίζεται δε ότι την
περίοδο 1450-1700, μόνο από την περιοχή της Μαύρης Θάλασσας,
αιχμαλωτίστηκαν περίπου 2.500.000 άτομα, καταλήγοντας στα
σκλαβοπάζαρα της οθωμανικής πρωτεύουσας.
1644-Μηχανή του χρόνου. Η Μάνη υπήρξε ένας τόπος που έβγαλε
πολλούς πειρατές. Οι Μανιάτες δεν είχαν χωράφια, δεν είχαν
καλλιεργήσιμες εκτάσεις, δεν είχαν αγροτική παραγωγή. Το μόνο που
έβγαζε η μανιάτικη γη ήταν λάδι και φραγκόσυκα. Άρα η στροφή στη
θάλασσα ήταν μονόδρομος. Ο Λυμπεράκης και ο Σάσσαρης είναι οι πιο
γνωστοί πειρατές και κουρσάροι της περιοχής. Αρχικά μάλιστα
λεηλατούσαν τα πλοία κυρίως από τη στεριά. Ο Λιμπεράκης Γερακάκης ή
Λιβέριος, από κωπηλάτης – πειρατής Ο Λιμπεράκης Γερακάρης ξεκίνησε
από πειρατής και κατέληξε Μπέης στη Μάνη. Ήταν μια αμφιλεγόμενη
προσωπικότητα, που υπηρέτησε πότε τους Ενετούς και πότε τους
Τούρκους. Γεννήθηκε στο Οίτυλο της Μάνης το 1644. Σε ηλικία 15 ετών
βρέθηκε να κωπηλατεί για τους Ενετούς. Στρατολογήθηκε ως πολεμιστής
από τους Ενετούς του Μοροζίνη, αλλά κατέληξε κωπηλάτης σε
βενετσιάνικη γαλέρα. Θρασύς και παράτολμος, κατάφερε να ανατρέψει
τον καπετάνιο της γαλέρας, να την καταλάβει και έτσι ξεκίνησε την
πειρατική του δράση, χτυπώντας κυρίως τουρκικά πλοία. Κάποια στιγμή
συνελήφθη από τους Οθωμανούς, αλλά δεν φυλακίστηκε, γιατί οι
Οθωμανοί ήθελαν να τον προσεταιρισθούν και να τον αξιοποιήσουν προς
όφελος τους. Νεαρός κουρσάρος Ο έρωτας και η βεντέτα με τους

185
 186

Στεφανόπουλους Ο Λυμπεράκης Γερακάρης ήταν αρραβωνιασμένος με

την Καλή από την μεγάλη οικογένεια των Στεφανοπουλαίων.

1650-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

ΣΧΟΛΗ Σ.Δ.Ο. ΤΜΗΜΑ Δ.Μ.Τ.Α. ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Η
Ιστορία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης €πί τουρκοκρατίας». του
σπουδαστή Νικόλαου Σιάκκουλη. Επιβλέπων καθηγητής:
Κωνσταντίνος Τσούντας. ΚΑΛΑΜΑΤΑ, 2003. Κατά την παράδοση η
Αθήνα χρωστάει την εύνοια των Οθωμανών στην ομορφιά μίας νέας
Αθηναίας που για τις ευεργεσίες που πρόσφερε στην πολιτεία της την
παρομοίαζαν με τις αυτοκράτειρες Ευδοκία και Ειρήνη. Εικάζεται ότι ήταν
μία σκλάβα, η Βασιλική, ευνοούμενη του Σουλτάνου Αχμέτ Α', που για
να εξυπηρετήσει τους συμπατριώτες της και να τους ανακουφίσει από την
καταπίεση των Οθωμανών απόσπασε από τον εραστή της ως δώρο
αυτοκρατορικό προνόμιο, να ελέγχονται τα οικονομικά της Αθήνα από τον
Κισλάρ αγά . 1605 - Μάϊος 1657).

1680-Λίνκολν, Αβραάμ: η χειραφέτηση των μαύρων Ο Αβραάμ Λίνκολν

και οι Αφροαμερικανοί δούλοι.Μέσα σε είκοσι χρόνια, από το 1680 ως
το 1700, μεταφέρθηκαν στην Αμερική και πουλήθηκαν δούλοι 300.000
μαύροι της Αφρικής. Μόνο στη Τζαμάικα, από το 1700 ως το 1786
μεταφέρθηκαν 610.000. Στα εκατό χρόνια, από το 1680 ως το 1786, οι
μαύροι της Αφρικής, που αιχμαλωτίστηκαν και πουλήθηκαν δούλοι στην
Αμερική, μετρήθηκαν σε 2.130.000. Χώρια, όσοι πέθαναν στ’ απάνθρωπα
ταξίδια. (Έθνος, 12.2.1998) (τελευταία επεξεργασία, 23.2.2009).

1685-ΤΟ ΒΗΜΑ. Ο Μαύρος Κώδικας.

ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΕΣ Ο Μαύρος Κώδικας Γ.ΒΩΚΟΣ Με τον εντυπωσιακό
αυτόν τίτλο κυκλοφόρησε (πρώτη έκδοση 1987) ένα βιβλίο που μόνο
απαρατήρητο δεν πέρασε στη διεθνή βιβλιογραφία· πρόκειται για τη
δημοσίευση και τον ιστορικό σχολιασμό από τον Louis Sala-Molins,
καθηγητή Πολιτικής Φιλοσοφίας, του επίσημου νομικού κειμένου που
κωδικοποιεί το εμπόριο των δούλων της Αφρικής. Το πρώτο. . Με τον
εντυπωσιακό αυτόν τίτλο κυκλοφόρησε (πρώτη έκδοση 1987) ένα βιβλίο
που μόνο απαρατήρητο δεν πέρασε στη διεθνή βιβλιογραφία· πρόκειται
για τη δημοσίευση και τον ιστορικό σχολιασμό από τον Louis Sala-Molins,
καθηγητή Πολιτικής Φιλοσοφίας, του επίσημου νομικού κειμένου που
κωδικοποιεί το εμπόριο των δούλων της Αφρικής. Το πρώτο και ίσως
μοναδικό στο είδος του αυτό κείμενο συντάσσεται προφανώς από ομάδα
νομομαθών και δημοσιεύεται επικυρωμένο από την υπογραφή του

186
 187

Λουδοβίκου 14ου, το 1685· επαναδιατυπώνεται, με επαχθέστερους όρους,

το 1724 και το καταργεί μόλις το 1848 η κυβέρνηση που προέκυψε από
την ομώνυμη επανάσταση.
1687-Τουρκοκρατία και Ελληνική Επανάσταση. Την Περίοδο αυτή δεν
θα διστάζουν συχνά πυκνά οι Τούρκοι να λεηλατούν να σφάζουν και να
κατακρεουργούν Έλληνες και Χριστιανούς. Το μίσος των Τούρκων για την
Ελλάδα ήταν τόσο μεγάλο που επεβλήθη και «Χαράτσι» που ήταν φόρος για
να έχει το δικαίωμα ο άπιστος δηλαδή ο Χριστιανός να έχει για ένα χρόνο
το κεφάλι στους ώμους του! Αποστολή των Τούρκων λοιπόν ήταν ο
Εξισλαμισμός δηλαδή η υποτέλεια στο Ισλάμ. Όλοι όσοι αρνιόντουσαν το
Ισλάμ ήταν άπιστοι και έπρεπε να το δεχτούν με το ζόρι! Οι Έλληνες
κυριολεκτικά ζουν πλέον σαν δούλοι αφού δεν τους επιτρέπεται τίποτα!
Ωστόσο οι Έλληνες θα μείνουν ζωντανοί και θα κρατήσουν μέσα τους τόσο
τον Ελληνισμό όσο και τον Χριστιανισμό. Το 1687 μ.Χ. θα συμβεί ένα
εξαιρετικής σημασίας γεγονός. Οι Ενετοί θα έρθουν τον Σεπτέμβριο στην
Αθήνα για να την καταλάβουν. Χαρακτηριστικό γεγονός είναι το γεγονός
πως η Βενετία την συγκεκριμένη περίοδο είχε αρκετά σημαντική δύναμη. Οι
Τούρκοι όταν τους είδαν να έρχονται έτρεξαν στο ισχυρότερο φρούριο των
Αθηνών το οποίο δεν ήταν άλλο από τον Ιερό Βράχο της Ακροπόλεως.
Φαιναρέτη.
17ος -Οι πρώτες φυτείες των Ευρωπαίων στην Αμερική και οι μαύροι
σκλάβοι Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη Τον 17ο αιώνα, οι Ευρωπαίοι
άρχισαν να δημιουργούν οικισμούς στην Αμερική. Παράλληλα με αυτούς
διαίρεσαν τη γη σε μικρότερες μονάδες και ιδιοκτησίες, οι οποίες έγιναν
γνωστές ως σύστημα φυτειών. Ξεκινώντας από τη Βιρτζίνια, το σύστημα
εκείνο εξαπλώθηκε σταδιακά σε όλες τις αποικίες της Νέας Αγγλίας. Οι
καλλιέργειες, βεβαίως, σε αυτές τις φυτείες που περιελάμβαναν τον καπνό,
το ρύζι, το ζαχαροκάλαμο και το βαμβάκι, απαιτούσαν σκληρή και
εντατική εργασία. Οι δούλοι εδώ δούλευαν από την ανατολή μέχρι τη
δύση του ηλίου, ενώ κατά τη στιγμή της συγκομιδής δεκαοκτώ ώρες
συνεχόμενα. Δεν υπήρχε εξαίρεση για κανέναν από το
συγκεκριμένο ωράριο. Οι γυναίκες εργάζονταν τις ίδιες ώρες με τους
άνδρες και οι έγκυες γυναίκες σε συνεχή βάση μέχρι να γεννήσουν το
παιδί τους.
17ος -Οι πρώτες φυτείες των Ευρωπαίων στην Αμερική και οι μαύροι
σκλάβοι Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη Οι Ευρωπαίοι μετανάστες
είχαν πάει στην Αμερική με σκοπό να αποκτήσουν και να εκμεταλλεύονται
τη δική τους γη και ήταν απρόθυμοι να εργαστούν για τους άλλους.

187
 188

Συνεπώς έπρεπε με κάθε θυσία να βρεθούν εργατικά χέρια για τούτες τις
εκτάσεις. Αρκετοί ευρωπαίοι είχαν ήδη σταλθεί από τη Μεγάλη
Βρεττανία, κατάδικοι ως επί το πλείστον, αλλά σαφώς όχι αρκετοί για να
ικανοποιήσουν την τεράστια ζήτηση για εργατικό δυναμικό στις
δημιουργούμενες αποικίες. Αναγκαστικά οι ιδιοκτήτες των φυτειών
στράφηκαν προς την αγορά σκλάβων. Στην αρχή αυτός ο πληθυσμός ήρθε
από τις Δυτικές Ινδίες, αλλά από τα τέλη του 18ου αιώνα ερχόταν
απευθείας από την Αφρική προς τα πολυσύχναστα σκλαβοπάζαρα τα
οποία ιδρύθηκαν στη Φιλαδέλφεια, το Ρίτσμοντ, το Τσάρλεστον και τη
Νέα Ορλεάνη. Τα ποσοστά θνητότητας μεταξύ των σκλάβων, όμως, ήταν
αρκετά υψηλά. Σε αυτό συνετέλεσαν οι ταλαιπωρίες των σκλάβων, η κακή
υγιεινή και διατροφή και η εξαντλητική εργασία. Οι ιδιοκτήτες των
φυτειών για να αντικαταστήσουν τις δημιουργούμενες απώλειες, συνήθως
αντί να αγοράσουν καινούργιους που ήταν οικονομικά
ασύμφορο, ενθάρρυναν τους σκλάβους για κάνουν παιδιά. Η τεκνοποίηση
ξεκινούσε γύρω στην ηλικία των δεκατριών ετών και μέχρι την ηλικία των
είκοσι οι γυναίκες σκλάβες αναμενόταν να έχουν γεννήσει τέσσερα ή
πέντε παιδιά. Μάλιστα αρκετοί ιδιοκτήτες φυτειών για να ενθαρρύνουν
τις γυναίκες να κάνουν όσο το δυνατόν περισσότερα παιδιά, υπόσχονταν
στις γυναίκες σκλάβες την ελευθερία τους, εάν θα γεννούσαν δεκαπέντε
παιδιά!
1700-Τ’ αμπάρια του θανάτου: Το δουλεμπόριο σκλάβων από τις
Αφρικανικές ακτές. Τέλη Ιούνη του «σωτήριου» έτους 1700. Ο
καπετάνιος Thomas Chamberlain διατάζει το πλήρωμα του
Henrietta Marie να «ετοιμάσει» τους φυλακισμένους αφρικανούς –άντρες
γυναίκες και παιδιά– για αποβίβαση. Τους οδηγούν με την βία στο
κατάστρωμα και αφού τους «προσφέρουν» τα αποφάγια τους για γεύμα,
τους «καλλωπίζουν» προς τέρψιν των επίδοξων αγοραστών τους. Τα
θύματα των δουλεμπόρων πιθανότατα άνηκαν στην φυλή Ίμπο, από την
σημερινή ανατολική Νιγηρία. Οι Ίμπο δεν είχαν αρχηγούς και
βασιλιάδες∙ μόνον κοινά αποδεκτούς συμβούλους∙ κάθε μέλος της
φυλής ήταν σύμφωνα με την παράδοση κύριος του εαυτού του. Στο
Πορτ Ρόγιαλ της Τζαμάικα, γυμνοί και αλυσοδεμένοι, οι σκλάβοι
ανεβαίνουν στην εξέδρα του πλειστηριασμού. Τα ανθρωπόμορφα τέρατα
με την «ιδιότητα» του επίδοξου αγοραστή, πιέζουν την κοιλιά τους,
χώνουν τα δάχτυλα στο στόμα τους για να ελέγξουν τα δόντια τους,
δοκιμάζουν ακόμη και τον ιδρώτα τους, γιατί, όπως πίστευαν, φανέρωνε
την κατάσταση της υγείας τους.

188
 189

1702 -Μηχανή του χρόνου. Στις 14 Ιουλίου του 1702, ξεκίνησε το ταξίδι
του πολεμικού πλοίου “Αετός” για την μεταφορά 5 χιλιάδων σκλάβων από
την Αφρική στη Νότια Αμερική. Ο επικεφαλής δουλέμπορος, το όνομα
του οποίου δεν αποκαλύπτεται πουθενά, περιέγραφε λεπτομερώς το ταξίδι
στα ημερολόγιά του. Ίσως πιο σοκαριστική από τις συνθήκες στις οποίες
επιβίωναν οι Αφρικανοί, ήταν η ωμότητα με την οποία ο δουλέμπορος
περιέγραφε τις συναλλαγές του. Η ανθρώπινη ζωή δεν ήταν παρά μια
“μονάδα αγοράς”, την οποία αντάλλαζε με χάλκινες χύτρες και
πολύχρωμα υφάσματα. Τον Ιούλιο του 1702, ο “Αετός” απέπλευσε από το
λιμάνι του La Rochelle της Γαλλίας, με προορισμό τη Γουϊνέα της
Αφρικής....
17ος-Τα κυριότερα παλιά κέντρα των σκλάβων είναι οι πύργοι του Αγίου
Γεωργίου και του Κέιπ Κοστ στην Γκάνα, το Ανέχο στο Τόγκο και η Ουίδα
στο Μπενίν. Αργότερα το 17ο αιώνα έγινε το Γκορέ στην ακτή της
Σενεγάλης.
17ος -Κορνήλιος Καστοριάδης: αρχαία ελληνική δημοκρατία και δουλεία
Από Μιχάλης Θεοδοσιάδης on 23/03/2015 Τέχνη & Πολιτισμός
Απόσπασμα από τη συλλογή διαλέξεων του Κορνήλιου Καστοριάδη Η
Ελληνική Ιδιαιτερότητα (δεύτερος τόμος), εκδόσεις Κριτική, σ. 56-65.
Γνωρίζετε αναμφίβολα ότι του χρωστάμε πολλές μελέτες για τη
δουλεία στην Αρχαιότητα. Υπάρχουν σίγουρα μερικές θέσεις στο
κείμενο αυτό που προκαλούν συζητήσεις. Αλλά o Finley παρατηρεί
δικαίως σε ό,τι αφορά τη στάση των σύγχρονων συγγραφέων απέναντι στη
δουλεία στην αρχαία Ελλάδα ότι υπάρχει μια πρώτη φάση που
χαρακτηρίζεται από ένα στοιχείο που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε
σιωπηρή εξάρνηση: γνωρίζουμε ότι το ζήτημα της δουλείας είναι υπαρκτό
– οι λόγιοι του 17ου και του 18ου αιώνα έχουν ήδη συγκεντρώσει πολλά
ντοκουμέντα -, αλλά δεν γίνεται καθόλου λόγος περί αυτού. Υπήρχαν
δούλοι στην Ελλάδα, όπως υπήρχαν ελιές.
17ος -10 συγκλονιστικές αλήθειες που δεν ήξερες για τη δουλείας . Κι όμως
υπήρχε χώρα που δεχόταν περισσότερους σκλάβους κι απ' τις ΗΠΑ.
Γιώργος Φράγκου , Παρότι η δουλείας απαντάται από τα πρώτα
καταγεγραμμένα χρόνια του ανθρώπου, ωστόσο το πρώτο πράγμα που
έρχεται συνήθως στο μυαλό μας όταν ακούμε αυτήν τη λέξη είναι η
εκμετάλλευση των Αφρικανών από τους κατοίκους του 'Νέου
Κόσμου'.Και αυτό γιατί μαζί με την εποίκιση της νέας ηπείρου, η οποία
σύντομα θα ονομαζόταν 'Αμερική', ξεκίνησε κι ένα άνευ προηγουμένου
σκλαβοπάζαρο από τους Ευρωπαίους, με θύματά τους κατοίκους των

189
 190

υποσαχάριων περιοχών. Κάτι που θα γιγαντωθεί σε μεγάλο βαθμό κατά

τον 17ο και 18ο αιώνα, προκαλώντας μία τεράστια ανθρωπιστική
τραγωδία.
17ος -The Cossack leader of a formidable insurrection in the latter half of
the seventeenth Century. Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our
Times 1900
17ος -Η ντροπή του Νέου Κόσμου Λείψανα των πρώτων Αφρικανών
δούλων βρέθηκαν στην Αμερική Ανασκάπτοντας ένα νεκροταφείο της
αποικιακής εποχής σε μια από τις παλαιότερες ευρωπαϊκές πόλεις στο
Μεξικό, Αμερικανοί αρχαιολόγοι έφεραν στο φως τα αρχαιότερα γνωστά
λείψανα Αφρικανών σκλάβων που μεταφέρθηκαν στο Νέο Κόσμο. Τα
λείψανα χρονολογούνται στα τέλη του 16ου - αρχές του 17ου αιώνα in.gr
31 Ιανουαρίου 2006, Ανασκάπτοντας ένα νεκροταφείο της αποικιακής
εποχής σε μια από τις παλαιότερες ευρωπαϊκές πόλεις στο Μεξικό,
Αμερικανοί αρχαιολόγοι έφεραν στο φως τα αρχαιότερα λείψανα
Αφρικανών σκλάβων που μεταφέρθηκαν στο Νέο Κόσμο. Η αφρικανική
τους προέλευση αποδείχθηκε με αναλύσεις στο σμάλτο των
δοντιών.«Πρόκειται για τις αρχαιότερες ενδείξεις της Αφρικανικής
Διασποράς στο Νέο Κόσμο. Σημαίνει ότι οι σκλάβοι μεταφέρθηκαν εδώ
σχεδόν αμέσως μετά την άφιξη των Ευρωπαίων» σχολιάζει ο Ντάγκλας
Πράις, επικεφαλής της ομάδας από το Πανεπιστήμιο του Ουισκόνσιν στο
Μάντιστον και το Αυτόνομο Πανεπιστήμιο του Γιουκατάν.
17ος-Στο δεύτερο μισό του 17oυ αιώνα αναπτύχθηκε στις νότιες επαρχίες
της Βόρειας Αμερικής το σύστημα των μεγάλων αγροκτημάτων (φυτείες),
το οποίο απαιτούσε τεράστιο αριθμό εργατικών χεριών. Έτσι άρχισε η
μαζική εισαγωγή μαύρων δούλων από την Αφρική. Μερικές παράλιες
πόλεις των σημερινών ΗΠΑ αναπτύχθηκαν αρχικά ως δουλεμπορικά
κέντρα. Στις βόρειες επαρχίες των αγγλικών αποικιών απασχολούνταν οι
μαύροι κυρίως στις οικιακές και αγροτικές εργασίες, στις νότιες επαρχίες
όμως κυρίως στις φυτείες. Σταδιακά έγινε η παρουσία των (άμισθων)
δούλων στις φυτείες οικονομικός παράγων, χωρίς τον οποίο η αγροτική
παραγωγή δεν ήταν ανταγωνιστική. Έτσι, την εποχή του πολέμου της
αμερικάνικης ανεξαρτησίας (1776-1783) οι μαύροι είχαν μετατραπεί με
ειδικούς σκληρούς νόμους σε « δούλους με πλήρη εξάρτηση» από τον
κύριό τους, για τους οποίους αυτός είχε δικαίωμα ζωής και θανάτου – μια
επιστροφή στις συνθήκες της αρχαίας Ρώμης. Από την Ιστορία της
Τεχνολογίας.

190
 191

18ος-Τα αίτια της απαγόρευσης του δουλεμπορίου αποτελούν ακόμη και

σήμερα αντικείμενο αντιπαράθεσης. Σε μια μάλλον «εξευγενισμένη»
εκδοχή της ιστορίας της ευρωπαϊκής, κυρίως της βρετανικής,
αποικιοκρατίας, η απαγόρευση του δουλεμπορίου αποτελεί προϊόν του
επίμονου αγώνα φιλάνθρωπων άγγλων πολιτών. Είναι γεγονός ότι από τα
μέσα του 18ου αιώνα οι υπερασπιστές της απαγόρευσης του δουλεμπορίου
άρχισαν να πληθύνονται και να εντατικοποιούν τις προσπάθειές τους για
την επίτευξη του στόχου τους. Επρόκειτο για κοινότητες ευαγγελικών
κυρίως προτεσταντών χριστιανών και κουακέρων στις οποίες συμμετείχαν
και μέλη του κοινοβουλίου όπως ο William Wilberforce. Κινούμενοι
κυρίως από χριστιανικά και ανθρωπιστικά ιδανικά, τουλάχιστον επισήμως,
οι υπερασπιστές της απαγόρευσης του δουλεμπορίου (abolitionists)
κινητοποιήθηκαν με διάφορους τρόπους (δημόσιες παρεμβάσεις, πιέσεις
στο κοινοβούλιο, ενημερωτικές εκστρατείες κτλ.) επί σειρά ετών. ΤΟ
ΒΗΜΑ ¨εφη Γαζή
18ος -Καφές, τσάι, βαμβάκι, σπόροι: ποιες είναι οι φυτείες; 2018,
DeBorahnormansoprano.com. Όλοι όσοι είδαν την ταινία για το εκπληκτικό
Scarlett Ο «Χαρά, να θυμάστε σίγουρα την πρώτη σκηνή - το πανόραμα
των τεράστιων φυτείες βαμβακιού, το οποίο φέρει το όνομα της Tara Και
στην τηλεόραση να μας πείτε για τις παροχές για τσάι και καφέ φυτείες, οι
οποίες αναπτύσσονται τις καλύτερες ποικιλίες των φυτών αυτών Ποια
είναι η φυτεία πού βρίσκονται και τι θεωρείται ότι είναι στο σωστό .. το
πιο ασυνήθιστο; Ετυμολογία. Η προέλευση των λέξεων μελετάται με
ετυμολογία.Είναι αυτό το τμήμα της γλωσσολογίας που θα βοηθήσει να
καταλάβουμε ποιες είναι οι φυτείες. Αυτή η λέξη εμφανίστηκε στη ρωσική
γλώσσα τον 18ο αιώνα. Δανεισμένο από τα λατινικά σημαίνει φυτά
φύτευσης. Συνέβη από φυτά - "δενδρύλλιο". Αξίζει να σημειωθεί ότι αυτός
ο όρος δεν έχει ακριβή ορισμό. Επιπλέον, δεν είναι επίσημη.
18ος -Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times 1900 The chief
of a Paris band of robbers in the early years of the eighteenth Century.
1712-Η Επανάσταση των Σκλάβων της Νέας Υόρκης (1712). Η Νέα
Υόρκη, όταν ξέσπασε η εξέγερση των δούλων, είχε ένα από τα
μεγαλύτερα και πιο διαβόητα σκλαβοπάζαρα του Νέου Κόσμου. Η
κατάρα των δούλων μάλιστα επιδεινώθηκε από το γεγονός ότι δούλευαν
συχνά υπό τις διαταγές ελεύθερων Αφρο-Αμερικανών, κάτι που έκανε τη
σύγκριση βασανιστική. Κι έτσι 23 δούλοι εξεγέρθηκαν, σκότωσαν 9
λευκούς επιστάτες, τραυμάτισαν άλλους 6, πριν δεκάδες μαύροι
συλληφθούν και κλειστούν στη φυλακή, όπου οι περισσότεροι

191
 192

αυτοκτόνησαν. Και βέβαια για να κρατήσουν τους υπόλοιπους δούλους

ήσυχους, 21 σκλάβοι εκτελέστηκαν με παραδειγματική φρικαλεότητα: οι
20 κάηκαν ζωντανοί και ο ένας που απέμεινε υποβλήθηκε σε αδιανόητα
βασανιστήρια. Και βέβαια στον απόηχο της εξέγερσης, νέοι περιορισμοί
τέθηκαν στους σκλάβους από τους λευκούς «κυρίους». 2019 Alfavita.
1713-η βρετανική εταιρεία British South Sea Company απέκτησε το
αποκλειστικό δικαίωμα της διακίνησης εργατικού δυναμικού από τη
Μαύρη Ηπειρο.
1750-Διακυμάνσεις στην τιμή συνεχίστηκαν να παρουσιάζονται και όταν
η δουλείας αναζωπυρώθηκε με Αφρικανούς σκλάβους προς την Αμερική,
την Ευρώπη και την Ασία. Το 1750 στις ΗΠΑ οι σκλάβοι κόστιζαν γύρω
στα 120 δολάρια, την εποχή που το άλογο πουλιόταν 50 δολάρια και ο
σανός κόστιζε 4 δολάρια ο τόνος
1739-Ήταν στις 9 Σεπτεμβρίου 1739 όταν έλαβε χώρα η μεγαλύτερη
εξέγερση σκλάβων στην προεπαναστατική βρετανοκρατούμενη Αμερική,
με το Τσάρλεστον της Νότιας Καρολίνα να έχει την τιμητική του.
1739-Ήταν στα 1739 όταν οι Maroon της Τζαμάικα γίνονταν οι πρώτοι
υπόδουλοι Αφρικανοί που κέρδιζαν την ελευθερία και την ανεξαρτησία
τους από τους ευρωπαίους κύρηδές τους!
1740-Δουλείας στις ΗΠΑ. Από τη Βικιπαίδεια, Μέσα στα πλαίσια του
μειωμένων δικαιωμάτων των δούλων, απαγορευόταν και η εκπαίδευσή
τους. Ωστόσο υπήρξαν προσπάθειες για μυστική εκπαίδευση.
Απελεύθεροι δούλοι αλλά και λευκοί ακτιβιστές, συνήθως ιερωμένοι,
οργάνωναν κρυφά σχολεία για δούλους στις Νότιες Πολιτείες. Εκεί ίσχυαν
νόμοι που προέβλεπαν ποινές γία όσους διδάσκουν και διδάσκονται σε
τέτοια σχολεία. Για παράδειγμα, νόμος του 1740 (προ ιδρύσεως Η.Π.Α.)
στην Νότια Καρολίνα προέβλεπε πρόστιμο 100 στερλινών σε όποιον
δίδασκε γραφή σε δούλους. Αλλά και σε περιοχές όπου ελευθερώθηκαν οι
πρώην δούλοι, πάλι δεν ήταν δυνατό τα μαύρα παιδιά να παρακολουθούν
τα δημόσια σχολεία λόγω φυλετικών διακρίσεων. Το 1853, η δασκάλα
Margaret Douglass στο Norfolk, Virginia, τιμωρήθηκε με φυλάκιση ενός
μηνός επειδή δίδασκε σε ελεύθερα παιδιά αφρο-αμερικανών.
1750-Διακυμάνσεις στην τιμή συνεχίστηκαν να παρουσιάζονται και όταν
η δουλείας αναζωπυρώθηκε με Αφρικανούς σκλάβους προς την Αμερική,
την Ευρώπη και την Ασία. Το 1750 στις ΗΠΑ οι σκλάβοι κόστιζαν γύρω
στα 120 δολάρια, την εποχή που το άλογο πουλιόταν 50 δολάρια και ο
σανός κόστιζε 4 δολάρια ο τόνος [20] Η τιμή τους άρχισε να ανεβαίνει για

192
 193

διάφορους λόγους, ανάμεσα στους οποίους ήταν και η αυξημένη ζήτηση

στην παγκόσμια αγορά για ρύζι και το 1800 η τιμή τους είχε φτάσει τα
1.000-1.500 δολάρια.
1750-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ
ΣΧΟΛΗ Σ.Δ.Ο. ΤΜΗΜΑ Δ.Μ.Τ.Α. ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Η
Ιστορία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης €πί τουρκοκρατίας». του
σπουδαστή Νικόλαου Σιάκκουλη. Επιβλέπων καθηγητής:
Κωνσταντίνος Τσούντας. ΚΑΛΑΜΑΤΑ, 2003. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ
ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ ΣΧΟΛΗ Σ.Δ.Ο.
ΤΜΗΜΑ Δ.Μ.Τ.Α. ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Η Ιστορία της Τοπικής
Αυτοδιοίκησης €πί τουρκοκρατίας». του σπουδαστή Νικόλαου
Σιάκκουλη. Επιβλέπων καθηγητής: Κωνσταντίνος Τσούντας.
ΚΑΛΑΜΑΤΑ, 2003. Ο Σουλτάνος ήταν πλαισιωμένος από την αυλή . Η
αυλή αποτελείτο από πολλές υπηρεσίες ,οι οποίες στελεχωνόταν από
δούλους και υπηρέτες. Οι Τούρκοι είχαν υιοθετήσει την πολιτική να
σκλαβώνουν νέους από μακρινά χωριά της Ελλάδας και της δυτικής
Βαλκανικής ,όπου ήταν δύσκολο να συλλέξουν φόρους. Οι νέοι αυτοί ήταν
κυρίως μεταξύ έξι και δεκαπέντε χρόνων ,έμπαιναν στις ειδικές ακαδημίες
της Κωνσταντινούπολης, στις σχολές των ακόλουθων, των γενιτσάρων
και του παλατιού και εκπαιδεύονταν συστηματικά με σκοπό να
υπερασπίζουν, να επεκτείνουν και να κυβερνούν μια από τις μεγαλύτερες
αυτοκρατορίες.
1750-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ
ΣΧΟΛΗ Σ.Δ.Ο. ΤΜΗΜΑ Δ.Μ.Τ.Α. ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Η
Ιστορία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης €πί τουρκοκρατίας». του
σπουδαστή Νικόλαου Σιάκκουλη. Επιβλέπων καθηγητής:
Κωνσταντίνος Τσούντας. ΚΑΛΑΜΑΤΑ, 2003. Οι δούλοι της Αυλής
ήταν οι πλουσιότεροι και ισχυρότεροι άνθρωποι της Οθωμανικής
Αυτοκρατορίας. Διοικούσαν την Οθωμανική στρατιωτική ορδή,
κυβερνούσαν τις επαρχίες και χάραζαν την πολιτική της Αυτοκρατορίας.
Οι σκλάβες γυναίκες έπαιζαν το ρόλο των παλλακίδων, γεννούσαν τους
κληρονόμους της άρχουσας τάξης των Οθωμανών. Συνήθως ο Σουλτάνος
ήταν γιος σκλάβας. Η Οθωμανική δουλείας διέφερε από την δουλείας που
επέβαλλαν οι Ευρωπαίοι στους εργάτες των αγρών στις φυτείες του
λεγομένου Νέου Κόσμου. Η Οθωμανική δουλείας είχε πιο ήπιο
χαρακτήρα και δεν είχε ως βάση της οικονομική αξία ή την εργασία των
δούλων ,αλλά την ικανοποίηση της φιλοδοξίας των Οθωμανών
Σουλτάνων να συγκροτήσουν ένα πολυάριθμο προσωπικό από υπηρέτες,
που θα δείχνει στον κόσμο τον πλούτο και την ισχύ τους.
1759-ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ. Εξισλαμισμός και παιδομάζωμα Μιχάλης Στούκας
06/05/2017, «Κρυφό σχολειό»: Μύθος ή πραγματικότητα; 01/05/2017,
Μιχάλης Στούκας 2017.Για τους εξισλαμισμούς, ο πατέρας Γεώργιος
193
 194

Μεταλληνός στο έργο του «ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ», εκ. ΑΚΡΙΤΑΣ, 1989,

γράφει χαρακτηριστικά :«Ο εξισλαμισμός υπήρξε η τρομερότερη απειλή
εναντίον του Ελληνισμού, γιατί συνιστούσε μόνιμη αφαίμαξη εμψύχων
δυνάμεων. Εξισλαμισμός σήμαινε αυτόματα άρνηση της ιδιότητας του
ορθόδοξου και του Έλληνα και προσχώρηση στο σώμα των κατακτητών...
Ο δελεασμός ήταν μεγάλος, αφού ο εξισλαμιζόμενος από δούλος γινόταν
αυτόματα κύριος... Δεν ήταν σπάνιο το φαινόμενο διχασμού της ίδιας της
οικογένειας, με αυτονόητες τις συνέπειες.». Και παρακάτω : «Δεν έλειψαν
ακόμα και αλλαξοπιστίες επισκόπων, που οφείλονταν σε διάφορα αίτια
(φιλοδοξία, διαφωνία με το μητροπολίτη κλπ.), με ανυπολόγιστη επίδραση
στο λαό. Μεγαλύτερη έκταση έλαβαν οι εξισλαμισμοί σε άλλες ομάδες
υπόδουλων. Βόσνιοι, Κροάτες και Αλβανοί εξισλαμίστηκαν σε μεγάλη
έκταση. Αλλά και οι εξισλαμισμένοι Έλληνες δεν ήταν λίγοι.
Εξισλαμισμούς έχουμε μέχρι τον 18ο αιώνα (1759 στη Μακεδονία)».
1760-ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ. Εξισλαμισμός και παιδομάζωμα Μιχάλης Στούκας
06/05/2017, «Κρυφό σχολειό»: Μύθος ή πραγματικότητα; 01/05/2017,
Μιχάλης Στούκας 2017Πώς όμως γινόταν το παιδομάζωμα;Η
«ΠΟΡΕΙΑ» ΤΩΝ ΘΥΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΠΑΙΔΟΜΑΖΩΜΑΤΟΣ Από τις
τάξεις των βίαια στρατολογημένων χριστιανόπαιδων, ορισμένα, ηλικίας
μάλιστα 6-10 ετών, προορίζονταν μετά από αυστηρή επιλογή και πολυετή
εκπαίδευση, να καταλάβουν θέσεις της αυλικής ή της διοικητικής
ιεραρχίας. Όσα εξισλαμισμένα χριστιανόπουλα προορίζονταν για
στρατιωτική υπηρεσία, ονομάζονταν Acemi Oglan (ατζέμ ογλάν) και
στέλνονταν αρχικά να εργαστούν σε τιμαριούχους της Μικράς Ασίας, οι
οποίοι έδιναν ένα μικρό, συμβολικό χρηματικό ποσό στον συνοδό
αξιωματούχο των παιδιών και τα χρησιμοποιούσαν σαν δούλους, σε
βαριές κοπιαστικές εργασίες.
1760-ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ. Εξισλαμισμός και παιδομάζωμα Μιχάλης Στούκας
06/05/2017, «Κρυφό σχολειό»: Μύθος ή πραγματικότητα; 01/05/2017,
Μιχάλης Στούκας 2017Οι Acemi Oglan έμεναν στα τιμάρια για δύο η
περισσότερα χρόνια, προκειμένου να προσαρμοστούν στο νέο περιβάλλον,
να σκληραγωγηθούν, να μυηθούν στη νέα θρησκεία, τα ήθη και τα έθιμα
των οθωμανών και να μάθουν την τουρκική γλώσσα. Μετά από δύο ή
περισσότερα χρόνια, οι ίδιοι αξιωματούχοι περνούσαν για να
διαπιστώσουν αν οι νέοι που είχαν εμπιστευθεί στους τιμαριούχους ήταν
άξιοι να καταταγούν στον στρατό. Οι πιο άξιοι μεταφέρονταν στην
Κωνσταντινούπολη, όπου κατατάσσονταν σε ειδικά αυτοκρατορικά
σώματα δούλων (ocak). Οι ικανότεροι κατέληγαν στο επίλεκτο σώμα των
γενίτσαρων.

