ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ

ΡΩΜΑΪΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

Νίκος Γιαννακόπουλος

https://elearning.auth.gr/course/view.php?id=9194

1
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

1. Περίοδοι της Ρωμαϊκής Ιστορίας. Οι πηγές για την ιστορία της Αρχαίας Ρώμης: Έλληνες και
Λατίνοι ιστοριογράφοι της Ρώμης. Οι απαρχές του ρωμαϊκού κράτους. Οικογένεια, γένος
και φρατρία.
2. Οργάνωση και θεσμοί της res publica: α) πατρίκιοι, πληβείοι και πάλη των τάξεων. β)
Σύγκλητος, αξιωματούχοι και συνελεύσεις.
3. Η ρωμαϊκή επέκταση στην Ιταλία: οι σχέσεις της Ρώμης με τους υπόλοιπους Λατίνους, οι
συγκρούσεις με τους Σαμνίτες και ο πόλεμος εναντίον του Πύρρου.
4. Η επέκταση της Ρώμης στη Δυτική Μεσόγειο: Α΄, Β΄ και Γ΄ Καρχηδονιακός Πόλεμος. Η
δημιουργία των επαρχιών της Σικελίας, της Σαρδηνίας, της Κορσικής, της Ισπανίας και της
Αφρικής.
5. Η επέκταση της Ρώμης στην Ανατολική Μεσόγειο: Ιλλυρικοί Πόλεμοι, Α΄ και Β΄
Μακεδονικός Πόλεμος, Αντιοχικός Πόλεμος, Γ΄ Μακεδονικός Πόλεμος, Αχαϊκός Πόλεμος. Η
δημιουργία των επαρχιών της Μακεδονίας και της Ασίας. Φύση και χαρακτήρας του
ρωμαϊκού ιμπεριαλισμού.
6. Οργάνωση και εκμετάλλευση των ρωμαϊκών επαρχιών (2ος – 1ος αι. π.Χ.). Οι συνέπειες των
κατακτήσεων: η διάσπαση της αριστοκρατικής συνοχής, η ανάδειξη της τάξης των ιππέων,
η κρίση του 2ου αιώνα π.Χ., οι μεταρρυθμιστικές προσπάθειες των Γράκχων.
7. Το ψυχορράγημα της res publica: πόλεμοι στη Γαλατία και στην Αφρική, η ανάδειξη του
Μάριου, ο Συμμαχικός Πόλεμος. Μάριος εναντίον Σύλλα: Α΄ Εμφύλιος Πόλεμος και Α΄
Μιθριδατικός Πόλεμος. Οι μεταρρυθμίσεις του Σύλλα.
8. Η ανάδειξη του Πομπηίου, του Κράσου και του Καίσαρα: ο πόλεμος εναντίον του
Σερτωρίου, η εξέγερση του Σπάρτακου, η συνωμοσία του Κατιλίνα. Γ΄ Μιθριδατικός
Πόλεμος και η δημιουργία των επαρχιών του Πόντου–Βιθυνίας και της Συρίας. Η Α΄
Τριανδρία (Κράσος, Πομπήιος, Καίσαρας) και η κατάκτηση της Γαλατίας.
9. Β΄ Εμφύλιος Πόλεμος: Καίσαρας εναντίον Πομπηίου. Η δικτατορία και η δολοφονία του
Καίσαρα. Η Β΄ Τριανδρία (Οκταβιανός, Μάρκος Αντώνιος και Μάρκος Αιμίλιος Λέπιδος) και
ο Γ΄ Εμφύλιος Πόλεμος εναντίον των δολοφόνων του Καίσαρα. Η ρήξη του Οκταβιανού με
τον Αντώνιο. Η ναυμαχία στο Άκτιο και η υποταγή της Αιγύπτου.
10. Το νέο πολίτευμα του Αυγούστου. Αξιώματα και τίτλοι του πρώτου ηγεμόνα. Οι
μεταρρυθμίσεις του Αυγούστου στη διοίκηση και στον στρατό της αυτοκρατορίας. Η
ηγεμονία και οι κατακτήσεις του Αυγούστου (27 π.Χ. – 14 μ.Χ.).
11. Οι διάδοχοι του Αυγούστου. Η δυναστεία των Ιουλίων-Κλαυδίων: οι ηγεμονίες του Τιβερίου,
του Καλιγούλα, του Κλαυδίου και του Νέρωνα (14 – 68 μ.Χ.). Ο εμφύλιος πόλεμος του 68-
69 και το έτος των τεσσάρων αυτοκρατόρων. Η δυναστεία των Φλαβίων (Βεσπασιανός,
Τίτος, Δομιτιανός, 69 – 96 μ.Χ. ).

