ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ

ΛΑΤΙΝΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ
ΧΩΡΟΥ (13ος - 18ος αι.)

Νικόλαος Καραπιδάκης
Τμήμα Ιστορίας

1
 ΛΑΤΙΝΟΚΡΑΤΙΑ

ΒΑΣΙΚΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ

1204 - 1500

1204
Ιδρυση της Λατινικής Αυτοκρατορίας της Κωνσταντινούπολης. Κατανομή
των εδαφών της Ρωμανίας.
Ο Θεόδωρος Α΄ Λάσκαρης αυτοκράτορας της Νίκαιας.
Οι Αλέξιος και Δαυίδ Κομνηνός ιδρύουν την αυτοκρατορία της
Τραπεζούντας (1204-1261).
Δεσποτάτο της Ηπείρου (1204-1300 περίπου).
Η Βενετία αγοράζει την Κρήτη.

1205
Ο Όθων de la Roche ιδρύει του Δουκάτο των Αθηνών.

1206
Ο Γουλιέλμος de Champlitte ιδρύει την ηγεμονία της Αχαίας.
Συνθήκη της Σαπιέντζας : η Βενετία διατηρεί στην Πελοπόννησο τη
Μεθώνη και την Κορώνη.
Η Βενετία διώχνει από την Κρήτη τον γενοβέζο Ερρίκο Pecsatore.
O Μάρκος Σανούδος και βενετοί ευγενείς καταλαμβάνουν τα νησιά του
Αιγαίου. Ιδρύεται το Δουκάτο του Αιγαίου Πελάγους από τον Μάρκο
Σανούδο με έδρα τη Νάξο.

1207
Οι Βενετοί καταλαμβάνουν τον Χάνδακα. Η Κέρκυρα παραχωρείται σε 10
βενετούς ευγενείς.

1208
Ιδρύεται το τάγμα των Δομηνικανών μοναχών.

3
1209
Διορίζεται ο πρώτος βενετός Δούκας της Κρήτης ο Ιάκωβος Τιέπολο.
Ιδρύεται η πρώτη κοινότητα των Φραγκισκανών μοναχών.

1211
Πρώτη εγκατάσταση βενετών αποίκων στην Κρήτη.
Εξέγερση της οικογένειας των Αγιοστεφανιτών στην ανατολική Κρήτη.

1212
Νίκη των βασιλέων της Καστίλλης, Αραγώνας και Ναβάρρας επί των
Μουσουλμάνων στο Las Navas της Τολόζας.

1215
Η magna carta Αγγλία.
Η Κέρκυρα περιέρχεται στο Δεσποτάτο της Ηπείρου.

1219
Εξέγερση του Κωνσταντίνου Σκορδίλη και του Θεόδωρου Μελισσηνού
στην Κεντρική και τη Δυτική Κρήτη.
Φριδερίκος ο Β΄, βασιλέας της Ιταλίας

1222
Δεύτερος βενετικός εποικισμός στην κεντρική Κρήτη.
Ο Φριδερίκος ο Β΄στέφεται αυτοκράτωρ στην Ιταλία.
Ιδρύεται το Πανεπιστήμιο της Πάντοβα.

1224
Εξέγερση των Μελισσηνών στην Κρήτη. Ο δεσπότης της Ηπείρου
Θεόδωρος καταλαμβάνει τη Θεσσαλονίκη.

1228
Εξέγερση Σκορδίληδων και Μελισσηνών στην Κρήτη.
Θεμελιώνεται ο καθεδρικός ναός της Ασσίζης στην Ιταλία.

4
Εμφανίζεται το κόμμα των Γουέλφων στην Ιταλία.

1230
Ιδρύεται η Γερμανική Χάνσα (ένωση των εμπορικών πόλεων)

1253
Ίδρυση της Σορβόννης

1259
Μάχη της Πελαγονίας ο Μιχαήλ ο Η΄Παλαιολόγος νικά τον Γουλιέλμο τον
Β΄Βιλεαρδουίνο.

1261
Ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τον Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο.
Συνθήκη του Νυμφαίου.

1262
Ο Γουλιέλμος Β΄ ο Βιλλεαρδουίνος παραδίδει στους Βυζαντινούς τα κάστρα
της Μονεμβασίας, του Γερακιού και του Μυστρά στην Πελοπόννησο.

1265
Βυζαντινοβενετική συνθήκη.
Γέννηση του Δάντη.

1266
Κάρολος ο Ανδηγαυός, Βασιλιάς της Σικελίας.

1267
Ο Κάρολος ο Ανδηγαυός καταλαμβάνει την Κέρκυρα. Ο αυτοκράτορας
Μιχαήλ ο Η΄ ο Παλαιολόγος εγκαθιστά τους Γενουάτες στο Πέραν.
Γεννιέται ο Τζιότο.

5
1272-1278
Η εξέγερση των Χορτάτσηδων στην Κρήτη.
Ξεκινά το ταξίδι του Μάρκο Πόλο στην Κίνα.

1274
Ένωση των δύο Εκκλησιών.

1281
Διαλύεται η ένωση των Εκκλησιών. Ο πάπας Μαρτίνος ο Δ’ αφορίζει τον
Μιχαήλ Παλιολόγο.
Οι Βενετοί, ο Κάρολος ο Α’ ο Ανδηγαυός και ο Φίλιππος του Courtenay
συμμαχούν με σκοπό την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης.

1282
Ο Σικελικός Εσπερινός.

1282-1299 Η εξέγερση του Αλεξίου Καλλέργη στην Κρήτη.

1285-1314
ο Φίλιππος ο Ωραίος γίνεται βασιλιάς της Γαλλίας.

1287
Serrata (κλείσιμο) στο μεγάλο Συμβούλιο της Βενετίας

1294-1299
Ίδρυση της Ελβετικής ομοσπονδίας

1296
Οι Βενετοί καταστρέφουν τη γενουατική παροικία στο Γαλατά.
Δεύτερος Βενετογενουατικός πόλεμος.

1300-1368
Κίνηση των Ησυχαστών.

6
1302
Οι Γουέλφοι καταλαμβάνουν την εξουσία στη Φλωρεντία. Εξορίζεται ο
Δάντης.

1304
Γεννιέται ο Πετράρχης.

1306-1309
Οι Ιωαννίτες ιππότες καταλαμβάνουν τη Ρόδο.

1308
Η Χίος παραχωρείται στους Γενουάτες.

1309
Η παπική εξουσία μεταφέρεται στην Αβινιόν. Η περίοδος της εκεί
παραμονής της θα ονομαστεί «η Αιχμαλωσία της Εκκλησίας»

1310
Συνωμοσία των οικογενειών Τιέπολο και Κουερίνι στη Βενετία. Προσωρινή
δημιουργία του Συμβουλίου των 10.

1311-1388
Καταλανικό δουκάτο των Αθηνών.

1313
Σύνθεση της «Κόλασης» του Δάντη.
Γέννηση του Βοκκάκιου

1314
Σύνθεση του «Καθαρτηρίου» του Δάντη

1315-1317
Ο Μεγάλος λιμός

7
1319
Εξέγερση στα Σφακιά

1320-1346
Συγγράφεται το «Το Χρονικόν του Μωρέως».

1321-1328
Εμφύλιος πόλεμος μεταξύ του Ανδρόνικου Β΄ Παλαιολόγου και του
εγγονού του Ανδρόνικου Γ΄.

1325
Θεσμοθετείται το Libro d’oro στη Βενετία.

1327-1377
Βασιλεία του Εδουάρδου Γ΄ στην Αγγλία.