1760-ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ. Εξισλαμισμός και παιδομάζωμα Μιχάλης Στούκας

06/05/2017, «Κρυφό σχολειό»: Μύθος ή πραγματικότητα; 01/05/2017,
Μιχάλης Στούκας 2017Από τα παιδιά που γίνονταν «δούλοι της Πύλης»,

194
 195

τα μικρότερα και πλέον ικανά προορίζονταν αποκλειστικά για υπηρεσία

του σουλτανικού ανακτόρου, γίνονταν δηλαδή (ιτς ογλάν). Η εκπαίδευσή
τους διαρκούσε 14 χρόνια. Διδάσκονταν τουρκικά, περσικά, αραβικά,
μουσική, καλές τέχνες, γυμνάζονταν στην τοξοβολία, την ιππασία, το
ακόντιο και τη χρήση των πυροβόλων όπλων. Τέλος, μελετούσαν εντατικά
το Κοράνι και τους ιερούς νόμους.
1772-Το 1772, η ετυμηγορία του Λόρδου του Μάνσφηλντ στην υπόθεση
Σόμερσετ οδήγησε στην απελευθέρωση ενός σκλάβου στην Αγγλία
βοηθώντας την ενδυνάμωση του κινήματος υπέρ της κατάργησης της
δουλείας. Η απόφαση βασιζόταν στην έλλειψη νομικής στήριξης της
δουλείας στην Αγγλία και ως εκ τούτου καμίας μορφής εξουσία δεν
μπορούσε να επιβληθεί σε σκλάβους που εισέρχονταν σε Αγγλικό ή
Σκωτικό έδαφος. Το 1785 ο Άγγλος ποιητής Γουίλλιαμ Κάουπερ έγραψε:
Δεν έχουμε σκλάβους στην πατρίδα. Τότε γιατί αλλού; Οι σκλάβοι δε
μπορούν να αναπνέουν στην Αγγλία εάν τα πνευμόνια τους δεχτούν τον
αέρα μας, τη στιγμή εκείνη είναι ελεύθεροι. Αγγίζουν τη χώρα μας, και τα
δεσμά τους πέφτουν. Αυτό είναι ευγενές και υποδηλώνει ένα έθνος
περήφανο. Και φθονερό για την ευλογία αυτή. Διαδώστε τη λοιπόν, και
αφήστε τη να κυκλοφορήσει σε κάθε φλέβα. Ήδη το 1783 είχε ξεκινήσει
μέσα από το Βρετανικό κοινό ένα κίνημα κατά της δουλείας, με σκοπό την
κατάργηση του εμπορίου των σκλάβων μέσα στην Αυτοκρατορία.
Βικιπαίδεια.
1773-Κ. Μάρξ. Το Κεφάλαιο. 2ος τόμος. Σύγχρονη εποχή 1979. Τό
γεγονός ότι ένας άνθρωπος είναι άναγκασμένος διαρκώς νά ξαναπουλάει
λοένα τήν έργατική του δύναμη, δηλ. τόν ίδιο τόν έαύτό του, σέ τρίτο
πρόσωπο, άποδείχνει, κατά τούς οικονομολόγους πού άναφέραμε, πώς τό
πρόσωπο αύτό είναι κεφαλαιοκράτης, έπειδή έχει καί πουλάει διαρκώς
εμπόρευμα» (τόν έαυτό του). Μ' αύτή τήν έννοια καί ό Δούλος γίνεται
κεφαλαιοκράτης, παρόλο πού πουλιέται μιά γιά πάντα σάν έμπόρευμά άπό
ένα τρίτο πρόσωπο- έπειδή ή φύση αύτοΰ τού έμπορεύματος — τού
δούλου έργασίας — έχει σάν έπακόλουθο όχι μόνο ό άγοραστής του νά τό
βάζει κάθε μέρα νά ξαναεργάζεται, άλλα καί νά τού δίνει τά μέσα
συντήρησης, χάρη στά όποια μπορεί πάντα νά ξαναεργάζεται. —
(Παράβαλε έδώ τόν Σιομόντι( (1773 - 1842)) καί τόν Σαίη στά γράμματα
πρός τόν Μάλθους.)
1773-Κομμουνισμός. Από τη Βικιπαίδεια. Η ανθρώπινη εργασία μαζί με
τη φύση είναι από την αρχαιότητα ως σήμερα, οι πηγές κάθε πλούτου. Είτε
μιλάμε για την εργασία των δούλων στις δουλοκτητικές κοινωνίες της
αρχαιότητας, είτε μιλάμε για την εργασία των δουλοπάροικων και των

195
 196

βιοτεχνών στο Μεσαίωνα, είτε για την εργασία των εργατών/εργαζομένων

στην σημερινή εποχή. Η άρχουσα τάξη κάθε κοινωνίας (αρχαίο Ιερατείο,
δουλοκτήτες, φεουδάρχες, καπιταλιστές/κεφαλαιοκράτες), καρπώνεται με
την βία τον παραγόμενο πλούτο και τον χρησιμοποιεί για να παγιώσει την
δύναμή της με στόχο τη διαιώνιση της εξουσίας της σε βάρος των
υπόλοιπων κοινωνικών τάξεων.
1775-Αμερικανική επανάσταση.
1776-Έρευνα yia τη Φύση και τις αιτίες του Πλούτου των Εθνών. (1776) Σελ.
105 ...λοιπόν προφανές ότι ο μισθός, εφόσον αυξάνεται όταν ακριβώς οι
οικογενειακές δαπάνες μειώνονται, δεν ρυθμίζεται από ό,τι είναι ανα-
γκαίο γι' αυτές τις δαπάνες, αλλά από την ποσότητα και τον υποτιθέμενη
αξία του προϊόντος. Θα μπορούσαμε βέβαια να πούμε ότι ένας εργάτης
οφείλει να αποταμιεύσει ένα μέρος του θερινού του μισθού προκειμένου
να καλύψει τις χειμερινές του δαπάνες και ότι, σε τέτοια βάση, ο μισθός
του δεν υπερβαίνει τα αναγκαία για τη συντήρηση της οικογένειάς του επί
ένα έτος. Ωστόσο, ένας δούλος είναι κάποιος του οποίου η συντήρησηείναι
απολύτως εξαρτημένη από μας δεν θα ετύγχανε μιας τέτοιας μεταχείρισης.
Οι καθημερινές του
απολαβές θα ήταν ανάλογες με τις καθημερινές του ανάγκες.
1777-Άγιος Χριστόδουλος ο εκ Kασσάνδρας που μαρτύρησε στη
Θεσσαλονίκη. O Xριστόδουλος σταυρόν αίρων αγχόνην, Στερρώς υπήλθε
Δούλος ως Xριστού μέγας.ΒιογραφίαΟ νεομάρτυρας Χριστόδουλος
γεννήθηκε σ' ένα χωριό της Κασσάνδρας, που ονομαζόταν Βαλτά. Σε
νεαρή ηλικία ήλθε στη Θεσσαλονίκη, όπου έκανε το επάγγελμα του ράφτη.
Όταν πληροφορήθηκε ότι κάποιος χριστιανός Βούλγαρος, ετοιμαζόταν ν'
αρνηθεί τον Χριστό προμηθεύτηκε έναν μικρό σταυρό και πήγε στο
καφενείο, όπου θα γινόταν η περιτομή του αρνησίχριστου. Διέσχισε το
πλήθος των γενιτσάρων, και ενώ χτυπούσαν τα τύμπανα, πλησίασε τον
αρνησίχριστο, παρουσίασε τον σταυρό και του είπε: «Αδελφέ τι έπαθες,
να η πίστη μας, να ο Χριστός, που σταυρώθηκε για την αγάπη μας, συ γιατί
αφήνεις τον Χριστό τον σωτήρα σου και γίνεσαι Τούρκος;». Εξαγριωμένοι
οι Τούρκοι, όρμησαν και συνέλαβαν τον Χριστόδουλο και με χτυπήματα
τον οδήγησαν στον κριτή, όπου απαίτησαν τον θάνατο του. Αγιος
Χριστοδουλος Ο Εκ Kασσανδρας Που Μαρτυρησε Στη Θεσσαλονικη (; -
1777).

1780-Η επανάσταση στην Αϊτή, 200 χρόνια μετά: όταν οι καταπιεσμένοι

αποτίναξαν για πάντα την αποικιοκρατία και τη σκλαβιά! 22 Αυγούστου
196
 197

2018. Η επανάσταση στην Αϊτή, 200 χρόνια μετά: όταν οι καταπιεσμένοι

αποτίναξαν για πάντα την αποικιοκρατία και τη σκλαβιά! 22 Αυγούστου
2018 redtopia 2018 Featured, Αντιρατσισμός - Αντιφασισμός, Ιστορια του
Μάριου Αυγουστάτου Πριν από διακόσια χρόνια, η γαλλική αποικία του
Saint-Domingue έγινε το ανεξάρτητο έθνος της Αϊτής. Λίγοι ιστορικοί
μετασχηματισμοί παγκοσμίως ήταν πιο σημαντικοί, λίγοι χρειάστηκαν
περισσότερη θυσία ή υποσχέθηκαν περισσότερη ελπίδα. Και λίγοι έχουν
ξεχαστεί περισσότερο από εκείνους που πιστεύουν ότι η ιστορία αυτή έχει
φθάσει στο επιθυμητό τέλος με την πτώση των αγώνων για απλευθέρωση,
σοσιαλισμό και ουσιαστική ανεξαρτησία. Από τις τρεις μεγάλες
επαναστάσεις που ξεκίνησαν στις τελευταίες δεκαετίες του δέκατου
όγδοου αιώνα – αμερικανική, γαλλική και αϊτινή – μόνο η τρίτη πέτυχε
την άνευ όρων εφαρμογή της αρχής που πρέσβευαν: αναφαίρετα και ίσα
δικαιώματα όλων των ανθρώπων. Μόνο στην Αϊτή η διακήρυξη της
ανθρώπινης ελευθερίας έμεινε παγκοσμίως συνεπής. Μόνο στην Αϊτή η
διακήρυξη αυτή διατηρήθηκε με κάθε κόστος, σε πλήρη αντίθεση με την
κοινωνική και την οικονομική λογική της εποχής. Μόνο στην Αϊτή οι
συνέπειες αυτής της διακήρυξης -το τέλος της δουλείας, της
αποικιοκρατίας, της φυλετικής ανισότητας- επιβεβαιώθηκαν ως σύνολο.
Και από αυτές τις τρεις επαναστάσεις, η Αϊτή έχει να μας διδάξει πολλά
ακόμα και σήμερα. Η πιο κερδοφόρα αποικία στον κόσμο Όντας γαλλικό
έδαφος από τα τέλη του 17ου αιώνα, από τη δεκαετία του 1780 το Saint-
Domingue ήταν η πιο κερδοφόρα αποικία στον κόσμο. Το “κόσμημα” στο
γαλλικό αυτοκρατορικό στέμμα και η βάση για μεγάλο μέρος της νέας
ευημερίας της ήδη αναπτυσσόμενης αστικής τάξης.
1784-1784 Κατάργηση της δουλείας στο Ρόουντ Άιλαντ και στο
Κονέκτικατ (ΗΠΑ).
1785-ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ. ΚΟΣΜΟΣ 20.03.2004 Ευρωπαίοι, δούλοι
Αφρικανών. The Guardian Ποιες χώρες επλήγησαν. Το ζήτημα των
επιδρομών με σκοπό των εξασφάλιση δούλων, είναι από χρόνια γνωστό
στους ιστορικούς και τους μελετητές. Ομως ο Αμερικανός ιστορικός
Ρόμπερτ Ντέιβις, υπολόγισε ότι ο συνολικός αριθμός των ανθρώπων που
απήχθησαν- παρότι μικρός σε σχέση με τα 12 εκατομμύρια Αφρικανών
που οδηγήθηκαν ως δούλοι με πλοία στην Αμερική- είναι πολύ
μεγαλύτερος από ό,τι υπολογιζόταν μέχρι τώρα. Με το νέο του βιβλίο
«Λευκοί Χριστιανοί, Μουουλμάνοι Αφέντες: Λευκή Δουλείας στη
Μεσόγειο τη Μπαρμπαριά και την Ιταλία, 1500-1800», ο ιστορικός
καταλήγει ότι 1-1,2 εκατομμύρια χριστιανοί κατέληξαν δούλοι. H
ανορθόδοξη μεθοδολογία του καθηγητή Ντέιβις διχάζει τους ιστορικούς

197
 198

αναφορικά με την αληθοφάνεια των εκτιμήσεών του, έρχεται ωστόσο να

καλύψει ένα κενό στην ελάχιστα γνωστή ιστορία των Αφρικανών που
υποδούλωσαν Ευρωπαίους. Μελετώντας διαφορετικές πηγές
πληροφόρησης για την Ευρώπη, τους τρεις τελευταίους αιώνες, ο
καθηγητής του Πανεπιστημίου του Οχάιο, υποστηρίζει ότι τα χωριά και οι
πόλεις στις ακτές της Ιταλίας, της Ισπανίας, της Πορτογαλίας και της
Ευρώπης ήταν εκείνα που επλήγησαν περισσότερο ενώ ανάλογες
επιδρομές δέχτηκαν και η Βρετανία, η Ιρλανδία και η Ισλανδία. Σύμφωνα
μάλιστα με μια μαρτυρία, μουσουλμάνοι απήγαγαν 130 Αμερικανούς
ψαράδες από πλοία στον Ατλαντικό και τη Μεσόγειο στο διάστημα μεταξύ
του 1785 και του 1793.
1788-Κινήσεις για την κατάργηση της δουλείας σημειώθηκαν κατά το 18ο
αιώνα. Το σύνταγμα των ΗΠΑ, που εκπονήθηκε το 1788, προέβλεπε την
απελευθέρωση των δούλων μέσα σε μια περίοδο 20 χρόνων. Ωστόσο, η
δουλείας συνέχισε να υφίσταται στις νότιες πολιτείες των ΗΠΑ. Στις αρχές
του 19ου αιώνα, η Βρετανία, η Γαλλία και τα περισσότερα από τα νέα
ανεξάρτητα έθνη της Νότιας και Κεντρικής Αμερικής κατάργησαν τη
δουλείας.
1789-Γαλλική επανάσταση
1789-
Εποχή των Επαναστάσεων - PDF - DocPlayer.Eric John Hobsbawm Η
Εποχή των Επαναστάσεων ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΜΑΡΙΕΤΑ ... τύπου (hacienda,
finca, estancia) ή φυτείας την οποία καλλιεργούσαν δούλοι.
1789-Έτσι η δημοκρατικοποίηση έπαιξε πρωταρχικό ρόλο. Οι υπήκοοι έγιναν
πολίτες, πλέον όλοι οι (άνδρες) κάτοικοι μιας χώρας άρχισαν να νιώθουν τη
χώρα «δική τους» και να περηφανεύονται για τα προνόμια και τα δικαιώματα
που είχαν
συγκριτικά με άλλους «υποδεέστερους» κι «εχθρικούς» λαούς. Η αντίληψη του
«ελεύθερου Άγγλου πολίτη» ήταν δημοφιλής στο Ηνωμένο Βασίλειο (η πρώτη
χώρα
που δημοκρατικοποιήθηκε -εν μέρει) ειδικά όταν γινόταν οι σύγκριση με τους «
δούλους » Γάλλους. Αυτό αντιστράφηκε μετά την Γαλλική Επανάσταση,
όπου ο Ιακωβινικός πατριωτισμός επικράτησε στην χώρα του Λουδοβίκου.
Χαρακτηριστικά, στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι κυβερνήσεις των εμπόλεμων
κρατών στην προσπάθειά τους να κινητοποιήσουν τις μάζες, δεν επικαλέστηκαν
τόσο τον τυφλό πατριωτισμό, ούτε την δόξα των μαχών, αλλά το κάθε κράτος
από την πλευρά του παρουσίαζε στον λαό του, μέσω της προπαγάνδας, τον
πόλεμο ως αμυντικό. Ότι

198
 199

δηλαδή τα άλλα εχθρικά κράτη απειλούσαν την πολιτική ελευθερία των

κατοίκων-πολιτών, και τα δικαιώματα και ξεχωριστά προνόμια που είχαν ως
μέλη μιας ιδιαίτερης κοινότητας-λαού. ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ
E.J.HOBSBAWM. “Nations & Nationalism since 1780”.

1791-Η Επανάσταση της Αϊτής (1791-1804). Η Επανάσταση της Αϊτής

(1791-1804). Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και το «Βατερλό της
Καραϊβικής»: Η περήφανη αντίσταση των αδάμαστων αφρικανών
σκλάβων της Αϊτής όσο και ο αποδεκατισμός των στρατευμάτων του από
τις τροπικές νόσους έκαναν τη γαλλική κτήση να φαντάζει κατάρα για τον
Βοναπάρτη.Η αξιοσημείωτη αντίσταση των δούλων της Αϊτής θα
κατέληγε μάλιστα σε νίκη και ελευθερία τελικά από τον γαλλικό ζυγό,
γεγονός που οδήγησε στην ίδρυση ανεξάρτητου κράτους στην Αϊτή, με τον
ελεύθερο πια πληθυσμό των αφρικανών σκλάβων να λειτουργεί
παραδειγματικά και για άλλες εξεγέρσεις στα μήκη και τα πλάτη του
δουλεμπορικού κόσμου. Αξίζει, επίσης, να τονιστεί πως μερικά χρόνια
αργότερα η Αϊτή, γνωρίζοντας καλά από την καταπίεση, ήταν η πρώτη
χώρα που αναγνώρισε την ελληνική επανάσταση του 1821 ενώ 100
εθελοντές συμμετείχαν στον ένοπλο αγώνα κατά της Οθωμανικής
Αυτοκρατορίας... 2019 Alfavita

1791-TI συγκινητικές που είναι οι «Παγκόσμιες Ημέρες», οι αφιερωμένες

σε αγαπητά είδη – Ημέρα της Μητέρας, της Γυναίκας, του Παιδιού -, σε
απειλούμενα είδη – Ημέρα του Περιβάλλοντος – ή σε απειλές κατά του
ανθρώπινου είδους – Ημέρα κατά των Ναρκωτικών κλπ. Μας θυμίζουν,
μια φορά τον χρόνο, τα χρέη μας και μας προσφέρουν την άνεση ν’
αδιαφορούμε γι’ αυτά τις υπόλοιπες 364. Ενα – δηλαδή, πολλά – άλλοθι
για τη συνείδησή μας…Τώρα, η UNESCO καθιέρωσε την 24η Αυγούστου
ως «Παγκόσμια Ημέρα κατά της δουλείας», θεωρώντας απαρχή
κατάργησης του δουλεμπορίου την 23.8.1791, όπου είχαν εξεγερθεί
αποτελεσματικά οι δούλοι του Σαν Ντομίνγκο, της σημερινής Αϊτής. Ηδη,
ο ΟΗΕ έχει ανακηρύξει το 2004 «Διεθνές Ετος Ανάμνησης του Αγώνα κατά
της δουλείας». ΤΟ ΒΗΜΑ. Μ. Πλωρίτης.

1791-Διεθνής Ημέρα Μνήμης του Δουλεμπορίου: Σοκάρουν οι αριθμοί

των σύγχρονων «δούλων». 23|08|2017 Newsroom iefimerida.gr Η 23η
Αυγούστου σηματοδοτεί την επέτειο της εξέγερσης, το 1791, των
υποδουλωμένων ανδρών και γυναικών στο δυτικό τμήμα του Αγίου
Δομίνικου, το οποίο αναγγέλλοντας την ανεξαρτησία του, επανήλθε στο
αρχικό αμερικανικό όνομα: Αϊτή. Η εξέγερση μεταβίβασε μια παγκόσμια

199
 200

απαίτηση για ελευθερία που υπερβαίνει όλα τα όρια του χρόνου και του
χώρου. Μιλάει για την ανθρωπότητα στο σύνολό της, χωρίς διάκριση
προέλευσης ή θρησκείας, και συνεχίζει να αντηχεί σήμερα με αμείωτη
δύναμη.
1791-Η επανάσταση στην Αϊτή, 200 χρόνια μετά: όταν οι καταπιεσμένοι
αποτίναξαν για πάντα την αποικιοκρατία και τη σκλαβιά! 22 Αυγούστου
2018. Ο στρατός του Toussaint ανασυγκροτήθηκε από τον Jean-Jacques
Dessalines και από τη στιγμή που ο πόλεμος της ανεξαρτησίας ήταν
ενάντια στον Ναπολέοντα, είχε χάσει 50.000 στρατιώτες. Ο τελευταίος
Γάλλος απελάθηκε το Νοέμβριο του 1803. Συμπεράσματα Εκτός από το
ίδιο το ιστορικό γεγονός, γιατί κάποιος που ενδιαφέρεται για την
κοινωνική απελευθέρωση να ενδιαφέρεται, σήμερα, για την ιστορία της
ανεξαρτησίας της Αϊτής; Η Αϊτή χαρακτηρίζεται ακόμα ως η «φτωχότερη
χώρα στο δυτικό ημισφαίριο». Χρησιμοποιείται συνήθως
προπαγανδιστικά ως αντιπαράδειγμα αποτυχημένης οικονομικής
ανάπτυξης, για τον ημιτελή «εκσυγχρονισμό» που στερείται των ωφελειών
που συνδέονται με τις «σταθερές ξένες επενδύσεις». Σχεδόν πάντα
παρουσιάζεται ως μια αναχρονιστική χώρα που επικρατούν οι δοξασίες
voodoo και θερίζεται από AIDS. Γιατί να ενδιαφερθούμε για αυτή την
επανάσταση που οδήγησε στη δημιουργία μιας τέτοιας χώρας;
Ακολουθούν μερικοί από τους πιο προφανείς λόγους. 1. Αν η Γαλλική
Επανάσταση είναι ένα από τα μεγαλύτερα πολιτικά γεγονότα της
σύγχρονης εποχής, η επανάσταση της Αϊτής πρέπει να θεωρηθεί ως η πιο
αποφασιστική συνέχειά της. Οι γαλλικές αποικίες ήταν εκεί όπου οι
«καθολικές» αρχές της ελευθερίας και της ισότητας -των οποίων ο σπόρος
μπήκε το 1789- δοκιμάστηκαν πραγματικά. Εκεί απλά δεν μπορούσαν να
εφαρμοστούν από τους ίδιους τους Γάλλους. Η επανάσταση της Αϊτής
συνέχισε, όταν η Γαλλική Επανάσταση κόπασε: λίγο πριν ο Ναπολέων
προσπαθήσει να αποκαταστήσει τη δουλείας στο δυτικό μισό του νησιού
της Ισπανιόλας, ο Toussaint το κατάργησε στο ανατολικό μισό. Η λογική
του γαλλικού αποικιακού λόμπι για να δικαιολογήσει τη διατήρηση της
δουλείας έλεγε κάτι σημαντικό που μας απασχολεί και στον σημερινό
παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας μέχρι τώρα. Ο Pierre Victor Malouet,
μιλώντας εξ ονόματος των λευκών καλλιεργητών στη Συνέλευση του
1791, γνώριζε ότι η διεκδίκηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ήταν
ασυμβίβαστη με την ύπαρξη αποικιών και έτσι παρότρυνε τους
συμπατριώτες του να διατηρήσουν τοα αποικιοκρατικό καθεστώς: «Δε
γίνεται να σκεφτόμαστε αν ο θεσμός της δουλείας μπορεί να διατηρηθεί

200
 201

με βάση τις αρχές μας. Καθένας που έχει την αντίληψη και την ηθική θα
έκανε τέτοια δήλωση.
1791-Η επανάσταση στην Αϊτή, 200 χρόνια μετά: όταν οι καταπιεσμένοι
αποτίναξαν για πάντα την αποικιοκρατία και τη σκλαβιά! 22 Αυγούστου
2018. … Ένας θαρραλέος ηγέτης ερκεί να εμφανιστεί και να εμφυσήσει
το ιερό ιδανικό της ελευθερίας ». 5. Τις παραμονές του 1791, όλοι σχεδόν
οι συμμετέχοντες στη διεκδίκηση για την κατάργηση της δουλείας,
συμπεριλαμβανομένων των μελλοντικών ηγετών των σκλάβων, δεν
έβλεπαν την δυνατότητα ενός ανεξάρτητου έθνους που κατοικούσαν
ελεύθεροι πολίτες. Η επίτευξη αυτής της ανεξαρτησίας αποτελεί ένα από
τα πιο κατηγορηματικά χτυπήματα κατά του ρατσισμού που έχει γίνει
ποτέ. Πριν από την επανάσταση δεν είχε γίνει ποτέ πλήρως κατανοητό ότι
οι φυλετικές διακρίσεις ήταν απλώς ένα άδειο πουκάμισο που διαχωρίζει
σε εκμεταλευτές και εκμεταλευόμενους. Οι θεωρίες της φυλετικής
ανισότητας δημιουργήθηκαν από τους λευκούς αποίκους για να
νομιμοποιήσουν τη δουλείας και να εγκαθιδρύσουν επιδίωξη τα
συμφερόντά τους. Το πρώτο σύνταγμα της Αϊτής (1805) ξεκαθάρισε το
ζήτημα αναγνωρίζοντας ίσα δικαιώματα σε όλους τους όσους ζούσαν στη
χώρα, ανεξάρτητα από το χρώμα του δέρματός τους. Μάλιστα
περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, σημαντικό αριθμό γερμανικών και
πολωνικών στρατευμάτων που είχαν συμμαχήσει στον αγώνα ενάντια
στον Ναπολέοντα. Ο David Nicholls επισημαίνει ότι κατά τη διάρκεια του
δέκατου ένατου αιώνα, «όλοι οι αϊτινοί ερευνητές, mulatto και μαύροι,
συντηρητικοί και μαρξιστές, ήταν ομόφωνοι στο ότι η Αϊτή είναι σύμβολο
της αναγέννησης, μέσω της φυλετικής ισότητας. Πολλοί από τους
καλύτερους Mulatto διανοούμενους, οι οποίοι από την εμφάνισή τους θα
μπορούσαν να εκληφθούν ως Ευρωπαίοι, δήλωναν περήφανα μέλη της
μαύρης φυλής
1792-Η Δανία είναι η πρώτη χώρα που το 1792 απαγόρευσε το
δουλεμπόριο. Η Δανία αποτέλεσε την πρώτη χώρα που επίσημα
απαγόρευσε την δουλεμπορία το 1792 με συνέπεια να ακολουθήσουν η
Βρετανία και οι Η.Π.Α. λίγα χρόνια αργότερα. Στις αρχές του 21 αιώνα το
Κογκρέσο των ΗΠΑ εγκρίνει το νόμο περί προστασίας των θυμάτων
εμπορίας ανθρώπων για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων ως
μορφή σύγχρονης δουλείας. Η νομοθεσία αυξάνει τις κυρώσεις για τους
διακινητές, παρέχει κοινωνικές υπηρεσίες για τα θύματα εμπορίας
ανθρώπων και βοηθά τα θύματα να παραμείνουν στη χώρα.Την ίδια
περίοδο υπουργείο εγκρίνει το πρωτόκολλο για την πρόληψη, καταστολή
και τιμωρία της εμπορίας ανθρώπων στο πλαίσιο της Σύμβασης κατά του

201
 202

Διακρατικού Οργανωμένου Εγκλήματος. Το πρωτόκολλο για την εμπορία

ανθρώπων είναι το πρώτο παγκόσμιο νομικά δεσμευτικό μέσο με διεθνώς
συμφωνημένο ορισμό για την εμπορία ανθρώπων. Βικιπαίδεια.
1792-ΤΟ ΒΗΜΑ Έφη Γαζή, Αυτή η εκδοχή συναντά τις επιφυλάξεις και
τις αντιρρήσεις πολλών μελετητών αλλά και πολλών κοινοτήτων
αφρικανικής καταγωγής των οποίων οι πρόγονοι ήταν δούλοι. Δεν είναι
τυχαίο ότι σε πολλές επετειακές εκδηλώσεις ανά τον κόσμο ξέσπασαν
αντιπαραθέσεις σχετικά με το θέμα. Κατ’ αρχάς, η «εξευγενισμένη»
εκδοχή της ιστορίας δεν αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στο γεγονός ότι η
εκστρατεία εναντίον του δουλεμπορίου απέδωσε πενιχρά αποτελέσματα
ως το τέλος του 18ου αιώνα. Σχετικό ψήφισμα του κοινοβουλίου απερρίφθη
από τη Βουλή των Λόρδων το 1792. Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία
όμως είναι ότι η συγκεκριμένη εκδοχή έχει αποσιωπήσει ή έστω έχει
υποβαθμίσει τη σημασία μιας μακράς σειράς εξεγέρσεων αφρικανών
δούλων σε διαφορετικούς τόπους. Η σημαντικότερη και η επιτυχέστερη
από αυτές ήταν η εξέγερση των δούλων της Αϊτής, τότε γαλλικής
αποικίας, η οποία ξέσπασε το 1791 και κατέληξε στη δημιουργία ενός
ανεξάρτητου κρατιδίου πρώην δούλων το 1803
1792-Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε
από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 Κατάργηση της δουλείας Η
Δανία απαγόρεψε το 1792 νομοθετικά ως πρώτη χώρα το εμπόριο δούλων.
Ακολούθησαν η Βρετανία το 1807 και οι ΗΠΑ το 1808. Το τέλος του
δουλεμπορίου δεν προέκυψε από τις ανθρωπιστικές πιέσεις κάποιων
φωτισμένων ανθρώπων και ομάδων χριστιανών ή ριζοσπαστών στο
βρετανικό Κοινοβούλιο, αλλά και στις επαναστάσεις των σκλάβων. Στο
νησί του ‘Αγιου Δομίνικου, όπου ξεσηκώθηκαν τον Αύγουστο του 1791,
πήραν την εξουσία, κατάργησαν τη δουλείας και εδραίωσαν το πρώτο
κράτος «μαύρων» της αμερικανικής ηπείρου, την Αϊτή. Σοβαρές εξεγέρσεις
σκλάβων και απελεύθερων μαύρων έγιναν και σε άλλα νησιά της
Καραϊβικής, οι οποίες οδήγησαν τους επαναστάτες την εποχή των
αγγλογαλλικών πολέμων να αποκτήσουν, με γαλλική βοήθεια, τον έλεγχο σε
πολλά νησιά, όπως η Γκρενάδα, ο Αγιος Βικέντιος, η Αγία Λουκία, η
Τζαμάικα και το Τρινιντάντ. Ακόμα κι όταν αυτές οι παράτολμες ενέργειες
δεν στέφθηκαν τελικά από επιτυχία, οι εξεγερμένοι κατάφεραν να νικήσουν
δύο βρετανικές αρμάδες και στέρησαν τη Βρετανία από τα εισοδήματα των
φυτειών ζαχαροκάλαμου για πολλά χρόνια.
1792-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ
ΣΧΟΛΗ Σ.Δ.Ο. ΤΜΗΜΑ Δ.Μ.Τ.Α. ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Η
Ιστορία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης €πί τουρκοκρατίας». του
202
 203

σπουδαστή Νικόλαου Σιάκκουλη. Επιβλέπων καθηγητής:

Κωνσταντίνος Τσούντας. ΚΑΛΑΜΑΤΑ, 2003. Ο ρόλος των συντεχνιών
στην διοίκηση των αστικών κοινοτήτων ήταν καθοριστικός. Οι συντεχνίες
είχαν καθοριστικό ρόλο στις πολιτικές, εξουσιαστικές διαδικασίες και στα
σημαντικά ζητήματα της κοινότητας. Αυτό διαπιστώνεται στις
περιπτώσεις της Φιλλιπούπολης, Κοζάνης, Βέροιας, Κωνσταντινούπολης,
Σέρρες όπου εκπρόσωποι των συντεχνιακών οργανώσεων συμμετέχουν
στα κοινοτικά όργανα. Συχνά οι συντεχνιακές οργανώσεις συνδυάζανε την
οικονομική και την κοινωνική δραστηριότητα καλύπτοντας δαπάνες για
την ίδρυση σχολείων και για την εξαγορά σκλάβων.

1793-1793 Κατάργηση της δουλείας στο Σάντο Ντομίνγκο (Αϊτή).

18ος -Μηχανή του χρόνου. Η Μάνη υπήρξε ένας τόπος που έβγαλε πολλούς
πειρατές. Μεγάλο μέρος της λείας που άρπαζαν οι Μανιάτες, το
μετέφεραν στην παραλία του Οίτυλου, όπου είχε δημιουργηθεί ένα από τα
μεγαλύτερα παζάρια του 18ου αιώνα. Πηγή φωτογραφίας: Wikimedia
Commons Oι κακαβούληδες, οι πειρατές της στεριάς στη Μάνη Κακάβι
στη Μάνη είναι η χύτρα, η κατσαρόλα. Όταν οι Μανιάτες έκαναν
κούρσους από τη στεριά για να προστατέψουν το κεφάλι τους έβαζαν μία
χύτρα σαν κράνος. Αυτό ήταν ένα από τα πολλά κόλπα των κατοίκων της
περιοχής, οι οποίοι με διάφορα πονηρά τεχνάσματα, προσπαθούσαν να
προσελκύσουν τα διερχόμενα πλοία κοντά στα απόκρημνα βράχια και να
τα λεηλατήσουν. Γι αυτό εκείνη την εποχή η μέσα Μάνη λεγόταν και
Κακαβουλία. Ένα χαρακτηριστικό κόλπο που χρησιμοποιούσαν οι
στεριανοί πειρατές, ήταν να τοποθετούν φανάρια στα κέρατα κατσικιών.
Στη συνέχεια τα άφηναν να κινούνται πάνω στα βράχια για να δίνουν
εντύπωση ότι υπάρχει κάποιος οικισμός. Οι καπετάνιοι που δεν γνώριζαν
την περιοχή, νόμιζαν ότι θα ήταν ένα ασφαλές καταφύγιο για τη νύχτα,
πήγαιναν προς τα βράχια και τα καράβια τους διαλύονταν ή
καταλαμβάνονταν με έφοδο από τη στεριά. Μεγάλο μέρος της λείας που
άρπαζαν οι Μανιάτες, το μετέφεραν στην παραλία του Οίτυλου, όπου είχε
δημιουργηθεί ένα από τα μεγαλύτερα παζάρια του 18ου αιώνα. Το
παρομοίαζαν μάλιστα με το Αλγέρι, όπου γινόταν το πιο γνωστό
σκλαβοπάζαρο των πειρατών. Πηγή χαρακτηριστικής εικόνας: pxhere...
18ος -Alain Badiou: Κύριος και Δούλος στον Χέγκελ – Δεύτερο Μέρος.
October 21, 2017 Alain Badiou Κύριος και Δούλος στον Χέγκελ. Crisis
and Critique 41 (2017 Σε ό,τι με αφορά θεωρώ—και εδώ ολοκληρώνω—
πως η αναφορά του διαλεκτικού αναπτύγματος του Χέγκελ είναι στον
κόσμο της αριστοκρατίας. Ο κόσμος της απόλαυσης του Κυρίου

203
 204

παραμένει ο κόσμος του αριστοκράτη και ο κόσμος του δούλου, των

κατώτερων τάξεων, περιλαμβάνει τελικά την αστική τάξη. Οι κατώτερες
τάξεις περιλαμβάνουν ακόμα το κοινωνικό στρώμα των διανοουμένων,
δηλαδή το στρώμα που έχει θεμελιακό ρόλο στη διαμόρφωση του
πολιτισμού—οπωσδήποτε στην κατάσταση δουλικότητας ως προς την
μοναρχική αριστοκρατία, στην κατάσταση υποτέλειας και
δουλοπρέπειας—αλλά αυτό το στρώμα είναι σε τελική ανάλυση ο
πραγματικός μηχανισμός της Ιστορίας. Υπερβάλλοντας κάπως, θα
μπορούσαμε να πούμε ότι ο Δούλος είναι ο ίδιος ο Χέγκελ, αν τον
εννοήσουμε στην τελική ανάλυση σαν έναν μικροκαθηγητή, ασήμαντο σε
σχέση με το πολιτικο-μοναρχικό καθεστώς της Πρωσσίας της εποχής του.
Ο Χέγκελ αποδίδει στον εαυτό του ή προσφέρει στον εαυτό του, στην
καρδιά της συνείδησης της σχετικής δουλικότητας του μικρο-δημόσιου
υπάλληλου στα τέλη του 18ου αιώνα, το πραγματικό ιστορικό μεγαλείο.
Μπορούμε να το ανακατασκευάσουμε κάπως έτσι: “Ωραία όλα αυτά, αλλά
εμένα, τον Χέγκελ, θα θυμάστε· θα υπάρχω για πάντα, ενώ κανείς δε θα
θυμάται τον Κόμη τάδε, ο οποίος ασφαλώς και απόλαυσε τη ζωή του
περισσότερο από μένα, αλλά ο οποίος, από τη σκοπιά της οικουμενικής
ιστορίας, δεν είναι τίποτα.” Για μένα, ο Χέγκελ βρίσκεται πολύ κοντύτερα
σ’ έναν τέτοιο άνθρωπο από ό,τι στους ζαχαροπαραγωγούς της
Καραϊβικής.
18ος -Δέκα ταινίες για την Κούβα του Φιντέλ Κάστρο 25 Νοε. 2018
Γιώργος Ρούσσος. Κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας, στα τέλη
του 18ου αιώνα, ένας Κουβανός γαιοκτήμονας επισκέπτεται τη φυτεία
ζαχαροκάλαμου που του ανήκει, στην Αβάνα. Εκείνη τη μέρα έχει μόλις
αποδράσει ένας σκλάβος. Ο γαιοκτήμονας διατάζει τον επιστάτη της
φυτείας να διαλέξει 12 σκλάβους στο τραπέζι του. Παρά τις αντιρρήσεις
του επιστάτη, το δείπνο ετοιμάζεται και σαν 12ος συνδαιτυμόνας κάθεται
μαζί ο σκλάβος που είχε αποδράσει το πρωί και αιχμαλωτίστηκε και πάλι
αργότερα.Στο δείπνο, ο γαιοκτήμονας, χρησιμοποιώντας θρησκευτικές
διδαχές, προσπαθεί να μυήσει τους δούλους του στο νόημα της
χριστιανικής θρησκείας και στη δυνατότητα κατάκτησης της απόλυτης
ευτυχίας υπό συνθήκες σκλαβιάς. Οι σκλάβοι με τη σειρά τους του λένε
τις ιστορίες τους και του ζητούν να βελτιώσει τις συνθήκες ζωής τους. Ο
γαιοκτήμονας υπόσχεται να μην εργαστούν τη Μεγάλη Παρασκευή. Όμως
φεύγει νωρίς το επόμενο πρωί και ο επιστάτης ξυπνά άγρια τους σκλάβους
για μια δύσκολη μέρα κοπής ζαχαροκάλαμων. Εκείνοι ξεσηκώνονται...
1793-Albert Camus – H ολότητα είναι και ενότητα; Authoring, Culture19
October ΣΤΑΘΗΣ ΝΤΑΓΚΑΣ Ο σταυρός είναι επίσης το μαρτύριο του