2
12. Η ακμή της αυτοκρατορίας: υιοθετημένοι αυτοκράτορες και Αντωνίνοι. Οι ηγεμονίες των
Νέρβα, Τραϊανού, Αδριανού, Αντωνίνου Ευσεβούς και Μάρκου Αυρηλίου. Διοικητική και
κοινωνική οργάνωση. Οι πόλεις της αυτοκρατορίας. Η απονομή των ρωμαϊκών πολιτικών
δικαιωμάτων.
13. Η ηγεμονία του Κομμόδου, η δυναστεία των Σεβήρων και η κρίση του 3ου αιώνα μ.Χ.

3
1 ΠΗΓΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

 Ιστορικοί της Ρεπουμπλικανικής Ρώμης

 Στα τέλη του τρίτου αιώνα π.Χ. εκδηλώνεται ενδιαφέρον στη Ρώμη για τη
συγγραφή ιστορίας, ως αποτέλεσμα της συνειδητοποίησης πως η Ρώμη αποτελεί ή
τείνει να γίνει μέρος του πολιτισμένου, ελληνικού κόσμου. Οι πρώτοι Ρωμαίοι ιστορικοί
είχαν στη διάθεσή τους καταλόγους αρχόντων (fasti) και τα δημόσια αρχεία που τηρούσε
στη Ρώμη ο Pontifex Maximus. Τα αρχεία αυτά (Annales Maximi) ενημερώνονταν κάθε
χρόνο και αναρτιόνταν έξω από την οικία του αρχιερέα. Περιείχαν τα ονόματα των
αρχόντων του έτους, σπουδαία γεγονότα όπως πόλεμοι και φαινόμενα θρησκευτικής
σημασίας (εκλείψεις ηλίου).
 Διαμορφώθηκε έτσι μια γραμματειακή ιστορική-χρονογραφική παράδοση, τελική
έκφραση της οποίας αποτέλεσε την εποχή του Αυγούστου η ιστορία του Τίτου Λίβιου. Για
την εποχή της Βασιλείας και των πρώιμων ρεπουμπλικανικών χρόνων η
παράδοση αυτή δεν είναι εντελώς αξιόπιστη, καθώς ενσωματώνει στοιχεία θρύλου
και αντίστοιχων προφορικών παραδόσεων και ενίοτε διακρίνεται από
αναχρονισμούς.

 Ρωμαίοι ιστορικοί των ρεπουμπλικανικών χρόνων

 Κόιντος Φάβιος Πίκτωρ: ιστορία της Ρώμης στα ελληνικά από τις απαρχές μέχρι τις
ημέρες του (τέλη 3ου αι. π.Χ.).
 Γνάιος Ναίβιος: επικό ποίημα για τον πρώτο Καρχηδονιακό πόλεμο, από το οποίο
σώζονται 74 αποσπάσματα (τέλη 3ου αι. π.Χ.).
 Έννιος από την Καλαβρία: θεμελιωτής της ρωμαϊκής τραγικής ποίησης, έγραψε ένα
έμμετρο χρονικό για τη Ρώμη αρχίζοντας επίσης από τις απαρχές και φθάνοντας
μέχρι τις ημέρες του (αρχές 2ου αι. π.Χ.). Σώζονται αποσπάσματα
 Κάτων ο Πρεσβύτερος, επιφανής πολιτικός άνδρας και ρήτορας του 2ου αι. π.Χ.,
έγραψε επίσης ένα ιστορικό έργο με τον τίτλο Origines που παρακολουθούσε την
ιστορία της Ρώμης από τη εποχή της βασιλείας μέχρι τις ημέρες του. Σώζονται μόνο
λίγα αποσπάσματα.
 Πολλοί επίσης ήταν οι ελάσσονες Ρωμαίοι χρονογράφοι.