1328
Άνοδος της δυναστείας των Valois στη Γαλλία.

1329
Αποπερατώνεται το καμπαναριό του Αγίου Μάρκου στη Βενετία

1330
Επανάσταση του Βάρδα Καλλέργη στην Κρήτη.

1331
Γέννηση του ποιητή Στέφανου Σαχλίκη στην Κρήτη.

1341
Εξέγερση του Λέοντος Καλλέργη και των Ψαρομηλλίγγων στην Κρήτη.

1341-1347

8
Εμφύλιος πόλεμος μεταξύ Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγου και Ιωάννη Στ΄ του
Κατακουζηνού.

1342-1350
Κίνημα των Ζηλωτών στη Θεσσαλονίκη.

1343-1344
Εκστρατεία της Σμύρνης: πάπας, Βενετία, Κύπρος και Ιωαννίτες της Ρόδου
καταλαμβάνουν τη Σμύρνη.

1346-1347
Οριστική κατάληψη της Χϊου από τους Γενουάτες.

1347-1350
Μαύρος Θάνατος.

1348
Ίδρυση του Δεσποτάτου του Μωρέως.
Σύνθεση του Δεκαημέρου του Βοκκακίου.

1353-1356
Οι Οθωμανοί εγκαθίστανται στην Καλλίπολη.

1355
Ο δόγης Μαρίνος Φαλιέρ προσπαθεί να καταλύσει τη δύναμη των ευγενών
στη Βενετία. Αποτυγχάνει και θανατώνεται. Ιδρύεται οριστικά το
Συμβούλιο των Δέκα.

1356-1358
Στάση του Στέφανου Μαρτέλλου στο Παρίσι.
Εξέγερση των χωρικών στη Γαλλία.

9
1363-1366
Επανάσταση του Αγίου Τίτου στην Κρήτη.

1364
Τα Κύθηρα περνούν στην οικογένεια των Βενετών Βενιέρ.

1369
Ο Ιωάννης Ε΄ Παλαιολόγος στην Ιταλία.

1378
έναρξη του σχίσματος της Δυτικής Εκκλησίας.
Επανάσταση των Τσόμπι στη Φλωρεντία.

1378-1381
Τέταρτος βενετογενουατικός πόλεμος.

1382-1383
το Δεσποτάτο του Μωρέως περιέρχεται στους Παλιολόγους.

1386
η Κέρκυρα με πρωτοβουλία των κατοίκων της γίνεται κτήση της Βενετίας.

1387
ο Μουράτ καταλαμβάνει τη Θεσσαλονίκη.
Σύνθεση των μύθων του Καντέρμπουρυ από τον Chaucer.
Αρχίζει η ανέγερση του καθεδρικού του Μιλάνου.

1389
Η μάχη του Κοσσυφοπεδίου (Κόσοβο). Νέος Σουλτάνος ο Βαγιαζήτ ο Α΄.
Το Ναύπλιο περιέρχεται στη Βενετία.

1390
Η Εύβοια περιέρχεται στη Βενετία.

10
1392
Τουρκικός αποκλεισμός της Κωνσταντινούπολης.

1393
Ο Γεώργιος Γεμιστός Πλήθων στο Μυστρά.

1394
Το Άργος περιέρχεται στη Βενετία.

1400
Ο Εμμανουήλ Χρυσολωράς καθηγητής στην Παβία.

1402
Η μάχη της Άγκυρας. Ήττα των Οθωμανών από τους Τατάρους του
Ταμερλάνου.

1403-1472
Βησσαρίων.

1417-1432
Η Πελοπόννησος στα χέρια των Βυζαντινών.

1423
Οι Βυζαντινοί παραχωρούν τη Θεσσαλονίκη στους Βενετούς.
Ο Ιωάννης ο Η’ Παλιολόγος αποδημεί στη Δύση.

1431-1433
Η Ζαν ντ Αρκ στη Γαλλία καλεί για γενικευμένο πόλεμο εναντίον των
Άγγλων.

1438-1439
Σύνοδος Φερράρας – Φλωρεντίας για την ένωση των δύο Εκκλησιών.

1444

11
Μάχη της Βάρνας.

1449
Ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος αυτοκράτορας των Ρωμαίων.

1453
Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τον Μωάμεθ τον Β΄τον Πορθητή.
Εαπανάσταση του Σήφη Βλαστού στην Κρήτη.

1456
Η Αθήνα περνά στους Οθωμανούς.

1460
Οι Οθωμανοί καταλαμβάνουν της Πελοπόννησο.
Η Μονεμβασία περιέρχεται στους Βενετούς.

1463
Ιδρύεται το Πανεπιστήμιο της Πάντοβας. Πρώτος καθητηής της ελληνικής
φιλολογίας ο Δημήτριος Χαλκοκονδύλης.

1463-1479
Πρώτος βενετοτουρκικός πόλεμος.
1463 το Άργος στου Τούρκους.

1468
ο Βησσαρίων δωρίζει τη βιβλιοθήκη του στη Βενετία.

1470
Οι Τούρκοι κυριεύουν τη Χαλκίδα.

1476
Εκδίδονται στο Μιλάνο τα «Ερωτήματα» ου Χρυσολωρά. Το πρώτο έντυπο
ελληνικό βιβλίο.

12
1479
Η Εύβοια στους Τούρκους.

1479
Εξέγερση του Κλαδά στη Μάνη εναντίον των Τούρκων.

1484
Η Βενετία καταλαμβάνει τη Ζάκυνθο.

1489
Η Κύπρος περιέρχεται στη Βενετία μετά από δωρεά της βασίλισας
Αικατερίνης Κορνάρο.

1490
Ιδρύεται το τυπογραφείο του Άλντου Μανούτιου στη Βενετία.

1498
Ιδρύεται η του Αγίου Νικολάου αδελφότητα των Ελλήνων στη Βενετία.

1497-1500
Δεύτερος Βενετοτουρκικός πόλεμος.

1500
η Μεθώνη και η Κορώνη στους Τούρκους.

13
Ενότητα #1: H Δ΄ Σταυροφορία και η άλωση της

Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους

Γεγονότα
H Δ΄ Σταυροφορία και η άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους

1198 : εκλέγεται πάπας ο Ιννοκέντιος ο Γ΄

1201 : αρχίζει να οργανώνεται η Δ΄ Σταυροφορία από τον Ιννοκέντιο τον Γ΄

Βασικοί συντελεστές της ήταν ο κόμης της Φλάνδρας Βαλδουίνος, ο κόμης του Σεν
Πολ Ερρίκος, ο κόμης της Καμπανίας Θεομπάλντος (Τιμπώ), ο Γοδεφρίγος
Βιλεαρδουΐνος, ο Βονιφάτιος ο Μομφερατικός.

1202, Ιούνιος : ο στρατός των Σταυροφόρων συγκεντρώνεται στη Βενετία

1202, Νοέμβριος : Οι Σταυροφόροι καταλαμβάνουν την πόλη της Ζάρας στη
Δαλματία, που τότε ανήκε στον βασιλιά της Ουγγαρίας, ώστε να πληρώσουν τα
ναύλα τους στου Βενετούς. Δόγης της Βενετίας ήταν ο Ερρίκος Δάνδολος.