204
 205

Χριστού. Μπορούμε να φανταστούμε πώς αυτός διάλεξε μερικά χρόνια

αργότερα την τιμωρία του δούλου για να μειώσει την τρομερή απόσταση
πού χώριζε από τότε την ταπεινωμένη ύπαρξη από την ασυγκίνητη μορφή
του αφέντη. Υποφέρει κι αυτός με τη σειρά του τη μεγαλύτερη αδικία για
να μη χωρίσει η εξέγερση τον κόσμο στα δύο, για να φτάσει ο πόνος και
στον ουρανό και να τον αποσπάσει από την κατάρα των ανθρώπων.Ποιος
θ’ απορήσει γιατί το επαναστατικό πνεύμα, θέλοντας αργότερα να
επιβεβαιώσει το χωρισμό του ουρανού από τη γη, άρχισε να καταστρέφει
την ενσάρκωση της θεότητας, σκοτώνοντας τούς αντιπροσώπους της πάνω
στη γη; Το 1793 τελειώνει με κάποιο τρόπο ή εποχή της εξέγερσης κι
αρχίζουν πάνω σ’ ένα ικρίωμα οι επαναστατικοί καιροί.
18ος -Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times (1900 Slavery
exists in full vigor, but we do not perceive it, just as in Europe at the end
of the Eighteenth Century the slavery of serfdom was not perceived.
People of that day thought that the position of men obliged to till the land
for their lords, and to obey them, was a natural, inevitable, economic
condition of life, and they did not call it slavery.
18ος-Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times (1900 It is the
same among us: people of our day consider the position of the laborer to
be a natural, inevitable economic condition, and they do not call it slavery.
And as, at the end of the Eighteenth Century, the people of Europe began
little by little to understand that what formerly seemed a natural and
inevitable form of economic life-namely, the position of peasants who
were completely in the power of their lords-was wrong, unjust and
immoral, and demanded alteration, so now people today are beginning to
understand that the position of hired workmen, and of the working classes
in general, which formerly seemed quite right and quite normal, is not what
it should be, and demands alteration.
1794-Η απαγόρευση του δουλεμπορίου
Η απαγόρευση του δουλεμπορίου * Στις ημέρες των σύγχρονων
αυτοκρατοριών η παράνομη διακίνηση ανθρώπων και η εκμετάλλευσή
τους έχουν αποκτήσει τα χαρακτηριστικά μιας νέας μορφής δουλεμπορίου
ΕΦΗ ΓΑΖΗ Στις ημέρες μας η παράνομη διακίνηση ανθρώπων και η
εκμετάλλευσή τους έχουν προσλάβει μαζικές διαστάσεις και έχουν
αποκτήσει τα χαρακτηριστικά μιας νέας μορφής δουλεμπορίου. Στη
φωτογραφία λαθρομετανάστες. Εφη Γαζή ΤΟ ΒΗΜΑ. Μεταξύ των
πολλών επετείων και εορτών που διαμορφώνουν τη σύγχρονη συλλογική
μνήμη υπάρχει μία που δεν έχει προσελκύσει, στη χώρα μας τουλάχιστον,

205
 206

το ενδιαφέρον που της αναλογεί. Κατά το απερχόμενο έτος 2007

συμπληρώνονται 200 χρόνια από την ψήφιση του νόμου για την
απαγόρευση του δουλεμπορίου στο κοινοβούλιο της Μεγάλης Βρετανίας
(1807). Βεβαίως, η Γαλλία είχε ήδη καταργήσει τη δουλείας στις αποικίες
της από το 1794. Ωστόσο το γεωγραφικό εύρος της Βρετανικής
Αυτοκρατορίας κατά τον 19ο αιώνα, σε συνδυασμό με την οικονομική και
πολιτική της ισχύ αλλά και με τη συμβολή του βρετανικού ναυτικού στο
δουλεμπόριο, καθιστά την επέτειο ιδιαίτερα σημαντική. Εκδηλώσεις
μνήμης οργανώνονται τόσο στη Βρετανία όσο και στην Καραϊβική, στη
Βόρεια Αμερική και στην Αφρική.
1800-Η τιμή τους άρχισε να ανεβαίνει για διάφορους λόγους, ανάμεσα
στους οποίους ήταν και η αυξημένη ζήτηση στην παγκόσμια αγορά για
ρύζι και το 1800 η τιμή τους είχε φτάσει τα 1.000-1.500 δολάρια.
1801-Η επανάσταση στην Αϊτή, 200 χρόνια μετά: όταν οι καταπιεσμένοι
αποτίναξαν για πάντα την αποικιοκρατία και τη σκλαβιά! 22 Αυγούστου
2018. Με το ξέσπασμα της Γαλλικής Επανάστασης ξέσπασαν εντάσεις
μεταξύ τους, η οποία εξελίχθηκε σε ανοιχτή σύγκρουση. Όταν άρχισε μια
μαζική εξέγερση σκλάβων τον Αύγουστο του 1791 το καθεστώς δεν
μπόρεσε να αντισταθεί εύκολα. Εντεταλμένος για την αποκατάσταση της
τάξης, ο γάλλος Επίτροπος Sonthonax αντιμετώπισε αρχικά μια εξέγερση
των λευκών κτηματιών που επιδίωκαν μεγαλύτερη ανεξαρτησία από τη
Γαλλία και την απόσυρση των πολιτικών δικαιωμάτων που
παραχωρήθηκαν πρόσφατα στους “προνομιούχους” mulattos του νησιού.
Η επανάσταση Ο Sonthonax κατάφερε μερικώς να καταστείλει αυτή την
εξέγερση προσφέροντας μόνιμη ελευθερία στους ντόπιους στρατιώτες
σκλάβους που εξακολουθούσαν να ελέγχουν την ύπαιθρο, με αντάλλαγμα
την υποστήριξή τους. Στα επόμενα χρόνια, ο στρατός των χειραφετημένων
σκλάβων υπό την ηγεσία του Toussaint L’Ouverture -σκλάβος που είχε
απελευθερωθεί πρόσφατα (το 1776)- πήρε τον έλεγχο της αποικίας. Σε μια
σειρά από εξαιρετικές στρατιωτικές εκστρατείες, ο Toussaint ηγήθηκε της
επανάστασης. Νίκησε τους καλλιεργητές, τους Ισπανούς, τους Βρετανούς,
ακόμα και τους «δικούς του» αντιπάλους μεταξύ των μαύρων στρατιωτών.
Μέχρι τις αρχές του αιώνα είχε γίνει ο πραγματικός ηγέτης του Saint-
Domingue. Μη θέλοντας να τα “σπάσει” όμως με την ίδια τη Γαλλία
ακόμα, ο Toussaint επέτρεψε τον εαυτό του να κρατηθεί υπό κράτηση από
την εκστρατευτική δύναμη που έστειλε ο Ναπολέοντας το 1801 για να
αποκαταστήσει την αποικιακή δουλείας. Τα στρατεύματα του
Ναπολέοντα είχαν νικήσει στη Γουαδελούπη, όμως ηττήθηκαν στο Saint-
Domingue.

206
 207

1802-1802 Αποκατάσταση της δουλείας στις γαλλικές αποικίες.

1802-Η επανάσταση στην Αϊτή, 200 χρόνια μετά: όταν οι καταπιεσμένοι
αποτίναξαν για πάντα την αποικιοκρατία και τη σκλαβιά! 22 Αυγούστου
2018. …. Η ανεξαρτησία της Αϊτής ήταν το αποτέλεσμα της μοναδικής
επιτυχημένης επανάστασης σκλάβων (στην πλειοψηφία τους) που έγινε
ποτέ. Δεν είναι δύσκολο να καταγράψουμε τους διάφορους συγκυριακούς
λόγους αυτής της επιτυχίας, συμπεριλαμβανομένου του μεγάλου αριθμού
και της συγκέντρωσης των δούλων στην αποικία, των οικονομικών και
πολιτιστικών παραγόντων που τους συσπείρωσαν, της βίας με την οποία
αντιμετωπίστηκαν οι περισσότεροι, της σχετικής ελευθερίας που
απολάμβανε η ελίτ των των σκλάβων, τις οικονομικές και πολιτικές
διαιρέσεις μεταξύ της άρχουσας τάξης, τις ιμπεριαλιστικές αντιθέσεις, την
έμπνευση που έδωσαν οι επαναστάσεις στην Αμερική και τη Γαλλία, την
ποιότητα της ηγεσίας κ.λπ. Ένας παράγοντας πάνω απ ‘όλα, ωστόσο,
εξηγεί το αποτέλεσμα αυτού που έγινε ένα από τα πρώτα σύγχρονα
παραδείγματα απελευθέρωσης: η αποφασιστικότητα του λαού να
αντισταθεί στη δουλείας. Αυτή είναι η μεγάλη σταθερά ολόκληρης της
επαναστατικής διαδικασίας και αυτό κατεύθυνε την σειρά των τακτικών
χειρισμών των ηγετών της. Όπως διαπίστωσε η Carolyn Fick, όταν ο
Dessalines, ο Henri Christophe και οι άλλοι μαύροι στρατηγοί
συγκρούστηκαν τελικά με τους Γάλλους το 1802, η αμετακίνητη
σταθερότητα των στρατευμάτων τους επέβαλλε την τελική νίκη. «Οι μάζες
είχαν αντισταθεί στους Γάλλους από την αρχή και όχι απαραίτητα λόγω
της ηγεσίας τους. Είχαν επωμιστεί και πλήρωσαν το τίμημα της
αντίστασης καθ ‘όλη τη διάρκεια και ήταν εκείνοι που είχαν κάνει πιέσει
για την πολιτική και στρατιωτική επανένταξη των ηγετών στον συλλογικό
αγώνα».
1803-1803 Απαγόρευση του δουλεμπορίου από τη Δανία.
1807 -απαγόρευσε το δουλεμπόριο.Το αυτό έκαναν η Βρετανία το 1807.
1808-Απαγόρευσε το δουλεμπόριο και οι ΗΠΑ το 1808.
19ος -Περί δουλείας. KEIMENA TOY ΠAN. MAPINH AΠO TO
ΠEPIOΔIKON «EΛΛHNIKON ΠANΘEON».
19ος -Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times (1900 The
question of the slavery of our times is just in the same phase now in which
the question of serfdom stood in Europe towards the end of the Eighteenth
Century, and in which the questions of serfdom among us and of slavery
in America stood in the second quarter of the Nineteenth Century. The
slavery of the workers in our time is only beginning to be admitted by
207
 208

advanced people in our society; the majority as yet are convinced that
among us no slavery exists.
19ος -This entry was posted in Uncategorized and tagged Αθηναϊκή
Δημοκρατία Ρεαλιστικά, Αριστοτέλης και Δούλος, Γυναίκες Αρχαία
Αθήνα, Δούλοι by panosterz. Bookmark the permalink. Πρωτόγονο
Κομμουνιστικό Σύστημα. Το πρωτόγονο κομμουνιστικό σύστημα είναι
η πρώτη μορφή κοινωνικής οργάνωσης των ανθρώπων. Σε αυτό το στάδιο
οι άνθρωποι οργανώνονται σε μικρές κοινότητες στις οποίες η έννοια της
ατομικής ιδιοκτησίας δεν έχει ακόμα νόημα και δεν υφίσταται οργανωμένο
σύστημα παραγωγής. Συνεπώς δεν υπάρχει χρησιμότητα στην ύπαρξη
κράτους και οργανωμένης κονωνίας. Παραδείγματα τέτοιων κοινωνιών
είναι οι πρωτόγονες ευρωπαικές κοινωνίες και οι ινδιανικές φυλές, όπως
αυτές οργανώνονταν μέχρι και τα τέλη του 19ου αιώνα. Τέτοια
παραδείγματα κοινωνικής οργάνωσης μπορούμε να βρούμε και στις μέρες
μας, παραδείγματος χάριν στις απομονωμένες φυλές του Αμαζονίου, οι
οποίες βασίζουν την κοινωνική τους οργάνωση σε αυτό το πρωτόγονο
κομμουνιστικό σύστημα.
19ος-Όταν τά τουρκικά φύλα εισέβαλαν στήν Μικρά Ασία, ήταν φορείς
μίας νομαδικής παραδόσεως. Οι δύο κυριότερες βάσεις τής τουρκικής
νομαδικής οικονομίας ήταν η κτηνοτροφία καί οι λεηλασίες. Η διαρκής
αναζήτηση νέων βοσκοτόπων γιά τά ποιμνία τους, ωθούσε τούς Τούρκους
σέ συχνές επιδρομές εναντίον τών γειτονικών αγροτικών πληθυσμών, τών
οποίων οι αρπαγές τών περιουσιών καί ο εξανδραποδισμός απέφεραν
σημαντικά οφέλη. Η ισλαμική θρησκεία όχι μόνο δέν περιόρισε τόν
νομαδικό δυναμισμό, αλλά τού εμφύσησε μεγαλύτερη ορμή,
προσδίδοντας ιερό χαρακτήρα στίς επιδρομές εναντίον τών απίστων,
δηλαδή τών χριστιανών. Οι επιδρομές πλέον προσλάμβαναν τήν αίγλη τού
ιερού πολέμου (Τζιχάντ), οπότε η σύζευξη τού νομαδισμού καί τού
ισλαμισμού καθόρισε τόν στρατιωτικό καί επεκτατικό χαρακτήρα τού
μετέπειτα οθωμανικού κράτους. Τό χαρακτηριστικό αυτού τού κράτους
ήταν η εξομοίωση τών υπόδουλων λαών μέ τά κοπάδια πού διέθεταν οι
νομάδες πρόγονοί τους. Όπως στίς στέππες οι ποιμένες εκμεταλλεύονταν
τά ζώα γιά τήν απόκτηση αγαθών, έτσι καί οι Οθωμανοί εκμεταλλεύονταν
τούς κατακτημένους λαούς ως κτήνη (ραγιάδες), καί μέ τήν εργασία
αυτών κυρίως στά κτήματα, αποκτούσαν τά απαραίτητα αγαθά τους. Όπως
στίς στέππες, οι ποιμένες χρησιμοποιούσαν εξημερωμένα σκυλιά γιά τήν
φύλαξη τού ποιμνίου τους, έτσι καί οι Οθωμανοί χρησιμοποιούσαν τό
άνθος τών υπόδουλων, δηλαδή τούς γενίτσαρους, γιά τήν επιβολή τής

208
 209

εξουσίας τους... (ιστορία) ο μη μουσουλμάνος υπήκοος (υποτελής / σκλάβος) του

σουλτάνου στα χρόνια της τουρκοκρατίας. (κατ’ επέκταση...

1814-Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε

από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 Στο Συνέδριο της Βιέννης
το 1814 τέθηκε το ζήτημα γενικής κατάργησης του δουλεμπορίου και πολλές
χώρες υιοθέτησαν σύντομα σχετικούς νόμους, αλλά στη δεκαετία του 1820
έφτασε στην αμερικανική ήπειρο ακόμα μισό εκατομμύριο σκλάβοι. Το έτος
1842 υπέγραψαν η Μεγάλη Βρετανία και οι ΗΠΑ συμφωνία (Ashburton
Treaty), με την οποία αποφασιζόταν να αστυνομεύουν τον Ατλαντικό για
τυχόν διακίνηση δουλεμπορικών πλοίων. Με το χρόνο προσχώρησαν κι
άλλες χώρες σ’ αυτή τη συμφωνία. Η απαγόρευση της διακίνησης δούλων
οδήγησε στη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των δούλων της Αμερικής,
γιατί δεν ήταν πια εύκολη ή δυνατή η αντικατάστασή τους με καινούργιους.
1818-1818-1883 Κ. Μαρξ. Το ρούχο ως αξία χρήσης φτιαχνόταν από τον
άνθρωπο χιλιάδες χρόνια πριν γίνει κάποιος ράφτης, δηλαδή πριν
αναπτυχθεί κάποιος κοινωνικός καταμερισμός της εργασίας. Από τη γεύση
ενός φρούτου δεν μπορούμε να καταλάβουμε αν το καλλιέργησε Δούλος
ή μισθωτός εργάτης. Γιατί τα λέει αυτά ο Μαρξ; Για να δείξει ότι η
ωφέλιμη εργασία είναι κάτι που υπάρχει ανεξάρτητα από την εκάστοτε
κοινωνική παραγωγική σχέση. Η ωφέλιμη εργασία είναι όρος ύπαρξης
του ανθρώπου, όρος ανεξάρτητος από κάθε κοινωνική μορφή. Η
ωφέλιμη εργασία είναι αιώνια φυσική ανάγκη. Χωρίς την ωφέλιμη
εργασία δεν είναι δυνατός ο μεταβολισμός ανάμεσα στον άνθρωπο και τη
φύση, δεν είναι δηλαδή δυνατή η ανθρώπινη ζωή.
1818-Σε όλη τη διάρκεια του δουλεμπορίου, το οποίο απέφερε τεράστια
κέρδη στις κοινωνίες των Ευρωπαίων εποίκων στην Αμερική, προσπάθησαν
διάφοροι θεολόγοι να εξηγήσουν ότι η δουλείας είναι συμβατή με τη
χριστιανική θρησκεία, π.χ. ότι «οι μαύροι άνθρωποι είναι διασταύρωση του
Κάιν με θηλυκό πίθηκο», άρα ευτελές βιολογικό είδος. Αυτά από τον
θεολόγο-ιεραπόστολο Thomas Thompson (σε μονογραφία του στα τέλη του
18ου αιώνα), από τον καθηγητή Charles Caroll («The Negro a beast», 1900)
κ.ά. Το έτος 1818 η Ορθόδοξη Εκκλησία της Βλαχίας θεωρούσε τους
Αθίγγανους «γεννημένους σκλάβους»!
1818- ΑΥΓΗ. Από τη δουλείας στη μισθωτή εργασία 22 Μαρτίου 2015
ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΧΑΤΖΗΙΩΣΗΦ.. Κατά την Ελληνική Επανάσταση
υπήρχαν ελάχιστες πιθανότητες να χαριστεί από τους εμπολέμους η
ζωή στον αντίπαλο που αντιστεκόταν με τα όπλα. αιχμάλωτοι
πιάνονταν μόνο οι άμαχοι και τα γυναικόπαιδα των αντιπάλων, και

209
 210

αυτοί καθίσταντο δούλοι. Οι οικείοι των επαναστατών που γλύτωναν

από τη σφαγή όδευαν προς τα σκλαβοπάζαρα των οθωμανικών
πόλεων. Οι Έλληνες ήταν πιο εκλεκτικοί με τους Τούρκους αιχμαλώτους
τους, καθώς πιθανότητες να διατηρήσουν τη ζωή τους είχαν μόνο οι
Οθωμανοί αξιωματούχοι και οι οικείοι τους -"τα χαρέμια τους", όπως
συχνά αναφέρονταν-, γιατί αυτοί θα μπορούσαν να πληρώσουν τα λύτρα,
στην καταβολή των οποίων ήλπιζαν οι ηγέτες των επαναστατών. Στις
εκκλήσεις των αιχμαλώτων Τούρκων πασάδων του Ναυπλίου προς την
Εθνοσυνέλευση και τον αρχιστράτηγο Θεόδωρο Κολοκοτρώνη έχουμε
ένα χαρακτηριστικό για την εποχή μείγμα νεωτερικών αρχών και
οθωμανικών πρακτικών: "...εις άνδρα υπέρ της ελευθερίας θυσιαζόμενον,
ημπορεί με κάθε πεποίθησιν να παρρησιασθεί τινάς και να ζητήσει
ακατακρίτως την ελευθερίαν του [...] και προσφέρωμεν λύτρα υπέρ της ζωής
και της ελευθερίας μας δεκαπέντε χιλιάδας γρόσια...".
1818- ΑΥΓΗ. Από τη δουλείας στη μισθωτή εργασία 22 Μαρτίου 2015
ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΧΑΤΖΗΙΩΣΗΦ.. Παρόμοιες συμπεριφορές δεν
περιορίζονταν στα ανώτερα κλιμάκια των επαναστατών, αμφίσημες
στάσεις διαπιστώνονται και σε απλούς πολίτες. Οι Χιώτες, μαζί με τους
Μεσολογγίτες και τους Πελοποννήσιους, αποτέλεσαν το κύριο σώμα
των Ελλήνων αιχμαλώτων που οδηγήθηκαν στα σκλαβοπάζαρα. Η
τύχη τους συγκίνησε ιδιαίτερα την κοινή γνώμη της Ευρώπης, και μετά τη
Ναυμαχία του Ναβαρίνου οι Ευρωπαίοι βασιλείς και οι κυβερνήσεις τους,
κάτω από την πίεση της φιλελληνικής προπαγάνδας και της κοινής γνώμης
των χωρών τους, κατέβαλαν προσπάθειες για να εξαγοράσουν αυτούς τους
αιχμαλώτους. Οι ανθρωπιστικές αυτές προσπάθειες εστιάστηκαν στην
Αίγυπτο, καθώς ο Ιμπραήμ πασάς έστελνε εκεί τα γυναικόπαιδα που
αιχμαλώτιζε στις επιδρομές του ανά την Πελοπόννησο. Οι ευρωπαϊκές
δυνάμεις τον εξανάγκασαν να παραιτηθεί από τη μεταφορά στην Αίγυπτο,
και προσπάθησαν να απελευθερώσουν αυτούς που είχαν ήδη πουληθεί ως
δούλοι.
1821-Η Ελλάδα είναι από τις πρώτες χώρες που απαγόρευσε στη νεότερη
ιστορία τη δουλείας, αμέσως μετά τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα του
1821. Το σύνταγμα του 1822, του 1823 όπως και του 1844 όριζαν ότι «εις
την ελληνική επικράτειαν ούτε πωλείται ούτε αγοράζεται άνθρωπος.
Αργυρώνητος δε παντός γένους και πάσης θρησκείας, άμα πατήσας το
Ελληνικό έδαφος, είναι ελεύθερος και από τον δεσπότην αυτού
ακαταζήτητος».

210
 211

1821-Η Ελλάδα είναι από τις πρώτες χώρες που απαγόρευσε στη νεότερη
ιστορία τη δουλείας, αμέσως μετά τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα του
1821. Το σύνταγμα του 1822, του 1823 όπως και του 1844 όριζαν ότι «εις
την ελληνική επικράτειαν ούτε πωλείται ούτε αγοράζεται άνθρωπος.
Αργυρώνητος δε παντός γένους και πάσης θρησκείας, άμα πατήσας το
Ελληνικό έδαφος, είναι ελεύθερος και από τον δεσπότην αυτού
ακαταζήτητος».
1821-Τουρκοκρατία Κατηγορία Τουρκοκρατία - Επανάσταση 1821
Ιδιαίτερης σημασίας κρίνεται η επίθεση εναντίον ανθρώπων του Τούρκου
διοικητή των Καλαβρύτων Ιμπραήμ πασά Αρναούτογλου, που ανήσυχος
από την κατάσταση ξεκίνησε με ολόκληρη τη φρουρά του για την
Τριπολιτσά (μέσα Μαρτίου 1821).Στη θέση Παλαιόπυργος ή Φροξυλιά ο
Σωτήρης Παπαδαίος, ο Θανάσης Φεφές και ο Θανάσης Κωστόπουλος από
το Μάζι, ο Γιαννάκης Βίρας από τα Κρινόφυτα και ο Γαλάνης από τα
Βρώσθαινα, σκότωσαν σε ενέδρα τον Αιθίοπα (δούλο του
Αρναούτογλου). Το απόγευμα της ίδιας μέρας η προφυλακή του
Αρναούτογλου, έπεσε σε ενέδρα στη θέση Πλατάνια, που έστησαν οι ίδιοι
μαζί με άλλους.Ο Αρναούτογλου, όταν πληροφορήθηκε όσα συνέβησαν,
έντρομος έσπευσε να κλειστεί μαζί με τους Τούρκους στους τρεις οχυρούς
πύργους των Καλαβρύτων. Δήμος Καλαβρύτων.
1821-σκλάβος ο θηλ. σκλάβα : 1. συναισθηματικά φορτισμένη λέξη για
κπ. που έχει στερηθεί τις ελευθερίες και τα δικαιώμα τά του, συνήθ. ύστερα
από πολεμική ήττα και αιχμαλωσία: Οι Έλληνες ήταν σκλάβοι τετρακόσια
χρόνια, υπόδουλοι. H εξέγερση / το ξύπνημα / η απελευθέρωση των
σκλάβων. || (επέκτ.) που βρίσκεται κάτω από την απόλυτη εξουσία ενός
προσώπου: Έγινε πραγματικός ~ της. Aρνούμαι να γίνω σκλάβα σου!
(έκφρ.) δουλεύω σαν ~, πάρα πολύ. 2. (μτφ.) που υποτάσσεται
ολοκληρωτικά σ΄ ένα πάθος· Δούλος: Έγινε ~ της δουλειάς / του ποτού.
σκλαβάκι το YΠΟKΟΡ 1. μικρός σκλάβος. 2. (πληθ.) λαϊκό παραδοσιακό
ομαδικό παιχνίδι ανοιχτού χώρου· αμπάριζα. [μσν. σκλάβος < εθν.
Σκλάβος `Σλάβος΄ (επειδή αρχικά είχαν μπει στο Βυζάντιο σαν υποτελείς)
(δες στο σλαβικός)· μσν. σκλάβα (μαρτυρείται στη σημ.: `παλλακίδα΄) <
σκλάβ(ος) -α]... σκλαβιά η : 1. συναισθηματικά φορτισμένη λέξη για την
υποδούλωση. 2. (μτφ.) δέσμευση που έχει χαρακτήρα ηθικό, νομικό κτλ.
και η οποία θεωρείται αβάσταχτη, αφόρητη: H παντρειά είναι για
ορισμένους ~. [μσν. σκλαβιά < σκλαβ(ος) -ιά].
1821-Σκλαβιά Μια άλλη λέξη σχετική με την εθνική επέτειο είναι η
σκλαβιά και η ετυμολογία της. Μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης

211
 212

από τους Οθωμανούς Τούρκους, περάσαμε στα χρόνια της σκλαβιάς.

Γίναμε σκλάβοι, δηλαδή υπόδουλοι, σκλαβωθήκαμε, υποδουλωθήκαμε,
χάσαμε την ελευθερία μας. Ο λεκτικός τύπος σκλάβος προέρχεται από τον
μεσαιωνικό Σθλάβος, Στλάβος, Σλάβος. Με αυτόν εννοούμε τον λαό των
Σλάβων, που ήλθαν από την Ασία και εγκαταστάθηκαν, μεταξύ άλλων
περιοχών, και στη βυζαντινή αυτοκρατορία. Η ινδεοευρωπαϊκή ρίζα του
ονόματός τους ανάγεται σε ρίζα που σημαίνει ρέω, κυλώ, γιατί ο λαός των
Σλάβων κατοικούσε κοντά σε λίμνες και ποτάμια. Όταν ήλθαν στα
ευρωπαϊκά εδάφη και σε περιοχές της βυζαντινής αυτοκρατορίας
υποδουλώθηκαν από τους Γερμανούς (Γότθους) και από τους Βυζαντινούς
αντίστοιχα, γεγονός που εξηγεί το πώς το Σλάβος έγινε σκλάβος. Από
αυτό το τελευταίο προήλθε το λατινικό sclavus, από όπου το γαλλικό
esclave, το αγγλικό slave και άλλα. Για εμάς τους Νεοέλληνες, η σκλαβιά
ισοδυναμεί με βαριά αιχμαλωσία. Δεν είναι μόνο εθνική, μπορεί να είναι
κοινωνική, οικονομική, ηθική, πνευματική, εξάρτηση από πάθη και κακές
συνήθειες. Κάποιοι χαρακτηρίζουν τις ευθύνες τους σκλαβιά ή βλέπουν τη
δουλειά τους ως σκλαβιά. Γι' αυτούς τους τελευταίους μπορούμε να πούμε
ότι γλωσσικά δεν έχουν άδικο, αφού το δουλειά είναι η δουλείας με μια
διαφορά στον τόνο. Η σκλαβιά, που τα χρόνια της Τουρκοκρατίας λεγόταν
μαύρη, έχει συνώνυμο την καταδυνάστευση, την υποδούλωση, την
αιχμαλωσία και αντώνυμο την πολυπόθητη για τους αγωνιστές του '21
ελευθερία ή λευτεριά. Liberal.
1821-Ta Spetsiōtika, ētoi syllogē historikōn engraphōn kai hypomnēmatōn
...Anargyros Andreu Chatze- Anargyru - 1861 - καϊ τήν στιγμήν, εως ου
σύνθημα διεχοινώθη των Τούρκων ή σφαγή, καΐ μία αόρατος χειρ
συνέδεσε τούς "Ελληνας δε ενα μόνον και άμετάκλητον όρκον, τοΰ νά
έλευθερωθώσιν ή ν' άποθάνωσιν όλοι όμοΰ. Ούτως ο "Ελλην τήν
παραμονήν τής 25 Μαρτίου 1821, σωτηρίου έτους, ύπνώσας Δούλος, τήν
επαύριον έδόξασε τόν θεόν ώς ανεγερθείς χριστιανός ελεύθερος· ό τήν
προτεραίαν άσπαζόμενος γονυπετής τά κράσπεδα τοϋ τυράννου, τήν
έπιοϋσαν μέ τόν σταυρόν καϊ τήν μάχαιραν ανά ...

1821-Η στυγνή τουρκοκρατία στην Κρήτη· Η περίοδος του Χατζη-Οσμάν

Πασά 23 Μαρτίου 2013 Εμμανουήλ Σαβοϊδάκη, Συνταξιούχου
Εκπαιδευτικού.Δυσπερίγραπτα είναι τα δεινά των χριστιανών από το
1813 που έφυγε ο Οσμάν ασάς άπ’ την Κρήτη ως το 1821 που άρχισε η
μεγάλη Επανάσταση.Οι φρικτότεροι τρόποι βασάνων είχαν εφευρεθεί για
να συμπληρώσουν το μαρτύριο των χριστιανών. Οι άνδρες εύρισκαν το
θάνατο κι αυτός ήταν προτιμότερος από τα μαρτύρια, που τραβούσαν οι
γυναίκες.Ταόργια των Τούρκων δεν περιορίζονταν στην ικανοποίηση της

212
 213

σαρκικής τους κτηνωδίας, εύρισκαν τρόπους νέους για να καταδικάσουν

τις χριστιανές σε απαίσιους εξευτελισμούς, όπως ήταν η καταδίκη τους να
χορεύουν γυμνές πάνω σε ρόβι ή στα σκάγια ή στα περιχυμένα με λάδι
σανίδια, που επίτηδες περιέχυναν κάθε τόσο, για να μην μπορούν να
σταθούν όρθιες, ενώ ο μαύρος δούλος γυμνός τις κυνηγούσε με το
καμτσίκι, κτυπώντας κείνες που δεν κατόρθωναν να στέκουν ορθές να
χορεύουν. Πηγή: Διμηνιαία έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Ιεραπυτνής και
Σητείας, «Άγκυρα Ελπίδος», περίοδος Β΄,τ.68, Μάϊος-Ιούνιος 2012.

1821-Οι Έλληνες στην Τουρκοκρατία και η Επανάσταση του ‘21!..on 23

Μαρτίου 015. ➤ Γράφει ο ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΜΠΙΓΓΟΣ Επίτ.
Σύμβουλος Φιλολόγων Ν. Ιωαννίνων. Επιπλέον, πρέπει να τονίσουμε με
έμφαση ότι τα παθήματα και τους ηρωισμούς του Ελληνικού Έθνους
εξύμνησαν άγνωστοι λαϊκοί ποιητές, οι οποίοι τραγουδούσαν πότε ηρωικά
και πότε πονεμένα τραγούδια από τη ζωή του υπόδουλου Ελληνισμού και
έτσι διαμορφώθηκε το δημοτικό τραγούδι. Τα ελληνικά δημοτικά
τραγούδια είναι από τα ωραιότερα της παγκόσμιας Λογοτεχνίας. Οι
Έλληνες δεν ήταν συνηθισμένοι να ζουν σαν δούλοι, γι’ αυτό κατά την
τουρκοκρατία σχημάτισαν αντάρτικες ομάδες, τα μέλη των οποίων
ονομάστηκαν κλέφτες και οι αρχηγοί τους καπετάνιοι. Ασφαλώς η όλη
οργάνωση των Ελλήνων και στο εσωτερικό και στο εξωτερικό βοήθησε τα
μέγιστα στον ξεσηκωμό τους στην Επανάσταση του 1821. Έτσι, την 25η
Μαρτίου 1821 η φωνή της Λευτεριάς ξεκινώντας από το ιστορικό
μοναστήρι της Αγίας Λαύρας σχίζει το μαύρο πέπλο της πολύχρονης
σκλαβιάς. Η Ελληνική Ελευθερία ξεδίπλωσε και πάλι τα πληγωμένα
φτερά της και περνώντας πάνω από κάμπους, βουνά και θάλασσες, ξυπνάει
τους ραγιάδες και τους ξεσηκώνει σ’ ένα σκληρό κι άνισο πόλεμο «Για της
Πατρίδος την Ελευθερίαν και του Χριστού την πίστιν την αγίαν…».
1821-Άρδην τ. 80-89, Άρδην τ. 84, Νεοθωμανισμός και Ελλάδα. Ψέμματα
και βιντεοταινίες: Η τουρκοκρατία του νεο-οθωμανισμού 30 Νοεμβρίου
2010 Σχόλιο στο πρώτο επεισόδιο της σειράς του «ΣΚΑΪ»
για το 1821. Είναι λάθος να νομίζουμε ότι για τους Έλληνες ραγιάδες δεν
υπήρχε η έννοια Έλληνας μόνο και μόνο επειδή οι Οθωμανοί, όντας πιστοί
στη Σαρία, δεν αντιλαμβάνονταν τέτοια έννοια. Βέβαια, ο Βερέμης, που
αποφεύγει τη χρήση όρων «Έλληνες», «Τουρκοκρατία» και «δουλείας»,
επειδή προτιμά επιστημονικότερους όρους και την ορολογία της εποχής
στην οποία αναφέρεται, δεν έχει την επιστημονική συνέπεια ώστε να
αποκαλεί τους «χριστιανούς κατοίκους του Μωριά/Ρούμελης» Ραγιάδες
(reaya) ή Απίστους- Γκιαούρηδες (gâvur), δηλαδή να χρησιμοποιεί την
ορολογία την οποία το οσμανικό κράτος χρησιμοποιούσε επισήμως. Αλλά

213
 214

αυτή είναι η εντιμότητα ορισμένων: η Τουρκοκρατία να αποκαλείται

οθωμανική κυριαρχία, αλλά οι χριστιανοί Ρωμηοί να μην αποκαλούνται
Ραγιάδες, δηλαδή υπόδουλοι (κυριολεκτικά: κοπάδι), και να αποφεύγεται
ακόμη και η μνεία της λέξης αυτής, προκειμένου να εξιδανικευτεί η
Τουρκοκρατία. Αν η αναφορά σε Ραγιάδες/Γκιαούρηδες εξαφανιστεί,
εξαφανίζεται και η εντύπωση για διάκριση κυρίαρχων-υπόδουλων, άρα
και η υπόνοια για ύπαρξη δουλείας υπό τους Οθωμανούς.Σ ύμφωνα με τον
καθηγητή Πασχάλη Κιτρομηλίδη, η οθωμανική διοίκηση ενδιαφέρεται για
τη φορολογία. Εφόσον αποδίδονται οι φόροι, δεν ενδιαφέρει την
οθωμανική διοίκηση τι κάνουν περαιτέρω.

1821-Η στυγνή τουρκοκρατία στην Κρήτη· Η περίοδος του Χατζη-Οσμάν

Πασά 23 Μαρτίου 2013 Εμμανουήλ Σαβοϊδάκη, Συνταξιούχου
Εκπαιδευτικού. Πολλές φορές γλυστρούσε κι ο αράπης και το γυμνό του
σώμα ανακατευόταν σε τραγικά ακούσια αφροδίσια συμπλέγματα με τα
σώματα των γυναικών που στο τέλος παρέδιναν όσες τους περίσσευαν
στους δούλους του για να οργιάσουν. «Άνθρωποι είναι κι αυτοί οι
κακομοίρηδες! ας γλεντήσουν με των ταβλόπιστων τσί γυναίκες. Ίντα
θαρείς πως δεν θέλουνε κι αυτές», Ίντα θ’ αναζητήξουνε,τσί
μισοποθαμένους άνδρες τους, που δεν έχουνε νάκαρα να μετασηκώσουνε
τα πόδια τους;». Μόνο για να γελάσουνε στις εορτές του Μπαϊραμιού,
όπως λέει ο Γερμανός Σίμπερ, έβαναν στο σημάδι το χριστιανό που η κακή
του μοίρα τον έφερνε να περάσει από μπρος τους, που πολλές φορές
έπεφτε με δέκα σύγχρονες σφαίρες πάνω στο κορμί του. Πηγή: Διμηνιαία
έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Ιεραπυτνής και Σητείας, «Άγκυρα Ελπίδος»,
περίοδος Β΄,τ.68, Μάϊος-Ιούνιος 2012

1821-Η στυγνή τουρκοκρατία στην Κρήτη· Η περίοδος του Χατζη-Οσμάν

Πασά 23 Μαρτίου 2013 Εμμανουήλ Σαβοϊδάκη, Συνταξιούχου
Εκπαιδευτικού.Να γιατί ήταν θαύμα ο κρητικός ηρωισμός που
ξεπετάχτηκε νικητής και δημιουργός μέσα από φλόγες αιώνων και να
γιατί, αν αξίζουν τιμή οι δημιουργοί της ελληνικής ελευθερίας, αξίζουν
διπλή έστω – αν όχι πολλαπλή- οι ραγιάδες της Κρήτης.Τραγικότατες είναι
οι σκηνές που ξετυλίγονταν και άπειρες, στα κονάκια και τους πύργους
των γενιτσάρων και αγάδων. Πόσες γυναίκες δεν έφευγαν από το κονάκι
του αγά χωρίς μαστούς με δύο φριχτές πληγές στη θέση τους, που η
αιμορραγία τους έφερνε το θάνατο, όταν ο αγάς στην άρνησή τους να
δουλωθούν στις βάρβαρες ορμές του,διέταζε και έβαναν τα στήθια τους
στην κόχη της κασέλας κι ύστερα έβανε ένα αράπη δούλο να χορεύει πάνω
στο σκέπασμά της. Πηγή: Διμηνιαία έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως
Ιεραπυτνής και Σητείας, «Άγκυρα Ελπίδος», περίοδος Β΄,τ.68, Μάϊος-
Ιούνιος 2012

214
 215

1822-25 Φεβρουαρίου 1822 ! Καταργείται επίσημα η δουλείας στην

Ελλάδα... Η δουλείας υπήρξε και στη συνέχεια και σαν σήμερα έχουμε μια
επέτειο :25 Φεβρουαρίου 1822 καταργείται οριστικά η δουλείας στην
Ελλάδα. Σώζεται σήμερα στα Αρχεία της Ελληνικής Παλιγγενεσίας, που
εναπόκεινται στη Βιβλιοθήκη της Βουλής ένα έγγραφο, που
χαρακτηρίζεται μεγάλης ιστορικής και ανθρωπιστικής αξίας. Έχει αριθμό
αρχείου 151 και εκδόθηκε στην Κόρινθο στις 25 Φεβρουαρίου 1825.
Υπογράφεται από τον Αρχιγραμματέα της Επικρατείας, Μινίστρο των
Εξωτερικών Υποθέσεων και Πρόεδρο του Συμβουλίου των Μινίστρων
Θεόδωρο Νέγρη. Το έγγραφο αυτό με την μεγάλη αξία του απευθύνεται
προς τον Μινίστρον του Πολέμου Νότη Μπότσαρη και αναφέρει...