 Έλληνες ιστορικοί της Ρώμης

 Τίμαιος ο Ταυρομένιος (3ος αι. π.Χ.): ιστορία της Σικελίας και ιστορία του Πύρρου και
της σύγκρουσής του με τη Ρώμη (280-275 π.Χ.). Η ενασχόληση με τον πόλεμο αυτό
οδήγησε τον Τίμαιο σε μια σοβαρή διερεύνηση της νέας τότε δύναμης που αναδυόταν
στη Μεσόγειο. Μεταξύ άλλων ο Τίμαιος μελέτησε την προέλευση του τιμοκρατικού

4
 συστήματος στη Ρώμη, των θρησκευτικών θεσμών της και τοποθέτησε την ίδρυση της
πόλης στον 8ο αιώνα π.Χ. Σώζονται αποσπάσματα.
 Πολύβιος ο Μεγαλοπολίτης (2ος αιώνας π.Χ.): επικέντρωσε την ιστορική του
έρευνα στον τρόπο με τον οποίο η Ρώμη κατόρθωσε να αναδειχθεί σε οικουμενική,
για τα μέτρα της εποχής, δύναμη από την έναρξη του Β΄ Καρχηδονιακού πολέμου (
218-201) μέχρι και 146 π.Χ. (πτώση Κορίνθου και Καρχηδόνος). Συνέλαβε την έννοια
της συμπλοκής, της σύνδεσης δηλαδή της ελληνικής και της ρωμαϊκής ιστορίας από
την εποχή του Β΄ Καρχηδονιακού πολέμου.
 Ποσειδώνιος από την Απάμεια: συνέχισε το ιστορικό έργο του Πολυβίου από το
146 μέχρι και την εποχή του Σύλλα. Συνδεόταν φιλικά με πολλούς ισχυρούς
πολιτικούς άνδρες της ύστερης res publica. Έδωσε έμφαση στα εσωτερικά
προβλήματα της Ρώμης κατά την ταραγμένη περίοδο του πρώτου αιώνα π.Χ.