1203, 25 Απριλίου : Εμφανίζεται στην πόλη της Ζάρας ο Αλέξιος Άγγελος (ο

μετέπειτα αυτοκράτορας Αλέξιος ο Δ΄), γιός του βυζαντινού αυτοκράτορα Ισαακίου
του Β΄ που είχε φυλακιστεί. Ο Αλέξιος ζήτησε βοήθεια από τους Σταυροφόρους για
να αποκτήσει τον θρόνο του. Υποσχέθηκε μεγάλα ποσά ως αποζημίωση, καθώς και
τη βοήθειά του ώστε να συνεχιστεί ο πόλεμός τους εναντίον των Μουσουλμάνων.
Οι Σταυροφόροι φεύγουν από τη Ζάρα στο Δυρράχιο και στην Κέρκυρα, όπου
επισημοποιούνται με συνθήκη οι αποφάσεις της συνεργασίας τους με τον Αλέξιο
Άγγελο.
1203, 24 Μαΐου : Οι Σταυροφόροι φεύγουν από την Κέρκυρα για την
Κωνσταντινούπολη. Η διαδρομή του τους φέρνει να περάσουν από το Ταίναρο, την
Εύβοια, την Άνδρο, και την Άβυδο (Δαρδανέλλια).
1203, 23 Ιουνίου : Φθάνουν στον Άγιο Στέφανο, στη Χαλκηδόνα, τη Χρυσόπολη. Οι
διαθέσεις των Βυζαντινών είναι εχθρικές. Οι Σταυροφόροι προσπαθούν να
ξεσηκώσουν τους πληθυσμούς εναντίον του αυτοκράτορα Αλέξιου του Γ΄.
1203, 6 Ιουλίου : Οι Σταυροφόροι απορρίπτουν τις προτάσεις του Αλεξίου του Γ΄ και
καταλαμβάνουν την περιοχή του Γαλατά. Κόβουν την αλυσίδα που έκλεινε τον
Κεράτιο κόλπο. Αρχίζουν την πολιορκία της Κωνσταντινούπολης. Στρατοπεδεύουν
μπροστά στο Βόρειο τμήμα των τειχών, κοντά στις Βλαχέρνες.
1203, 17 Ιουλίου : Γενική επίθεση των Σταυροφόρων. Αποτυγχάνει εξαιτίας της
αντίστασης της αυτοκρατορικής φρουράς, που απάρτιζαν οι Βαράγγοι. Οι Βενετοί
καταλαμβάνουν, ωστόσο, ένα μέρος του τείχους και 25 πύργους, από την πλευρά του
Κεράτιου κόλπου. Προσπάθεια αντεπίθεσης του Αλέξιου του Γ΄.
1203, νύκτα της 17ης προς 18η Ιουλίου : Ο αυτοκράτορας Αλέξιος ο Γ΄ εγκαταλείπει
την πόλη παίρνοντας μαζί του τους αυτοκρατορικούς θησαυρούς. Κατευθύνεται στη
Θράκη.
1203, 18 Ιουλίου : Αποφυλακίζεται ο Ισάκιος ο Β΄ (πατέρας του Αλέξιου). Ο
πόλεμος σταματά. Οι Σταυροφόροι και οι Ενετοί παραμένουν έξω από τα τείχη.
Φυλακίζονται οι συγγενείς του αυτοκράτορα Αλεξίου του Γ΄.
1203, 1η Αυγούστου : Ο Αλέξιος ο Δ΄ στέφεται αυτοκράτορας. Καταδιώκει τον θείο
του στη Θράκη. Φθάνει ως την Αδριανούπολη.
1203, Αύγουστος : Στην Κωνσταντινούπολη ξεσπά μια σύγκρουση μεταξύ των
κατοίκων της από το ένα μέρος, των Ενετών και Πιζανών από το άλλο. Οι ξένοι
βάζουν φωτιές που καταλήγουν σε μεγάλη πυρκαγιά.
1203, Νοέμβριος : Ο αυτοκράτορας Αλέξιος ο Δ΄ επιστρέφει στην
Κωνσταντινούπολη. Η αυτοκρατορία βρίσκεται σε κατάσταση εμφυλίου πολέμου
εξαιτίας του διχασμού των δύο αυτοκρατορικών αρχών. Οι Σταυροφόροι τον πιέζουν
τον Αλέξιο τον Δ΄ να αποδόσει αυτά που έχει υποσχεθεί. Ζητά μια παράταση μέχρι
τον Μάρτιο. Οι Σταυροφόροι λεηλατούν τα προάστια της Κωνσταντινούπολης και τις
ακτές της Προποντίδας.

1203 τέλη – αρχές του 1204 : Ο Αλέξιος ο Γ΄ είχε φύγει από την Κωνσταντινούπολη,
περάσει από την Αδριανούπολη και καταλήξει στην Μοσυνόπολη. Η Θράκη και η
Μακεδονία είχαν παραμείνει πιστές στην εξουσία του. Λίγες μέρες μετά την έξοδο
του Αλέξιου, φεύγει από την Κωνσταντινούπολη και ο γαμπρός του Θεόδωρος
Λάσκαρης και περνά με την οικογένειά του στη Μικρά Ασία. Η πόλη της Νίκαιας
αρνείται, αρχικώς, την είσοδό του. Τον αναγνωρίζει όμως ως ηγεμόνα η Προύσα και
μετά από καιρό και με την βοήθεια των Τούρκων του Ικονίου, αναγνωρίζεται ως
στρατηγός της ΒΔ Μικράς Ασίας.
1204, 1η προς 2α Ιανουαρίου : Οι Βυζαντινοί προσπαθούν, ανεπιτυχώς, να
πυρπολήσουν τον σταυροφορικό στόλο. Ξεσπούν ταραχές στην Κωνσταντινούπολη.
1204, 25 Ιανουαρίου : ο όχλος ζητά να αντικατασταθεί ο αυτοκράτορας. Η
Σύγκλητος και οι αρχιερείς αρνούνται αλλά το πλήθος ανακηρύσσει αυτοκράτορα,
παρά τη θέλησή του, τον νεαρό Νικόλαο Καναβό. Ο Αυτοκράτορας ζητά τη βοήθεια
των Σταυροφόρων. Προτείνει να τους παραδώσει το παλάτι των Βλαχερνών.

1204, 28-29 Ιανουαρίου : Η ενέργειά του προκαλεί την πτώση του. Ο συγγενής του,
Αλέξιος Ε΄ ο Μούρτζουφλος τον συνέλαβε, τον φυλάκισε, και φρόντισε να τον
εκτλέσει αργότερα (8 Φεβρουαρίου). Ο Μούρτζουφλος εκτέλεσε και τον Νικόλαο
Καναβό. Ο Ισαάκιος ο Β΄ είχε πεθάνει λίγο νωρίτερα. Ο Μούρτζουφλος προσπαθεί
να οργανώσει την άμυνα της πόλης. Οι Σταυροφόροι αμφισβητούν την νομιμότητα
των ενεργειών του, ως συνέπεια της δολοφονίας του Αλέξιου του Δ΄.
1204 Μάρτιος : οι Σταυροφόροι υπογράφουν μεταξύ τους συνθήκη που καθόριζε τι
θα γινόταν μετά τη νίκη τους και προέβλεπε τη διανομή, μεταξύ τους, της
αυτοκρατορίας.
1204 9 Απριλίου, πρωί : μεγάλη επίθεση των Σταυροφόρων από τη πλευρά της
θάλασσας. Αποκρούεται.
1204, 12 Απριλίου : Νέα επίθεση από την πλευρά του Κεράτιου κόλπου. Το
απόγευμα καταλαμβάνονται δυο πύργοι και δημιουργείται ένα άνοιγμα στο τείχος.
Καταλαμβάνονται τρεις πύλες και εισχωρούν τα σταυροφορικά στρατεύματα.
Καταλαμβάνεται η πλευρά της πόλης που βρίσκεται προς τον Κεράτιο κόλπο. Η πόλη
πυρπολείται. Ο Αλέξιος ο Ε΄ ο Μούρτζουφλος και πολλοί ευγενείς φεύγουν προς τη
Θράκη.
1204, 13 Απριλίου : Οι Σταυροφόροι διεισδύουν στην πόλη. Τους προϋπαντούν
ιερείς, που φέρουν ιερές εικόνες και σταυρούς και δηλώνουν υποταγή. Οι αρχηγοί
των Σταυροφόρων εγκαθίστανται στα αυτοκρατορικά παλάτια. Ξεκινούν οι
λεηλασίες, οι φόνοι, οι βιασμοί, οι βεβηλώσεις και οι καταστροφές εκκλησιών και
μοναστηριών.
1204, 9 Μαΐου : Ο Βαλδουίνος της Φλάνδρας στέφεται αυτοκράτορας, κατά τις
συμφωνίες του Μαρτίου που είχαν προηγηθεί. Λατίνος πατριάρχης εκλέγεται ο
Βενετός Θωμάς Μοροζίνης.
Ενότητα #2: H Δ΄ Σταυροφορία και η άλωση της

Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους

Σχόλια για τα γεγονότα της προηγούμενης
ενότητας
 Σχόλια για τα γεγονότα της προηγούμενης ενότητας

1. Μια δυτική κρίση

Η χριστιανική Ευρώπη αντιμετώπιζε πολλές δυσκολίες για τη πραγματοποίηση της
νέας Σταυροφορίας.
Οι Βενετοί ζήτησαν 85.000 αργυρά μάρκα για τη μεταφορά των στρατευμάτων.
Χρειάστηκε να καταληφθεί η πόλη της Ζάρας, αν και ανήκε σε χριστιανό ηγεμόνα
ώστε να καταβληθούν τα έξοδα. Η απόφαση αυτή βρήκε αντίθετο τον πάπα.
Ρυθμιστές όμως του παιχνιδιού ήταν οι Βενετοί.

2. Μια δυναστική βυζαντινή κρίση.

Ο Αλέξιος Άγγελος (μετέπειτα Αλέξιος Δ΄) ήταν γιός του βυζαντινού αυτοκράτορα
Ισσακίου του Β΄. Ο Ισαάκιος είχε εκθρονιστεί από τον αδελφό του Αλέξιο τον Γ΄ και
φυλακιστεί μαζί με τον γιό του Αλέξιο Άγγελο. Ο νεαρός Αλέξιος δραπέτευσε και
ήρθε στη Δύση ζητώντας βοήθεια για να ανακτήσει τον θρόνο του πατέρα του. Ο
πάπας αρνήθηκε να τον βοηθήσει. Στη συνέχεια αποτάθηκε στον ηγεμόνα Φίλιππο
της Σουηβίας, που ήταν παντρεμένος με την αδελφή του Ειρήνη. Ο Φίλιππος τον
έφερε σε επαφή με τους Σταυροφόρους. Ο Αλέξιος Άγγελος τους υποσχέθηκε
χρηματικά ποσά και τη βοήθειά του στη συνέχιση των σχεδίων τους εναντίον των
Μουσουλμάνων. Στο πάπα άφησε να εννοηθεί ότι θα ενεργούσε υπέρ της ένωσης των
Εκκλησιών. Η Σταυροφορία παρεξέκλινε από τον σκοπό της.

3. Οι εσωτερικές βυζαντινές κρίσεις.

Μέσα στη γενική αναταραχή που προκάλεσαν τα γεγονότα της Δ΄ Σταυροφορίας στο
βυζαντινό κράτος, πολλοί τοπικοί ηγεμόνες εξεγέρθηκαν εναντίον της κεντρικής
εξουσίας.
α) Στην Πελοπόννησο
1. Ο άρχοντας Λέων Σγουρός από το Ναύπλιο, ο οποίος είχε ήδη καταλάβει
το Άργος πριν από το 1202, αποπειράθηκε να εκπορθήσει την Αθήνα, απέτυχε, αλλά
κατέλαβε την Κεντρική Εύβοια και τη Θήβα. Έφθασε ως τη Λάρισα.
2. Ο άρχοντας Χαμάρετος έμεινε πιστός στον Αλέξιο τον Δ΄.

β) Στη Ρόδο, ο Λέων Γαβαλάς έδρασε ως ανεξάρτητος ηγέτης.

γ) Στη Μικρά Ασία εκτός από τον Θέοδωρο Λάσκαρη, γαμπρό του Αλέξιου του Γ΄,
υπήρχαν πολλά αποσχιστικά κινήματα
1. Στον Πόντο το ανατολικό τμήμα αποσκιρτά. Τον Απρίλιο του 1204 η
Τραπεζούντα καταλαμβάνεται από τον εγγονό ενός παλαιότερου αυτοκράτορα, του
Ανδρόνικου του Α΄, τον Αλέξιο «Μεγάλο» Κομνηνό, με τη βοήθεια Ιβήρων
(Γεωργιανών). Αυτός ιδρύει την αυτοκρατορία της Τραπεζούντας, πριν ακόμα
πληροφορηθεί την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους.
2. Η περιοχή της Σμύρνης είχε αποσπαστεί από το Βυζαντινό κράτος ήδη από
το 1198 και εξακολουθεί να διατηρεί την αυτονομία της.
3. Η περιοχή της Φιλαδέλφειας, είχε ήδη επαναστατήσει το 1188 υπό τον
άρχοντα Θεόδωρο Μαγκαφά, και το 1203 βρίσκεται αναξαρτητοποιημένη υπό τον
ίδιο άρχοντα.
4. Η Αττάλεια είχε δικό της ανεξάρτητο κυβερνήτη, έναν Ιταλό τυχοδιώκτη,
τον Αλδεβραντίνο.

δ) εμφανίστηκαν και άλλοι επίδοξοι αρχηγοί κρατιδίων όπως ο Μαυροζώμης, που

επιχείρησε να καταλάβει την περιοχή του Μαιάνδρου.

Μερικές φράσεις του Νικήτα Χωνιάτη, ιστορικού της κατάκτησης

«Ω πόλις, Πόλις, πόλεων πασών οφθαλμέ, άκουσμα παγκόσμιον, θέαμα υπερκόσμιον,

εκκλησιών γαλουχέ, πίστεως αρχηγέ, ορθοδοξίας ποδηγέ, λόγων μέλημα, καλού
παντός ενδιαίτημα», ο Χωνιάτης αρχίζει τον θρήνο του για την Κωνσταντινούπολη.

Οι Κωνσταντινοπολίτες εγκαταλείπουν την Κ. μετά την κατάκτηση του 1204 για να

καταφύγους : «εις την του Λάσκαρι χώραν του βασιλέως κυρ Θεοδώρου του
Κομνηνού και εις την του Κομνηνού κυρ Δαυίδ και εις τας ομοπίστων βαρβάρων
χώρας»

Ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως φεύγει «άραβδος και ασάνδαλος και χιτώνιον έν

περικείμενος»
Διαβάστε περισσότερα στους Φράγκους ιστορικούς της κατάκτησης

Geoffroi de Villeardouin, Η κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης, μετάφραση Κ.