1823-Η ΕΞΕΓΕΡΣΗ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ Ή Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ

ΚΟΤΖΑΜΠΑΣΗΔΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΔΕΣΠΟΤΑΔΩΝ; Η ΕΞΕΓΕΡΣΗ ΤΩΝ
ΔΟΥΛΩΝ Ή Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΤΖΑΜΠΑΣΗΔΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ
ΔΕΣΠΟΤΑΔΩΝ; (Οι Έλληνες αναμεταξύ των λέγουν, ότι τρεις είναι αι
πληγαί του τόπου των, οι επίσκοποι (πρώτοι ούτοι), οι κοτζαμπάσηδες
(δεύτεροι), και οι Τούρκοι τελευταίοι). (WIL. GELL, “NARATIVE OF A
JOURNEY IN THE MOREA”, LONDON 1823).

1825-10 συγκλονιστικές αλήθειες που δεν ήξερες για τη δουλείας . Κι

όμως υπήρχε χώρα που δεχόταν περισσότερους σκλάβους κι απ' τις ΗΠΑ.
Γιώργος Φράγκου Ωστόσο, μέχρι το 1825, τα υψηλά ποσοστό γονιμότητας
ανάμεσα στους σκλάβους των ΗΠΑ, οδήγησαν το 1/4 των σκλάβων του
'Νέου Κόσμου' Αν και οι Αφροαμερικανοί στις ΗΠΑ υποτίθεται ότι εδώ
και δεκαετίες είναι 'ελεύθεροι', ωστόσο μέχρι πρόσφατα ίσχυαν νόμοι που
τους διαχώριζαν από τους υπόλοιπους Αμερικανούς ως προς τα
δικαιώματα τους, όπως εκείνα της ιδιοκτησίας, της εκπαίδευσης ή της
εργασίας. Τον Νοέμβριο του 2000 η Αλαμπάμα έγινε η τελευταία πολιτεία
που κατάργησε (επιτέλους) τον νόμο που απαγόρευε τον γάμο μεταξύ
λευκών και μαύρων πολιτών. Αν και το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ
είχε απαγορεύσει στην Αλαμπάμα να επιβάλλει αυτόν τον νόμο, αυτή η
απαγόρευση παρέμενε τυπικά στα βιβλία.

1826-ΑΥΓΗ. Από τη δουλείας στη μισθωτή εργασία 22 Μαρτίου 2015

Στις αρχές του καλοκαιριού του έτους 1826 ό,τι απέμενε από την
επαναστατημένη Ελλάδα ζούσε μέσα στον κίνδυνο και στην αβεβαιότητα.
Το Μεσολόγγι, το προπύργιο της Δυτικής Στερεάς Ελλάδας, είχε πέσει στα
χέρια του στρατού του Σουλτάνου και των δυνάμεων του Ιμπραήμ πασά
της Αιγύπτου... ΧΡΗΣΤΟΥ ΧΑΤΖΗΙΩΣΗΦ

215
 216

1826- ΑΥΓΗ. Από τη δουλείας στη μισθωτή εργασία 22 Μαρτίου 2015

ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΧΑΤΖΗΙΩΣΗΦ.. Η πρόταση λοιπόν του Σκούφου
στις 8 Ιουνίου 1826 να πουληθεί ως Δούλος μπορούσε να συγκινήσει τους
ακροατές του όχι μόνο γιατί γύρω τους σκλαβώνονταν και πωλούνταν
ελεύθεροι άνθρωποι και από τις δύο εμπόλεμες πλευρές, αλλά γιατί
επιπλέον η δουλείας ως η κατάσταση κατά την οποία η προσωπική
ελευθερία κάποιου είχε αλλοτριωθεί υπέρ ενός άλλου συγχεόταν στην
αντίληψη των κατοίκων του Ναυπλίου με τη δουλειά, την εξαρτημένη
εργασία που πρόσφεραν ελεύθερα άτομα. Η αντίληψη της εξαρτημένης
εργασίας στην επαναστατημένη Ελλάδα ήταν ακόμη εγκιβωτισμένη στην
κυρίαρχη θεώρηση των εργασιακών σχέσεων στην οθωμανική κοινωνία,
όπου προκειμένου για κάποιον που συνήπτε σύμβαση εργασίας η έκφραση
στα τουρκικά ήταν nefsini icare etmek, που θα μπορούσε να αποδοθεί ως
εκμίσθωσε τον εαυτό του, δηλαδή αλλοτρίωσε την προσωπικότητά του.
1826-Τόμας Τζέφερσον 1743-1826. Το πνεύμα του »76 Τόμας Τζέφερσον
1743-1826 ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΣ ΖΕΝΑΚΟΣ Ο αμερικανός πολιτικός Τόμας
Τζέφερσον, τρίτος πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, γεννήθηκε στο
Σάντγουελ της Βιρτζίνια. Ο πατέρας του, Πίτερ Τζέφερσον, ήταν
αυτοδίδακτος τοπογράφος και διέθετε αξιόλογη ακίνητη περιουσία. Ηταν
επίσης ιδιοκτήτης 60 δούλων. Ο Τζέφερσον σπούδασε νομικά και έλαβε
κλασική μόρφωση. Ως σπουδαστής ήταν εξαιρετικά. ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΣ
ΖΕΝΑΚΟΣ Ο αμερικανός πολιτικός Τόμας Τζέφερσον, τρίτος πρόεδρος
των Ηνωμένων Πολιτειών, γεννήθηκε στο Σάντγουελ της Βιρτζίνια. Ο
πατέρας του, Πίτερ Τζέφερσον, ήταν αυτοδίδακτος τοπογράφος και
διέθετε αξιόλογη ακίνητη περιουσία. Ηταν επίσης ιδιοκτήτης 60 δούλων.
Ο Τζέφερσον σπούδασε νομικά και έλαβε κλασική μόρφωση. Ως
σπουδαστής ήταν εξαιρετικά επιμελής.
1828-Η ταινία «12 χρόνια σκλάβος» προβλήθηκε το 2013 και απέσπασε
τρία Όσκαρ από τις συνολικά εννέα υποψηφιότητες. Η υπόθεση του έργου
βασίστηκε στην πραγματική ιστορία του Σόλομον Νόρθαπ. Του μαύρου,
αλλά ελεύθερου Νεοϋορκέζου, που απήχθη και έζησε τα σκλαβοπάζαρα,
τη δουλείας και τα καθημερινά μαστιγώματα. Ο ελεύθερος μαύρος Το
1828, ο Νόρθαπ παντρεύτηκε την Αν Χάμιλτον, με την οποία απέκτησε
τρία παιδιά. Ως νεαρός, δούλευε στη φάρμα του πατέρα του. Τις ελεύθερες
ώρες του, τις αφιέρωνε στο αγαπημένο του όργανο. Το βιολί. Δεν ήξερε
όμως ότι, αυτό το όργανο θα καθόριζε ένα μεγάλο και εφιαλτικό κομμάτι
της ζωής του....

216
 217

1830-Το δουλεμπόριο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ιωάννης

Παγουλάτος Νομικός, Δημοσιογράφος. Το εμπόριο σκλάβων στην
Οθωμανική Αυτοκρατορία γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση. Τον 19ο αιώνα
άρχισε η αντίστροφη μέτρηση για την κατάργηση της δουλείας στην
Οθωμανική Αυτοκρατορία. Το 1830, ένα φιρμάνι του σουλτάνου
Μαχμούτ Β΄ απελευθέρωσε κάποιες κατηγορίες λευκών σκλάβων.
Ανάμεσα σε αυτούς περιλαμβάνονταν και όσοι Έλληνες είχαν
αιχμαλωτιστεί κατά την Επανάσταση του 1821. Στα επόμενα χρόνια
ακολούθησαν κι άλλα φιρμάνια που περιόριζαν την δουλείας ακόμα
περισσότερο, ενώ η οριστική της κατάργηση επήλθε στο πρώτο τέταρτο
του 20ου αιώνα. Οι τελευταίοι σκλάβοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας
χειραφετήθηκαν το 1924, μετά την κατάργηση του σουλτανάτου από τον
Κεμάλ Ατατούρκ. Το νέο σύνταγμα της Τουρκίας όρισε την διάλυση του
χαρεμιού που διατηρούσε ο τελευταίος Οθωμανός μονάρχης, Μωάμεθ
ΣΤ΄, καθιστώντας τις παλλακίδες και τους ευνούχους του ελεύθερους
πολίτες.
1830 -Τον Οκτώβριο του 1830 δημοσιεύθηκε ένα φιρμάνι, που υπαγόρευε
την άμεση απελευθέρωση όλων των δούλων, που κρατούσαν οι Μπέηδες
και οι τσορμπατζήδες της εποχής. Ήρθαν όμως Χριστούγεννα και ο
Χατζη-Αχμέτ Πασάς της Θεσσαλονίκης αντιμετωπίζοντας τις πιέσεις των
Μπέηδων της περιοχής το φιρμάνι αυτό δεν το φανέρωνε. Χρειάστηκαν οι
ενέργειες των προξένων να το κάνει γνωστό.
Τις μέρες εκείνες στα χωριά της Κασσάνδρας φάνηκαν κάποιοι
δουλέμποροι που έφεραν να πουλήσουν ταλαιπωρημένες υπάρξεις, αυτούς
που πήραν τη μέρα της σφαγής. Μέσα σ’ αυτούς ήταν και η παπαδιά της
Καλάνδρας. Ο ανεψιός της ο Νικολής, αυτός που εκείνη τη μέρα της
σφαγής έπαιζε έξω απ’ την Εκκλησία, είχε εγκατασταθεί στο χωριό
ορφανός από γονείς. Οι δικοί του "χάθηκαν” στα νησιά. Έφηβος τότε δεν
πολυμετρούσε τα πράγματα. Τον πλησίασε ο παππούς του Μητράκου του
Δεληγιάννη και τον συμβούλεψε να αγοράσει τη θεία του. Μάλιστα του
είπε «παρ’ την. Κρίμα είναι. Έχει και κάνα δύο χωραφάκια». Επειδή όμως
δεν του έφταναν τα λεφτά για να την αγοράσει, του έταξε να του δώσει
δανεικά και να τα ξεπληρώσει με δουλειά. Η πληθυσμιακή αυτή
πυκνότητα κράτησε μέχρι τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο και η μεγάλη
αιμορραγία της Αυστραλίας την αποτελείωσε.https://kassandra-
halkidiki.gr

1831-Η Εξέγερση του Νατ Τέρνερ (1831). Η Εξέγερση της Βιρτζίνια

(1831). Γνωστή και ως «Εξέγερση του Νατ Τέρνερ», αυτή η επανάσταση

217
 218

των δούλων έμελλε να είναι η πλέον αιματοβαμμένη για τους Αφρικανούς

απ’ όλες τις άλλες που έλαβαν χώρα σε αμερικανικό έδαφος. Περίπου 70
δούλοι συμμετείχαν στην εξέγερση, αν και ο αριθμός των αφρικανών
νεκρών θα άγγιζε τους 200, με τους φοβισμένους δουλοκτήτες να
επιδιώκουν την παραδειγματική τιμωρία.Ο υποκινητής της επανάστασης
Νατ Τέρνερ παρέμεινε ελεύθερος για 2 μήνες πριν κρεμαστεί τελικά κι
αυτός, με το όλο γεγονός να οδηγεί σε ακόμα πιο απάνθρωπους νόμους για
τη φύλαξη και τον κοινωνικό αποκλεισμό των σκλάβων. Κι αυτό γιατί ο
Τέρνερ ήταν μορφωμένος και βαθιά θρησκευόμενος…2019 Alfavita.

1832. Ημερ. Βιβλίου. Index graecitatis Platonica: Accedunt indices

historici et geographici Thomas Mitchell - 1832 - - 563, d. ή γαρ άγαν
ελευθερία έoικεν-εις άγαν δουλείαν μεταβάλλειν 564, a. πικροτάτην
δούλων δουλείαν μεταμπισχόμενος 569, c. φεύγων καπνον δουλείας
ελευθέρων 569, b. πολύ μάλλον δουλώσασθαι Καρχηδονίους της -
δουλείας 7 Εpist. 333 ...
1833-Η Πράξη κατάργησης της δουλείας του 1833 υπήρξε ψήφισμα του
1833 από το Κοινοβούλιο του Ηνωμένου Βασιλείου, με το οποίο
καταργήθηκε η δουλείας σε ολόκληρη τη Βρετανική Αυτοκρατορία (με
εξαιρέσεις περιοχών που βρίσκονταν υπό την κυριότητα της Εταιρείας
Ανατολικών Ινδιών, τη νήσο Κεϋλάνη και τη νήσο της Αγίας Ελένης: οι
εξαιρέσεις αυτές εξαλείφθηκαν το 1843. Το ψήφισμα ανακλήθηκε το 1998
ως μέρος ενός ευρύτερου εξορθολογισμού της Βρετανικής νομοθεσίας,
αλλά πιο πρόσφατη νομοθεσία κατά της δουλείας παραμένει σε
ισχύ.Βικιπαίδεια.
1833-Η μεγαλύτερη βίαιη μετακίνηση στην ιστορία της
ανθρωπότητας! Δανιήλ - 09|12|2017 Το ξεκίνησαν οι Πορτογάλοι, αλλά
στους αιώνες που ακολούθησαν, μπήκαν πολύ δυναμικά στο δουλεμπόριο
οι Ισπανοί, οι Γάλλοι, οι Άγγλοι και οι Ολλανδοί. Το δουλεμπόριο που
έκαναν οι Ευρωπαίοι διήρκεσε πάνω από τριακόσια χρόνια. Το αραβικό
δουλεμπόριο συνεχιζόταν μέχρι τον 20ό αιώνα. Το δουλεμπόριο των
Ευρωπαίων σταμάτησε στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Η Βρετανία,
που υπήρξε η πιο μεγάλη δουλεμπορική δύναμη, το σταμάτησε το 1833
Κ.Χ.. Οι ΗΠΑ είχαν δουλεμπόριο μέχρι το τέλος του εμφυλίου πολέμου
το 1865 Κ.Χ.. Υπολογίζεται ότι στη διάρκεια των αιώνων, μεταξύ του
1500 Κ.Χ. μέχρι περίπου το 1850 Κ.Χ., μεταφέρθηκαν μόνο από τη δυτική
πλευρά της Αφρικής (κυρίως προς την Κεντρική και Νότια Αμερική και
στη συνέχεια στη Βόρεια Αμερική, όπου απασχολούσαν τους μαύρους
Αφρικανούς στα βαμβακοχώραφα των Βρετανών, στις αποικίες που

218
 219

στήσανε στις ανατολικές ακτές), περισσότεροι από 11,5 εκατομμύρια

δούλοι! Υπολογίζεται ότι περίπου επιπλέον δύο εκατομμύρια Αφρικανοί
πέθαναν στη διάρκεια του ταξιδιού. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη βίαιη
μετακίνηση στην ιστορία της ανθρωπότητας!
1834-ΑΥΓΗ. Από τη δουλείας στη μισθωτή εργασία 22 Μαρτίου 2015
ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΧΑΤΖΗΙΩΣΗΦ.. . Στην Αγγλία, τη χώρα της οποίας
οι θεσμοί αποτελούσαν το πρότυπο για τους φιλελεύθερους όλης της
Ευρώπης, το 1834 θεσπίστηκε ο λεγόμενος "νέος νόμος για τους πτωχούς",
που διατηρούσε μορφές καταναγκαστικής εργασίας μαζί με περιορισμούς
της προσωπικής ελευθερίας στην κοινωνική ζωή για τους ικανούς προς
εργασία φτωχούς. Εξάλλου, δεν είμαι βέβαιος αν η απαγόρευση της
απεργίας των εργατών που προέβλεπαν οι ποινικοί κώδικες στις
προηγμένες οικονομικά και ισχυρές πολιτικά χώρες της Ευρώπης στην
περίοδο της παλινόρθωσης, κατά την οποία υιοθέτησε και ο ελληνικός
ποινικός κώδικας του 1833, μπορεί να αποδοθεί μόνο, ή κατά κύριο λόγο,
στις προγονικές προκαταλήψεις. Με την ανάπτυξη του καπιταλισμού και
τη μετατροπή σε εμπόρευμα της εργασίας ενός συνεχώς μεγαλύτερου
αριθμού ανθρώπων στην Ευρώπη, οι παλαιές προκαταλήψεις
μεταφράστηκαν στη γλώσσα των σύγχρονων ταξικών ανταγωνισμών.
Όσοι ασκούσαν εξαρτημένη εργασία έξω από το κορπορατιστικό πλαίσιο
των συντεχνιών στερούνταν πολιτικών δικαιωμάτων, γιατί θεωρούνταν ότι
εκχωρούσαν τον ίδιο τον εαυτό τους.
1834-Αβραάμ Λίνκολν: Ο ρεαλιστής πρόεδρος της ελευθερίας και της
ισότητας. Ο Αβραάμ Λίνκολν, ο 16ος πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, είναι
αναμφισβήτητα πρόσωπο-σύμβολο όχι μόνο της χώρας του αλλά και ενός υψηλού
ΤΟ ΒΗΜΑ. Ο Αβραάμ Λίνκολν, ο 16ος πρόεδρος των
παγκόσμιου ιδεώδους. .
Ηνωμένων Πολιτειών, είναι αναμφισβήτητα πρόσωπο-σύμβολο όχι μόνο
της χώρας του αλλά και ενός υψηλού παγκόσμιου ιδεώδους: της
ελευθερίας και της ισότητας των ανθρώπων ανεξαρτήτως γένους, φυλής
και χρώματος. Η επίδρασή του, διαχρονικά, από τα μέσα του 19ου αιώνα
στην εθνική και πολιτική εξέλιξη της Αμερικής δεν είναι μικρότερη από
του Τζορτζ Ουάσιγκτον, του πρωτεργάτη της ανεξαρτησίας της. Η
παρουσία του Αβραάμ Λίνκολν στην ιστορία της χώρας του έγινε θρύλος,
καθώς το όνομά του δεν καταγράφεται μόνο σε λόγους, άρθρα και
διακηρύξεις, όλα σχεδόν μνημειακής αξίας. Προβάλλει σε έργο. Συνδέεται
θετικά με τον εμφύλιο πόλεμο και την απελευθέρωση των έγχρωμων
δούλων, συνδέεται και με ζητήματα οργάνωσης και λειτουργίας του
κράτους.

219
 220

1836-Οι πρώτες φυτείες των Ευρωπαίων στην Αμερική και οι μαύροι

σκλάβοι Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη. Οι καινούργιοι άποικοι στην
αμερικανική ήπειρο σύντομα διαπίστωσαν ότι ο καπνός ήταν μια άλλη
αρκετά κερδοφόρα επιχείρηση με την έννοια της εξαγωγής του προϊόντος.
Ήταν άλλωστε δημοφιλής, ειδικά στην Ευρώπη, όπου το κάπνισμα και
το ταμπάκο είχαν γίνει της μόδας. Ακριβώς λόγω αυτού του γεγονότος και
εν όψει μεγάλου κέρδους, σε Πολιτείες όπως το Μέρυλαντ, τη Βιρτζίνια
και στη Βόρεια Καρολίνα, τεράστιες εκτάσεις παραχωρήθηκαν στην
καλλιέργεια του καπνού. Οι Gad Heuman and James Walvin, οι
συγγραφείς του βιβλίου ‘Η Προέλευση και η Ανάπτυξη της δουλείας
στην Αμερική’ (Origins and Development of Slavery in the
Americas, 2003) υποστήριξαν :‘… Ο καπνός άλλαξε τα πάντα. Αν και η
εργασία οργανώθηκε αρχικά γύρω από
εισαγόμενους ευρωπαίους εργάτες, μέχρι το τέλος του δέκατου έβδομου
αιώνα ο καπνός ήταν έργο των σκλάβων. Και δεδομένου ότι οι εξαγωγές
καπνού είδαν σημαντική αύξηση, ο αριθμός των Αφρικανών σκλάβων
αυξήθηκε…Ο Henry Clay Bruce γεννήθηκε σκλάβος στη Βιρτζίνια το
1836.
1839-Η Ανταρσία στο πλοίο «Amistad» (1839)
1839. Ημερ. Βιβλίου. Λεξικόν επίτομον της Ελληνικής γλώσσης. (etc.) -
Σελίδα 320 Skarlates Demetrios Byzantios - 1839 - Δούλος,
παληόσκλαβος. Δουλεια (ή), ΚδουλεύωΧ. η κατάστασις του δούλου,
σκλαβιά. 2) (σπν.) (πειληπτ.) αντί οι δούλοι. » Ην δε (ή) Ε επανίστηται, «
Θκ. 3) (μτγν.) το έργο του δούλου, υπηρεσία, (κοιν.) δουλειά. » Και
καταστήσουσιν αυτούς ένα ...

1840-"Anti-Slavery Society Convention 1840", National Portrait Gallery,

London.
-Το House of Slaves στο νησί Gorée της Σενεγάλης, με την περίφημη
«Πόρτα χωρίς επιστροφή», το άνοιγμα που οδηγούσε στα πλοία που θα σε
έπαιρναν μακριά από την πατρίδα, είναι ένα από τα πιο συναισθηματικά
μουσεία της Αφρικής. Το επισκέφθηκε με μεγάλη συγκίνηση και ο
Μπαράκ Ομπάμα, ο πρώτος μαύρος πρόεδρος των ΗΠΑ, με τη σύζυγό του
Μισέλ.
1842-Η Εξέγερση στους Τσερόκι (1842). Η Εξέγερση στους Τσερόκι
(1842). Παρά την τρέχουσα πεποίθηση, δεν ήταν μόνο οι λευκοί ευρωπαίοι
που είχαν σκλάβους στην Αμερική (αν και ήταν οι αδιαφιλονήκητοι

220
 221

κυρίαρχοι). Υπήρχαν φυλές γηγενών με μακρά ιστορία στον

εξανδραποδισμό αντίπαλων γηγενών πληθυσμών και κάποιες φορές
μάλιστα διατηρούσαν και λευκούς σκλάβους, όταν και όπου τους έπιαναν.
Και βέβαια οι ινδιάνοι Τσερόκι ήταν διαβόητη για τη «μερίδα» στο
σκλαβοπάζαρο των Αφρικανών, κρατώντας μπόλικους για πάρτη τους.
Στα εδάφη λοιπόν που είναι σήμερα η Οκλαχόμα, κάποιοι από τους
σκλάβους προσπάθησαν να αποδράσουν με προορισμό το Μεξικό, όπου η
δουλείας είχε ήδη απαγορευτεί, αν και σύντομα περικυκλώθηκαν από τους
περήφανους πολεμιστές της ινδιάνικης φυλής. Στη συμπλοκή,
σκοτώθηκαν δύο Τσερόκι και πέντε Αφρικανοί, με το όλο περιστατικό να
οδηγεί σε αυστηρότερους νόμους για την κατοχή δούλων, εμπνέοντας
ταυτοχρόνως πολλές ακόμα εξεγέρσεις μαύρων κατά των λευκών και
ινδιάνων δυναστών τους…2019 Alfavita.
1842-Η Άποψη της Αγίας Γραφής. Δικαιολογούσε ο Θεός το
Δουλεμπόριο;ΣΚΟΠΙΑ Μερικοί υποστηρίζουν μάλιστα ότι ο Θεός
δικαιολογούσε το δουλεμπόριο. Παραδείγματος χάρη, σε μια ομιλία του
στη Γενική Σύνοδο της Μεθοδιστικής Προτεσταντικής Εκκλησίας το
1842, ο Αλεξάντερ Μακ Κέιν ανέφερε ότι ο θεσμός της δουλείας
«θεσπίστηκε από τον Ίδιο τον Θεό». Είχε άραγε δίκιο ο Μακ Κέιν;
Επιδοκίμαζε ο Θεός τις απαγωγές και τους βιασμούς κοριτσιών, τον
άσπλαχνο αποχωρισμό μελών της ίδιας οικογένειας και τους ανελέητους
ξυλοδαρμούς που ήταν αναπόσπαστο μέρος του δουλεμπορίου στις ημέρες
του Μακ Κέιν; Τι θα λεχθεί δε για τα εκατομμύρια άτομα που είναι
αναγκασμένα να ζουν και να εργάζονται ως δούλοι κάτω από βάναυσες
συνθήκες σήμερα; Δικαιολογεί ο Θεός αυτή την απάνθρωπη μεταχείριση;
1842-Η Άποψη της Αγίας Γραφής. Δικαιολογούσε ο Θεός το
Δουλεμπόριο;ΣΚΟΠΙΑ Η δουλείας και οι Ισραηλίτες. Η Αγία Γραφή
δηλώνει ότι «ο άνθρωπος εξουσιάζει τον άνθρωπο προς βλάβη του».
(Εκκλησιαστής 8:9) Ίσως πουθενά δεν έχει γίνει αυτό τόσο έκδηλο όσο
στις καταπιεστικές μορφές δουλείας που έχει επινοήσει ο άνθρωπος. Ο
Ιεχωβά Θεός δεν είναι αδιάφορος για τα παθήματα που έχει επιφέρει η
δουλείας.Λόγου χάρη, προσέξτε μια κατάσταση η οποία υπήρχε ανάμεσα
στους Ισραηλίτες. Η Γραφή μάς λέει ότι οι Αιγύπτιοι «διαρκώς τους
έκαναν πικρή τη ζωή με σκληρή δουλείας στον πηλό και στους πλίθους
και με κάθε μορφή δουλείας στον αγρό, ναι, με κάθε μορφή δουλείας στην
οποία τους χρησιμοποιούσαν ως δούλους υπό τυραννία». Οι Ισραηλίτες
«συνέχισαν να στενάζουν εξαιτίας της δουλείας και να κραυγάζουν με
παράπονο, και η κραυγή τους για βοήθεια ανέβαινε προς τον αληθινό
Θεό». Άραγε αδιαφορούσε ο Ιεχωβά για τη θλιβερή τους θέση;

221
 222

Απεναντίας, «άκουσε ο Θεός το στεναγμό τους και θυμήθηκε ο Θεός τη

διαθήκη που είχε κάνει με τον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ».
Επιπλέον, ο Ιεχωβά είπε στο λαό του: «Εγώ θα σας απαλλάξω από τα βάρη
των Αιγυπτίων κάτω από τα οποία βρίσκεστε και θα σας απελευθερώσω
από τη δουλείας τους».—Έξοδος 1:14· 2:23, 24· 6:6-8.
1844-ΑΥΓΗ. Από τη δουλείας στη μισθωτή εργασία 22 Μαρτίου 2015
ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΧΑΤΖΗΙΩΣΗΦ.. . Στην ανεξάρτητη Ελλάδα ήταν
γνωστές οι θεωρίες καθώς και οι φόβοι των ευρωπαϊκών αστικών
κοινωνιών, αλλά ο περιορισμός του εκλογικού δικαιώματος των
"υπηρετών" που επιχειρήθηκε το 1844 δεν επικράτησε. Η πλατιά
κινητοποίηση των υπαλλήλων κοινωνικών κατηγοριών στην
επαναστατική περίοδο και η εξισωτική ιδεολογία που προήλθε από
αυτήν, σε συνδυασμό με την απουσία ισχυρών κατασταλτικών
μηχανισμών, είχαν ως αποτέλεσμα η καθολική ψηφοφορία των
ενηλίκων ανδρών να καθιερωθεί στην Ελλάδα ντε φάκτο και ντε
γιούρε νωρίτερα από τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες, ανατρέποντας
στο σημείο τη φορά της σχέσης παράδοσης και νεωτερικότητας,
ανάμεσα στην Ελλάδα και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Η πολιτική
πραγματικότητα της καθολικής ψηφοφορίας των ανδρών συνέβαλε στον
ριζικό εννοιολογικό διαχωρισμό της μισθωτής εργασίας από τη δουλείας.
Ακόμη και στην περίπτωση των οικόσιτων εργαζομένων, τα νέα πολιτικά
ήθη επέβαλαν τη δημόσια χρήση του όρου υπηρέτης ως πολιτικά
ορθότερου του όρου Δούλος.
1847-Από το 16ο αιώνα η συζήτηση πάνω στο θέμα άρχισε να έχει ηθική
διάσταση. Η ύπαρξη της δουλείας στις αποικίες είχε σημαντική επίδραση
στη γνώμη των μελετητών, με κάποιους συγγραφείς να την επιδοκιμάζουν
τον εκπολιτιστικό της χαρακτήρα και με άλλους να αποδοκιμάζουν τη
σκληρότητά της.[118] Έτσι ο Ενρί-Αλεξάντρ Βαλλόν το 1847 δημοσίευσε
το έργο «Ιστορία της δουλείας στην αρχαιότητα» ανάμεσα στα έργα του
αναφορικά με την κατάργηση της δουλείας στις γαλλικές αποικίες.
1847-Οι πρώτες φυτείες των Ευρωπαίων στην Αμερική και οι μαύροι
σκλάβοι Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη. Henry Clay Bruce γεννήθηκε
σκλάβος στη Βιρτζίνια το 1836. Ο ιδιοκτήτης του, Lemuel Bruce, πούλησε
την οικογένεια οκτώ έτη αργότερα στον Jack Perkinson, ο οποίος ζούσε
στο Keytesville του Μισούρι. Κάποια στιγμή, το 1847, επέστρεψε στην
Βιρτζίνια. Ο Bruce απελευθερώθηκε μετά τον Εμφύλιο Πόλεμο και
μετακόμισε στο Leavenwort του Κάνσας με τη νέα του σύζυγο. Η
αυτοβιογραφία του, ‘Ο Νέος Άνθρωπος: Είκοσι εννέα χρόνια σκλάβος’

222
 223

(The New Man: Twenty-Nine Years a Slave), δημοσιεύθηκε το 1895.

Πέθανε στα 1902. Ο Henry Clay Bruce λέει για την περίοδο που
εργαζόταν στη φυτεία καπνού στο Keytesville, ‘… Ήμουνα
απασχολημένος κάθε λεπτό, από την ανατολή μέχρι τη δύση του ηλίου,
χωρίς να επιτρέπεται να πω λέξη σε κανέναν. Ήμουν πολύ νέος τότε για
να μπορέσω να αντέξω σε στενό περιορισμό. Ήταν έτσι σαν φυλακή,
όταν υποχρεωνόμασταν να καθόμαστε όλο το χρόνο κάτω από ένα
μεγάλο πάγκο ή ένα τραπέζι γεμάτο καπνό, και δεμένοι όλη την ημέρα,
εκτός κατά τη διάρκεια των τριάντα λεπτών που επιτρεπόταν για το πρωινό
και την ίδια στιγμή για δείπνο. Συχνά μ’ έπαιρνε ο ύπνος. Δεν μπορούσα
να κρατηθώ ξύπνιος, ακόμη και αν μου έβαζες καπνό στα μάτια μου…’.
1847-Κορνήλιος Καστοριάδης: αρχαία ελληνική δημοκρατία και δουλεία
Από Μιχάλης Θεοδοσιάδης on 23/03/2015 Τέχνη & Πολιτισμός
Απόσπασμα από τη συλλογή διαλέξεων του Κορνήλιου Καστοριάδη Η
Ελληνική Ιδιαιτερότητα (δεύτερος τόμος), εκδόσεις Κριτική, σ. 56-65.
Μπορούμε να πούμε ότι ο τόνος αλλάζει σαφώς με τον Γάλλο ιστορικό
Henri Wallon – παραλείπω πολλές προηγούμενες εργασίες λιγότερο
σημαντικές, θα βρείτε τους τίτλους τους στον Finley -, ο οποίος δημοσιεύει
το 1847 τρεις μεγάλους τόμους για το ζήτημα της δουλείας, αξιοποιώντας
το σημαντικότερα τμήμα των υπαρχουσών πηγών. Είναι γεγονός ότι
βρισκόμαστε εν μέσω της διαμάχης εναντίον της απελευθέρωσης των
δούλων… (Πρόκειται για ένα από τα τόσο προφανή γεγονότα-ογκόλιθους,
των οποίων διστάζει κανείς να αναγνωρίσει τη σημασία φοβούμενος
ασφαλώς ότι θα κατηγορηθεί πως λέει κοινοτοπίες…)
1847-Αρχαιότητα και εξεγέρσεις Του Γ. Κολοβού *Από το περιοδικό
«Οι πειρατές της ημισελήνου», Νο 1 (14), Μάρτης 1993. Δούλοι. Παρ’
όλα αυτά ο ίδιος ο Μαρξ, στην αρχή του Κομμουνιστικού Μανιφέστου (6)
- 1847 μέχρι τις αρχές του 1848 -δέχεται ότι «μέχρι τώρα η ιστορία όλης της
κοινωνίας είναι ιστορία ταξικών αγώνων. Ελεύθερος και δούλος,
πατρίκιος και πληβείος, βαρόνος και δουλοπάροικος κλπ.». Ο δε ste. Croix
(7) λέει πως «Τα άτομα που συναποτελούν μια δεδομένη τάξη ενδέχεται
να έχουν αλλά και να μην έχουν συνολικά ή μερικά συνείδηση της
ταυτότητας τους και των κοινών τους συμφερόντων ως τάξης και
ενδέχεται να μην αισθάνονται ανταγωνιστικά προς τα μέλη άλλων
τάξεων». Επίσης ο Φίνλεϋ (8) προτείνει κάτι πολύ πιο σύνθετο όσον
αφορά στη κοινωνική διαστρωμάτωση (με βάση τις διαφορές μεταξύ των
‘ίδιων των δούλων, αλλά και την ύπαρξη πολλών εξαρτημένων ανθρώπων
και λιγότερα ή περισσότερα επίπεδα ελευθερίας): ένα ευρύ φάσμα
κοινωνικών βαθμίδων ή θέσεων.

223
 224

1847-Καρλ Μαρξ - Φρήντριχ Ενγκελς:Μανιφέστο του Κομμουνιστικού

Κόμματος. Προηγούμενο: Εισαγωγή. Επόμενο: Προλετάριοι και
κομμουνιστές. Αστοί και προλετάριοι. Η ιστορία όλων των ως τώρα
κοινωνιών είναι η ιστορία ταξικών αγώνων. Ελεύθερος και δούλος,
πατρίκιος και πληβείος, βαρόνος και δουλοπάροικος, μάστορας και
κάλφας, με μια λέξη, καταπιεστής και καταπιεζόμενος, βρίσκονταν σε
ακατάπαυστη αντίθεση μεταξύ τους, έκαναν αδιάκοπο αγώνα, πότε
καλυμμένο, πότε ανοιχτό, έναν αγώνα που τελείωνε κάθε φορά με έναν
επαναστατικό μετασχηματισμό ολόκληρης της κοινωνίας ή με την από
κοινού καταστροφή των τάξεων που αγωνίζονταν. Στις προηγούμενες
εποχές της ιστορίας βρίσκουμε σχεδόν παντού μια πλήρη διαίρεση της
κοινωνίας σε διάφορες κλειστές τάζεις, μια πολύτροπη διαβάθμιση των
κοινωνικών θέσεων. Στην αρχαία Ρώμη βρίσκουμε πατρίκιους, ιππείς,
πληβείους, δούλους. Στο μεσαίωνα φεουδάρχες, υποτελείς, μαστόρους,
καλφάδες, δουλοπάροικους κι επιπλέον σε καθεμιά απ' αυτές τις τάξεις
βρίσκουμε ξανά ιδιαίτερες διαβαθμίσεις.