 Για τα γεγονότα του 1ου αιώνα π.Χ. διαθέτουμε σημαντικές σύγχρονες γραμματειακές
πηγές.
 Με την ιστορική συγγραφή ασχολήθηκε ο Γάιος Ιούλιος Καίσαρ. Σε δύο έργα του τα
Commentarii belli Gallici (de bello Gallico) και τα Commentarii belli civilis (de
bello civili) αφηγήθηκε τις εκστρατείες του στη Γαλατία από το 58 μέχρι το 50 π.Χ.
και τα γεγονότα του εμφυλίου πολέμου εναντίον του Πομπήιου μέχρι τον θάνατο του
τελευταίου στην Αλεξάνδρεια και την άφιξη εκεί του ίδιου του Καίσαρα. Σε γενικές
γραμμές το έργο του θεωρείται αξιόπιστο, αν και σκοπός του ήταν να προβληθεί ο
συγγραφέας του.
 Μεγαλύτερη φήμη ως ιστορικός απέκτησε ένας άλλος οπαδός του Καίσαρα ο
Σαλλούστιος. Το κυριότερο σύγγραμμά του ήταν το έργο Historiae που σήμερα είναι
χαμένο. Εξιστορούσε τα γεγονότα από τον θάνατο του Σύλλα (78 π.Χ.) μέχρι την
αρχηγία του Πομπήιου κατά του Μιθριδάτη (67 π.Χ.). Το πρώτο ιστορικό του έργο είχε
ως αντικείμενο η λεγόμενη συνομωσία του Κατιλίνα (De Catilinae coniuratione). Το
έργο αυτό είχε ηθικολογικό τόνο. Σε μια δεύτερη μονογραφία του με τίτλο Bellum
Iugurthinum (Ιουγουρθικός πόλεμος) εξέθετε τον πόλεμο των Ρωμαίων κατά του
βασιλιά των Νουμιδών Ιουγούρθα μεταξύ του 111 και του 106 π.Χ., υμνώντας τον
ήρωα του πολέμου Μάριο.
 Για τον τελευταίο αιώνα της res publica πολύτιμη πηγή ιστορικών πληροφοριών είναι
και το έργο του Κικέρωνα. Ο Κικέρων ως γνωστόν υπήρξε ένας δραστήριος
πολιτικός που έγραψε ρητορικές πραγματείες, ρητορικούς λόγους και φιλοσοφικά
έργα. Ιδιαίτερα οι λόγοι που εκφωνήθηκαν στα δικαστήρια υπερασπίζοντας ή
κατηγορώντας άλλους πολιτικούς παρέχουν από πρώτο χέρι μαρτυρίες για την
ταραγμένη αυτή περίοδο της ρωμαϊκής ιστορίας.
 Την ίδια περίπου εποχή έζησε και ο πολυγραφότατος και ευρυμαθής Μάρκος
Τερέντιος Βάρρων, του οποίου οι Antiquitates rerum humanarum et divinarum

5
 συγκέντρωναν σε εγκυκλοπαιδική μορφή πλήθος πληροφοριών για το παρελθόν και
τα θρησκευτικά έθιμα της Ρώμης. Δυστυχώς το έργο αυτό έχει χαθεί.

 Ιστορικοί της εποχής του Αυγούστου

 Διονύσιος Αλικαρνασσεύς: το έργο του Ρωμαϊκή Αρχαιολογία κάλυπτε την περίοδο
από τις απαρχές της Ρώμης μέχρι την έναρξη του Α΄ Καρχηδονιακού Πολέμου.
Διασώζεται ακέραιο μέχρι το 444-443 π.Χ. Από εκεί και πέρα διασώζονται
αποσπάσματα.
 Τίτος Λίβιος: στο έργο του Ab urbe condita ξεκινά από την απαρχή της Ρώμης και
φτάνει μέχρι την εποχή του Τιβερίου. Διασώζεται ακέραιο μέχρι το 293 π.Χ. (Βιβλία Ι-Χ)
και από το 218 μέχρι το 167 (Βιβλία ΧΧΙ-XLV). Το υπόλοιπο έργο σώζεται σε
αποσπάσματα. Ο Τίτος Λίβιος είχε υπόψη του τους προηγούμενους ιστορικούς και
συνήθως ακολουθούσε τον ένα ή τον άλλο, συχνά προσθέτοντας και τη γνώμη ενός
δεύτερου συγγραφέα. Εξέφραζε βέβαια αμφιβολίες ή δυσπιστία, όταν συναντούσε
κάποιον παράλογο ισχυρισμό στις πηγές του. Δεν είχε ακριβή γνώση των τόπων όπου
διαδραματίστηκαν τα εξιστορούμενα γεγονότα. Σημαντική θέση στο έργο του Λιβίου
κατέχουν οι αγορεύσεις των πρωταγωνιστών της ιστορίας. Είναι ένας συμβατικός
τρόπος για να αφηγηθεί τα αίτια των γεγονότων.
 Την ίδια εποχή ο Διόδωρος Σικελιώτης έγραψε οικουμενική ιστορία μέχρι τον
ύστερο πρώτο αιώνα π.Χ. Διασώζονται εκτενή αποσπάσματά της.
 Πομπήιος Τρόγος: αφηγείται την ιστορία των λαών εκτός Ιταλίας μέχρι και την
ενσωμάτωσή τους στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία και την εγκαθίδρυση της ειρήνης
από τον Αύγουστο. Σταχυολογεί από τα έργα άλλων ιστοριογράφων και βασίζεται
κυρίως σε ελληνικές πηγές. Είναι πολύτιμο για την ιστορία των λαών της Ανατολικής
Μεσογείου και των Πάρθων. Διασώζεται σε επιτομή που συντάχθηκε από κάποιον
Ιουστίνο.