Αντύπας, Αθήνα, εκδ. Χατζηνικολή, 1985.
Robert de Clari, H κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης, μετάφραση Π. Λυκούδης,
Αθήνα, εκδ. Χατζηνικολή, 1990.
Ενότητα #3: Λατινική αυτοκρατορία

Κωνσταντινούπολης
 Λατινική αυτοκρατορία Κωνσταντινούπολης
1204-1261

Οι Λατίνοι αυτοκράτορες της Κωνσταντινούπολης

Βαλδουίνος κόμης της Φλάνδρας και της Αννονίας (Hainaut) : 1204-1206

Ερρίκος της Φλάνδρας, αδελφός του προηγούμενου : 1206-1216
Πέτρος του Κουρτεναί (Pierre de Courtenay) : 1216-1217
Γιολάντα, χήρα του Πέτρου του Κουρτεναί : 1217-1221
Ροβέρτος του Κουρτεναί : 1221-1228
Ιωάννης ντε Μπριέν (de Brienne) : 1228 (αντιβασιλέας)
Βαλδουίνος ο Β΄, γιός του Ιωάννη ντε Μπριέν : 1228-1261

Πολιτική Ιστορία

1204, 13 Απριλίου Κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους

1204 Μάιος : Ο Βαλδουίνος κόμης της Φλάνδρας και της Αννονίας (Hainaut)
στέφεται αυτοκράτορας στην Αγία Σοφία.
Ο τίτλος του : fidelis in Christo imperator a Deo coronatus, Romanorum moderator et
semper augustus.
Του είχαν επιδικαστεί σύμφωνα με το έγγραφο διανομής το ¼ των εδαφών της
αυτοκρατορίας και τα 5/8 της Κωνσταντινούπολης.
Τα υπόλοιπα 3/8 δόθηκαν στους Βενετούς και τα 3/4 στους σταυροφόρους και τους
Βενετούς.

Μικρά Ασία

Πρώτες εκστρατείες των Λατίνων στη Μικρά Ασία και κατάκτηση του μεγαλύτερου
μέους της της Βιθυνίας.
Την εκστρατεία είχαν οδηγήσει ο Βαλδουίνος και ο αδελφός του Ερρίκος της
Φλάνδρας. Στη Μικρά Ασία αντιστέκονται ο δεσπότης Θεόδωρος Λάσκαρης,
γαμπρός του Αλεξίου του Γ΄, ο οποίος είχε οργανώσει το κράτος της Νίκαιας. Οι
λατίνοι έχουν αρχικά επιτυχίες, στο Ποιμανηνόν το 1204 και αργότερα στο
Αδραμύτιο. Συνάπτεται μια συνθήκη με τον αυτοκράτορα της Νίκαιας το 1207 που
μένει σε ισχύ έως το 1222.
Το 1224 στη μάχη του Ποιμανηνού (όπου είχαν κερδίσει το 1204), οι Λατίνοι
ηττήθηκαν και έχασαν τις σημαντικώτερες κτήσεις τους στη Μικρά Ασία. Το 1235 ο
αυτοκράτορας της Νίκαιας, ανέκτησε και τα τελευταία προπύργια των Λατίνων στη
Μικρά Ασία.

Θράκη

1205 Απρίλιος : πόλεμος των Λατίνων με τους Βουλγάρους του βασιλέα Ιωαννίτζη
(Σκυλοϊωάννης). Ο Ιωαννίτζης είχε στεφθεί «αυτοκράτωρ» από έναν απεσταλμένο
(λεγάτο) του πάπα. Αλλά ο Βαλδουίνος ο Α΄ απέρριψε την πρότασή του για
συμμαχία. Ο Ιωαννίτζης εξοργισμένος από την απόρριψη διεγείροντας τα
αντιλατινικά πάθη των πληθυσμών, μπαίνει στην Αδριανούπολη τον Φεβρουάριο του
1205. Ο Βαλδουίνος και ο Ερρίκος διακόπτουν την εκστρατεία τους στην Μικρά
Ασία, και σπεύδουν να τον αντιμετωπίσουν. Τους νίκησε τον Απρίλιο.
Συλλαμβάνεται ο Βαλδουίνος και πεθαίνει στην αιχμαλωσία. Το 1207 ο βουλγαρικός
κίνδυνος απομακρύνεται αφού πεθαίνει ο Βούλγαρος βασιλιάς Ιωαννίτζης. Ο νέος
αυτοκράτορας Ερρίκος της Φλάνδρας (1206-1216) ανακτά, αργότερα περιοχές της
Θράκης, όπως την Αγχίαλο.


Η αυτοκρατορία της Νίκαιας υπήρξε ένα από τα ελληνικά κράτης που δημιουργήθηκαν
μετά την άλωσης της Κ. από τους Φράγκους. Λίγες στιγμές πριν την είσοδο των
Σταυροφόρων στην Κ., ανακήρυξαν αυτοκράτορα τον Βυζαντινό Κωνσταντίνο Λάσκαρη,
που κατέφυγε στη Μικρά Ασία, και σκοτώθηκε πολεμώντας τους Λατίνους το 1205. Ο
αδελφός του Θεόδωρος Λάσκαρης, γαμπρός του αυτοκράτορα Αλεξίου του Γ΄, ανέλαβε το
κράτος της Νίκαιας, υπέταξε τους αυτονομιστές άρχοντες Θεόδωρο Μαγκαφά και Μανουήλ
Μαυροζώμη, και στέφτηκε αυτοκράτορας από τον πατριάρχη Μιχαήλ τον Δ΄ Αυτωρειανό, το
1208. Η αυτοκρατορία ονομάστηκε «εν εξορία». Εκτός από ουσιαστικός ιδρυτής του
κράτους, νίκησε και του Σελτζούκους Τούρκους και εξέτεινε το κράτος σε όλη τη Μικρά
Ασία. Διάδοχός του ήταν ο Ιωάννης Βατάτζης, ο οποίος διέλυσε το κράτος της Ηπείρου και
έθεσε υπό την επικυριαρχία του το ομώνυμο δεσποτάτο. Ο διάδοχός του Θεόδωρος Β΄ ο
Λάσκαρις έδιωξε τους Βουλγάρους από τη Μακεδονία. Ο επίτροπος του διαδόχου Ιωάννη
του Δ΄ Μιχαήλ Παλαιολόγος ανάκτησε την Κωνσταντινούπολη διώχνοντας τους Φράγκους.
Θεσσαλονίκη

1209 : Κίνημα των Λομβαρδών ευγενών της Θεσσαλονίκης εναντίον της

Αυτοκρατορίας. Συμμαχία του Ερρίκου της Φλάνδρας και Λατίνου αυτοκράτορα της
Κ. με τους δεσπότες της Ηπείρου.
1210 : Ο Μιχάηλ ο Α΄ Δεσπότης της Ηπείρου στρέφεται εναντίον του βασιλείου της
Θεσσαλονίκης.
1216-1217 : ο Πέτρος του Κουρτεναί φονεύεται από τον ηγεμόνα της Ηπείρου.

1228 : συνθήκη μεταξύ Θεοδώρου της Ηπείρου (1215-1230) και λατινικής

αυτοκρατορίας της Κωνσταντινούπολης.

1259 Ιούλιος. Η μάχη της Πελαγονίας. Οι συνασπισμένοι στρατοί του Μιχαήλ Β΄

Δεσπότη της Ηπείρου, του Γουλιέλμου Βιλεαρδουνίνου του Μοριά, και του
Μανφρέδου της Σικελίας, εναντίον του αντιβασιλέα της Νίκαιας, Μιχαήλ
Παλαιολόγου, συγκρούονται στην Πελαγονία της Μακεδονίας, νότια της Καστοριάς,
στο σημείο Βορίλλα Λόγγο, με περιφανή νίκη των στρατευμάτων της Νικαίας.