1847-Καρλ Μαρξ – 200 χρόνια ΝΙΚΟΣ ΜΠΟΓΙΟΠΟΥΛΟΣ Αποψεις 5

Μαΐου 2018 Ο καπιταλισμός, συνεπώς, δεν ανατρέπεται αφ’ εαυτού του,
δεν καταρρέει από µόνος του. Ουδόλως εξάγεται ιστορικά, επιστηµονικά
και εµπειρικά το συµπέρασµα ότι, τάχα, μέσα από τις κρίσεις του ο
καπιταλισµός «αυτοκτονεί». Θέση που µερικοί «ευφυείς» προσπαθούν µε
περισσή ευήθεια να τη χρεώσουν στο µαρξισµό. Και που νοµίζουν ότι έτσι
«περιπαίζουν| τους κοµµουνιστές. Αλλά το µόνο που κατορθώνουν είναι
να ξεφωνίζουν τη δική τους αµάθεια. «Η ιστορία όλων των ως τώρα
κοινωνιών είναι η ιστορία ταξικών αγώνων. Ελεύθερος και δούλος,
πατρίκιος και πληβείος, βαρόνος και δουλοπάροικος, μάστορας και κάλφας,
με μια λέξη, καταπιεστής και καταπιεζόμενος, βρίσκονταν σε ακατάπαυστη
αντίθεση μεταξύ τους, έκαναν αδιάκοπο αγώνα, πότε καλυμμένο, πότε
ανοιχτό, έναν αγώνα που τελείωνε κάθε φορά με έναν επαναστατικό
μετασχηματισμό ολόκληρης της κοινωνίας ή με την από κοινού καταστροφή
των τάξεων που αγωνίζονταν» (Το Μανιφέστο του Κοµµουνιστικού
Κόµµατος).
1848-Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε
από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 Όλοι οι δούλοι στη γαλλική
επικράτεια απελευθερώθηκαν αρχικά με τη γαλλική επανάσταση, αλλά το
καθεστώς της δουλείας επανήλθε με την επιστροφή των Βουρβόνων και την
αποκατάσταση των γαιοκτημόνων και των επισκόπων στις περιουσίες και

224
 225

τις εξουσίες τους. Τελικά καταργήθηκε η δουλείας στη Γαλλία το 1848 και
στην Ολλανδία το 1863. Στη Ρωσία καταργήθηκε επίσημα η δουλείας το
έτος 1861 υπό την πίεση των δυτικών κρατών, οπότε απελευθερώθηκαν περί
τα 43 εκατομμύρια δούλοι! Οριστική κατάργηση του καθεστώτος των
δουλοπαροίκων (κολίγων) επήλθε με την επανάσταση των Μπολσεβίκων το
1917.
1848-ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ».
IV Αλλά είναι καιρός τώρα να αθροίσουμε τα στοιχεία μας και να
αποφανθούμε για το θεσμό. Κάτι τέτοιο θα ήταν αρκετά δύσκολο κάτω
από κανονικές συνθήκες, κι έχει αποβεί σχεδόν αδύνατο εξαιτίας δύο
εξωτερικών παραγόντων, που επιβλήθηκαν από τη σύγχρονη κοινωνία. Ο
πρώτος είναι η ανάμιξη των ιστορικών σπουδών με κρίσεις ηθικής περί
δουλείας. Καταδικάζουμε τη δουλείας και αισθανόμαστε αμηχανία για
τους Έλληνες που τόσο θαυμάζουμε. Γι’ αυτό, τείνουμε είτε να
υποτιμούμε το ρόλο της στη ζωή τους είτε να την αγνοούμε εντελώς, με
την ελπίδα ότι σιωπηρά θα εξαφανιστεί. Ο δεύτερος είναι περισσότερο
πολιτικός, και ανάγεται τουλάχιστο στα 1848, όταν το Κομμουνιστικό
Μανιφέστο διακήρυττε πως «η ιστορία όλων των ως τώρα κοινωνιών δεν
είναι παρά η ιστορία ταξικών αγώνων. Ελεύθερος και Δούλος, πατρίκιος
και πληβείος, γαιοκτήμονας και δουλοπάροικος, μάστορας και κάλφας, με
μια λέξη, καταπιεστής και καταπιεζόμενος βρίσκονταν σε ακατάπαυστη
αντίθεση μεταξύ τους…» Από τότε, η δουλείας στην αρχαιότητα απέβη
πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα στους μαρξιστές και στους μη μαρξιστές, ένα
πολιτικό θέμα μάλλον, παρά ιστορικό φαινόμενο.

1848-Το οικονομικό υπόβαθρο του αμερικανικού εμφύλιου πολέμου. Ο

Νότος, ουσιαστικά μια ημιαποικία των Βρετανών, στους οποίους
προμήθευε τη μεγαλύτερη ποσότητα του ακατέργαστου βαμβακιού τους,
έβρισκε το ελεύθερο εμπόριο επωφελές, ενώ η βιομηχανία του Βορρά
ζητούσε από καιρό, επίμονα και μαχητικά, προστατευτικούς δασμούς,
τους οποίους αδυνατούσε να επιβάλει [...] εξαιτίας της πολιτικής επιρροής
των νότιων πολιτειών (που πρέπει να θυμηθούμε ότι το 1850 αποτελούσαν
το μισό του συνόλου των πολιτειών). Είναι βέβαιο ότι η βιομηχανία του
Βορρά ανησυχούσε περισσότερο για ένα έθνος που το μισό εφάρμοζε το
ελεύθερο εμπόριο και το άλλο μισό τον προστατευτισμό παρά για ένα
έθνος που το μισό χρησιμοποιούσε δούλους και το άλλο μισό είχε
καταργήσει τη δουλείας.

225
 226

E.J. Hobsbawm, Η εποχή του κεφαλαίου, 1848-1875, γ‘ ανατύπωση, μτφρ.

Δ. Κούρτοβικ, ΜΙΕΤ, Αθήνα 2003, σ. 217.

1850-23 Αυγούστου 1791: εξέγερση των μαύρων δούλων στη νήσο

Ισπανιόλα της Καραϊβικής ΜΕΛΕΤΕΣ - ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ΙΣΤΟΡΙΚΑ
ΑΡΘΡΑ Αυγ 23, 2014. Σύμφωνα με τα στοιχεία του δικτυακού τόπου
«antiSlavery.org», το γεγονός ότι ένας σκλάβος του 1850 στον
Αμερικάνικο Νότο κόστιζε 40.000 $ και σήμερα το κόστος του αντιστοιχεί
σε 90$, ως στοιχείο, φανερώνει ότι απαιτείται επαγρύπνηση για το
οικονομικό δέλεαρ που προσφέρει. Εκτιμήσεις ανεβάζουν τον πιθανό
αριθμό των δούλων σε 27.000.000 ανθρώπους. Η πλειοψηφία βρίσκεται
στην Ασία και την Αφρική. Περισσότεροι από 14.500 σκλάβοι περνάνε τα
σύνορα των ΗΠΑ κάθε χρόνο και διοχετεύονται σε περισσότερες από 90
πόλεις. Οι σκλάβοι εργάζονται σε χωράφια, οίκους ανοχής, εστιατόρια,
ορυχεία, σπίτια και αλλού. Το μέσο κόστος ενός σκλάβου δεν ξεπερνά τα
90 δολάρια. Το κέρδος από το εμπόριο σάρκας στην Αφρική ξεπερνά τα
1,6 δισεκατομμύρια δολάρια. Περισσότεροι από 920.000 άνθρωποι είναι
δούλοι στην Αφρική και τη Μέση Ανατολή. Ένα στα δέκα παιδιά της
Αϊτής ζει σε συνθήκες δουλείας. Περισσότεροι από 6.000 δούλοι
ελευθερώθηκαν πρόσφατα στη Βραζιλία Σαράντα χιλιάδες γυναίκες
μεταφέρονται κάθε χρόνο στην Ιαπωνία.
1852-Η καλύβα του μπαρμπα-Θωμά, (πρωτότυπος τίτλος στα αγγλικά:
Uncle Tom’s Cabin or, Life Among the Lowly) είναι βιβλίο της
Αμερικανίδας συγγραφέως Χάριετ Μπίτσερ Στόου (Harriet Beecher
Stowe). Εκδόθηκε το 1852.
1854-Λίνκολν, Αβραάμ: η χειραφέτηση των μαύρων Ο Αβραάμ Λίνκολν
και οι Αφροαμερικανοί δούλοι Ήταν το πρότυπο του αυτοδημιούργητου
Αμερικανού. Ο Αβραάμ Λίνκολν γεννήθηκε στο Κεντάκι των Ηνωμένων
Πολιτειών, στις 12 Φεβρουαρίου του 1809, από γονείς γεωργούς
κουακέρος, μια παραλλαγή των πουριτανών σε πολύ αγνή έκδοση. Η
μητέρα του πέθανε νωρίς κι ο πατέρας του ξαναπαντρεύτηκε αφήνοντας
να τον μεγαλώσει η μητριά του.Σχολείο πήγε μόνο για έξι μήνες αλλά
μελετούσε πολύ στο σπίτι του τις ελεύθερες ώρες. Στα 1830, έφτασε στην
Ορλεάνη ταξιδεύοντας πάνω σε μια σχεδία. Έγινε ιδιωτικός υπάλληλος
και μετά κατατάχθηκε στο στρατό, μετέχοντας στον πόλεμο του Μαύρου
Γερακιού, όπου διακρίθηκε φτάνοντας στον βαθμό του λοχαγού
(1832).Μετά τον πόλεμο, ασχολήθηκε με το εμπόριο αλλά απέτυχε.
Άρχισε να μελετά τη νομική επιστήμη και το 1837 κατάφερε να διοριστεί
δικηγόρος στο Σπρίνγκφιλντ. Η ρητορική του ικανότητα τον έκανε

226
 227

διάσημο με αποτέλεσμα, το 1844, να γίνει αρχηγός του κόμματος των

Ουίγων και το 1846 να εκλεγεί στο Κογκρέσο.Το 1854, ιδρύθηκε στις
Ηνωμένες Πολιτείες το ρεμπουπλικανικό κόμμα, που απορρόφησε τους
Ουίγους της Αμερικής (συνεχιστής τους, στην Αγγλία, είναι το σημερινό
κόμμα των Φιλελευθέρων). Ήταν η χρονιά, που οι μεγαλογαιοκτήμονες
πέρασαν νόμο σύμφωνα με τον οποίο επιτρεπόταν το δουλεμπόριο. Οι
ρεμπουπλικάνοι ανακοίνωσαν πως θα εργαστούν για την κατάργηση της
δουλείας.
1855- ΘΕΑΤΡΟ 15.10.2017 Συναισθηματική υπόμνηση. ΑΝΝΥ
ΚΟΛΤΣΙΔΟΠΟΥΛΟΥ Σκηνή από το έργο «Αφέντης και Δούλος» σε
σκηνοθεσία Γ. Νανούρη. ΕΤΙΚΕΤΕΣ: Κριτική ΛΕΩΝ ΤΟΛΣΤΟΪ
Αφέντης και Δούλοςσκηνοθ.: Γιώργος Νανούρηςθέατρο: Κατερίνα
ΒασιλάκουΔεν είναι πρώτη φορά που ο χριστιανικός ανθρωπισμός του
(κόμη) Λέοντος Τολστόι, μεγαλοκτηματία και ιδιοκτήτη της γενέτειράς
του Γιάσναγια Πολιάνα –δηλαδή του χωριού ολόκληρου μαζί με τα
έμψυχα και άψυχα υπάρχοντά του– εμπνέει δημιουργικά τον Γιώργο
Νανούρη.Το «Αφέντης και Δούλος» (1855) θυμίζει συνέχεια της
ψυχοκατευναστικής δραματοποίησης του «Από τι ζουν οι Ανθρωποι»,
άλλου διηγήματος του Τολστόι, που είχε παρουσιάσει μοναδικά η Ολια
Λαζαρίδου μαζί του και με με τον Ηλία Κουνέλα στο Θέατρο Πορεία.Εδώ,
έχουμε τον πλούσιο, εκμεταλλευτή και άπληστο Μπρεχουνόφ να επιμένει
καταμεσής ενός χιονιά να ταξιδέψει νύχτα από το χωριό του, Γρίσκινο, στο
γειτονικό Γοριάσκινο, για να προλάβει ν’ αγοράσει σ’ εξευτελιστική τιμή
ένα δασικό κτήμα.
1855-ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ
ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ».
III.. Εδώ είναι ανάγκη να θυμηθούμε πως οι είλωτες διαφοροποιούνταν
έναντι των αγορασμένων δούλων σε μερικά βασικά σημεία. Πρώτον, ήταν
δεμένοι μεταξύ τους με την αλληλεγγύη της συγγένειας και της
εθνικότητας, που ενισχυόταν και από ένα γεγονός που δεν πρέπει να
υποτιμηθεί, ότι δηλαδή δεν ήταν ξένοι, αλλά ένας υποταγμένος λαός, που
εργαζόταν στη γη του υπό καθεστώς δουλείας. Αυτό το σύμπλεγμα όμως,
δεν υπήρχε μεταξύ των δούλων του ελληνικού κόσμου. Ο περιπατητικός
φιλόσοφος των Οικονομικών έκαμε τη λογική σύσταση ότι ούτε οι ιδιώτες
ούτε και η πόλη θα ’πρεπε να διατηρούν πολλούς δούλους της ίδιας
εθνικότητας31. Δεύτερον, οι είλωτες είχαν κάποια δικαιώματα
ιδιοκτησίας: ο νόμος τουλάχιστον τους επέτρεπε να κρατούν ό, τι παρήγαν

227
 228

πέρ’ από τις καθορισμένες ποσότητες που παρέδιδαν στους κυρίους τους.
Τρίτον, ξεπερνούσαν σε αριθμό τον ελεύθερο πληθυσμό, σε κλίμακα που
δεν έχει το αντίστοιχό της σε άλλες ελληνικές κοινότητες. Αυτοί είναι οι
ιδιαίτεροι, κατά την άποψή μου, παράγοντες, που ερμηνεύουν τις
επαναστάσεις των ειλώτων και τη συνεχή εν προκειμένω ανησυχία των
Σπαρτιατών, καλύτερα από τη σκληρότητά τους32. Αποτελεί πλάνη να
νομίζει κανείς, ότι η απειλή επανάστασης αυξάνεται αυτόματα με την
αύξηση της δυστυχίας και της καταπίεσης. Η πείνα και τα βασανιστήρια
καταστρέφουν το πνεύμα ή, το πολύ, οδηγούν σε απόπειρες διαφυγής ή
άλλες μορφές καθαρά ατομικής συμπεριφοράς (που περιλαμβάνουν την
προδοσία άλλων συντρόφων-θυμάτων), ενώ η επανάσταση απαιτεί
οργάνωση και θάρρος και επιμονή. Ο Frederick Douglass, που το 1855,
έγραψε την πιο οξυδερκή ανάλυση που βγήκε ποτέ από τα χέρια ενός
πρώην δούλου, συνόψισε τη σχετική ψυχολογία ως ακολούθως: «Χτύπα
και χαστούκιζε το δούλο, άφηνέ τον πεινασμένο και χωρίς ηθικό, και θ’
ακολουθεί την αλυσίδα του κυρίου του σαν το σκυλί. Αλλά τρέφε τον και
ντύνε τον με φυσική άνεση και τότε θα παρεισφρήσουν και τα όνειρα της
λευτεριάς. Δώσε του έναν κακό κύριο για να ελπίζει σ’ έναν καλό κύριο.
Δώσε του έναν καλό κύριο για να θέλει να γίνει ο ίδιος κύριος του εαυτού
του»’.
1857-Λίνκολν, Αβραάμ: η χειραφέτηση των μαύρων Ο Αβραάμ Λίνκολν
και οι Αφροαμερικανοί δούλοι Τρία χρόνια αργότερα, στα 1857, το
Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών
αποφάσισε πως το Κογκρέσο είναι αναρμόδιο να ψηφίσει νόμο, που να
καταργεί τη δουλείας. Ο Αβραάμ Λίνκολν έβαλε υποψηφιότητα για
πρόεδρος. Νίκησε με σχετική πλειοψηφία το 1860 κι ορκίστηκε 16ος
πρόεδρος των ΗΠΑ.Στον λόγο του προς τον αμερικανικό λαό, ο πρόεδρος
Λίνκολν διακήρυξε πως, για την ώρα, η δουλείας θα συνέχιζε να υπάρχει
όπου ήταν νομοθετημένη, αλλά θα απαγορευόταν να απλωθεί
περισσότερο. Παρ’ όλ’ αυτά, οι νότιες πολιτείες αντέδρασαν κι ο
εμφύλιος πόλεμος ξέσπασε τον Απρίλιο του 1861.
1859-Η Επιδρομή του Τζον Μπράουν (1859)
1859-Κ. Μάρξ. Το Κεφάλαιο. 3ος τόμος. Σύγχρονη εποχή 1978. 0' Κόνορ
σέ μιά συγκέντρ<οση στή Νέα 'Τόρκη στίς 19 τοϋ Δεκέμβρη 1859 μέ τό
σύνθημα: «Δικαιοσύνη γιά τό Νότο». «Now, gentlemenw1*, είπε κάτω
άπό ζωηρά χειροκροτήματα, «ή ί δ ι α ή φύση προκαθόρισε τό νέγρο γ ι '
αύτή τήν κατάσταση τ ή ς δουλείας. "Εχει τή δύναμη καί είναι γερός γ ι ά
δουλιά. "Ομως ή φύση, πού τοΰ έδωσε αύτήν τή δύναμη, τοΰ άρνήθηκε
228
 229

καί τό μυαλό γ ι ά νά κυβερνά, καί τ ή θέληση γ ι ά δουλιά»

χειροκροτήματα). «Καί τ ά δυύ τ ο ΰ τ ά στέρησαν! Καί ή ίδια ή φύση πού
τ ού στέρησε τ ή θέλ,ηση γ ι ά δουλιά, τού έδωσε έναν άφέντη γ ι ά ν ά τόν
έξαναγκάζει νά εργάζεται καί γ ι ά νά τόν κάνει έναν χρήσιμο υπηρέτη στό
κλίμα γ ι ά τό όποιο είναι φτιαγμένος, τόσο γ ι ά τόν ίδιο τόν έαυτό του,
όσο κ α ί γ ι ά τόν κύριο πού τόν εξουσιάζει. Δηλώνω ότι δέν άποτελεϊ
άδικία, άν άφήσουμε τό νέγρο στή Ι'έση πού τόν έταξε ή φύση, άν τού
δύσουμε ένα άφεντικό γ ι ά νά τόν κυβερνάει, καί δέν τ ο ΰ αφαιρείται
κανένα άπό τ ά δ ι κ α ι ώ μ α τ α του, όταν τόν έξαναγκάζουν σάν
άντά/Ααγμα νά εργάζεται πάλι γ ι ά νά άποζημιώσει δίκαια τό άφεντικό
του γ ι ά τό ταλέντο του καί γ ι ά τήν εργασία πού καταβάλλει γ ι ά νά τόν
κυβερνάει καί γ ι ά νά τόν κάνει χρήσιμο γ ι ά τόν έαυτό του καί γ ι ά τήν
κοινωνία». («New York Daily Tnbune»,"i6 9 J 20 τού Δεκέμβρη 1859,
σελ. 7 — 8).

1860-Ο πόλεμος που σημάδεψε την Ιστορία των ΗΠΑ

Ο εμφύλιος πόλεμος που ξέσπασε την άνοιξη του 1861 στην Αμερική ήταν
συνέπεια και έκφραση των οικονομικών διαφορών ανάμεσα σε Πολιτείες
του Νότου και του Βορρά. . Ο εμφύλιος πόλεμος που ξέσπασε την άνοιξη
του 1861 στην Αμερική ήταν συνέπεια και έκφραση των οικονομικών
διαφορών ανάμεσα σε Πολιτείες του Νότου και του Βορρά. Η
απελευθέρωση των δούλων, αντίθετα από όσα οι ταινίες του Χόλιγουντ
έχουν ωραιοποιήσει, ήταν ένα από τα στοιχεία αυτών των διαφορών.
Καθώς οι δούλοι στις 11 Πολιτείες του Νότου – περίπου 4 εκατομμύρια
σε συνολικό πληθυσμό μόλις 9 εκατομμυρίων – αποτελούσαν
περιουσιακό στοιχείο και εμπόρευμα, κάθε κίνηση, κάθε απόπειρα να
θιγεί, να αλλάξει το καθεστώς τους ήταν φυσικό να προκαλέσει αντίδραση.
Οσο ο πληθυσμός στον Βορρά διογκωνόταν με αφίξεις «πεινασμένων,
εξαθλιωμένων αλλά προθύμων να εργαστούν» από την Ευρώπη
– ρημαγμένη από τους Ναπολεόντειους Πολέμους – και εξαπλωνόταν
προς τα δυτικά, οι μικροσυγκρούσεις έγιναν στοιχείο αναφοράς για τις
δεκαετίες του ’40 και του ’50, πάντοτε με αφορμή το καθεστώς της
δουλείας. Αν δηλαδή στις «νέες χώρες» θα είχε ισχύ αυτό το καθεστώς. Η
εκλογή του Αβραάμ Λίνκολν ως προέδρου της Δημοκρατίας το 1860
αποτέλεσε την αφορμή και το σύνθημα για γενικότερη και πιο οργανωμένη
αντίδραση των Νοτίων. Πρώτη πράξη τους, η απόσχιση 11 Πολιτειών. ΤΟ
ΒΗΜΑ.

229
 230

1860-ΒΑΣΙΖΟΤΑΝ Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΔΟΥΛΩΝ; (το αντίστοιχο κεφάλαιο στο έργο του M. Ι.
Finley. «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ».
Το 1860, σύμφωνα με επίσημα στατιστικά στοιχεία απογραφής, το σύνολο
των δούλων στις αμερικανικές δουλοκτητικές πολιτείες ήταν μόλις
μικρότερο από το ένα τρίτο του όλου πληθυσμού. Επιπλέον, «τα τρία
τέταρτα σχεδόν του συνόλου των ελεύθερων Νοτίων δεν είχαν σχέση με
τη δουλείας — ούτε μέσω οικογενειακών δεσμών ούτε με απευθείας
ιδιοκτησία. Ο “τυπικός” Νότιος δεν ήταν μόνο μικροκτηματίας, αλλά και
άνθρωπος που δεν κατείχε δούλους »15. Ωστόσο, κανένας δε θα
διανοούνταν να αρνηθεί ότι η δουλείας αποτελούσε αποφασιστικό
στοιχείο στην κοινωνία του Νότου. Η αναλογία με την αρχαία Ελλάδα
είναι ολοφάνερη, όπου, καθώς μπορεί να αποδειχθεί, η κατοχή δούλων
ήταν ακόμη πιο διαδεδομένη μεταξύ των ελεύθερων ανθρώπων και η
δουλείας πολύ πιο διαφοροποιημένη, και όπου οι σχετικοί υπολογισμοί δε
δίνουν ουσιαστικά μικρότερο ποσοστό από το αμερικανικό.
Συνοψίζοντας, δεν μπορεί να υπάρξει αντίρρηση ότι υπήρχαν τόσοι δούλοι
ώστε, αναγκαστικά, ν’ αποτελούν αναπόσπαστο παράγοντα της κοινωνίας.
1861-Η Μεταρρύθμιση Απελευθέρωσης του 1861 στην Ρωσία (Ρωσικά:
Крестьянская реформа 1861 год, Κρεστάνσκαγια ρεφόρμα 1861 γκότα,
κατά λέξη: “η αγροτική μεταρρύθμιση του 1861”) ήταν η πρώτη και πιο
σημαντική των φιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων, που έγιναν στη διάρκεια
της βασιλείας (1855-1881) του Αυτοκράτορα Αλέξανδρου Β΄ της Ρωσίας.
Η μεταρρύθμιση κατάργησε ουσιαστικά την δουλοπαροικία σε όλη την
Ρωσική Αυτοκρατορία.
1861-Δουλεία και δουλοκτητική κοινωνία 1. Το δουλοκτητικό σύστημα
(σελ. 47-48) – Αρχαιότητα Αρχές Κοινωνικών Επιστημών Β’ τάξη-
Ανθρωπιστικές Σπουδές Κριπαροπούλου Αντιγόνη 9. Αμερική O Μετά
την εξολόθρευση του γηγενούς πληθυσμού της Αμερικανικής ηπείρου από
ασθένειες που έφεραν οι εισβολείς Ευρωπαίοι, η ζήτηση σε εργατικά χέρια
καλύφθηκε από Αφρικανούς σκλάβους. Έτσι, ξεκίνησε η πιο μακροχρόνια
και ευρείας κλίμακας εκμετάλλευση της αναγκαστικής εργασίας στην
ανθρώπινη ιστορία. O Υπολογίζεται ότι από τον 15ο μέχρι τον 18ο αιώνα
μεταφέρθηκαν στην βόρεια Αμερική, κεντρική Αμερική και νότια
Αμερική πάνω από 20.000.000 Αφρικανοί. 10. Αμερικανικός Εμφύλιος
Πόλεμος (1861-1865) O Η δουλεία αποτέλεσε κύρια αιτία του εμφυλίου
πολέμου, στενά συνδεδεμένη με τις ευρύτερες αντιθέσεις που
παρατηρούνταν μεταξύ του Βορά και του Νότου της Αμερικής σε
οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο.

230
 231

1861-ΕΝΕΤ Από τον Αβραάμ Λίνκολν στον Μπαράκ Ομπάμα Ενα

«οδοιπορικό» με τον καθηγητή Αμερικανικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο
Κολούμπια, Eric Foner Του ΧΡΟΝΗ ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΟΥ
Δουλοκτημοσύνη και εμφύλιος. -(1861-1865)-Στην επικρατούσα εκδοχή της
αμερικανικής ιστορίας και αμερικανικής λαογραφίας, η δουλοκτημοσύνη
θεωρείται ως η κύρια αιτία πίσω από τον αμερικανικό εμφύλιο πόλεμο.
Πόσο α(να)κριβής είναι αυτή η εξήγηση για το ξέσπασμα του
αμερικανικού εμφυλίου πολέμου; «Ο Λίνκολν είπε στην ομιλία της
δεύτερης ενθρόνισής του πως όλοι γνώριζαν ότι η δουλοκτημοσύνη ήταν
η αιτία του εμφυλίου πολέμου. Αυτό ήταν προφανές για τους ανθρώπους
εκείνης της εποχής. Πολύ αργότερα, όταν οι λευκοί Αμερικανοί
επανασυνδέθηκαν γύρω από τη βάση της υποταγής των μαύρων, η
δουλοκτημοσύνη κόπηκε τελείως από το αφήγημα και ο εμφύλιος
πόλεμος εξελίχθηκε σε μια μάχη για τα δικαιώματα των πολιτειών, ή τους
δασμούς, ή για κάποιο άλλο ζήτημα. Δίχως τη δουλοκτημοσύνη, ο
εμφύλιος πόλεμος είναι αδιανόητος. Ο εμφύλιος πόλεμος
επαναπροσδιόρισε την έννοια της ελευθερίας και εξέτεινε τα δικαιώματα
προς αυτήν με πολύ έντονους και ουσιαστικούς τρόπους». Ο Ομπάμα
έτρεφε πάντα ένα βαθύ θαυμασμό για τον Λίνκολν και φαίνεται να
ταυτίζεται τόσο πολύ μαζί του, που ένα μεγάλο μέρος των μέσων ήδη
απεικονίζουν τον Ομπάμα ως τον νέο Λίνκολν. Υποθέτοντας ότι μπορούν
να γίνουν συγκρίσεις, με δεδομένες τις τεράστιες διαφορές στις ιστορικές
συνθήκες και επιλογές, υπάρχουν σημαντικές πολιτικές και ιστορικές
ομοιότητες μεταξύ του 16ου και του 44ου προέδρου των ΗΠΑ που να
δίνουν έστω κάποια ισχύ στην αξίωση ότι ο Ομπάμα είναι, έστω και
συμβολικά, ένας νέος Λίνκολν;
1861-Δουλείας στις ΗΠΑ. Από τη Βικιπαίδεια, Κρυφά σχολεία
αναφέρονται επίσης στις Πολιτείες Kentucky και Georgia. Στην τελευταία
αναφέρεται η περίπτωση του μαύρου ιερέα Edwin Purdy ο οποίος παρέδιδε
κρυφά μαθήματα σε ένα μικρό δωμάτιο του σπιτιού του εν μέσω του
Εμφυλίου. Όταν ανακαλύφθηκε του επιβλήθηκε πρόστιμο 50 δολλάρια,
ποινή εξήντα μαστιγώσεων και φυλάκιση. Χάρη σε τέτοια κρυφά σχολεία,
όταν καταργήθηκε η δουλείας και λευκοί ιεραπόστολοι πλησίασαν
κοινότητες νέγρων διαπίστωσαν με έκπληξη ότι μεγάλο ποσοστό παιδιών
ήξεραν να γράφουν και να διαβάζουν ενώ είχαν ακόμα και γνώσεις
αριθμητικής και γεωγραφίας. (1861-1865).
1861-Ho sosialismos tou Dostogiephski kai hē sovietikē kritikē: sta
...Michaēl K. Makrakēs - 1984 - αφορμή τό τελευταίο του γραφτό, τή
στάση τοΰ Ντοστογιέφσκι απέναντι στό σοσιαλισμό. ... λοιπόν τήν εποχή

231
 232

πού σπούδαζε στήν Πετρούπολη, είκοσι πέντε περίπου χρόνια πρίν άπό
τήν άπελευθέρωση τών δούλων (19 Φεβρουαρίου τοΰ 1861), ...
1862-Οι πρώτες φυτείες των Ευρωπαίων στην Αμερική και οι μαύροι
σκλάβοι Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη Οικογένεια Αφροαμερικανών
σκλάβων στη φυτεία των Σμιθ. Beaufort, Νότια Καρολίνα, γύρω στο 1862.

1863-Το 1863 ο Αβραάμ Λίνκολν υπέγραψε το διάταγμα για τη

χειραφέτηση των μαύρων, το οποίο πέρασε ως τροπολογία στο Σύνταγμα
το 1865.

1864-https://tvxs.gr/news/σαν-σήμερα/μαξ-βέμπερ-καπιταλισμός-
καλβινιστικής. Στις 21 Απριλίου του 1864 έρχεται στη ζωή ο Μαξ
Βέμπερ, -Βιομηχανία Τα στάδια της βιομηχανίας και της εξορύξεως
μετάλλων ακολούθησαν ένα πρότυπο όμοιο με εκείνο της γεωργίας.
Αρχικά υπήρξε, κατά τον Βέμπερ, η οικιακή βιομηχανία, στη συνέχεια
αναπτύχθηκε η φυλετική βιομηχανία και στο τελικό στάδιο εγκαθιδρύθηκε
η ηγετική μορφή, στην οποί η παραγωγή για την αγορά έγινε κάτι κοινό:
Ο αφέντης ήταν έτοιμος να εκμεταλλευτεί τους τεχνίτες που βρίσκονταν
κάτω από τη δικαιοδοσία του, ειδικά εκείνους που ήταν σκλάβοι ή
δουλοπάροικοι. Ο τελευταίος προκαπιταλιστικός τύπος βιομηχανικής
οργάνωσης ήταν η βιομηχανία της πόλης, που χαρακτηριζόταν από τη
μισθωτή εργασία και που τελικά εξελίχθηκε σε καπιταλιστική παραγωγή.

1864-https://tvxs.gr/news/σαν-σήμερα/μαξ-βέμπερ-καπιταλισμός-
καλβινιστικής. Στις 21 Απριλίου του 1864 έρχεται στη ζωή ο Μαξ
Βέμπερ, Καπιταλισμός και καλβινιστική θεολογία Για τον Βέμπερ το
σημαντικότερο στοιχείο στην κατανόηση της δυτικής καπιταλιστικής
ανάπτυξης είναι ο τρόπος με τον οποίο η προτεσταντική καλβινιστική
θεολογία περί σωτηρίας της ψυχής συνδέθηκε με μια εργασιακή ηθική που
δίνει έμφαση στη σκληρή δουλειά, στον ασκητικό βίο, στη συστηματική
αποταμίευση και στη χωρίς εκκλησιαστικούς ενδιάμεσους σχέση του
πιστού με το θείο.Αυτή η θεολογία περί εργασίας, οικονομικής επιτυχίας
και σωτηρίας οδήγησε, παρατήρησε ο Βέμπερ, σε μια έντονη
εξατομίκευση τόσο στον θρησκευτικό όσο και στον οικονομικό χώρο.
Στον χώρο της οικονομίας οδήγησε στον δημιουργικό επιχειρηματία που
βιώνει τη σκληρή δουλειά, την αποφυγή σπατάλης-χλιδής και την
ακατάπαυστη συσσώρευση σαν ένα είδος πνευματικής άσκησης, σαν ένα
είδος προσευχής στον Κύριο. Στα της θρησκείας οδήγησε στο ορθολογικό,
«πεφωτισμένο» άτομο που απορρίπτει τις «μαγικές» συνταγές σωτηρίας

232
 233

(συγχωροχάρτια, παρεμβάσεις αγίων) προσπαθώντας να έχει άμεση

αδιαμεσολάβητη σχέση με το θείο.

1865-Το 1863 ο Αβραάμ Λίνκολν υπέγραψε το διάταγμα για τη

χειραφέτηση των μαύρων, το οποίο πέρασε ως τροπολογία στο Σύνταγμα
το 1865.

1865-Δουλείας στις ΗΠΑ. Από τη Βικιπαίδεια, Ο θεσμός της δουλείας

ίσχυσε στις ΗΠΑ από την ίδρυσή τους έως το 1865, καθώς αυτός προ-
υπήρχε στις περιοχές υπό Βρετανική, Γαλλική ή Ισπανική διοίκηση. Περί
τα τέλη του 18ου αιώνα και έως τη δεκαετία του 1840 η δουλείας είχε
πρακτικά παύσει στις βόρειες Πολιτείες αλλά συνέχισε να ισχύει στις
νότιες έως το 1865.
1865-Λίνκολν, Αβραάμ: η χειραφέτηση των μαύρων Ο Αβραάμ Λίνκολν
και οι Αφροαμερικανοί δούλοι Στις πολιτείες του Βορρά δεν μπορούσαν
πια να υπάρχουν δούλοι. Κατά κύματα οι μαύροι δραπέτευαν από τον
Νότο. Σε λίγους μήνες, μια στρατιά από 1.000.000 μαύρους κι άσπρους
μαχητές πλαισίωσε τον στρατηγό Γκραντ των Βορείων. Ο στρατηγό Λι των
Νοτίων υπέκυψε.Ήταν σ’ ένα άσημο χωριουδάκι της πολιτείας της
Βιρτζίνια, όταν υπογράφτηκε η παράδοση, στις 9 Απριλίου του 1865.
Κάποια στρατιωτικά τμήματα των Νοτίων θα συνέχιζαν ακόμα τον
μάταιο αγώνα. Οι πολλοί εξοντώθηκαν. Όσοι απέμειναν, κατέθεσαν τα
όπλα στις 26 Μαΐου του 1865. Το τέλος βρήκε τις ΗΠΑ να θρηνούν
400.000 νεκρούς στα πεδία των μαχών. Η απαγόρευση της δουλείας
μπήκε ως άρθρο και στην τροποποίηση του συντάγματος το 1865.Έξι
ημέρες μετά την υπογραφή της ειρήνευσης, στις 15 Απριλίου του 1865,
ο πρόεδρος Λίνκολν έμπαινε σ' ένα θέατρο, στην Ουάσινγκτον.
Φανατικός οπαδός της δουλείας, ο ηθοποιός Τζον Μπουθ όρμησε πάνω
του και τον πυροβόλησε. Ο πρόεδρος έπεσε νεκρός. Ο δολοφόνος
ανέβηκε στη σκηνή και φώναξε λατινικά...
1865-Κ. Μάρξ. Το Κεφάλαιο. 3ος τόμος. Σύγχρονη εποχή 1978. 1865.
Αύτό ειναι σύμφωνο και με την άποψη·" που εκφράσαμε προηγούμενα",
ότι ή έξέλιξη τών προϊόντων σέ έμπορεύματα προέρχεται άπό τήν
άνταλλαγή άνάμεσα σέ διάφορες κοινότητες καί όχι άνάμεσα στά μέλη
μιας καί τής αύτής κοινότητας. Αύτά ισχύουν τόσο γιά τήν πρωτόγονη
αύτή κατάσταση, όσο καί γιά τίς μετέπειτα κοινωνικές καταστάσεις, πού
βασίζονται στή δου?^εία καί στή δουλοπαροικία, καθώς καί γιά τή
συντεχνιακή οργάνωση τής χειροτεχνίας, οσο καιρό τά μέσα παραγωγής,

233
 234

πού έχουν καθοριστεί γιά τόν κάθε κλάδο παραγωγής, μόνο μέ δυσκολία
μπορεί νά μεταβιβάζονται άπό τή μιά σφαίρα στήν άλλη καί γι' αύτό οί
διάφορες σφαίρες παραγωγής σχετίζονται μεταξύ τους μέσα σέ ορισμένα
όρια, όπως σχετίζονται μεταξύ τους ξένες χώρες ή κομμουνιστικές
κοινότητες.
1865-ΗΠΑ: Το τέλος της δουλείας, αιτία αφανισμού ενός εκατ. μαύρων
σκλάβων. Με μελανά χρώματα «βάφει» τη μετεμφυλιακή περίοδο της
αμερικανικής ιστορίας ο συγγραφέας Τζιμ Ντάουνς, αφού όπως
υποστηρίζει στο νέο του βιβλίο, μετά την κατάργηση της επονείδιστης
δουλείας το 1865 στις ΗΠΑ εκατοντάδες χιλιάδες σκλάβοι που
απελευθερώθηκαν πέθαναν από τις αρρώστιες και την ασιτία. ΤΟ ΒΗΜΑ.
1867-Ημερ. Βιβλίου. Ο αμερικανικός καπιταλισμός, η δουλείας και η
απελευθέρωση των Μαύρων. Deborah Roberts. Στον πρώτο τόμο του
Κεφαλαίου, που δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1867, ο Καρλ Μαρξ
ισχυρίστηκε ότι τα κέρδη από το εμπόριο των δούλων ήταν η
σημαντικότερη πηγή της πρωταρχικής συσσώρευσης του βρετανικού
κεφαλαίου, της πρώτης μεγάλης δύναμης τελικά στο παγκόσμιο
καπιταλιστικό σύστημα.
1974-Διονύσιος Σολωμός (8 Απριλίου 1798 − 9 Φεβρουαρίου 1857.
Syngramma periodikon - Τόμος 8 - Σελίδα 441 Hellēnikos Philologikos
Syllogos (Kosṭanṭinīye) - 1874 - ... γιατί τα 'σκιαζε η φοβέρα και τά
πλάκον(ε) ή σκλαβιά. Δυστυχή(;)! παρηγορία μόνη σIού έμενε να λες
περασμένα μεγαλεία 15, 20, και διηγώντάς τα νά κλαίς. Και ακαρτέρει και
άκαρτέρει φιλελεύθερη λαλιά ένα (κτ)ύπαε τ' άλλο χέρι άπό την ...
1875-23 Αυγούστου 1791: εξέγερση των μαύρων δούλων στη νήσο
Ισπανιόλα της Καραϊβικής ΜΕΛΕΤΕΣ - ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ΙΣΤΟΡΙΚΑ
ΑΡΘΡΑ Αυγ 23, 2014Μόνο από το ακρωτήριο Λοπέζ, το 1875,
πουλιόντουσαν πάνω από 4.000 δούλοι το χρόνο. Οι δούλοι στέλνονταν
στην Αμερική, για να καλλιεργήσουν τα χωράφια των αποίκων και κυρίως
τα χωράφια γύρω από το Μισισιπή, όπου έσπερναν μπαμπάκι. Το
δουλεμπόριο, τόσο από τη μια πλευρά του Ατλαντικού όσο και από την
άλλη, γινόταν από οργανωμένες εμπορικές εταιρείες, που πολλές από
αυτές σαν ονόματα έχουν παραμείνει μέχρι σήμερα και ασχολούνται,
φυσικά, με άλλου είδους εμπόριο. Σήμερα, η πληθυσμιακή έκρηξη σε
κράτη της αφρικανικής και της ασιατικής ηπείρου σε συνδυασμό με τα
διεφθαρμένα καθεστώτα και την άνεση μετακίνησης των εργοστασιων των
πολυεθνικών εταιρειών δημιουργούν ένα περιβάλλον ευνοϊκό για την
καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων...
1878-Στο ίδιο κλίμα κινείται και ο πρόλογος του στην ελληνική έκδοση
της μετάφρασης του έργου του Emile Isambert Οδοιπορικά Μακεδονίας,

234
 235

Ηπείρου και Θεσσαλίας που εκδόθηκε το 1878. Για μία ακόμα φορά θα
αναφερθεί στη νηπιακή κατάσταση της γεωγραφικής επιστήμης στην
Ελλάδα, γεγονός που είχε σαν αποτέλεσμα να παραμένει η Ελλάδα μία
άγνωστη χώρα: Άγνωστα διατελούσιν η χλωρίς αυτής εν μέρει, η ζωολογία,
η ιχθυολογία, τα ορυκτά αυτής, τα μέταλλα, τα προϊόντα κατά τόπους,
άγνωστος η φυσική κατάσταση του εδάφους, η ορεογραφία και υδρογραφία,
άγνωστος 15 “Rapport de M. Pierron secretaire sur les travaux de l’ annee
1874-75”, Annuaire De l’associaton Pour l’ encouragement des etudes
Grecques en France. Association pour l’ encouragement des etudes
Grecques: Paris (1875).
16 Μηλιαράκης, Αντ. 1877. ≪Περί της ωφελείας των γεωγραφικών
επιστημών≫, περ. Εστία, τ. Δ΄:422-426.
1. Αντώνιος Μηλιαράκης (1841-1905). Η φωτογραφία προέρχεται από το
Αρχείο του Κ.Ν. Ράδου που απόκειται στο Αρχείο Ιστορικών Εγγράφων
της Ι.Ε.Ε.Ε.
Ο γεωγράφος και ιστορικός Αντώνιος Μηλιαράκης (1841-1905) ενιαχού η
κλασσική αρχαιότης, η εκκλησιαστική, αι κατά τόπους διάλεκτοι, το ζων
τούτο πολύτιμον μνημείο το υπό του χρόνου οσημέραι φθειρόμενον,
άγνωστος διατελεί η εθνογραφία της Ελλάδος και δη η των δούλων
επαρχιών, το μέγα τούτο και ζωτικόν του καθόλου Ελληνισμού ζήτημα,
ούτινος επ’
εσχάτων ήψαντο οι εχθροί αυτού και ανέμιξαν μετά της συγχρόνου
πολιτικής. Θα αναφερθεί επίσης στην ανάγκη συγγραφής πρωτότυπων
γεωγραφικών έργων, καθώς οι μεταφράσεις δεν αρκούσι· μόνον ως δείγμα
μελέτης και συγγραφής δύνανται να παρατεθώσι, ουδαμώς όμως πληρούσι
τας ανάγκας του έθνους, ουδέ υπηρετούσι τα πολιτικά, εθνικά και κοινωνικά
αυτού συμφέροντα...