 Ιστορικοί αυτοκρατορικών χρόνων

 Αύγουστος: συνέθεσε ο ίδιος μια σύντομη έκθεση της δημόσιας δράσης του, η οποία
χαράχτηκε σε χάλκινες πινακίδες και αναρτήθηκε μπροστά από τον τάφο του (Res Gestae
Divi Augusti). Αντίγραφά της στάλθηκαν στις μεγάλες πόλεις της αυτοκρατορίας. Σώζεται
ένα αντίγραφο που ανάρτησαν οι τοπικές αρχές της Άγκυρας στο λατινικό πρωτότυπο και
σε μια ελληνική μετάφραση, καθώς επίσης και αποσπάσματα από τα αντίγραφα της
Αντιόχειας στην Πισιδία και της Απολλωνίας στη Γαλατία.
 Πλούταρχος: βιογραφίες επιφανών Ρωμαίων πολιτικών και στρατιωτικών ηγετών.
 Τάκιτος: συγκλητικός που έγραψε στα τέλη του πρώτου και στις αρχές του δεύτερου αιώνα
μ.Χ. Ο Τάκιτος έλαβε δημόσια αξιώματα την εποχή των Φλαβίων, έζησε από κοντά την
τρομοκρατία των τελευταίων ετών της βασιλείας του Δομιτιανού και έγινε ύπατος το 97 επί
Νέρβα. Το έργο του Αnnales καλύπτει την περίοδο από τον θάνατο του Αυγούστου μέχρι