1261 Οι Βυζαντινοί υπογράφουν τη συνθήκη του Νυμφαίου που εδραιώνει την

εξουσία των Γενουατών, και οι οποίοι βοηθούν τους Βυζαντινούς της Νίκαιας, στις
ναυτικές τους δυνάμεις.
Ο Βαλδουίνος ο Β΄ αναζητά εβοήθεια στη Δύση.


Ο Μιχαήλ Α΄ Άγγελος Δούκας Κομνηνός (1204-1214) ήταν ξέδελφος του αυτοκράτορα
Ισσακίου Β΄ Αγγέλου. Εξαιτίας της Άλωσης κατέφυγε στην Άρτα και ίδρυσε ένα κράτος που
έχει ονομαστεί «Δεσποτάτο της Ηπείρου», επεκτείνοντας την επικράτειά του από τη
Ναύπακτο έως την Αχρίδα. Ο διάδοχός του και αδελφός του, Θεόδωρος (1224-1230),
κυρίευσε την Κέρκυρα, την Αχρίδα κ.α, και έγινε επικυριάρχος του Βούλγαρου ηγεμόνα
Σβιατοσλάβου. Διέλυσε το Φραγκικό κράτος της Θεσσαλονίκης και έφθασε ως τη
Φιλιππούπολη και την Αδριανούπολη. Το 1222 στέφθηκε «βασιλεύς και αυτοκράτωρ των
Ρωμαίων». Το 1230 νικήθηκε στον Έβρο από τους Βουλγάρους και τυφλώθηκε. Το κράτος
του, όσο δεν πέρασε στους Βούλγαρους, χωρίστηκε σε δυο μικρότερα κράτη. Ο αδελφός του
Μανουήλ (1230-1240) έγινε αυτοκράτορας στη Θεσσαλονίκη, αλλά το κράτος του περιήλθε
στη Νίκαια το 1240. Ο ανηψιός του Μιχαήλ ο Β΄ (1236-1271) ίδρυσε ένα νέο «Δεσποτάτο
της Ηπείρου» που περιελάμβανε μέρος της Θεσσαλίας, της Ηπείρου και της
Αιτωλοακαρνανίας. Το κράτος αυτό διατηρήθηκε ως το 1318, οπότε και πέρασε διαδοχικά
στους Ιταλούς, τους Σέρβους και τους Τούρκους.
Ο καίσαρ της Νίκαιας Αλέξιος Στρατηγόπουλος εισέρχεται στην πόλη χωρίς να
συνατήσει αντίσταση.

Εκκλησία

Πρώτος λατίνος αρχιεπίσκοπος ήταν ο Θωμάς Μοροζίνης.

Στην αυτοκρατορία εγκαθίστανται των ιπποτικά μοναστικά τάγματα των Ιωαννιτών
και των Ναϊτών. Επίσης το τάγμα του Κλυνύ και οι Κιστερσιανοί, ενώ ακολούθησαν
τα τάγματα των Δομινικανών και των Φραγκισκανών.
Η μονή των Δομινικανών στο Πέραν υπήρξε μετά το 1228, πυρήνας για την μελέτη
της λατινικής γλώσσας στην Ανατολή.
Η λατινική αρχιεπισκοπή της Κωνσταντινούπολης μεταφέρεται μετά το 1261 στην
Εύβοια.

Διοίκηση της Λατινικής Αυτοκρατορίας

Αυτοκράτορας
Συμβούλιο της αυτοκρατορίας που απαρτίζεται από τους Φράγκους βαρόνους.
Βενετός Podestà.
Αντιβασιλέας moderator imperii
Αξιωματούχοι.
Senescalus, constabularius marescalus, στρατιωτικές εξουσίες
Protovestiarius οικονομικές εξουσίες
Buticularius, panetarius, major cocus ανεφοδιασμός των ανακτόρων
Cancellarius αυτοκρατορική γραμματεία με επικεφαλής ενός σώματος notariorum,
scriptorium, capellanum & clericorum.
Το βενετικό τμήμα της πόλης διοικεί ένα podesta / dominator.

Ο αγροτικός πληθυσμός των περιοχών που είναι υπό τον έλεγχο της αυτοκρατορίας,
καταβάλλει τις εισφορές που κατέβαλε και επί Βυζαντινών.
Οι σταυροφόροι έκοψαν και νομίσματα όπως τα «τραχέα» και τα «τεταρτηρά».
Ενότητα #5: Λατινοκρατία. Αντιθέσεις και

συμβιώσεις
 Λατινοκρατία. Αντιθέσεις και συμβιώσεις

Α. Εκκλησία και πίστη

Αν η Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους σήμανε την αρχή του
τέλους της Βυζαντικής Αυτοκρατορίας, σήμανε παράλληλα και τη συνειδητοποίηση
του ελληνισμού. Του Νέου Ελληνισμού.
Από πολιτική και κοινωνική άποψη δεν υπήρξε, στην αρχή τουλάχιστον, ισχυρή
αντίσταση στους Λατίνους, υπήρξε ωστόσο από θρησκευτική άποψη. Η πίστη στο
ανατολικό δόγμα και η γλώσσα ήταν τα σύνορα που διαχώριζαν τον λατίνο
κατακτητή από τον νικημένο ορθόδοξο.
Ο Πατριάρχης της Κωνσταντινούπολης διώχτηκε μεν από την πρωτεύουσα «άραβδος
και ασάνδαλος», αλλά οι πληθυσμοί ανέλαβαν ένα αγώνα εναντίον της
εκκλησιαστικής υποταγής, που απέκλεισε κάθε αφομοίωση. Η θρησκευτική
αλλοίωση των ορθόδοξων πληθυσμών, η κυριότερη ίσως φιλοδοξία του πάπα,
απέτυχε.

1. Εκκλησιαστική πολιτική των Λατίνων

Την άλωση της Κ. από τους Φράγκους, ακολούθησε ένα βίαιος εκλατινισμός της
ορθόδοξης εκκλησιαστικής ιεραρχίας και η αφαίρεση της περιουσίας της.
Η λατινική Εκκλησία οργανώθηκε αμέσως σε αρχιεπισκοπές και επισκοπές,
τοποθετώντας στη θέση των ορθόδοξων ιερωμένων λατίνους, που οικειοποιήθηκαν
και την υπάρχουσα περιουσία. Οι κατώτεροι κληρικοί παρέμειναν στη θέση τους και
πλήρωναν τον φόρο τους (ακρόστιχο).
Τα διάφορα λατινικά εκκλησιαστικά τάγματα – οι φραγκισκανοί, οι δομινικανοί, οι
βενεδικτίνοι, οι κιστεριανοί, οι μινορίτες (φρεμούριοι) - εγκαταστάθηκαν παντού,
κυρίως σε ορθόδοξες μονές πριν αρχίσουν να κτίζουν τις δικές τους. Το μοναστήρι
του Δαφνίου, παραχωρήθηκε σε κιστερσιανούς μοναχούς από το Bellevaux της
Βουργουνδίας, ενώ η μονή του Οσίου Λουκά δόθηκε σε μοναχούς του Αγίου Τάφου
της Ιερουσαλήμ. Το 1213 οι Λατίνοι εισέβαλαν στο Άγιο Όρος (επιδρομή του πάπα)
και λήστεψαν πολύτιμα αντικείμενα αφού βασάνισαν τους μοναχούς.
Ο πρώτος λατίνος Πατριάρχης, ο Θωμάς Μοροζίνη, ήταν ένας εριστικός και
αδιάλλακτος χαρακτήρας, που παρά τις οδηγίες του ίδιου του πάπα, συγκρούστηκε
ακόμα και με τους Βενετούς της Κ., και υπήρξε αδιάλλακτος προς τους ορθόδοξους.