1881-Μετά την προσάρτηση της Θεσσαλίας στην Ελλάδα το 1881, η γη

της περιοχής άλλαξε χέρια ιδιοκτησίας και από τους Τούρκους
τσιφλικάδες πέρασε στους Έλληνες οι οποίοι πολύ συχνά αποδεικνύονταν
χειρότεροι των προκατόχων τους. Αιτία συνέχισης της ίδιας πολιτικής
στον τομέα της γεωργίας από τον τότε πρωθυπουργό της Ελλάδας Χαρίλαο
Τρικούπη ήταν η ιδιότητα των νέων αγοραστών των κτημάτων. Το γεγονός
ότι τα τσιφλίκια προσέλκυαν τους Έλληνες του εξωτερικού να επενδύσουν
τα χρήματά τους, ενίσχυε την οικονομία της χώρας και αποτέλεσε τον λόγο
διατήρησης των κτημάτων στα χέρια των γαιοκτημόνων. Η διαφορά ήταν
ότι πλέον αφαιρέθηκαν από τους κολίγους τα ελάχιστα δικαιώματα που επί
Τουρκοκρατίας είχαν.

235
 236

1888-Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε

από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 Η Ελλάδα και άλλες νέες
χώρες της Ευρώπης, οι οποίες δεν είχαν κατά τους προηγούμενους αιώνες
κρατική υπόσταση για να συμπράξουν στο δουλεμπόριο, ενσωμάτωσαν την
απαγόρευση της δουλείας στο σύνταγμά τους. Το ίδιο έγινε και σε πολλές
χώρες της Νότιας Αμερικής, αλλά στη Βραζιλία, η οποία σήμερα αποτελείται
περί το 50% από μαύρους, μιγάδες και απογόνους παλαιών ιθαγενών,
υιοθετήθηκε αυτή η κατάργηση μόλις το 1888.
1896-Κορνήλιος Καστοριάδης: αρχαία ελληνική δημοκρατία και δουλεία
Από Μιχάλης Θεοδοσιάδης on 23/03/2015 Τέχνη & Πολιτισμός
Απόσπασμα από τη συλλογή διαλέξεων του Κορνήλιου Καστοριάδη Η
Ελληνική Ιδιαιτερότητα (δεύτερος τόμος), εκδόσεις Κριτική, σ. 56-65. Η
δουλεία δεν είχε ακόμη καταργηθεί στις γαλλικές Αντίλες, και μόνο το
1896 θα καταργηθεί στη Βραζιλία – στη Βραζιλία της οποίας ωστόσο το
Σύνταγμα ήταν εμπνευσμένο από τις ιδέες του θετικισμού. Ο Wallon δεν
συντάσσει απλώς ένα κείμενο για τη δουλεία στην Αρχαιότητα, αλλά ένα
είδος κατηγορητηρίου εναντίον κάθε κοινωνίας που αποδέχεται τη
δουλεία.

1898-Κατά το 19ο αιώνα ξεκίνησε πολιτικοοικονομικός πόλεμος ιδεών.

Αφορούσε κυρίως την αποσαφήνιση των φάσεων οργάνωσης των
ανθρώπινων κοινωνιών και τοποθέτησε σωστά στο χάρτη τη δουλείας
στην αρχαία Ελλάδα. Η επιρροή του Καρλ Μαρξ υπήρξε καθοριστική: για
εκείνον η αρχαία κοινωνία χαρακτηριζόταν από την ανάπτυξη της ιδέας
της προσωπικής περιουσίας με τη δουλείας να αποτελεί την πρώτη σε
σπουδαιότητα (κι όχι δευτερεύουσα όπως στις άλλες προκαπιταλιστικές
κοινωνίες) πηγή παραγωγής. Οι οπαδοί του θετικισμού τους οποίους
εκπροσώπησε ο Έντουαρτ Μέγιερ («Δουλείας στην αρχαιότητα», 1898)
σύντομα αντιτάχθηκαν στη μαρξιστική θεωρία. Σύμφωνα με τον Μέγιερ η
δουλείας αποτέλεσε το θεμέλιο της ελληνικής δημοκρατίας. Ήταν έτσι
νομικό και κοινωνικό φαινόμενο, κι όχι οικονομικό.

1900-Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times (1900). "Men

may be beaten, chained, tormented, yoked like cattle, slaughtered like
summer flies, and yet remain in one sense, and the best sense, free. But to
smother their souls within them, to blight and hew into rotting pollards the
suckling branches of their human intelligence, to make the flesh and skin .
. . into leathern thongs to yoke machinery with-this is to be slave-masters
indeed. . It is verily this degradation of the operative into a machine which
is leading the mass of the nations into vain, incoherent, destructive
struggling for a freedom of which they cannot explain the nature to
236
 237

themselves. Their universal outcry against wealth and against nobility is

not forced from them either by the pressure of famine or the sting of
mortified pride. These do much and have done much in all ages; but the
foundations of society were never yet shaken as they are at this day.
1900-Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times (1900 It was
true that for money, only enough to subsist on, people considering
themselves free men thought it necessary to give themselves up to work
such as, in the days of serfdom, not one slave-owner, however cruel, would
have sent his slaves to. Let alone slave-owners, not one cab-proprietor
would send his horses to such work, for horses cost money, and it would
be wasteful, by excessive, thirty-seven-hour work, to shorten the life of an
animal of value.

1900-Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times (1900 On this

theme an enormous quantity of books were written and an innumerable
quantity of sermons preached. The theme was worked up from every
possible side. It was demonstrated that God created different sorts of
people-slaves and masters; and that both should be satisfied with their
position. It was further demonstrated that it would be better for the slaves
in the next world; and afterwards it was shown that although the slaves
were slaves and ought to remain such, yet their condition would not be bad
if the masters would be kind to them. Then the very last explanation, after
the emancipation of the slaves, was that wealth is entrusted by God to some
people in order that they may use part of it in good works, and so there is
no harm in some people's being rich and others poor.
1900-Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times (1900 The
reply to these questions must consist in indicating the causes which have
deprived the workers of the natural conditions of life in touch with nature,
and have driven them into factory bondage, and in indicating means to free
the workers from the necessity of foregoing a free, country life, and going
into slavery at the factories.
1900-Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times (1900
However obviously unjust may be the assertion of the men of science that
the welfare of humanity must consist in the very thing that is profoundly
repulsive to human feelings-in monotonous, enforced factory labor-the
men of science were inevitably led to the necessity of making this
obviously unjust assertion, just as the theologians of old were inevitably

237
 238

led to make the equally evident unjust assertion that slaves and their
masters were creatures differing in kind, and that the inequality of their
position in this world would be compensated in the next.
1900-Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times (1900 Electric
lights and telephones and exhibitions are excellent, and so are all the
pleasure-gardens, with concerts and performances, and all the cigars, and
match-boxes, and braces, and motor cars, but they may all go to perdition,
and not they alone, but the railways, and all the factory-made chintz stuffs
and cloths in the world, if to produce them it is necessary that ninety-nine
per cent. of the people should remain in slavery and perish by thousands
in factories needed for the production of these articles. If, in order that
London or Petersburg may be lighted by electricity, or in order to construct
exhibition buildings, or in order that there may be beautiful paints, or in
order to weave beautiful stuffs quickly and abundantly, it is necessary that
even a very few lives should be destroyed, or ruined, or shortened-and
statistics show us how many are destroyed-let London or Petersburg rather
be lit by gas or oil; let there rather be no exhibition, no paints, or materials,
only let there be no slavery, and no destruction of human lives resulting
from it. Truly enlightened people will always agree rather to go back to
riding on horses and using pack-horses, or even to tilling the earth with
sticks or with one's hands, than to travel on railways which regularly every
year crush so many people as is done in Chicago-merely because the
proprietors of the railway find it more profitable to compensate the families
of those killed than to build the line so that it should not kill people. The
motto for truly enlightened people is not, Fiat cultura, pereat justitia, but
Fiat justitia, pereat cultura. But culture, useful culture, will not be
destroyed. Let justice be done, though the world perish. It will certainly not
be necessary for people to revert to tillage of the land with sticks or to
lighting up with torches. It is not for nothing that mankind, in their slavery,
have achieved such great progress in technical matters. If only it is
understood that we must not sacrifice the lives of our fellow-men for our
pleasure, it will be possible to apply technical improvements without
destroying men's lives, and to arrange life so as to profit by all such
methods giving us control of nature as have been devised and can be
applied without keeping our brother men in slavery.
1900-Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times (1900 Chapter
VIII: Slavery exists among us Imagine a man from the country quite
different from our own, with no idea of our history or of our laws, and
suppose that, after showing him the various aspects of our life, we were to

238
 239

ask him what was the chief difference he noticed in the lives of people of
our world? The chief difference which such a man would notice in the way
people live is that some people-a small number- who have clean, white
hands, and are well nourished and clothed and lodged, do very little and
very light work, or even do not work at all, but only amuse themselves,
spending on these amusements the results of millions of days devoted by
other people to severe labor; but other people, always dirty, poorly clothed
and lodged and fed, with dirty, horny hands, toil unceasingly from morning
to night, and sometimes all night long, working for those who do not work,
but who continually amuse themselves.
1900-Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times (1900 If
between the slaves and slave-owners of to-day it is difficult to draw as
sharp a dividing line as that which separated the former slaves from their
masters, and if among the slaves of today there are some who are only
temporarily slaves and then become slave-owners, or some who, at one
and the same time, are slaves and slave- owners, this blending of the two
classes at their points of contact does not upset the fact that the people of
our time are divided into slaves and slave-owners as definitely as, in spite
of the twilight, each twenty-four hours is divided into day and night. If the
slave-owner of our times has no slave, John, whom he can send to the
cesspool, he has five shillings, of which hundreds of such Johns are in such
need that the slave-owner of our times may choose any one out of hundreds
of Johns and be a benefactor to him by giving him the preference, and
allowing him, rather than another, to climb down into the cesspool.
1900-Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times (1900 A thing
that helps people today to misunderstand their position in this matter is the
fact that we have, in Russia and in America, only recently abolished
slavery. But in reality the abolition of serfdom and of slavery was only the
abolition of an obsolete form of slavery that had become unnecessary, and
the substitution for it of a firmer form of slavery and one that holds a
greater number of people in bondage. The abolition of serfdom and of
slavery was like what the 'Fartars of the Crimea did with their prisoners.
They invented the plan of slitting the soles of the slaves' feet and sprinkling
chopped-up bristles into the wounds. Having performed that operation,
they released them from their weights and chains. The abolition of serfdom
in Russia and of slavery in America, though it abolished the former
method of slavery, not only did not abolish what was essential in it, but
was only accomplished when the bristles had formed sores in the soles, and
one could be quite sure that without chains or weights the prisoners would

239
 240

not run away, but would have to work. (The Northerners in America boldly
demanded the abolition of the former slavery because among them the
new, monetary slavery had already shown its power to shackle the people.
The Southerners did not perceive the plain signs of the new slavery, and,
therefore, did not consent to abolish the old form.)
1900-Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times (1900 The
slaves of our times are not all those factory and workshop hands only who
must sell themselves completely into the power of the factory and foundry-
owners in order to exist, but nearly all the agricultural laborers are slaves,
working, as they do, unceasingly to grow another's corn on another's field,
and gathering it into another's barn; or tilling their own fields only in order
to pay to bankers the interest on debts they cannot get rid of. And slaves
also are all the innumerable footmen, cooks, porters, housemaids,
coachmen, bathmen, waiters, etc., who all their life long perform duties
most unnatural to a human being, and which they themselves dislike.
1900-Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times (1900 Among
us in Russia serfdom was abolished only when all the land had been
appropriated. When land was granted to the peasants it was burdened with
payments, which took the place of the land-slavery. In Europe taxes that
kept the people in bondage began to be abolished only when the people had
lost their land, were unaccustomed to agricultural work and, having
acquired town tastes, were quite dependent on the capitalists.
1900-Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times (1900 Only
then were the taxes on corn abolished in England. And they are now
beginning, in Germany and in other countries, to abolish the taxes that fall
on the workers and to shift them on to the rich, only because the majority
of the people are already in the hands of the capitalists. One form of
slavery is not abolished until another has already replaced it. There are
several such forms. And if not one, then another (and sometimes several of
these means together) keeps a people in slavery-that is, places it in such a
position that one small part of the people has full power over the labor and
the life of a larger number. In this enslavement of the larger part of the
people by a smaller part lies the chief cause of the miserable condition of
the people. And, therefore, the means of improving the position of the
workers must consist in this: First, in admitting that among us slavery
exists not in some figurative, metaphorical sense, but in the simplest and
plainest sense; slavery which keeps some people – the majority-in the
power of others-the minority; secondly, having admitted this, in finding the

240
 241

causes of the enslavement of some people by others; and thirdly, having

found these causes, to destroy them.
1900-Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times 1900 The
agriculturalist who has no land, or who has not enough, will always be
obliged to go into perpetual or temporary slavery to the landowner, in order
to have the possibility of feeding himself from the land. Should he in one
way or other obtain land enough to be able to feed himself from it by his
own labor, such taxes, direct and indirect, are demanded from him that in
order to pay them he has again to go into slavery. If to escape from slavery
on the land he ceases to cultivate land, and, living on some one else's land,
begins to occupy himself with a handicraft, or to exchange his produce for
the things he needs, then, on the one hand, taxes, and on the other hand, the
competition of capitalists producing similar articles to those he makes, but
with better implements of production, compel him to go into temporary or
perpetual slavery to a capitalist. If working for a capitalist he might set
up free relations with him, and not be obliged to sell his liberty, yet the new
requirements which he assimilates deprive him of any such possibility. So
that one way or another the laborer is always in slavery to those who
control the taxes, the land, and the articles necessary to satisfy his
requirements.
1900-Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times 1900 One set
of people repeal taxes weighing on the working classes and transfer them
on to the rich; others propose to abolish the right of private property in
land, and attempts are being made to put this in practice both in New
Zealand and in one of the American States (the limitation of the landlord's
rights in Ireland is a move in the same direction) ; a third set-the Socialists-
propose to communalise the means of production, to tax incomes and
inheritances, and to limit the rights of capitalist-employers. It would,
therefore, seem as if the legislative enactments which cause slavery were
being repealed, and that we may, therefore, expect slavery to be abolished
in this way. But we need only look more closely at the conditions under
which the abolition of those legislative enactments is accomplished or
proposed to be convinced that not only the practical, but even the
theoretical projects for the improvement of the workers' position are merely
the substitution of one legislation producing slavery for another
establishing a newer form of slavery. Thus, for instance, those who abolish
taxes and duties on the poor, first abolishing direct dues and then
transferring the burden of taxation from the poor to the rich, necessarily
have to retain, and do retain, the laws making private property of landed

241
 242

property, means of production, and other articles, on to which the whole

burden of the taxes is shifted. The retention of the laws concerning land
and property keeps the workers in slavery to the landowners and the
capitalists, even though the workers are freed from taxes. Those who, like
Henry George and his partisans, would abolish the laws making private
property of land, propose new laws imposing an obligatory rent on the land.
And this obligatory land- rent will necessarily create a new form of
slavery, because a man compelled to pay rent, or the single tax, may at any
failure of the crops or other misfortune have to borrow money from a man
who has some to lend, and he will again lapse into slavery. Those who,
like the Socialists, in theory, wish to abolish the legislation of property in
land and in means of production, retain the legalization of taxes, and must,
moreover, inevitably introduce laws of compulsory labor-that is, they must
re-establish slavery in its primitive form.
1900-Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times 1900 Thus do
people, at the end of the Century, begin to understand and to speak. And
this awakening from the lethargy in which governments have kept them is
going on in some rapidly increasing ratio. Within the last five or six years
the public opinion of the common folk, not only in the towns, but in the
villages, and not only in Europe, but also among us in Russia, has altered
amazingly. It is said that without governments we should not have those
institutions, enlightening, educational and public, that are needful for all.
1900-Tolstoy L. 1828-1910, From the Slavery of our Times 1900 That has
been the case in all the conquests: it was thus the Greeks, the Romans, the
Knights, and Pizarros conquered nations, and it is thus that people are now
conquered in Africa and Asia. And in this same way in times of peace all
governments hold their subjects in subjection. As of old, so now, people
rule over other people only because some are armed and others are not. In
olden times the warriors, with their chiefs, fell upon the defenseless
inhabitants, subdued them and robbed them, and all divided the spoils in
proportion to their participation, courage and cruelty; and each warrior saw
clearly that the violence he perpetrated was profitable to him. Now, armed
men (taken chiefly from the working classes) attack defenseless people:
men on strikes, rioters, or the inhabitants of other countries, and subdue
them and rob them-that is, make them yield the fruits of their labour-not
for themselves, but for people who do not even take a share in the
subjugation.

242
 243

1905-Albert Camus – H ολότητα είναι και ενότητα; Authoring, Culture19

October ΣΤΑΘΗΣ ΝΤΑΓΚΑΣ Αλλά η ολότητα είναι και ενότητα;Εκεί
όπου ο σκλάβος ξεσηκώνεται ενάντια στον αφέντη ο ένας άνθρωπος
ξεσηκώνεται ενάντια στον άλλο, πάνω στη σκληρή γη, μακριά από τις
ουράνιες αρχές. Το αποτέλεσμα είναι μόνο η δολοφονία ενός ανθρώπου.
Οι ταραχές των δούλων, οι ζακερί, οι ξεσηκωμοί των δουλοπάροικων και
οι πόλεμοι των χωρικών θέτουν εκ των προτέρων μια αρχή ισοδυναμίας,
ζωή ενάντια σε ζωή, πού, παρ’ όλες τις τολμηρότητες και τις απάτες, θα
την ξαναβρούμε στις καθαρότερες μορφές του επαναστατικοί πνεύματος,
όπως π.χ. στη ρωσική τρομοκρατία τού 1905.
1905-Βλαντιμίρ Ιλίτς Λένιν: Σοσιαλισμός και Θρησκεία 22 Απρ. 2011
Βλαντιμίρ Ιλιτς Λένιν: Σοσιαλισμός και Θρησκεία [1905]. Όλη η
σύγχρονη κοινωνία είναι θεμελιωμένη πάνω στην εκμετάλλευση των
τεράστιων μαζών της εργατικής τάξης από μια μηδενική μειοψηφία του
πληθυσμού, που ανήκει στις τάξεις των γαιοκτημόνων και των
κεφαλαιοκρατών. Η κοινωνία αυτή είναι δουλοκτητική, γιατί οι
«φιλελεύθεροι» εργάτες, που όλη τους τη ζωή δουλεύουν στο κεφάλαιο,
«έχουν δικαίωμα» μόνο σε τόσα μέσα ύπαρξης όσα είναι απαραίτητα για
τη συντήρηση δούλων που παράγουν κέρδος, για την εξασφάλιση και τη
διαιώνιση της κεφαλαιοκρατικής δουλείας.

1905-Βλαντιμίρ Ιλίτς Λένιν: Σοσιαλισμός και Θρησκεία 22 Απρ. 2011

Βλαντιμίρ Ιλιτς Λένιν: Σοσιαλισμός και Θρησκεία [1905]. Ο δούλος όμως
που ένιωσε τη δουλείας του και ξεσηκώθηκε στην πάλη για την
απελευθέρωσή του παύει κιόλας κατά το ήμισι να είναι δούλος. Ο
σύγχρονος συνειδητός εργάτης, διαπαιδαγωγημένος από τη μεγάλη
εργοστασιακή βιομηχανία, φωτισμένος από τη ζωή της πόλης, αποτινάζει
με περιφρόνηση τις θρησκευτικές προλήψεις, αφήνει τον ουρανό στη
διάθεση των παπάδων και των αστών υποκριτών, κατακτώντας μια
μεγαλύτερη ζωή εδώ στη γη. Το σύγχρονο προλεταριάτο τάσσεται με το
μέρος του σοσιαλισμού, που επιστρατεύει την επιστήμη στην πάλη ενάντια
στη θρησκευτική θολούρα και λυτρώνει τον εργάτη από την πίστη στη
μετά θάνατον ζωή, συσπειρώνοντάς τον στην πραγματική πάλη για μια
καλύτερη επίγεια ζωή.

1909-ΑΥΓΗ. Από τη δουλείας στη μισθωτή εργασία 22 Μαρτίου 2015

ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΧΑΤΖΗΙΩΣΗΦ.. Επρόκειτο για νομικούς κανόνες και
πρακτικές που είχαν κρατήσει επί αιώνες, και των οποίων η κατάργηση
αποδείχθηκε πολύ δύσκολη. Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, παρά τις
διεθνείς πιέσεις κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, η πλήρης
κατάργηση της δουλείας δεν κατοχυρώθηκε νομικά πριν από το 1909.
243
 244

Αλλά και στο ελληνικό στρατόπεδο η ισχύς των σχετικών με τη δουλείας

πρακτικών δεν έπαυσε αυτόματα με την κήρυξη της Επανάστασης και την
εισαγωγή νεωτερικών νομικών θεσμών. Αντίθετα, η πρακτική της
υποδούλωσης και της απελευθέρωσης αντί λύτρων γνώρισε τότε τη
συνήθη έξαρση που συνόδευε τις εξωτερικές και εσωτερικές πολεμικές
εμπλοκές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Έτσι, την άνοιξη του 1821 οι
ριζοσπάστες επαναστάτες της Ύδρας, γύρω από τον Αντώνιο Οικονόμου,
δεν προβληματίστηκαν όταν "επροκήρυξαν ότι όσοι εκ των πλοιάρχων
παρακούσουν θα πιασθούν και θα γίνονται λεία (πρέζα), οι δε ναύται των
τοιούτων πλοίων δούλοι διά να δουλεύουν εις τις ντάπιαις της Ύδρας". Οι
Υδραίοι επαναστάτες εφάρμοζαν στην περίπτωση αυτήν την πάγια
τακτική των Οθωμανών να τιμωρούν τους "ρέμπελους" κάνοντάς τους
δούλους .
1905-Βλαντιμίρ Ιλίτς Λένιν: Σοσιαλισμός και Θρησκεία 22 Απρ. 2011
Βλαντιμίρ Ιλιτς Λένιν: Σοσιαλισμός και Θρησκεία [1905]. Το
επαναστατικό προλεταριάτο θα κατορθώσει, ώστε η θρησκεία να γίνει
πραγματικά ατομική υπόθεση για το κράτος. Και μέσα σ’ αυτό το
ξεκαθαρισμένο από τη μεσαιωνική μούχλα πολιτικό καθεστώς το
προλεταριάτο θα αρχίσει μια πλατιά, ανοιχτή πάλη για την εξάλειψη της
οικονομικής δουλείας, που είναι η αληθινή πηγή της θρησκευτικής
αποβλάκωσης της ανθρωπότητας. Αναδημοσίευση από το marxistbooks.gr
1916-«ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ: Ο Μουσολίνι δημιούργησε το «μακεδονικό
έθνος», ο Χίτλερ ήθελε να δώσει Μακεδονία – Θράκη στους
βουλγαροσκοπιανούς! Θα εδημιουργούντο έτσι όχι δύο, όπως το 1916,
άλλά τρείς αυτήν την φοράν Ελλάδες. Η πρώτη θα ήτο η επίσημος των
Αθηνών η οποία είχεν φθάσει εις την πόρωσιν και το κατάντημα διά να
αποφύγη τον πόλεμον να δεχθή να γίνη εθελοντής δούλος, πληρώνουσα
μάλιστα την τιμήν αυτήν και με την συγκατάθεσίν της να
αυτοακρωτηριασθή τραγικώτατα, παραδίδουσα εις την δουλείαςν
πληθυσμούς αμιγώς Ελληνικούς και μάλιστα δύναμαι να είπω τους
Ελληνικωτέρους των Ελληνικών τοιούτους. Δευτέρα θα ήτο η πραγματική
Ελλάς. Δηλαδή η παμψηφία της κοινής γνώμης του Έθνους, το οποίον
ποτέ δεν θα απεδέχετο την εκουσίαν του υποδούλωσιν πληρωνομένην
μάλιστα με εθνικόν ακρωτηριασμόν αφόρητον και ισοδυναμούσαν με
οριστικήν ατίμωσιν και μελλοντικήν βεβαίαν εκμηδένισιν του Ελληνισμού
ως εννοίας και οντότητος.
1917-Albert Camus – H ολότητα είναι και ενότητα; Authoring, Culture19
October ΣΤΑΘΗΣ ΝΤΑΓΚΑΣ Μετά από δική μας εμπειρία, μπορούμε να

244
 245

προσθέσουμε ότι η κυβέρνηση δεν μπορεί να είναι επαναστατική παρά

ενάντια σ’ άλλες κυβερνήσεις. Οι επαναστατικές κυβερνήσεις
υποχρεώνονται τον περισσότερο καιρό να είναι πολεμικές κυβερνήσεις.
Όσο περισσότερο εξαπλώνεται η επανάσταση τόσο πιο σημαντικός είναι
ο κίνδυνος τού πολέμου που προϋποθέτει. Η κοινωνία πού προέρχεται από
το 1789 θέλει να πολεμήσει για την Ευρώπη. Αυτή πού γεννήθηκε από
1917 αγωνίζεται για την παγκόσμια κυριαρχία.Η τελική Επανάσταση
καταλήγει έτσι στη διεκδίκηση της εξουσίας του κόσμου και θα δούμε το
γιατί.Μέχρι να έρθει αυτή η ολοκλήρωση, αν πρόκειται να ‘ρθει, η ιστορία
των ανθρώπων είναι κατά κάποιο τρόπο το άθροισμα των διαδοχικών τους
εξεγέρσεων. Με άλλα λόγια το κίνημα της μετάθεσης πού βρίσκει τη σαφή
του έκφραση μέσα στο χώρο δεν είναι παρά μια προσέγγιση μέσα στο
χρόνο. Αυτό πού ονομάζουν μ’ ευλάβεια το 19ο αιώνα προοδευτική
χειραφέτηση του ανθρώπινου γένους φαίνεται εξωτερικά σα μια
ακατάπαυστη σειρά από εξεγέρσεις πού ξεπερνά ή μια την άλλη και
προσπαθούν να μορφοποιηθούν σε ιδέες, αλλά πού δεν έφτασαν ακόμα
στην οριστική επανάσταση, πού θα σταθεροποιούσε τα πάντα στη γη και
στον ουρανό.
1917-ΑΦΕΝΤΗΣ ΚΑΙ ΔΟΥΛΟΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ TOLSTOI
LEON. Εκδότης: ΓΡΑΦΕΣ. Ήτανε Φεβρουάριος του 1917. Οι Μεγάλοι
Δούκες και τα ζωηρά μέλη της Δούμας σχολίαζαν τα γεγονότα μέσ' τ'
αρχοντικά τους νυχθημερόν. Μιλούσανε πια στα φανερά για την
εκθρόνιση του Τσάρου, Νικολάου Β', που ήθελε σώνει και καλά να κλείσει
ειρήνη με τους Γερμανούς. Σκόπευαν μάλιστα ν' ανακηρύξουν κάποιον
άλλο Ρομανόφ, για να συνεχίσει τον πόλεμο. Του κάκου η Τσαρίνα κι η
κόρη της γράψανε γράμματα γεμάτα αγωνία στον Τσάρο να επιστρέψει απ'
το μέτωπο. Εκείνος τους απαντούσε πως είχε εμπιστοσύνη στο στρατό του.
Ο στρατός όμως δεν είχε πια την πει...

1917-Οκτωβριανή επανάσταση των προλετάριων στη Ρωσσία

1918-Karl Marx: Μισθωτή εργασία και κεφάλαιο. Karl Marx3 Ιανουαρίου

2017. Flora Lion, καντίνα των εργατριών σε εργοστάσιο του Bradford,
1918.Το κείμενο βρίσκεται στο : Μαρξ – Ένγκελς: Διαλεχτά έργα, τόμος
1ος, σ. 64-108, Έκδοση της ΚΕ του ΚΚΕ. Η δωδεκάωρη δουλειά,
απεναντίας, δεν έχει γι΄ αυτόν καμιά έννοια σαν ύφανση, κλώσιμο,
τρύπημα κτλ, αλλά σαν απολαβή, που τον φέρνει στο τραπέζι, στο μπάγκο
της ταβέρνας, στο κρεβάτι. Αν ο μεταξοσκώληκας έκλωθε για να
διατηρείται στη ζωή σαν κάμπια, τότε θα ήταν ένας ολοκληρωμένος
μισθωτός εργάτης. Η εργατική δύναμη δεν ήταν πάντα εμπόρευμα. Η
245
 246

εργασία δεν ήταν πάντα μισθωτή εργασία, δηλ. ελεύθερη εργασία. Ο

δούλος δεν πουλούσε την εργατική του δύναμη στο δουλοκτήτη, όπως το
βόδι δεν πουλά τις υπηρεσίες του στον αγρότη. Ο δούλος μαζί με την
εργατική του δύναμη πουλήθηκε μια για πάντα στον ιδιοκτήτη του. Είναι
ένα εμπόρευμα που μπορεί να περνά από το χέρι τού ενός ιδιοκτήτη στου
άλλου. Ο ίδιος είναι εμπόρευμα, μα η εργατική δύναμη δεν είναι δικό του
εμπόρευμα. Ο δουλοπάροικος πουλά μονάχα ένα μέρος της εργατικής του
δύναμης. Δεν παίρνει ο ίδιος μισθό από τον ιδιοκτήτη της γης: Μάλλον ο
ιδιοκτήτης της γης παίρνει απ΄ αυτόν ένα φόρο υποτελείας.
1918-Karl Marx: Μισθωτή εργασία και κεφάλαιο. Karl Marx3 Ιανουαρίου
2017. Flora Lion, καντίνα των εργατριών σε εργοστάσιο του Bradford,
1918.Το κείμενο βρίσκεται στο : Μαρξ – Ένγκελς: Διαλεχτά έργα, τόμος
1ος, σ. 64-108, Έκδοση της ΚΕ του ΚΚΕ.Τι είναι ένας νέγρος δούλος; Ένας
άνθρωπος της μαύρης φυλής. Η μια εξήγηση αξίζει τόσο, όσο και η
άλλη.Ένας νέγρος είναι ένας νέγρος. Μέσα σε ορισμένες σχέσεις μονάχα
γίνεται δούλος. Μια βαμβακοκλωστική μηχανή είναι μια μηχανή για το
κλώσιμο του μπαμπακιού. Μονάχα μέσα σε ορισμένες σχέσεις, γίνεται
κεφάλαιο. Αποσπασμένη απ΄ αυτές τις σχέσεις, είναι τόσο λίγο κεφάλαιο,
όσο ο χρυσός αυτός καθ΄ αυτός είναι χρήμα, ή όσο η ζάχαρη είναι η τιμή
της ζάχαρης.

1920-https://tvxs.gr/news/σαν-σήμερα/μαξ-βέμπερ-καπιταλισμός-
καλβινιστικής. Στις 21 Απριλίου του 1864 έρχεται στη ζωή ο Μαξ
Βέμπερ, ο γερμανός κοινωνιολόγος, φιλόσοφος και οικονομολόγος, οι
ιδέες του οποίου επηρέασαν την κοινωνική θεωρία και στην ουσία τη
γέννηση της ίδιας της κοινωνιολογίας. Ο Βέμπερ, θεωρείται ένας από τους
τρεις θεμελιωτές της κοινωνιολογίας, μαζί με τον Μαρξ και τον Ντυρκέμ.
Έφυγε από τη ζωή στις 14 Ιουνίου του 1920. Ο Βέμπερ, αν και
επηρεάστηκε από τον Μαρξ, πήρε αντίθετη κατεύθυνση. Μελέτησε τα
στάδια της προκαπιταλιστικής κοινωνίας. -Γεωργία. 1. Ο Βέμπερ είδε
την αρχή της γεωργίας ως μία υπόθεση της οικογένειας ή της κοινότητας,
στην οποία ο καταμερισμός της εργασίας γινόταν σύμφωνα με το φύλο και
κατά την οποία οι γυναίκες ήταν οι πρώτοι γεωργοί. Κατά τη διάρκεια
αυτού του σταδίου η σκαπάνη αντικαταστάθηκε από το άροτρο.2. Το
δεύτερο στάδιο ήταν η γεωργία της φυλής, στην οποία η κάθε οικογένεια
ή ομάδα που συνδεόταν με πνευματικούς, στρατιωτικούς ή «μαγικούς»
δεσμούς ταυτίζεται με το σύνολο των μελών και η δουλειά ήταν αρκετά
συνεργατική.