6
 το τέλος της Ιουλιοκλαυδιανής δυναστείας το 68 μ.Χ. Από το έργο του Historiae που
κάλυπτε την περίοδο μέχρι το θάνατο του Δομιτιανού το 96 μ.Χ., διασώζονται μόνο τα
κεφάλαια που αναφέρονται στα γεγονότα του 68 και 69 μ.Χ. Τα έργα αυτά έχουν
χρονογραφική δομή και επικεντρώνονται στα πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα.
 Αππιανός: Αφηγήθηκε την ιστορία της ενσωμάτωσης των διαφορετικών λαών της
αυτοκρατορίας. Έτσι στο έργο του υπάρχει πλούσιο υλικό για τους πολέμους της
Ρώμης, ενώ ένα ξεχωριστό μέρος αφιερώνεται στις εμφύλιες διενέξεις του πρώτου
αιώνα π.Χ.
 Κάσσιος Δίων: Έλληνας συγκλητικός που έζησε στις αρχές του τρίτου αιώνα μ.Χ. Το έργο
του καλύπτει την περίοδο μέχρι το 229 μ.Χ. Διασώζονται ακέραια ή σε εκτενή
αποσπάσματα τα βιβλία που αντιστοιχούν στην περίοδο 68 π.Χ. – 46 μ.Χ. και 217-219 μ.Χ.
Το έργο του Κάσσιου Δίωνα ακολουθεί μια χρονογραφική δομή και παρέχει τον κύριο
κορμό των πολιτικών γεγονότων. Για τον δεύτερο και τις αρχές του τρίτου αιώνα διαθέτουμε
μια σύνοψη των χαμένων βιβλίων από τους Βυζαντινούς συγγραφείς Ξιφιλίνο και Ζωναρά.
 Σουητώνιος: Κατέλαβε δημόσια αξιώματα στην υπηρεσία του Αδριανού. Συγγραφέας
βιογραφιών των δώδεκα πρώτων Καισάρων από τον Ιούλιο Καίσαρα μέχρι τον Δομιτιανό.
Διασώζει πολύτιμο υλικό τακτοποιώντας τα γεγονότα της ζωής των αυτοκρατόρων σε
ενότητες: γέννηση, νεανική ηλικία, δημόσια σταδιοδρομία, αρετές και ελαττώματα, θάνατος.
Ωστόσο, το ανεκδοτολογικό υλικό που παραθέτει συχνά υποβαθμίζει την ποιότητα του
έργου του.
 Ηρωδιανός: Έλληνας από τη Συρία που εξιστορεί τα γεγονότα μετά το 180 π.Χ.
 Historia Augusta: Βιογραφίες αυτοκρατόρων από τον Αδριανό και εξής. Υποτίθεται πως
πρόκειται για συλλογικό έργο συγγραφέων που εργάστηκαν επί Διοκλητιανού και
Κωνσταντίνου. Η σύγχρονη έρευνα έχει καταλήξει πως πρόκειται για το έργο ενός μόνο
συγγραφέα που έγραψε κατά τέλη του τέταρτου αιώνα και απέδωσε το έργο του σε
προγενέστερους συγγραφείς. Φαίνεται πως χρησιμοποίησε πρωτογενές υλικό χαμένο
σήμερα. Το βασικό πρόβλημα είναι πως είναι δύσκολο να διακριθεί τι από όσα γράφονται
ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα και τι συνιστά επινόηση του συγγραφέα. Πρέπει,
λοιπόν, να αντιμετωπίζεται με ιδιαίτερη προσοχή. Σε γενικές γραμμές οι μελετητές
συμφωνούν πως οι βίοι των προγενέστερων αυτοκρατόρων περιέχουν περισσότερο
αξιόπιστο υλικό.

 Υπάρχουν πολλά άλλα έργα που δεν είναι ιστοριογραφικά αλλά έχουν μεγάλη ιστορική αξία
και μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως πηγές για την περίοδο.
 Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος έγραψε μια Φυσική Ιστορία (Historia Naturalis), πλούσια
σε πληροφορίες αλλά και ανακρίβειες. Πρόκειται για μια επιτομή της αρχαίας
επιστημονικής έρευνας. Διάσπαρτες στο έργο είναι πληροφορίες ιστορικού
ενδιαφέροντος.

7
  Ο Πλίνιος ο Νεώτερος διατέλεσε επαρχιακός διοικητής στη Βιθυνία. Διασώζεται η
αλληλογραφία του από τη θέση αυτή με τον αυτοκράτορα Τραϊανό, μια πολύτιμη
ιστορική πηγή για τα καθήκοντα των επάρχων.
 Σημαντική πηγή αποτελούν επίσης τα έργα των Ελλήνων συγγραφέων των
αυτοκρατορικών χρόνων. Ο φιλόσοφος και βιογράφος Πλούταρχος, ο ρήτορας Δίων
Χρυσόστομος από την Προύσα, ο ρήτορας και φιλόσοφος Αίλιος Αριστείδης, ο
γεωγράφος Στράβων και ο περιηγητής Παυσανίας ρίχνουν με το έργο τους φως
κυρίως στον πολιτικό και κοινωνικό βίο των ελληνικών πόλεων της Ανατολής κατά
τους αυτοκρατορικούς χρόνους.

 Επιγραφές
 Κείμενα χαραγμένα σε μάρμαρο ή χαλκό που αποτελούν πολύτιμη πρωτογενή ιστορική
πηγή.
 Δημόσιες επιγραφές: Ψηφίσματα, νόμοι, συγκλητικά δόγματα, αυτοκρατορικές επιστολές,
τιμητικές επιγραφές, αναθέσεις (αφιερώσεις), επιγραφές που μνημονεύουν την ανέγερση
κτηρίων.
 Ιδιωτικές επιγραφές: Επιτύμβιες, αρές, graffiti.