2. Δυο διαφορετικές πολιτικές

Η λατινική Εκκλησία, συνεπής στο πνεύμα των Σταυροφοριών, πίστευε σε μια

καθολική συμμαχία των χριστιανικών πληθυσμών εναντίον των μουσουλμάνων.
Σύμφωνα με το πρόγραμμά της, πίστευε ότι μέσω της αλλαγής της δομής της
εκκλησιαστικής ιεραρχίας θα πετύχαινε τη θρησκευτική αφομοίωση των ορθοδόξων,
που τους ένωνε εναντίον του κοινού εχθρού.
Η βενετική πολιτική ήταν διαφορετική σ’ αυτό το θέμα. Δεν συμφωνούσε με έναν
ολοκληρωτικό πόλεμο εναντίον των μουσουλμάνων. Προτιμούσε ηπιότερες
πολιτικές, που θα διευκόλυναν της εμπορικές της επιχειρήσεις και γενικώς τα
οικονομικά της συμφέροντα. Ως προς του τοπικούς πληθυσμούς, δεν επιθυμούσε μια
γενικευμένη σύγκρουση που θα απειλούσε την παρουσία της. Όσο και αν υποστήριζε
τον λατινικό κλήρο, λάμβανε πάντα υπόψη της ότι η γενική δυσαρέσκεια των
τοπικών πληθυσμών θα απειλούσε την κυριαρχία της. Κατά κανόνα επέτρεπε στους
ορθόδοξους να διατηρούν το παραδοσιακό τους δόγμα.
Διαφορετικές όμως απόψεις και συγκρούσεις υπήρξαν και μεταξύ των Λατίνων. Στην
Πελοπόννησο, π.χ., ο Γουλιέλμος Βιλλεαρδουίνος, ο ανηψιός του αρχηγού της
κατάκτησης, προσπάθησε να ανακόψει την εξάπλωση του λατινικού κλήρου και να
οικειοποιηθεί εκκλησιαστικά κτήματα. Στο δουκάτο των Αθηνών, ο Όθωνας ντε λα
Ρος, φορολόγησε την εκκλησιαστική περιουσία, για να χρηματοδοτήσει την ανέγερση
των φρουρίων του. Ο ηγεμόνας της Άνδρου, ο Βενετός Μάρκος Ντάντολο, φυλάκισε
τον λατίνο επίσκοπο Ιωάννη το 1233. Οι σχέσεις μεταξύ πολιτικής και
εκκλησιαστικής εξουσίας, διευθετήθηκαν με δυο συνόδους, τη Σύνοδο της Ραβένικας
το 1210 και τη σύνοδο της Ρώμης (το 1223), που κανόνισαν τις αμοιβαίες
υποχρεώσεις.

3. Η στάση των ορθοδόξων

Οι Κωνσταντινοπολίτες είχαν υποβάλει ένα υπόμνημα στον λατίνο Αυτοκράτορα

Ερρίκο μετά από τη διαταγή να κλείσουν οι εκκλησίες και να διωχτούν οι ιερείς που
δεν μνημόνευαν τον πάπα, ότι «υποταχτήκαμε σε άλλο γένος και έχουμε τώρα άλλον
αρχιερέα. Είμαστε υποταγμένοι στην εξουσία σου. Αλλά όχι πνευματικώς και
ψυχικώς».
Ο επίσκοπος Ζακύνθου αρνήθηκε να συμμορφωθεί με τις εντολές του λατινικού
κλήρου. Ζητήθηκε, το 1207, να απομακρυνθεί από τη θέση του, ως «ανυπάκουος και
στασιαστής».
Πολλοί ιεράρχες εξορίστηκαν, όπως ο επίσκοπος Αθηνών Μιχαήλ Χωνιάτης, ο
αδελφός του ιστορικού, που κατέφυγε στην Εύβοια και στην Τζιά. Όπως έγραψε στην
αλληλογραφία του, είδε την «το ευτυχέστατο και ονομαστό ιερό των Αθηνών να
ιεροσυλλείται και να ερημώνεται». Την αθηναϊκή εκκλησία ανέλαβε ένα επίσκοπος
από το Παρίσι, ο Μπεράρ. Ορισμένοι ορθόδοξοι επίσκοποι, όπως ο Ιωάννης της
Ραιδεστού και ο Θεόδωρος Ευρίπου απσπάστηκαν το καθολικό δόγμα, αλλά δεν
σταμάτησαν να είναι σε επικοινωνία με τους ορθοδόξους. Σε ορισμένες περιοχές,
όπως στην Κρήτη, οι ιερείς έπρεπε, για να χειροτονηθούν να μεταβαίνουν σε άλλες
περιοχές όπως στη Μεθώνη, την Κορώνη, την Μονεμβασία ή τα Επτάνησα. Τη θέση
των επισκόπων πήραν πρωτοπαπάδες και πρωτοψάλτες, εξαρτώμενοι από το βενετικό
κράτος.

4. Μετά το 1261

Το λατινικό πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης μεταφέρθηκε στην Εύβοια, μετά

την ανακατάληψή της από του Βυζαντινούς και ο λατίνος πατριάρχης κράτησε απλώς
τον τίτλο του (τιτουλάριος).
Η ένωση των δυο εκκλησιών, που είχαν επιδιώξει οι Λατίνοι, απέτυχε. Η αλήθεια
βέβαια είναι ότι ούτε οι λατίνοι πατριάρχες της Κωνσταντινούπολης την επεδίωξαν
ιδιαίτερα.
Στις υπόλοιπες λατινοκρατούμενες περιοχές διακρίθηκαν προσωπικότητες όπως ο
Φίλιππος της Moelbeke (1277-1286) αρχιεπίσκοπος Κορίνθου, που μετέφρασε στα
λατινικά τον Αριστοτέλη και αργότερα (1366-1383) ο Σϊμων Ατουμάνος
αρχιεπίσκοπος Θηβών, μεταφραστής του Πρόκλου. Σε ορισμένες περιοχές όπως στο
Αιγαίο και στην Πελοπόννησο οι σχέσεις είχαν σχετικώς εξομαλυνθεί, αν εξαιρέσει
κανείς μερικά βίαια επεισόδια όπως αυτό της πυρπόλησης της φραγκικής Μονής της
Ίσοβας, στην Πελοπόννησο το 1263. Οι Έλληνες εξασφάλισαν σε πολλές περιοχές
τον σεβασμό της θρησκείας τους όπως στον Μοριά όπου ζήτησαν, όπως αναφέρει το
Χρονικό του Μωρέως : «από του νυν και έμπροστεν Φράγκος να μη μας βιάση ν’
αλλάξωμεν την πίστιν μας δια των Φραγκών την πίστιν, μήτε από τα συνήθειά μας,
τον νόμον των Ρωμαίων».
Πολλοί ξένοι αφομοιώθηκαν από τους τοπικούς πληθυσμούς. Πολλοί λατίνοι
συνήψαν γάμους με Ελληνίδες, παρά την αντίθεση της Ρωμαϊκής εκκλησίας. Σε όλες
τις περιπτώσεις οι ορθόδοξοι παρέμειναν δύσπιστοι απέναντι στους δυτικούς, ακόμα
και όταν το επίσημο βυζαντινό κράτος υιοθέτησε μια πολιτική προσέγγιση προς την
εκκλησία της Ρώμης.
Οι λατίνοι αποτλεούσαν την άρχουσα τάξη και οι ορθόδοξοι μετατράπηκαν σε
υποτελείς. Οι τοπικοί ωστόσο άρχοντες, αν και ορθόδοξοι ενσωματώθηκαν στην
λατινική φεουδαρχία.