246
 247

1924-Ο Αγών μου.1924 Από τη Βικιπαίδεια, Οι σκέψεις του Χίτλερ

εκτίθενται μέσα σε ένα κυκεώνα αντιφάσεων, επαναλήψεων και κατά τόσο
απλοϊκό τρόπο, που είναι αδύνατο να σταθούν απέναντι σε οποιαδήποτε
κριτική. Κατηγορεί με τόση απλοϊκότητα (και τόσες αντιφάσεις) τόσο το
καθεστώς των Αψβούργων όσο και το κοινοβουλευτικό πολίτευμα, ώστε
σε πολλά σημεία προκαλεί από αγανάκτηση έως θυμηδία. Το βιβλίο
διαπνέεται από έντονο μίσος κατά των Εβραίων, των Σλάβων, των Γάλλων
και από υπέρτατο θαυμασμό για τη γερμανική φυλή. Όπως επισημαίνει ο
Κλεάνθης Γρίβας, προλογίζοντας την ελληνική έκδοση, "ο Χίτλερ μπορεί
να κατηγορηθεί για τα πάντα, εκτός από το ότι είχε σαφέστατα
προειδοποιήσει τον κόσμο σχετικά με το τι θα συνέβαινε όταν αναλάμβανε
την εξουσία". Πράγματι, υπάρχουν όλα τα στοιχεία στο βιβλίο του: Η
πρόθεσή του για την εξολόθρευση των Εβραίων, το φυλετικό μίσος κατά
των μη Γερμανών, η πρόθεση υποδούλωσης (όχι κατάκτησης, αλλά
κυριολεκτικά υποβάθμισης σε δούλους) των "κατώτερων φυλών", η
πρόθεσή του να καταλάβει τόσο την Ευρώπη όσο και την ΕΣΣΔ για να
εξασφαλίσει "ζωτικό χώρο" στους Γερμανούς ώστε να μεγαλουργήσουν,
η εμμονή του στην "Αρχή του Ενός Ηγέτη" Φύρερ και την επιβολή
στυγνής δικτατορίας.

1926-Το 1926 η Κοινωνία των Εθνών κήρυξε την κατάργηση της δουλείας
σε οποιαδήποτε μορφή της.

1926-Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε

από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 δουλείας στον 20ο αιώνα.
Η «Κοινωνία των Εθνών» (πρόδρομος οργανισμός του ΟΗΕ) κήρυξε το
1926 πανηγυρικά την κατάργηση της δουλείας σε οποιαδήποτε μορφή της.
Αυτό επιβεβαιώθηκε το 1948 με την έγκριση της Χάρτας στον ΟΗΕ για τα
«δικαιώματα του ανθρώπου». Παραπτώματα που σχετίζονται με
δουλεμπόριο και διατήρηση δούλων εκδικάζονται από το Διεθνές
Δικαστήριο της Χάγης.
1927-Ο Στάλιν για τα δέκα χρόνια της Οχτωβριανής Επανάστασης. 18-12-
2017. Στο παρελθόν οι επαναστάσεις τελείωναν συνήθως με την
αντικατάσταση στο πηδάλιο του κράτους της μιας ομάδας εκμεταλλευτών
με μια άλλη ομάδα εκμεταλλευτών. Οι εκμεταλλευτές άλλαζαν, η
εκμετάλλευση έμενε. Αυτό γινόταν τον καιρό των απελευθερωτικών
κινημάτων των δούλων. Αυτό γινόταν στην περίοδο των εξεγέρσεων των
δουλοπάροικων. Αυτό γινόταν στην περίοδο των γνωστών «μεγάλων»
επαναστάσεων της Αγγλίας, της Γαλλίας, της Γερμανίας. Δε μιλώ για την
Παρισινή Κομμούνα, που ήταν η πρώτη, ένδοξη, ηρωική, πάντως όμως

247
 248

ανεπιτυχής προσπάθεια του προλεταριάτου να στρέψει την ιστορία

ενάντια στον καπιταλισμό.

1927-Ο Στάλιν για τα δέκα χρόνια της Οχτωβριανής Επανάστασης. 18-12-

2017. Ακριβώς επειδή οι εθνικοαποικιακές επαναστάσεις έγιναν στη χώρα
μας με την καθοδήγηση του προλεταριάτου και κάτω από τη σημαία του
διεθνισμού, ακριβώς γι’ αυτό οι λαοί-παρίες, οι λαοί-δούλοι υψώθηκαν για
πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας ίσαμε τη θέση πραγματικά
ελεύθερων και πραγματικά ισότιμων λαών, ηλεκτρίζοντας με το
παράδειγμά τους, τους καταπιεζόμενους λαούς όλου του κόσμου.

1927-Ο Στάλιν για τα δέκα χρόνια της Οχτωβριανής Επανάστασης. 18-12-

2017. Σαν σήμερα, στις 18 του Δεκέμβρη 1878, γεννήθηκε ο ηγέτης της
ΕΣΣΔ, Ιωσήφ Βησσαριόνοβιτς Στάλιν. Το άρθρο με τίτλο “Ο διεθνής
χαρακτήρας της Οχτωβριανής Επανάστασης”, γράφτηκε από τον Στάλιν
με αφορμή τα δέκα χρόνια από τη νίκη της Οχτωβριανής Επανάστασης και
δημοσιεύτηκε στην «Πράβντα», στις 6-7 του Νοέμβρη 1927.

1935-Το γεγονός ότι μέχρι και το 1935 μ.Χ. υπήρχαν προηγμένοι,

δημοκρατικοί λαοί που επισήμως θεωρούσαν ορισμένες φυλές «ζωώδεις»
ή «εγκληματικές» και «στυγνές» σε σύγκριση με τη δική τους, γεγονός που
οδήγησε σε ακραίες μορφές όχι μόνον εκμετάλλευσης και ρατσισμού,
αλλά και σε γενοκτονίες, δείχνει ότι ακόμα και τον 20ό αιώνα ήταν
δύσκολο να στερήσει κάποιος τις ενέργειές του από το θεωρητικό άλλοθι
της «ανώτερης φυλής». Επίσης, ο ανεπίσημος και ημιεπίσημος ρατσισμός
σε πολλές χώρες του κόσμου μέχρι σήμερα αποδεικνύει ότι ακόμα και
στον 21ο αιώνα, πολλοί εξακολουθούν να θεωρούν ως κριτήριο
κοινωνικού status την φυλή ή την εθνότητα ή την θρησκευτική ομάδα στην
οποία κάποιος ανήκει.

1936-«Γεννήθηκα στη Νέα Ορλεάνη και ανήκω στον Τζόνσον

Μπελ…»«Αν ήσουν γυναίκα και φαινόσουν ικανή να φέρεις στο κόσμο
πολλά παιδιά, είχες μεγάλες πιθανότητες να πιάσεις μια καλή τιμή στο
σκλαβοπάζαρο», είπε η Χάτι Ρότζερς, πρώην σκλάβα σε μια
βαμβακοφυτεία της Βόρειας Καρολίνας. Και πρόσθεσε «οι δουλέμποροι
έρχονταν και μας περιεργάζονταν. Κάποιοι μας έδιναν γροθιές στο
στομάχι να δούνε αν αντέχουμε κι αν θεωρούσαν πως μπορούμε να
γεννήσουμε πολλά παιδιά-σκλάβους, πλήρωναν πολλά χρήματα για κάθε
μια από εμάς». ΤΟ ΒΗΜΑ.
1940-Στα μέσα της δεκαετίας του ’40 ο Ζαν Ζενέ διάβασε τυχαία στην
εφημερίδα την υπόθεση των αδελφών Παπέν. Δύο υπηρέτριες, αδελφές,
στις αρχές Φεβρουαρίου του ’33 δολοφόνησαν την Κυρία του σπιτιού μαζί

248
 249

με την κόρη της – τους έβγαλαν τα μάτια και τις κακοποίησανσε τέτοιον
βαθμό που δύσκολα αναγνωρίζονταν. Στο παραδίπλα δωμάτιο, οι Παπέν,
ξαπλωμένες και γυμνές στο κρεβάτι, ούτε που προσπάθησαν να αρνηθούν
την εγκληματική τους πράξη. Το μόνο που ζήτησαν ήταν να μοιραστούν
το ίδιο κελί, κάτι που τελικά δεν συνέβη. Φυλακίστηκαν χωριστά. Οι
«Δούλες» είναι άνδρες
Το έργο του Ζαν Ζενέ και η αληθινή ιστορία που κρύβεται από πίσω, στο
Θέατρο του Νέου Κόσμου...ΤΟ ΒΗΜΑ.
1950-Η δουλείας – μια σύντομη ιστορική αναδρομή. Υποβλήθηκε
από eleftheriakoskosmos στις Πέμ, 09/08/2012 Στις δεκαετίες από το 1950
και μετά δεν υπάρχει στον κόσμο δουλείας με την παλαιά μορφή, αν και
είναι πολύ δύσκολο να εντοπιστούν και ερευνηθούν οι σχέσεις εξάρτησης
πάμπτωχων ανθρώπων σε διάφορα σημεία της υδρογείου από τοπικούς
γαιοκτήμονες και βιομηχάνους, οι οποίοι μονοπωλούν την προσφορά
εργασίας στην περιοχή τους ή από πάμπλουτους αλλά αργόσχολους ‘Αραβες
σεΐχηδες, οι οποίοι διατηρούν στρατιές νεαρών Ινδοπακιστανών και
Αφρικανών π.χ. ως αναβάτες καμήλας! Σε πολλές χώρες, κυρίως της
Αφρικής, της Ασίας και της Νότιας Αμερικής αλλά, μετά την κατάρρευση του
σοβιετικού μπλοκ, και στην Ευρώπη, παρουσιάζονται φαινόμενα όμοια με
αυτά της δουλείας, όπως λαθραία διακίνηση μεταναστών, επιβολή παιδικής
εργασίας, λαθρεμπόριο ανθρώπινων οργάνων, εκμετάλλευση πορνείας κ.ά.

1948-Η Οικουμενική Διακήρυξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα του ΟΗΕ

(1948) αναφέρει κατηγορηματικά: «Κανείς δεν επιτρέπεται να ζει υπό
καθεστώς δουλείας, ολικής ή μερικής. Η δουλείας και το δουλεμπόριο υπό
οποιαδήποτε μορφή απαγορεύονται».

1948-Ο Μακρύς Αγώνας Κατά της δουλείας. ΣΚΟΠΙΑ. Ήταν Μάταιοι οι

Αγώνες;«Κανείς δεν επιτρέπεται να ζει υπό καθεστώς δουλείας, ολικής
ή μερικής. Η δουλείας και το δουλεμπόριο υπό οποιαδήποτε μορφή
απαγορεύονται», αναφέρει η Οικουμενική Διακήρυξη για τα Ανθρώπινα
Δικαιώματα. Αυτός ο σκοπός, ο οποίος διακηρύχτηκε με ενθουσιασμό το
1948, είναι σίγουρα ευγενής. Πολλοί ειλικρινείς άνθρωποι έχουν
αφιερώσει το χρόνο, τις δυνάμεις και τους πόρους τους στην επίτευξη
αυτού του στόχου. Ωστόσο, η επιτυχία δεν είναι εύκολη.Όπως δείχνει το
προηγούμενο άρθρο, εκατομμύρια άνθρωποι εξακολουθούν να μοχθούν
μάταια υπό φρικτές συνθήκες, και πολλοί από αυτούς έχουν αγοραστεί
ή πουληθεί ενάντια στη θέλησή τους. Παρά τις καλοπροαίρετες
προσπάθειες για την κατάργηση της δουλείας—και την υπογραφή

249
 250

διεθνών συμβάσεων για την απαγόρευσή της—η αληθινή ελευθερία για

όλους παραμένει ανέφικτος στόχος. Η παγκοσμιοποίηση της οικονομίας
έχει κάνει το κρυφό δουλεμπόριο πιο επικερδές. Από ό,τι φαίνεται, η
δουλείας μάλλον σφίγγει τον κλοιό της σε κάποια τμήματα της
ανθρωπότητας. Είναι άραγε η κατάσταση απελπιστική; Ας δούμε.
1956 Ημερ. Βιβλίου. Η ΔΙΑΣΠΑΣΙΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΚΑΙ Η ΚΡΙΣΙΣ ΤΗΣ
ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΙΑΣ. Η διάσπασις του κόσμου και η κρίσις της
οικονμολογίας. Υπό Σ. Βόρειου. 1956. Δύο μορφές ...Σύμφωνα πρός τις
διατάξεις (νόμους) αύτές, ο δούλος δεν έχει καμία ιδιοκτησία. Και όταν δέ
άκόμα άφεθεΐ ελεύθερος από τον Ιδιοκτήτην του, δέν απελευθερώνεται
άπό τήν έργασία του δούλου, πού τήν προσδιόρισε δήθεν γι' αΰτόν ο θεός.
1957-Τη δεκαετία του ‘50, σε Υεμένη, Σαουδική Αραβία και Αφρική οι
σκλάβοι, ανεξαρτήτως φύλου, ζούσαν με το φόβο του θανάτου στα σπίτια
των σεΐχηδων. Τον Απρίλιο του 1957, η Αγγλίδα δημοσιογράφος Νίνα
Έπτον, ταξίδεψε μέχρι το Αντάρ και διεξήγαγε έρευνα για την
επικρατούσα κατάσταση στα χαρέμια. Τα στοιχεία που έδωσε αργότερα
στο φως της δημοσιότητας, σόκαραν και απασχόλησαν την κοινή γνώμη
και τα Ηνωμένα ΈθνηΓια παράδειγμα, οι νεαρές κοπέλες στοίχιζαν 2.000
λίρες Αγγλίας. Οι μεγαλύτερες, οι πιο «μεστωμένες», όπως τις
αποκαλούσαν, κόστιζαν λιγότερο. Οι συνθήκες ζωής των σκλάβων Ο
κάθε αφέντης μπορούσε να έχει στην κατοχή του περισσότερους από 300
σκλάβους και σκλάβες, αλλά δεν είχε την υποχρέωση να τους φροντίζει.
Στη νοτιοδυτική Σαχάρα, οι δούλοι πέθαιναν από τη δίψα και την πείνα.
Ιατρική περίθαλψη δεν υπήρχε, παρά μόνο μερικοί αυτοαποκαλούμενοι
«μάγοι», που προσπαθούσαν με διάφορες τεχνικές και βότανα να
ανακουφίσουν τους αρρώστους. Εξίσου απάνθρωπη ήταν και η
μεταχείριση των παιδιών των σκλάβων. Πολλοί εξ αυτών επιχειρούσαν να
το σκάσουν από τα αφεντικά τους και να μεταβούν σε άλλες περιοχές,
ώστε να γλιτώσουν από το μαρτύριο. Ωστόσο οι απόπειρες δεν ήταν πάντα
επιτυχημένες. Όσοι συλλαμβάνονταν την ώρα της απόδρασης,
θανατώνονταν επιτόπου μαζί με τα παιδιά τους. Όπως αποκάλυψε η
δημοσιογράφος, μέσα σε ένα χρόνο, σφαγιάστηκαν 60 νεαρές σκλάβες που
τόλμησαν να εγκαταλείψουν τον γηραιό αφέντη τους. Η «εξασφάλιση» Οι
σεΐχηδες μπορούσαν να διατηρούν χαρέμια στο σπίτι τους. Ο γάμος δεν
τους εμπόδιζε να έχουν κι άλλες γυναίκες, πέρα από την επίσημη σύζυγο.
Υπήρχαν αφέντες που είχαν περισσότερες από 300 σκλάβες, οι οποίες
μάλιστα ήταν ευχαριστημένες, αφού πίστευαν ότι έτσι θα λύσουν όλα τους
τα προβλήματα. Εξάλλου, εκείνη την εποχή, παρά τις συνθήκες, η ζωή στο

250
 251

χαρέμι φάνταζε στα μάτια κάποιων γυναικών ως λύση ανάγκης για

επιβίωση. Όσο για τις νόμιμες συζύγους των σεΐχηδων, δεν
διαμαρτύρονταν με την κατάσταση αφού είχαν περισσότερα δικαιώματα
και προνόμια από τις άλλες γυναίκες, που προσέφεραν ως σκλάβες τις
υπηρεσίες τους....
1960-Η εξέγερση των «δούλων» του λευκόχρυσου
Δεκαοκτώ χρόνια µετά τον τερµατισµό του καθεστώτος των φυλετικών
διακρίσεων στη Νότια Αφρική, το µακελειό των µεταλλωρύχων στο
ορυχείο πλατίνας της πολυεθνικής εταιρείας Lonmin ήρθε να καταδείξει
ότι ελάχιστα πράγµατα έχουν αλλάξει για τα σχεδόν 50 εκατοµµύρια
φτωχούς κατοίκους της...ΤΟ ΒΗΜΑ.
20ος -Albert Camus – H ολότητα είναι και ενότητα; Authoring, Culture1 9
October ΣΤΑΘΗΣ ΝΤΑΓΚΑΣ Η Ελευθερία «τούτο το τρομερό όνομα
γραμμένο πάνω στο άρμα της θύελλας» βρίσκεται στην αρχή όλων των
επαναστάσεων. Χωρίς αυτή οι στασιαστές δεν μπορούν να φανταστούν τη
δικαιοσύνη.Έρχεται όμως ο καιρός που η δικαιοσύνη απαιτεί την
αναστολή της ελευθερίας. Η τρομοκρατία, μικρή ή μεγάλη, έρχεται τότε
να στεφανώσει την επανάσταση. Κάθε εξέγερση είναι νοσταλγία
αθωότητας και κραυγή προς το είναι. Αλλά μια μέρα η νοσταλγία παίρνει
τα όπλα και αναλαβαίνει την ολοκληρωτική ενοχή, δηλαδή το φόνο και τη
βία.Οι εξεγέρσεις των δούλων, οι βασιλόκτονες επαναστάσεις και εκείνες
πού έγιναν τον 20ό αιώνα αποδιώχτηκαν έτσι συνειδητά μια όλο
και μεγαλύτερη ενοχή στο βαθμό πού σκόπευαν να επιφέρουν μια όλο και
πιο ολοκληρωτική Απελευθέρωση. Αυτή η αντίφαση, πού έγινε
εκρηκτική, εμποδίζει τους επαναστάτες μας να έχουν το ύφος ευτυχίας κι
ελπίδας που έλαμπε στο πρόσωπο και τούς λόγους των Αντιπροσώπων της
Συντακτικής Εθνοσυνέλευσης.

1979-Η Ιστορική ομιλία του Φιντέλ Κάστρο στα Ηνωμένα Έθνη το 1979.
[VIDEO με υπότιτλους]. 26/11/2016 Δεν μπορούμε να μιλάμε για ειρήνη με
900 εκατομμύρια αναλφάβητους ανθρώπους. Η εκμετάλλευση των φτωχών
χωρών από τις πλούσιες πρέπει να σταματήσει! Ξέρω ότι σε πολλές φτωχές
χώρες, υπάρχουν επίσης Δούλοι και Αφέντες. Τώρα μιλάω στις πλούσιες
χώρες, έτσι ώστε να συνεισφέρουν. Και στις φτωχές χώρες, έτσι ώστε να
διανείμουν. Αρκετά με τα λόγια! Χρειάζονται περισσότερες πράξεις! Αρκετά
με αυτά που μας κάνουν να αφαιρούμαστε, λείπουν χειροπιαστές
πράξεις.Αρκετά είπαμε για αυτό ..τη νέα, παγκόσμια οικονομική τάξη της
σπέκουλας, που κανείς δεν καταλαβαίνει.

251
 252

1981-Ίρις Αμάραντου Μπορεί το 1981 η Μαυριτανία να ήταν η τελευταία

χώρα που κατάργησε τη δουλείας, τοπικές ομάδες υπεράσπισης
δικαιωμάτων ωστόσο εκτιμούν ότι το 20% του πληθυσμού ζει ακόμη
υποδουλωμένο. Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι – κυρίως από τη μειονότητα
των Χαρατίνων – εξακολουθούν να ζουν σε συνθήκες δουλείας. Ένας
στους δύο Χαρατίνους αναγκάζεται να εργάζεται σε αγροκτήματα ή σε
σπίτια χωρίς δυνατότητα ελευθερίας, εκπαίδευσης ή αμοιβής και πολλά
είναι τα κορίτσια που παντρεύονται σε παιδική ηλικία. Η δουλείας στην
αφρικανική χώρα έχει ιστορία αιώνων. Οι αραβόφωνοι εισέβαλαν στα
αφρικανικά χωριά και άρπαζαν τους κατοίκους που είχαν πιο σκούρα
επιδερμίδα απ’ τη δική τους, για να τους υπηρετούν. Η πρακτική αυτή
θεωρείται πολλές φορές δεδομένη και μεταφέρεται από τη μητέρα στα
παιδιά. Οι ακτιβιστές κατά της δουλείας συχνά συλλαμβάνονται και
βασανίζονται...
1984 Ημερ. Βιβλίου. Η θεση της Ελληνιδας στην οικογενεια, στην
κοινωνια, στην πολιτεια Ρουλα Κακλαμανακη - 1984 - Αργότερα, στη
δουλοκτητική κοινωνία, η γυναίκα έπαψε να έχει ανάλογη αξία- οι όροι
αντιστράφηκαν. Ο πατέρας έδινε προίκα στο σύζυγο γι' αντάλλαγμα στα
βάρη του γάμου, που αυτός, ως αρχηγός της οικογένειας είχε, όπως
ακριβώς και στον ...
1992 Ημερ. Βιβλίου. To Ethniko zētēma - Σελίδα 75 Νίκος Ψυρούκης -
1992 - Γενικά ο ινδικός πολιτισμός επηρέασε το μεγαλύτερο μέρος της
Ασίας14. Ένα άλλο μεγάλο κέντρο της δουλοκτητικής κοινωνίας υπήρξε
η Κίνα (στα πλαίσια του ασιατικού τρόπου ή των ασιατικών μορφών
παραγωγής που όπως είπαμε και αλλού ...
1997 Ημερ. Βιβλίου. Παναγιώτης Κονδύλης. Theōria tou polemou:
polemos kai politikē -- polemos, oikonomia kai ... - 1997 - Συναφώς λέει
μόνον ότι ενίοτε οι κοινωνικοί οργανισμοί καταστρέφονται καί από τα
ερείπια τους αναδύονται νέοι καί υπέρτεροι - μάλιστα τονίζει ότι ό
φεουδαλισμός ακολούθησε τη δουλοκτητική κοινωνία, όμως δεν
προήλθε από τούτη ...

1998-ΤΟ ΒΗΜΑ. Έφη Γαζή. Η επέτειος της απαγόρευσης του

δουλεμπορίου αποκτά ιδιαίτερο νόημα στην εποχή μας. Στις ημέρες των
σύγχρονων αυτοκρατοριών η παράνομη διακίνηση ανθρώπων (human
trafficking) και η εκμετάλλευσή τους έχουν προσλάβει μαζικές διαστάσεις
και έχουν αποκτήσει τα χαρακτηριστικά μιας νέας μορφής δουλεμπορίου.

252
 253

Επομένως, το γεγονός της ιστορίας και της μνήμης αποτελεί σημαντική

ευκαιρία για την ενημέρωση και την ενεργοποίηση ατόμων και φορέων
εναντίον των νέων μορφών δουλείας. Προς αυτή την κατεύθυνση η
UNESCO έχει δημιουργήσει, ήδη από το 1998, το πρόγραμμα «Breaking
the Silence» («Σπάζοντας τη Σιωπή»). Κεντρικός στόχος του
προγράμματος είναι η ένταξη της ιστορίας του διατλαντικού
δουλεμπορίου στα εκπαιδευτικά προγράμματα διαφόρων χωρών, αλλά
και η καταπολέμηση των σύγχρονων μορφών του.
2003-Ισλάμ και δουλείας. Το 2003 ένας υψηλού επιπέδου Σαουδάραβας
νομολόγος, ο σεΐχης Salih al-Fawzan, δήλωσε: «Η δουλείας είναι μέρος
του Ισλάμ. Η δουλείας είναι μέρος της τζιχάντ, και η τζιχάντ θα συνεχίσει
να υπάρχει για όσο θα υπάρχει Ισλάμ». Ο σεΐχης επιτέθηκε σε όσους
γράφουν ότι το Ισλάμ εργάστηκε για την κατάργηση της δουλείας
εισάγοντας την ισότητα μεταξύ των φυλών: «Είναι αμαθείς, όχι λόγιοι…
Είναι απλώς συγγραφείς. Όποιος λέει τέτοια πράγματα είναι άπιστος».
www.google.gr/search

2011-Ημερ. Έκδ. Βιβλίου. Bradley, Keith – Cartledge Paul, The

Cambridge World History of slavery, Cambridge University Press,
Cambridge 2011.

2012-Ποιες είναι οι αιτίες του ρατσισμού; ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ ΕΛΛΑΔΑ

ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ Ιούλ 7, 2012 Ρατσισμός. Από πού προέρχεται; Μια άποψη
θέλει τον ρατσισμό ως έμφυτο στην ανθρώπινη φύση. Ότι δηλαδή, πάντα
υπήρχε, και πάντα θα υπάρχει. Μια πιο φιλελεύθερη άποψη υποστηρίζει
ότι πρόκειται για ένα κακό ανθρώπινο ιδεολόγημα, και πως αν αλλάξουμε
τις ιδέες, θα εξαφανιστεί. Και οι δυο αυτές απόψεις είναι λάθος. Ο
ρατσισμός δεν είναι ιδεολόγημα αλλά θεσμός. Και οι απαρχές του δεν
βρίσκονται ούτε στην ανθρώπινη φύση, ούτε στις ανθρώπινες ιδέες. Ο
ρατσισμός ξεπήδησε με τον καπιταλισμό και το εμπόριο των δούλων.
Όπως έγραψε κάποτε ο Μαρξιστής CLR James: «Η έννοια του
διαχωρισμού των ανθρώπων με βάση τη φυλή του, ξεκίνησε με το
δουλεμπόριο. Αυτό αποτέλεσε κάτι τόσο σοκαριστικό, κόντρα σε κάθε
κοινωνική έννοια, κόντρα σε κάθε θρησκευτική και φιλοσοφική
αντίληψη… ώστε η μόνη δικαιολογία με την οποία η ανθρωπότητα θα
μπορούσε να το ανεχτεί, ήταν να διαχωριστούν οι άνθρωποι σε φυλές, και
να αποφασιστεί πως οι Αφρικανοί ανήκαν σε μια κατώτερη φυλή». Η
ιστορία αποδεικνύει τα παραπάνω. Πριν την έλευση του καπιταλισμού, δεν
υπήρχε ο ρατσισμός ως συστηματική μορφή καταπίεσης. Για παράδειγμα,
οι αρχαίες ελληνικές και ρωμαϊκές κοινωνίες δεν είχαν καμία φυλετική

253
 254

καταπίεση. Και δεν μιλάμε για φιλελεύθερες κοινωνίες, αλλά για

κοινωνίες που χτίστηκαν και που λειτουργούσαν στις πλάτες των δούλων.
Αυτές λοιπόν οι κοινωνίες, δημιούργησαν μια ιδεολογία ώστε να
δικαιολογήσουν τη δουλοκτησία. Όπως είπε ο Αριστοτέλης, κάποιοι
άνθρωποι είναι φύσει ελεύθεροι, άλλοι είναι δούλοι, και για αυτούς, η
δουλείας είναι φυσική και δίκαιη. Επειδή όμως η δουλοκτησία στις
κοινωνίες αυτές δεν είχε ως βάση τη φυλετική καταγωγή, δεν υπήρξε μια
ανάλογη θεωρία περί φυλετικής κατωτερότητας και καταπίεσης.
Αντιθέτως, οι Αιγύπτιοι, οι Έλληνες, οι Ρωμαίοι, και οι πρώτοι Χριστιανοί,
είχαν μια πολύ ευνοϊκή άποψη για τους μαύρους, και για τις κοινωνίες της
Αφρικής. Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Septemus Severenus, ήταν Αφρικανός
και μαύρος. Στο βιβλίο του Before Color Prejudice, ο Frank Snowden του
Howard University, γράφει: «Οι αρχαίοι θεωρούσαν τη δουλείας ως
δεδομένη.
2012-Ημερ. Βιβλίου. Δουλείας στις ΗΠΑ. Από τη Βικιπαίδεια, Ανώνυμος, Education
of Slaves, στην ιστοσελίδα Spartacus Educational, πρόσβαση 22/4/2012.
Education during the Slave Period, άρθρο στην Wikipedia σε αγγλική
γλώσσα. "Secret Slave Schools", στο βιβλίο του Graves Kerry A. (2001)
Going to School During the Civil War: The Confederacy, Capstone Press,
USA, σελ. 20.
2012-Ημερ. Βιβλίου. σκλαβοπάζαρο ουδέτερο (κυριολεκτικά) (μεταφορικά)
αγορά όπου πωλούνται και αγοράζονται σκλάβοι Έβλεπα άλλους σκλάβους
πάνω στη σανίδα του σκλαβοπάζαρου, γυμνούς από τη μέση και πάνω για
να τους επιθεωρήσουν οι πιθανοί αγοραστές τους. Δίπλα τους στέκονταν οι
γυναίκες τους και τα παιδιά τους, που κλαίγοντας παρακαλούσαν τους
δουλέμπορους να μην τους χωρίσουνε, αλλά να τους πάρουν κι αυτους μαζί
με τον πατέρα τους. Αλλά τα παρακάλια τους δεν τα άκουγε ποτέ κανείς. Το
ΚΕΠΕ, με την πρότασή του για την κατάργηση του ήδη μειωμένου από το
2012 κατά 32% κατώτερου εγγυημένου μισθού για τους νέους εργαζόμενους,
παίζει ουσιαστικά το ρόλο του λαγού της κυβέρνησης και της τρόικας, που
προωθούν τη μετατροπή της εργασίας των νέων σε σύγχρονο
σκλαβοπάζαρο.
2014-Πάνω από 45 εκατομμύρια οι σύγχρονοι σκλάβοι
Η Μαυριτανία δεν κρατά πλέον τα θλιβερά πρωτεία ως η χώρα με το
μεγαλύτερο ποσοστό ανθρώπων που ζουν
Η Μαυριτανία δεν κρατά πλέον τα θλιβερά πρωτεία ως η χώρα με το
μεγαλύτερο ποσοστό ανθρώπων που ζουν παγιδευμένοι σε καθεστώς

254
 255

σκλαβιάς, σύμφωνα με την έκθεση της μη κερδοσκοπικής αυστραλιανής

οργάνωσης Walk Free – από 4% επί του συνολικού πληθυσμού που ήταν
το 2014, σήμερα είναι «μόλις» 1%. Τη θέση της βορειοαφρικανικής χώρας
κατέλαβε η Βόρεια Κορέα, όπου ένας στους πέντε κατοίκους πιστεύεται
ότι είναι υπόδουλος. Οπως διαπιστώνει η έκθεση της Walk Free, 45,8
εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως αναγκάζονται να υποστούν κάποια
μορφή σύγχρονης δουλείας. Στο φαινόμενο παρατηρήθηκε αύξηση 28%
σε σχέση με την προηγούμενη έκθεση της οργάνωσης το 2014. Πώς
ορίζεται όμως η σύγχρονη δουλείας; Σύμφωνα με τη Walk Free είναι
«καταστάσεις εκμετάλλευσης που ένα άτομο δεν μπορεί να αρνηθεί και από
τις οποίες δεν μπορεί να φύγει λόγω απειλών, βίας, εξαναγκασμού,
κατάχρησης εξουσίας ή εξαπάτησης». ΤΟ ΒΗΜΑ
2014-35.800.000 άνθρωποι στον κόσμο ζουν σε συνθήκες απόλυτης
σύγχρονης δουλείας. Άντρες, γυναίκες, ανήλικα παιδιά είναι καθημερινά
θύματα μιας κοινωνίας και ενός πολιτισμού που στηρίζεται στην
εκμετάλλευση του ανθρώπου από άνθρωπο, ζώντας έναν καθημερινό
εφιάλτη που δεν έχει τέλος. Ιδιαίτερα αυξητική τάση έχουν οι αριθμοί που
αφορούν ανήλικα παιδιά που βρίσκονται σε συνθήκες σύγχρονης
δουλείας, κυρίως μικρά κορίτσια και νεαρές κοπέλες, καθώς σύμφωνα με
την έκθεση για το 2014, (2014 Global Report on Trafficking in Persons
), του Γραφείου των Ηνωμένων Εθνών για τα Ναρκωτικά και το
Έγκλημα (UNODC ), ένα στα τρία θύματα σύγχρονης σκλαβιάς είναι
παιδί, με τα δύο τρίτα από αυτά να είναι κορίτσια. Τόσο στη Μέση
Ανατολή όσο και στην Αφρική, τα παιδιά αποτελούν το 60% του
συνολικού αριθμού σύγχρονων σκλάβων. Ο κόσμος γύρω μας είναι
γεμάτος παιδιά που είναι καταδικασμένα να ζουν και να μεγαλώνουν χωρίς
μόρφωση, χωρίς φροντίδα, σ' ένα κόσμο γεμάτο φτώχεια και διαρκή
άσκηση βίας.
2014-23 Αυγούστου 1791: εξέγερση των μαύρων δούλων στη νήσο
Ισπανιόλα της Καραϊβικής ΜΕΛΕΤΕΣ - ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ΙΣΤΟΡΙΚΑ
ΑΡΘΡΑ Αυγ 23, 2014. Σύμφωνα με στοιχεία της Unesco, περισσότεροι
από 12.000.000 άνθρωποι στον πλανήτη ζουν υπό συνθήκες σκλαβιάς. Η
αναπτυγμένη Ευρώπη δέχεται την εισροή γυναικών από τα ανατολικά
κράτη της ηπείρου, οι οποίες μεταφέρονται και ζουν σε συνθήκες
δουλείας. Σε αποκαλύψεις για μαζικό δουλεμπόριο σε ολόκληρο τον
πλανήτη προβαίνουν οι Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες σε έκθεσή τους
τοποθετούν σε «μαύρη λίστα» 19 χώρες, στις οποίες γίνεται εμφανής μία
«νέα μορφή δουλείας». Ανάμεσα στις χώρες όπου παρουσιάζονται οι
χειρότερες μορφές δουλεμπορίου, θεωρούνται το Αφγανιστάν, το

255
 256

Μπαχρέιν, η Βοσνία, η Καμπότζη, αλλά και η Ελλάδα. Σύμφωνα με τη νέα

αυτή έκθεση, περισσότεροι από 700.000 άνθρωποι γίνονται θύματα του
παγκόσμιου δουλεμπορίου κάθε χρόνο, ενώ πιστεύεται ότι ο αριθμός
αυτός μπορεί να προσεγγίζει τους τέσσερις εκατομμύρια ανθρώπους.
Πάντως, η έκθεση υπογραμμίζει ότι οι χειρότερες περιπτώσεις
δουλεμπορίου λαμβάνουν χώρα στις χώρες του Περσικού Κόλπου. Η
Ρωσία και οι υπόλοιπες χώρες της πρώην Σοβιετικής Ενωσης βρίσκονται
ανάμεσα στις 19 χώρες, που δεν πληρούν τις αναγκαίες προϋποθέσεις για
την αντιμετώπιση του λαθρεμπορίου.
2016-ΑΥΓΗ. Η σκλαβιά ζει και βασιλεύει σε όλον τον πλανήτη. Στρατής
Αγγελής 25 Νοεμβρίου 2017 Έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού
Εργασίας και του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης - Περισσότερα
από 40 εκατομμύρια σκλάβοι σε όλο τον κόσμο το 2016 - Τρεις στους
τέσσερις είναι γυναίκες και σχεδόν ένας στους τέσσερις ανήλικος Η
σκλαβιά όχι μόνο δεν έχει μπει στο χρονοντούλαπο της Ιστορίας, αλλά
παραμένει συχνά δίπλα μας, μεταμφιεσμένη, ίσως και "καλλωπισμένη",
αλλά οπωσδήποτε παρούσα σε όλο τον κόσμο με διάφορες μορφές. Η
αποκάλυψή της άλλοτε προκαλεί διεθνείς αντιδράσεις -όπως συνέβη με το
πρόσφατο ρεπορτάζ του CNN για τα σκλαβοπάζαρα Αφρικανών
προσφύγων στη Λιβύη, για το οποίο πολλοί αξιωματούχοι δήθεν έπεσαν
από τα σύννεφα- και άλλοτε γίνεται αποδεκτή σε τοπικές κοινωνίες όπου
οι αναγκαστικοί γάμοι, η παιδική καταναγκαστική εργασία και άλλες
μορφές σκλαβιάς αποτελούν καθημερινότητα.

2016-Πριν από έναν περίπου χρόνο η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας (ILO)

του ΟΗΕ, ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης και η οργάνωση για την
προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων Walk Free Foundation
ανακοίνωσαν πως το 2016 πάνω από 40.000.000 άνθρωποι σε όλον τον
κόσμο ήταν θύματα της σύγχρονης δουλείας.

2016-Αποκλίνοντα στοιχεία στις διδασκαλίες του Ορθοδόξου

Χριστιανισμού και του Ισλάμ. Εἰρήνης Ἀρτέμη Θεολόγου-Φιλολόγου
Μ.Α. Θεολογίας- ὑπ. διδάκτορος Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν. Ἡ μεγάλη
ἀντίθεση μεταξύ Ὀρθοδοξίας καί Ἰσλάμ εἶναι ὅτι γιά τήν ἐξάπλωση τῆς
Ὀρθοδοξίας χρειάστηκε τό αἷμα ἑκατομμυρίων μαρτύρων. Ἀντίθετα ἡ
ἐξάπλωση τοῦ Ἰσλάμ στηρίχθηκε σχεδόν ἀποκλειστικά στό ξίφος καί τή
φωτιά, δηλαδή στή χρήση βίας.Τέλος στό Ἰσλάμ εἶναι ἀποδεκτός ὁ θεσμός
τῆς δουλείας, κάτι πού δέν δέχεται ὁ Χριστιανισμός, ἀφοῦ ὅλοι οἱ
ἄνθρωποι εἶναι ἴσοι ὡς δημιουργήματα τοῦ Θεοῦ, «Εἶστε ὅλοι υἱοί τοῦ
256
 257

Θεοῦ, μέσω τῆς πίστεώς σας στόν Ἰησοῦ Χριστό, κάθ΄ ὅτι ὅσοι ἐν Χριστῷ
ἐβαπτίσθητε, Χριστόν ἐνεδύσασθε. Δέν ὑπάρχει Ἰουδαῖος ἤ Ἕλληνας,
δοῦλος ἤ ἐλεύθερος, ἄνδρας ἤ γυναίκα, ἐπειδή εἶστε ὅλοι ἕνα, ἐν Ἰησοῦ
Χριστῷ. Ἄν ἀνήκετε στόν Χριστό, τότε εἶστε γόνοι τοῦ Ἀβραάμ, καί
κληρονόμοι σύμφωνα μέ τήν ἐπαγγελία». Στό Ἰσλάμ δοῦλος μπορεῖ νά
εἶναι κάποιος πού εἶναι Μουσουλμάνος. Στό Κοράνιο ὁ θεσμός τῆς
δουλείας θεωρεῖται ὅτι θεμελιώνεται μέσα στό Λόγο τοῦ Ἀλλάχ.
2016-Το Ισλάμ δεν είναι θρησκεία ειρήνης, ανοχής και αγάπης, είναι
θρησκεία υποταγής και πολέμου:Ελλάδα θρησκεία Ισλάμ Κύπρος
September 19, 2017 13 Του Μάριου Ευρυβιάδη. Η «λογική» του Ισλάμ
είναι πως κανείς δεν πρέπει να πεθαίνει ως μη μουσουλμάνος καθότι
αμαρταίνει, εφόσον ζει ως άπιστος (καφίρ). Είτε λοιπόν θα πρέπει να
ασπαστεί το Ισλάμ, είτε να γίνει Δούλος των μουσουλμάνων –δηλ.
ντίμμης– πληρώνοντας τον ετήσιο κεφαλικό φόρο «ζτίζγια» (capitation
tax), είτε θα πρέπει να πεθάνει για να σταματήσει να είναι αμαρτωλός.
Αυτές είναι οι τρεις επιλογές που το Ισλάμ προσφέρει στους άπιστους. Τη
θέση πως οι μη μουσουλμάνοι, ζώντας αμαρταίνουν κα εφόσον δεν
ασπάζονται την πίστη πρέπει να θανατώνονται ώστε να σταματήσουν να
αμαρταίνουν, συμμερίζεται και ο πάλαι ποτέ δάσκαλος και συνεργάτης
του Ερντογάν –και σημερινή του νέμεσις– ο περιβόητος Γκιουλέν.
2016-Υμνος στη Δημοκρατία από τον Μπαράκ Ομπάμα.Αναφερόμενος
στον Τραμπ, ο Ομπάμα είπε ότι «έχουμε πολύ διαφορετικές απόψεις, αλλά
η αμερικανική δημοκρατία είναι μεγαλύτερη από οποιοδήποτε πρόσωπο».
Αλλά πάνω από όλα, έχουμε χρέος στην Ελλάδα, γιατί μας χάρισε την
αλήθεια, την πίστη ότι ως άτομα έχουμε την ελεύθερη βούληση, το
δικαίωμα και την ικανότητα να κυβερνούμε τους εαυτούς μας, καθώς εδώ,
πριν από 25 αιώνες, στους βράχους αυτής της πόλης δημιουργήθηκε μια
νέα ιδέα: η Δημοκρατία και το Κράτος (στα ελληνικά). Το κράτος, η ισχύς
της διακυβέρνησης, προέρχεται από τον δήμο, δηλαδή από τον λαό. Η
έννοια ότι είμαστε πολίτες και όχι δούλοι. Οτι είμαστε οι πυλώνες της
κοινωνίας. Οτι έχουμε την ιδιότητα του πολίτη, με δικαιώματα, αλλά και
ευθύνες. Το πιστεύω ότι είμαστε όλοι ίσοι ενώπιον του νόμου, που
υπηρετεί όχι μόνο τους λίγους, αλλά τους πολλούς. Και όχι μόνο για την
πλειοψηφία, αλλά και για τη μειοψηφία. Ολες αυτές είναι έννοιες που
γεννήθηκαν εδώ. Σε αυτή τη γη. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 17.11.2016.

2017-ΑΥΓΗ. Η σκλαβιά ζει και βασιλεύει σε όλον τον πλανήτη. Στρατής

Αγγελής 25 Νοεμβρίου 2017 Έκθεση του Παγκόσμιου Οργανισμού

257
 258

Εργασίας και του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης – Πρόσφυγες.

«Πολλές εκθέσεις έχουν αναφερθεί ξεκάθαρα στη σχέση μεταξύ της
μετανάστευσης και της διακίνησης ανθρώπων» υπογραμμίζει η έκθεση,
κυρίως κατά μήκος των δρόμων της προσφυγιάς που άλλοτε επιλέγουν οι
πρόσφυγες και άλλοτε αναγκάζονται να ακολουθήσουν καθ’ υπόδειξη των
διακινητών.Τα τρία τέταρτα των προσφύγων που κατευθύνθηκαν από τη
Λιβύη προς την Ευρώπη δήλωσαν ότι έπεσαν θύματα κακοποιήσεων. «Οι
παράτυποι μετανάστες -ευάλωτοι στο να πέφτουν θύματα επιθέσεων,
εκβιασμών, σεξουαλικών κακοποιήσεων- ίσως στην αρχή της περιήγησής
τους αποφασίσουν εθελοντικά να εναποθέσουν την τύχη τους σε
διακινητές», επισημαίνει η έκθεση. Επιπλέον διαπιστώνεται ότι άνθρωποι
που προσπαθούν να ξεφύγουν από την εξαθλίωση στον τόπο τους
καταλήγουν να ζουν σε συνθήκες σκλαβιάς στον τόπο όπου
μεταναστεύουν. Στρατής Αγγελής.

2017-Από τη Βικιπαίδεια. Δουλεμπόριο ονομάζεται το εμπόριο των

δούλων. Οι δούλοι έχουν στερηθεί κάθε προσωπική τους ελευθερία καθώς
και κάθε δικαίωμα τους σαν άνθρωποι ενώ ταυτόχρονα γίνονται
αντικείμενο αγοραπωλησίας. Δημιουργήθηκε παράλληλα με την εμφάνιση
της δουλείας και είναι μια από τις παλαιότερες μορφές εμπορίου. Κατ´
επέκταση χαρακτηρίζεται και η παράνομη μεταφορά λαθρομεταναστών με
σκοπό την οικονομική εκμετάλλευση τους. Στις μέρες μας, παρά τις
προσπάθειες εξάλειψης του φαινομένου παρατηρείται ακόμα και σήμερα
σε μερικές χώρες του κόσμου... 1.6 εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονται στη
δουλείας στη Λατινική Αμερική.

2017-ΠΟΙΑ ΧΩΡΑ ΕΧΕΙ ΣΗΜΕΡΑ ΤΟΥΣ… ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟΥΣ

ΔΟΥΛΟΥΣ. Νίκος Χειλαδάκης · 6 Σεπ. 2018. Η λέξη kul είναι τουρκική
και σημαίνει δούλος ή σκλάβος. Την λέξη αυτή την κληρονομήσαμε και
εμείς από την μαύρη περίοδο της οθωμανικής κατοχής όπως το γνωστό
σημερινό επώνυμο, Κούλογλου, που σημαίνει ο «γιος του σκλάβου». Οι
Οθωμανοί είχαν καθιερώσει τα σκλαβοπάζαρα και είχαν θεσμοθετήσει την
δουλεία στην αυτοκρατορία τους, μια αυτοκρατορία όπου άκμαζε η
δουλοκρατεία και το εμπόριο λευκής σαρκός. Φαίνεται πως και σήμερα, η
σύγχρονη Τουρκία δεν έχει ξεχάσει την δουλεία και ακόμα στον εικοστό
πρώτο αιώνα η δουλοκρατεία ζει και βασιλεύει στην γειτονική Τουρκία.
2017-ΠΟΙΑ ΧΩΡΑ ΕΧΕΙ ΣΗΜΕΡΑ ΤΟΥΣ… ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟΥΣ
ΔΟΥΛΟΥΣ. Νίκος Χειλαδάκης · 6 Σεπ. 2018. Σύμφωνα με ένα
αποκαλυπτικό δημοσίευμα της τουρκικής εφημερίδας, Taraf, η οποία
επικαλείται σχετική έρευνα του γνωστού γερμανικού καναλιού, Deutsche

258
 259

Welle, στην Τουρκία ακμάζει η σύγχρονη δουλεία, η οποία μάλιστα

εκδηλώνεται και με την «κάλυψη» των υποχρεωτικών γάμων, όπου ο
αφέντης έχει σαν δούλες του τρεις έως δέκα γυναίκες, τις οποίες ή
νοικιάζει με ακριβό αντίτιμο, ή ακόμα και της πουλά σε πολύ υψηλές τιμές.
Σύμφωνα με ευρωπαϊκά στοιχεία, σε παγκόσμιο επίπεδο η Τουρκία
καταλαμβάνει πολύ υψηλή θέση σε σύγχρονο αριθμό δούλων. Ο
συνολικός επίσημος αριθμός των δούλων στην σύγχρονη Τουρκία,
σύμφωνα με ευρωπαϊκούς υπολογισμούς, υπολογίζεται στους 185.500
χιλιάδες, αριθμός που αναδεικνύει την Τουρκία σαν πανευρωπαϊκή
πρωταθλήτρια σε αριθμό δούλων. Ιδιαίτερο θλιβερό εδώ είναι το γεγονός
ότι μεγάλος αριθμός αυτών των δούλων είναι ανήλικα παιδιά, που τα
εκμεταλλεύονται με τον χειρότερο τρόπο τα αφεντικά τους, δεν έχουν
κανένα δικαίωμα, ενώ παράλληλα οργιάζει και το εμπόριο ανθρωπίνων
οργάνων από τα κυκλώματα των δουλεμπόρων.
2017-ΠΟΙΑ ΧΩΡΑ ΕΧΕΙ ΣΗΜΕΡΑ ΤΟΥΣ… ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟΥΣ
ΔΟΥΛΟΥΣ. Νίκος Χειλαδάκης · 6 Σεπ. 2018. Άλλες χώρες όπου οργιάζει
η δουλεία, όπως αναφέρουν τα στοιχειά του γερμανικού καναλιού, είναι η
Ινδία, η Κίνα το Πακιστάν, το Ουζμπεκιστάν και το Μπαγκλαντές. Τα
στοιχεία αυτά δικαιολογούν ως ένα βαθμό και την προέλευση του
μεγαλύτερου αριθμού των λαθρομεταναστών που καταφεύγουν
κυνηγημένοι από το δουλεμπόριο των χωρών αυτών προς την Δύση για
καλύτερη τύχη, και καθ’ οδό γίνονται αντικείμενο εκμετάλλευσης από του
εμπόρους λαθρομεταναστών, κυρίως Τούρκους μαφιόζους οι οποίοι
κερδίζουν εκατομμύρια από αυτό το άθλιο εμπόριο ανθρωπίνων
ψυχών.Ένα άλλο επίσης θλιβερό στοιχείο είναι πως την κατάσταση αυτή
ευνοούν και οι θρησκευτικές παραδόσεις των ασιατικών χωρών, καθώς και
το Ισλάμ και πολύ περισσότερο οι θρησκείες των Ινδών, δεν κάνουν λόγο
για απαγόρευση της δουλείας, ενώ ο χριστιανισμός από την πρώτη
περίοδο της εμφάνισης του καταπολέμησε με σθένος αυτόν τον βάρβαρο
και απάνθρωπο θεσμό, ο οποίος σημειωτέον είχε ακμάσει και στην αρχαία
εποχή, όπου την περίοδο της ειδωλολατρίας η δουλεία ήταν ένας βασικός
θεσμός των αρχαίων.
2018-Ημερ. Συγγραφής. Ορίζοντας τον Καπιταλισμό. Από Μιχάλης
Γκουντής. 18 Αυγούστου 2018 Αναρχοκαπιταλισμός. Η απόλυτα συνεπής
και ακραιφνής μορφή καπιταλισμού.Αυτή η διαπίστωση είναι πολύ
σημαντική. Εφόσον η ιδιοκτησία του σώματός μας ως μέσο παραγωγής
συνεπάγεται και την ελεύθερη χρήση του, μπορούμε να επεκτείνουμε το
σκεπτικό λέγοντας ότι η δουλείας είναι φύσει αντικαπιταλιστική. Αυτό
διότι ένας δούλος δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει το σώμα του, ώστε να

259
 260

απεμπλακεί από τη σχέση του με τον αφέντη του. Η δουλείας είναι

εγγενώς ένας μη καπιταλιστικός θεσμός ακριβώς διότι καταστρατηγεί την
ιδιοκτησία του σώματος. Μία ένσταση εδώ θα μπορούσε να αφορά ότι, σε
περιγραφικό επίπεδο, δεν μπορούμε να κάνουμε λόγο για «ιδιοκτησία» του
σώματός μας, αφού στην ουσία «είμαστε» το σώμα μας. Αυτή είναι μία
πολύ λογική ένσταση αλλά είναι ακριβώς αυτό: περιγραφική. Εφόσον
μιλάμε στην ουσία για κανονιστικά πλαίσια, οφείλουμε να περιγράψουμε
τους διάφορους όρους με ιδιοκτησιακά κριτήρια. Εξάλλου, και ο
άνθρωπος σχεδόν πάντα σκέφτεται με «ιδιοκτησιακούς όρους». Δικό μας
είναι το σώμα μας, οπότε μόνο εμείς μπορούμε να ορίσουμε και τη χρήση
του.

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟΝ

«Οικονομικό» τού Ξενοφώντος, 70 αγοραπωλησίες δούλων, 29

Albert Camus, 204, 242, 244, 250 Αθήνα, 7, 19, 21, 24, 27, 28, 29, 30, 31,
America, 150, 169, 207, 239 32, 33, 34, 37, 44, 47, 48, 55, 57, 59, 60,
Batiatus, 128 61, 65, 66, 68, 69, 72, 73, 79, 82, 85, 86,
capitalist, 240, 241 87, 88, 90, 91, 93, 97, 98, 101, 103, 121,
century, 5, 9, 19, 20, 45, 58, 106, 149, 153, 122, 144, 156, 159, 163, 170, 172, 185,
169, 170 186, 207, 225
Finley, 7, 16, 18, 20, 23, 30, 36, 42, 56, Αθηναϊκή Δημοκρατία, 31, 36, 82, 207
65, 71, 73, 74, 75, 79, 87, 101, 116, 142, Αθηναίοι, 17, 27, 31, 33, 34, 40, 47, 63,
188, 222, 224, 227, 229 66, 68, 69, 70, 77, 80, 83, 86, 121
Hammurabi, 4, 9 Αίγινα, 52, 57, 59, 89, 100
Hegel, 61 Αίγυπτο, 3, 6, 7, 8, 9, 15, 56, 69, 83, 102,
HOBSBAWM, 198 112, 166, 210
Kασσάνδρας, 195 Αϊτή, 168, 196, 198, 199, 200, 202, 205,
RES, 120 206
slave, 5, 20, 34, 41, 58, 71, 74, 92, 107, Αϊτής, 196, 198, 199, 200, 201, 206, 225
150, 153, 163, 169, 170, 211, 236, 238 αιχμαλωσίας, 30, 48, 142, 157, 159, 179
slavery, 4, 19, 59, 63, 74, 80, 92, 95, 117, αιχμαλωσίες, 6, 7
121, 148, 149, 153, 165, 169, 204, 207, αιχμάλωτοι, 11, 12, 15, 21, 38, 57, 61, 80,
237, 239, 240, 241, 252 81, 86, 103, 105, 157, 161, 178, 184,
slaves, 4, 9, 20, 34, 45, 58, 63, 71, 74, 106, 209
149, 153, 169, 170, 236, 237, 238, 239 αιχμάλωτος, 47, 62, 157, 160, 179
Sparta, 19 αιώνα, 12, 16, 19, 25, 28, 29, 30, 31, 32,
TOLSTOI, 244 34, 37, 41, 48, 51, 56, 72, 73, 76, 84, 88,
Tolstoy, 189, 191, 204, 207, 236, 237, 97, 100, 102, 103, 105, 106, 107, 113,
238, 239, 240, 241, 242 119, 120, 121, 122, 123, 126, 128, 133,
UNESCO, 199, 252 141, 142, 143, 144, 146, 147, 149, 150,
Vidal-Naquet, 29 153, 154, 156, 157, 158, 159, 160, 161,
Αβραάμ Λίνκολν, 185, 218, 225, 227, 229, 162, 163, 164, 166, 167, 168, 169, 170,
230, 231, 232 171, 172, 173, 174, 175, 176, 177, 180,

260
 261

183, 184, 186, 187, 188, 189, 190, 193, Βαβυλωνία, 23

196, 197, 200, 201, 202, 203, 205, 206, Βατιάτου, 128
207, 209, 216, 218, 219, 221, 230, 232, Βέμπερ, 231, 245
235, 243, 244, 246, 247, 251, 258 Βέροια, 84
Αιώνα, 3, 35, 88, 144 Βίβλο, 9, 141
Αλέξανδρος, 86, 87, 95, 96, 97, 98, 99 βιοτεχνία, 13, 21, 27, 34, 66, 72, 73
Αλκιβιάδης, 50, 61 βυζαντινό δίκαιο, 147, 158
Αμερική, 4, 165, 167, 170, 171, 172, 173, Βυζαντίου, 16, 101, 149
175, 177, 181, 183, 184, 185, 186, 187, γενοκτονίες, 247
188, 189, 191, 192, 197, 205, 206, 209, Γεωργακά, 41, 92
218, 219, 220, 222, 228, 230, 231, 234, ΓΚΙΛΗΣ, 28, 79, 171
257 Γραικύλων, 175
Αμερικής, 40, 133, 160, 166, 167, 168, δάνεια, 21, 22, 23
171, 174, 177, 180, 181, 183, 189, 197, ΔΟΓΑΣ Ι. ΜΗΝΑΣ, 84
208, 219, 226, 230, 235, 248 δούλας, 39, 106
αμφίπολος, 27, 42 δουλεία, 15
ανδράποδα, 12, 42, 61, 121, 152 Δουλεία, 8, 9, 30, 47, 57, 62, 82, 124, 128,
ἀνδράποδα, 17, 42, 53, 54 229
ἀνδραπόδεσσι, 12, 62 δουλείας, 1, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13,
ἀνδραπόδων, 52, 53 14, 16, 17, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 28, 29,
απελεύθερος, 92, 93, 109, 125 30, 31, 32, 33, 36, 37, 38, 40, 41, 42, 43,
απελευθερώσεις, 31, 37, 63 44, 47, 48, 49, 50, 55, 57, 58, 59, 60, 62,
αποικισμός, 133 63, 64, 65, 69, 71, 73, 74, 82, 87, 88, 89,
Αππιανός, 128 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 97, 99, 102,
Αριστόνικο, 110, 111 103, 108, 110, 112, 114, 117, 121, 123,
Αριστοτέλη, 12, 38, 44, 46, 47, 48, 57, 72, 124, 126, 127, 129, 132, 133, 135, 137,
75, 76, 78, 87, 90, 99, 101 138, 139, 141, 142, 143, 144, 145, 146,
Αριστοτέλης, 8, 38, 41, 42, 43, 44, 46, 55, 147, 148, 153, 154, 156, 157, 158, 161,
61, 75, 76, 77, 78, 94, 99, 207, 253 162, 163, 165, 166, 167, 168, 172, 173,
Αριστοτέλους, 39, 46, 77 174, 175, 176, 177, 180, 181, 183, 184,
Ἀριστοφάνη, 40 188, 189, 191, 192, 193, 194, 196, 197,
'Αρμενόπουλος, 163 199, 200, 201, 202, 205, 206, 207, 208,
ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ, 7, 16, 18, 20, 23, 30, 209, 210, 211, 213, 214, 215, 216, 217,
36, 42, 56, 59, 61, 65, 71, 73, 74, 75, 78, 218, 219, 220, 221, 222, 224, 225, 226,
79, 87, 101, 116, 121, 137, 142, 143, 227, 228, 229, 231, 232, 233, 235, 242,
224, 227, 229 243, 246, 248, 249, 251, 252, 253, 254,
άρχοντες, 100, 104, 146, 162 255, 256, 257, 259
Ασσυρία, 15, 23 Δουλείας, 22, 29, 36, 37, 72, 73, 75, 94,
αφέντη, 10, 25, 28, 91, 140, 143, 157, 158, 95, 96, 106, 127, 148, 154, 158, 191,
204, 242, 250, 259 197, 231, 232, 236, 253
ΑΦΕΝΤΗΣ ΚΑΙ ΔΟΥΛΟΣ, 244 δουλεμπόριο, 10, 24, 30, 59, 121, 133,
αφεντικά, 4, 28, 64, 147, 148, 250, 258 156, 165, 166, 168, 170, 171, 172, 173,
αφεντικό, 41, 60, 64, 178 176, 177, 178, 180, 182, 183, 184, 187,
ἀφθαρσίας τῆς ὕλης, 74 201, 205, 207, 216, 217, 220, 226, 234,
Αφρική, 59, 113, 133, 140, 156, 166, 168, 235, 247, 249, 253, 255, 258
171, 180, 181, 182, 183, 184, 187, 188, δουλεμπορίου, 79, 82, 132, 133, 166, 168,
189, 205, 225, 249, 250, 254 180, 182, 190, 199, 201, 205, 207, 208,
Αφρικής, 10, 40, 156, 166, 172, 174, 176, 209, 220, 252, 255
177, 178, 183, 185, 186, 188, 218, 220, Δούλη, 3, 6, 15, 51
248, 253 Δούλην, 163, 165
Αφρο-Αμερικανών, 191 δούλης, 13, 110

261
 262

δουλικός, 15, 39, 62 49, 51, 55, 60, 61, 63, 64, 65, 74, 75, 76,
δούλο, 4, 8, 9, 10, 15, 17, 20, 23, 25, 27, 77, 78, 79, 82, 84, 85, 88, 89, 91, 92, 93,
29, 43, 47, 48, 62, 63, 64, 66, 70, 74, 83, 94, 101, 103, 104, 107, 109, 119, 120,
88, 94, 102, 103, 108, 120, 131, 136, 121, 122, 125, 128, 133, 134, 136, 137,
137, 140, 144, 145, 149, 156, 158, 210, 140, 143, 145, 147, 157, 159, 160, 194,
214, 227 195, 203, 207, 208, 211, 212, 215, 219,
δούλοι, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 221, 224, 226, 256
17, 19, 23, 25, 26, 28, 29, 30, 33, 34, 37, δοῦλος, 15, 16, 40, 50, 51, 62, 75, 97, 142,
38, 39, 40, 41, 43, 44, 46, 47, 48, 50, 51, 256
54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, δουλοσύνη, 40
65, 66, 68, 69, 70, 76, 77, 79, 80, 81, 82, δουλοσύνην, 12
83, 84, 85, 86, 88, 89, 90, 91, 92, 95,96, δουλοσύνης, 39
97, 98, 100, 101, 104, 105, 107, 111, δούλου, 10, 11, 20, 27, 29, 31, 38, 42, 44,
112, 113, 114, 115, 116, 117, 119, 120, 48, 49, 51, 55, 57, 63, 65, 66, 69, 70, 78,
121, 122, 123, 124, 125, 126, 127, 128, 83, 93, 95, 108, 114, 116, 120, 121, 125,
129, 130, 131, 132, 133, 135, 136, 137, 144, 146, 153, 154, 157, 158, 159, 160,
139, 141, 145, 147, 148, 149, 150, 151, 163, 165, 195, 203, 204, 219, 227, 249
152, 154, 156, 157, 158, 160, 162, 164, δούλους, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 16,
165, 166, 176,177, 179, 181, 182, 184, 17, 19, 20, 21, 22, 25, 27, 28, 29, 30, 31,
185, 186, 187, 189, 191, 192, 194, 197, 32, 33, 34, 36, 38, 39, 40, 42, 43, 46, 47,
199, 201, 209, 210, 212, 217, 218, 219, 48, 51, 54, 55, 57, 59, 60, 63, 64, 66, 67,
220, 224, 225, 227, 228, 229, 232, 234, 68, 69, 70, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80,
243, 247, 250, 253, 257 81, 82, 83, 85, 86, 87, 88, 90, 92, 93, 94,
Δούλοι, 5, 14, 26, 42, 45, 46, 47, 56, 57, 95, 96, 98, 99, 100, 101, 102, 103, 104,
58, 60, 62, 67, 72, 82, 110, 111, 112, 110, 112, 115, 116, 117, 119, 120, 121,
117, 127, 144, 164, 207, 222, 251 126, 127, 128, 131, 133, 134, 137, 139,
δοῦλοι, 15, 32, 52, 62 141, 142, 147, 149, 153, 154, 156, 157,
Δουλοκτημοσύνη, 230 158, 159, 160, 161, 163, 164, 166, 167,
δουλοκτήτες, 4, 33, 130, 156, 195, 217 168, 171, 181, 190, 191, 192, 193, 198,
δουλοκτήτη, 4, 245 204, 213, 221, 223, 225, 227, 229, 243,
δουλοκτητικές, 195, 229 246
δουλοκτητική, 251, 252 δουλοχάρτι, 92
Δουλοκτητική, 4, 103, 121, 139, 143 ΔΟΥΛΩΝ, 5, 6, 16, 18, 20, 23, 30, 36, 42,
δουλοκτητική κοινωνία, 251, 252 56, 65, 71, 73, 74, 75, 79, 87, 101, 116,
δουλοκτητική δημοκρατία, 27, 34, 35, 36, 123, 127, 142, 214, 224, 226, 229
103, 121, 143 δούλων, 1, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 14, 15,
δουλοκτητική κοινωνία, 4, 8, 9, 30, 57, 16, 17, 18, 19, 24, 25, 26, 28, 29, 31, 32,
62, 103, 121, 124, 128, 139, 143, 229 33, 34, 36, 37, 38, 39, 40, 42, 43, 46, 47,
δουλοκτητικής, 14, 139, 143 48, 51, 56, 57, 59, 60, 61, 63, 64, 66, 67,
δουλοκτητικό, 152 70, 73, 75, 76, 77, 78, 79, 82, 83, 85, 87,
Δουλοκτητικό σύστημα, 60 88, 90, 91, 93, 95, 96, 97, 100, 102, 103,
δουλοκτητών, 4, 43, 103 105, 106, 107, 108, 109, 110, 111, 112,
δούλον, 39, 43, 44, 51, 136, 147, 149, 160 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 121,
δουλοπαροικία, 229, 233 122, 123, 124, 125, 126, 129, 130, 131,
δουλοπάροικους, 28, 70, 164, 223 132, 133, 135, 136, 139, 140, 142, 144,
δούλος, 11, 14, 29, 36, 38, 41, 46, 51, 62, 146, 147, 148, 149, 152, 154, 156, 157,
80, 86, 95, 133, 150, 158, 159, 174, 175, 158, 159, 162, 163, 164, 167, 168, 169,
179, 193, 195, 212, 223, 242, 244, 245, 171, 175, 177, 180, 181, 183, 186, 189,
258, 259 191, 193, 194, 195, 197, 198, 199, 201,
Δούλος, 3, 6, 7, 9, 10, 11, 12, 14, 17, 21, 206, 208, 215, 216, 217, 219, 220, 222,
23, 27, 30, 32, 33, 38, 39, 41, 43, 45, 48,

262
 263

223, 225, 227, 228, 229, 231, 233, 234, θαλαμηπόλος, 27

242, 247, 250, 253, 255, 257, 258 θεράπαινα, 15, 62
δούλων γραφάς, 83 θεσμός, 24, 40, 45, 63, 71, 88, 94, 99, 114,
Έδεσσα, 84 133, 135, 147, 156, 158, 159, 161, 200,
εἴλωτα, 21 220, 232, 253, 256, 259
είλωτας, 46, 51, 84, 88, 91 θεωρία, 74
είλωτες, 21, 31, 32, 33, 36, 46, 50, 54, 57, Θηβαίοι, 86, 97
65, 66, 67, 68, 69, 76, 79, 84, 87, 91, Θουκυδίδη, 33, 36, 50, 67
121, 142, 227 Θουκυδίδης, 17, 28, 34, 46, 50, 51, 57, 67,
Είλωτες, 31, 54, 85 68, 69, 81, 85
ειλώτων, 21, 24, 32, 33, 46, 51, 65, 68, Θράκη, 30, 33, 93, 97, 121, 128, 132, 243
87, 91, 129, 144, 227 ιδιοκτησία, 249
Ειλώτων, 54, 149, 150 Ιλιάδα, 13, 16
ελευθερία, 10, 13, 14, 17, 23, 24, 27, 39, Ιμπεριαλισμός, 125
40, 43, 45, 46, 47, 49, 51, 58, 64, 66, 70, Ινδίες, 23, 174, 187
78, 79, 86, 91, 92, 93, 102, 103, 115, Ἰσλάμ, 256
119, 121, 131, 134, 138, 141, 142, 143, Ισραηλίτες, 6, 7, 10, 220
144, 159, 167, 171, 179, 187, 191, 198, Ιωσήφ, 8, 247
199, 206, 211, 215, 249, 257 Καπύη, 128
ελεύθεροι, 80 Κασσάνδρεια, 80, 100, 102, 120
ελεύθερος, 15, 249 Κάσσανδρος, 80
ελεύθερων πολιτών, 35, 37, 57 Καστοριάδη, 31, 36, 146, 188, 222, 235
εμπόριο, 10, 21, 27, 30, 34, 72, 141, 154, Κατάργηση, 196, 201, 202
156, 157, 175, 176, 177, 178, 180, 184, Κάτων, 30, 104, 119
186, 201, 216, 225, 226, 233, 234, 253, κεφαλαιοκρατία, 162
257, 258 Κίνα, 23, 161, 258
εμφύλιος, 228, 230 κίνημα, 56, 123, 129, 151, 162, 171, 194,
Ένγκελς, 131, 245 244
εξέγερση, 32, 37, 65, 70, 98, 105, 107, κίνημα του Aριστονίκου, 56
111, 113, 117, 118, 120, 121, 123, 126, κοινωνία, 4, 12, 13, 19, 20, 21, 22, 31, 33,
128, 129, 130, 131, 132, 140, 143, 144, 37, 43, 48, 57, 59, 62, 71, 79, 82, 83,
168, 180, 191, 199, 201, 204, 205, 210, 101, 103, 105, 106, 107, 108, 111, 117,
217, 225, 233, 250, 255 121, 125, 134, 139, 143, 161, 162, 215,
εξέγερσης, 65, 87, 91, 102, 109, 112, 118, 224, 228, 229, 235, 242, 244
128, 129, 131, 191, 199, 204 κοινωνία της Αθήνας, 57
Επανάσταση, 117, 128, 131, 167, 186, κοινωνίας, 252
191, 198, 199, 209, 210, 212, 216, 244 Κοινωνική ' Εξέλιξη, 152
επαναστάτης, 33 κοινωνική οργάνωση, 37, 151
επεύνακτοι, 57 κοινωνικών τάξεων, 26, 195
εργασίες, 21, 23, 26, 33, 48, 57, 83, 109, κολλήγες, 170, 171
113, 115, 149, 154, 156, 176, 190, 193, Κολοσσαίο, 141
222 Κόρινθος, 16, 25, 57, 59, 89, 90
Ευρυπίδης, 51 Κορνήλιος Καστοριάδης, 146, 188, 222,
Ευρώπη, 4, 10, 11, 106, 113, 133, 161, 235
166, 169, 181, 184, 191, 192, 197, 218, Κριαρά, 92
219, 221, 229, 244, 246, 248, 255, 257 Κωνσταντινούπολη, 16, 157, 158, 167,
Ζαν Ζενέ, 248 194
Ζηλωτών, 162 Λακεδαιμόνιοι, 54, 142, 149, 150
Ημαθία, 84 λαός, 24, 160, 162, 211, 227
Ησίοδος, 3, 16, 19, 73 Λαύριο, 12, 37, 63, 65, 69, 79, 88, 108,
Ησιόδου, 18, 44 163

263
 264

Λένιν, 130, 242, 243 Ποσείδιππος, 100, 102

Μακεδόνες, 81, 96, 115 ΠΟΤΙΔΑΙΑ, 28, 79, 171
Μακεδονία, 80, 84, 105, 114, 115, 117, Ποτίδαια, 16, 80, 120
123, 159, 170, 193, 243 Ποτίδαιας, 80
Μακεδονίας, 80, 81, 86, 97, 100, 106, 111, Προκόπιος, 152
114, 115, 120, 159, 234 προστάτης, 109
Μαρξ, 58, 131, 208, 222, 223, 233, 235, Ραγιάδες, 213
245, 246 Ρωμαϊκό Δίκαιο, 71
Μαυριτανία, 251, 254 Ρωμαίους, 6, 84, 93, 104, 112, 118, 119,
μαύροι, 166, 185, 186, 187, 190, 191, 200, 136, 140, 146
206, 209, 219, 222, 231, 232 Ρώμη, 3, 6, 9, 27, 30, 36, 57, 90, 103, 104,
Μεσαίωνα, 4, 11, 159, 195 108, 109, 110, 111, 112, 116, 118, 120,
Μεσοποταμία, 8, 9, 10, 23, 56 124, 129, 130, 131, 132, 133, 139, 140,
μέτοικοι, 27, 29, 33, 34, 35, 38, 66, 84, 89, 146, 173, 223
91, 111 Ρωμηός, 174, 175
μετοίκων., 35, 100, 111 Σκιωναίοι, 68
Μιλιταρισμός, 50 σκλάβα, 152, 178, 185, 210, 248
μισθωτή, 19, 209, 215, 218, 221, 231, σκλάβας, 25, 29, 193
243, 245 σκλαβιά, 22, 78, 81, 95, 96, 141, 153, 177,
μόθακες, 57 196, 199, 200, 205, 206, 211, 219, 233,
μονομάχους, 128 255, 257
μονομάχων, 128 Σκλαβιά, 56, 211
μορφή δουλείας, 96, 221, 255 σκλαβιάς, 141, 177, 183, 204, 211, 212,
Μουσουλμάνος, 256 254, 255, 257
μπαρμπα-Θωμά, 225 σκλάβο, 8, 25, 29, 61, 95, 97
νέγρους, 95, 153 σκλάβοι, 6, 7, 8, 13, 21, 22, 60, 64, 95, 96,
Ξενοφών, 42, 43, 74, 75, 79, 90 99, 128, 131, 140, 152, 153, 157, 166,
Οδύσσεια, 3, 12, 13, 14, 23 169, 171, 176, 177, 178, 183, 184, 186,
οικονόμος, 27, 59 187, 188, 189, 191, 192, 194, 204, 208,
Όμηρος, 3, 12, 15, 16, 42 210, 211, 216, 219, 222, 225, 231, 233,
Ομήρου, 3, 10, 12, 14, 17, 42 249, 253, 254, 255
Όμήρου, 44 Σκλάβοι, 150, 152
Παλαιά Διαθήκη, 6, 7, 11, 122, 127 σκλαβοπάζαρα, 23, 103, 133, 164, 178,
Παλαιάς Διαθήκης, 9 183, 184, 187, 191, 209, 216, 255, 258
Παπαρρηγόπουλος, 11, 15, 63, 66, 84, 88, σκλαβοπάζαρου, 167, 253
169 σκλάβος, 11, 28, 41, 48, 51, 62, 89, 95,
Παύλος, 93, 96, 133, 134, 135, 136, 137, 128, 146, 153, 160, 177, 178, 179, 204,
139, 146 206, 208, 210, 211, 216, 219, 222, 225,
Πέλλα, 84 242, 258
Πελοπονησιακοΰ πολέμου, 69 Σκλάβος, 15, 149, 150, 159, 160, 211
πενέστες, 148 σκλάβους, 170
Περίανδρο, 16, 25, 128 σκλάβων, 1, 3, 6, 8, 23, 28, 33, 61, 64, 81,
Περικλή, 34, 35 97, 103, 105, 113, 116, 118, 125, 128,
Περικλής, 58 129, 131, 154, 157, 160, 164, 165, 167,
Πλάτων, 41, 42, 43, 47, 61, 121 171, 175, 176, 177, 178, 182, 183, 184,
Πλίνιος, 30, 132 187, 188, 189, 191, 194, 198, 200, 201,
Πλούταρχο, 20, 65 202, 205, 206, 210, 214, 216, 217, 219,
Πλούταρχος, 128 231, 233, 249, 255
πλούτος, 33 Σκλάβων, 56, 152, 159, 191
πόλη ερημώνεται, 80 Σόλων, 20
Πολύβιος, 101 Σόλωνα, 21, 22, 23, 29, 30, 31, 32

264
 265

Σόλωνος, 20 υπηρέτρια, 15, 27, 62, 143

Σπάρτακος, 112, 121, 125, 126, 128, 129, υπόδουλοι, 44, 104, 146, 191, 210, 211,
130, 131 213
Σπάρτακου, 107, 112, 120, 121, 123, 128, υπόδουλος, 15
129, 130, 131, 143 υποτελής, 15, 62, 178, 179, 208
Σπάρτη, 13, 21, 27, 32, 36, 46, 48, 51, 54, Φαραώ, 3, 6, 7, 8, 10
57, 66, 68, 69, 80, 84, 85, 87, 91, 108, φεουδαρχία, 139, 162, 181
121, 129 φεουδαρχίας, 3, 28, 139, 162
Σπαρτιάτες, 32, 33, 54, 65, 66, 68, 69, 70, φεουδαρχική, 162
80, 84, 85, 89, 100 φεουδαρχικό κοινωνικό, 152
Στάλιν, 247 Φίλιππος, 80, 98, 100, 139, 178
Στράβων, 119 Φοίνικες, 23
Στράβωνα, 85, 88, 117, 119, 121 φυλακή, 8, 118, 130, 136, 179, 191, 222
Στράβωνας, 107 Χέγκελ, 89, 203
σχολή μονομάχων, 128 χρέη, 22, 31, 50, 125, 140, 141, 174, 198
Τριανταφυλλίδη, 41, 91 Χριστιανοί, 9, 157, 181, 197, 253
υπηρέτης, 15, 17, 32, 62, 89, 109, 221 Ψυρούκης, 251

265