Β΄ Το κοινωνικό καθεστώς

1. Το φεουδαρχικό πολιτικό σύστημα και οι ομάδες εξουσίας

Οι Φράγκοι εγκατέστησαν το πολιτικό σύστημα που γνώριζαν : τη φεουδαρχία που

στηρίζεται στη εξάρτηση των υποτελών από τους άρχοντες. Η γη χωρίστηκε σε
φέουδα και οι υποχρεώσεις των φεουδαρχών καθοριζόταν από μια ειδική νομοθεσία –
κωδικοποίηθηκε τον 14ο αιώνα –, τις «Ασσίζες της Ρωμανίας», που είχε συνταχθεί
κατ’ αναλογία προς τις Ασσίζες της Ιερουσαλήμ, οι οποίες καθόριζαν τις
υποχρεώσεις των λατίνων στους Αγίου Τόπους.
Τη διάδοση αυτής της κωδικοποίησης ευνόησαν και οι Βενετοί, στις κτήσεις τους
στην Πελοπόννησο και στα Επτάνησα, στην Εύβοια και στα Νησιά του Αιγαίου,
αφού εξυπηρετούσε τις σχέσεις τους με τους τοπικούς φεουδάρχες και συνεργάτες
τους. Συχνά σε μια περιοχή συνυπήρχαν και τα δυο είδη δικαίου, το βυζαντινό και το
δυτικό φεουδαρχικό. Στις εμπορικές συναλλαγές επικράτησε κυρίως το βενετικό
δίκαιο.
Όσοι από τους Ρωμαίους άρχοντες δεν πέρασαν στο κράτη της Νίκαιας και της
Ηπείρου, εντάχθηκαν μεν στη φεουδαρχική ιεραρχία αλλά όχι ομοιόμορφα σε όλες
τις περιοχές. Στην Κρήτη π.χ. οι τοπικοί άρχοντες, οι «αρχοντορωμαίοι» ή
«αρχοντόπουλοι» ανήκαν, παρά τα προνόμιά τους, σε μια χαμηλότερη βαθμίδα από
τους Βενετούς, ενώ στην Πελοπόννησο οι διαφορές δεν ήταν τόσο μεγάλες, αφού οι
κατακτητές ζητούσαν τη γνώμη τους και μοιράζονταν μαζί τους τα εισοδήματα από
ορισμένες ιδιοκτησίες (casaux de parçon). Η συνιδιοκτησία αυτή εξασφάλιζε μια
πολιτική σταθερότητα και τη συνέχεια στην αγροτική παραγωγή.
Στην Αθήνα και στα νησιά του Αιγαίου η θέση τους ήταν κατά κανόνα υποδεέστερη.
Συχνά διαπραγματεύτηκαν τη βελτίωση της κοινωνικής τους θέσης με τους
κατακτητές, όπς στη Λιβαδιά, όπου παρέδωσαν την πόλη τους στους Καταλανούς
αντιπάλους του δούκα των Αθηνών, με αντάλλαγμα την ένταξή τους στην τάξη των
κυριαρχούντων. Στο δουκάτο του Αιγαίου, οι ίδιοι οι Φράγκοι παραχώρησαν φέουδα
σε Ρωμαίους (Έλληνες) με αντάλλαγμα την παροχή στρατιωτικών υπηρεσιών.

2. Οι ομάδες των κυριαρχουμένων

Αντιθέτως προς τις άρχουσες τάξεις, η θέση των χωρικών και των αστών,
χειροτέρεψε. Κατά τη φεουδαρχική αντίληψη αυτές οι κατηγορίες ανήκαν στους
πάροικους και, κατά τη λατινική ορολογία, στους βιλάνους. Στις φραγκοκρατούμενες
περιοχές η εξάρτηση των καλλιεργητών από τους άρχοντές τους, ήταν προσωπική, σε
αντίθεση με τις βυζαντινές περιοχές όπου ο καλλιεργητής (πάροικος) ήταν μεν
εξαρτημένος από τη γη που καλλιεργούσε αλλά όχι από τον κύριο του. Στις περιοχές
όπου τα βυζαντινά εδάφη πέρασαν στους Βενετούς απευθείας, το βενετικό κράτος
συμπεριφέρθηκε ως διάδοχο, και δεν άλλαξε τις συνθήκες εξάρτησης των
καλλιεργητών.
Ενότητα #6: Partitio terrarum Romaniae

Απόσπασμα
 Partitio terrarum Romaniae
Απόσπασμα

Με τον όρο partitio terrarum Romaniae χαρακτηρίζουμε τη διανομή των εδαφών της
Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, το 1204, μεταξύ των Λατίνων κατακτητών της. Όπως
έχει σχολιαστεί «από τα έξι συνολικά μερίδια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, τα δύο
πρώτα περιήλθαν στον αυτοκράτορα της Λατινικής Αυτοκρατορίας της
Κωνσταντινούπολης, τα δύο στη Βενετία και τα υπόλοιπα δύο στους
Σταυροφόρους».1

Πηγή: A. Carile, «Partititio terrarum Romaniae», περ. Studi Veneziani 7 (1965), σελ. 217-
222. Αντίγραφο φυλάσσεται στην Μαρκιανή Βιβλιοθήκη της Βενετίας, cod. Marc. Lat. X,
228 (3312). Επίσης στο Κρατικό Αρχείο της Βενετίας, Liber Albus, f. 45r-48r. Liber
Pactorum, II, f. 171v-172r.

….
De prima parte terre que devenit comuni Veneciarum
Civitas Archadiopoli
Missini
Bulgarofigo, pertinentia Archadiopoli
…
Pertinentia Chalkidos, cum civitate Rodosto et Panido, cum omnibus que sunt sub
ipsis et civitas Adrianopoli cum omnibus que sunt sub ipsa.
Pertinentia Gani
Casale Chortocopi
Casalia Chotrici, Kerasea, Miriofitum
Pertinentia Peristasis
Pertintia Brachiali
Casalia de Raulatis et Examili
Emborium Sagudai
Pertinentia Gallipoli, Lazu et Laccu

1
Όψεις της Ιστορίας του Βενετοκρατούμενου Ελληνισμού. Αρχειακά Τεκμήρια. Χρύσα Μαλτέζου
(επιμ.), Αθήνα, Ίδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού, 1993, σελ. 141
…
De secunda parte terre que devenit Veneciis
Provintia Lakedemonie, micra et megali episkepsis, id est parva et magna pertinentia
Kalobrita
Ostrovos
Oreos
Caristos
Antrus
Egina et Culuris
Zakynthos et Kefalinia
Canina
Pertinentia Lopadi
Orium Patron et Methonis cum omnibus suis pertinentiis, scilicet pertinentia de
Brana, pertinentia de Catacozino et cum villis Kyrie Herinis, filie imperatoris Kyri
Alexii ; cum villis de Molineti, de Pantokratora et de ceteris monasteriorum sive
quibusdam villis que sunt in ipsis, scilicet de mikra et megali episkepsi id est de parva
et magna pertinentia.
Nicopola cum pertinentiis de Arta, de Achelo, de Anatolico, de Lesianis et de ceteris
archondorum et monasteriorum.
Provintia Dirrachii et Arbani, cum chartolariatis de Glaviniza, de Bagenetia.
Provintia de Gianina
Provintia de Drinopoli
Provintia Achridi
Leucas et Coripho.
………………………………..