 Νομίσματα
 Οι εικονογραφικοί τύποι στον εμπροσθότυπο και τον οπισθότυπο των νομισμάτων
απηχούν την αυτοκρατορική πολιτική και προπαγάνδα. Για παράδειγμα τα νομίσματα του
Βεσπασιανού αναφέρονται σε εκείνα του Αυγούστου.

 Πάπυροι
 Δημόσιου και ιδιωτικού χαρακτήρα έγγραφα που παρέχουν λεπτομερείς πληροφορίες για
τη διοίκηση, την κοινωνία και την οικονομία της Αιγύπτου, για τις συνήθειες, τις νοοτροπίες
και τη καθημερινή ζωή των κατοίκων της.

8
 Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΣ

 Μυθολογικό υπόβαθρο και ιστορικός πυρήνας της πόλης της Ρώμης

 Οι Έλληνες συγγραφείς ασχολήθηκαν αρκετά νωρίς με την Ιταλία, καταγράφοντας
σχετικούς μύθους που συνέδεαν την ίδρυση της Ρώμης με τον Οδυσσέα και τον
Αινεία.
 Οι μύθοι αυτοί έγιναν δεκτοί και από τους Ρωμαίους και σύμφωνα με την παράδοση που
επικράτησε ο Αινείας, αφού έφυγε από την καιόμενη Τροία, κατέληξε μετά από
περιπλανήσεις στην Ιταλία και έγινε δεκτός ως βασιλιάς των Λατίνων. Η ίδρυση
όμως της Ρώμης πραγματοποιήθηκε από τους απογόνους του, τον Ρωμύλο και τον
Ρέμο. Τον πρώτο αιώνα π.Χ. ο λόγιος Βάρρων την υπολόγισε στο έτος 753 π.Χ. του δικού
μας χρονολογικού συστήματος.
 Σύμφωνα με τη μυθολογική ψευδοϊστορική παράδοση ο Ρωμύλος μοίρασε τους πολίτες σε
τρεις φυλές και τριάντα φρατρίες, οργάνωσε τη συνέλευση του λαού κατά φρατρίες και
συνένωσε τους αρχηγούς των επιφανέστερων γενών στη Σύγκλητο. Ο διάδοχός του Νομάς
Πομπίλιος δίδαξε στους Ρωμαίους τη λατρεία των θεών και τη δικαιοσύνη. Τον διαδέχτηκε
ο Τύλλος Οστίλιος που οργάνωσε τον ρωμαϊκό στρατό και εκείνον ο Άγκος Μάρκιος που
θεμελίωσε την οικονομική και εμπορική δύναμη των Ρωμαίων. Ήταν και ο τελευταίος
Ρωμαίος βασιλιάς. Είναι φανερό πως οι πράξεις που αποδίδονται στον κάθε βασιλιά
αντικατοπτρίζουν πανάρχαιους ινδοευρωπαϊκούς αιτιολογικούς μύθους για τα βασικά
συστατικά στοιχεία κάθε κοινωνίας: πολιτική και κοινωνική οργάνωση, θρησκευτικοί και
δικαστικοί θεσμοί, στρατός και οικονομία.
 Σύμφωνα με τα αρχαιολογικά δεδομένα εγκαταστάσεις με τη μορφή οικισμού
εντοπίζονται από τον 10ο/9ο αιώνα π.Χ. στον Παλατίνο λόφο της Ρώμης. Οι κάτοικοι
του οικισμού ήταν Λατίνοι ενώ στον γειτονικό Κυρινάλιο λόφο εγκαταστάθηκαν Σαβίνοι.
Σταδιακά τα γένη τους προσχώρησαν στη λατινόγλωσση κοινότητα.
 Η Ρώμη εξελίχθηκε σταδιακά σε πόλη, αποκτώντας προοδευτικά ευρυχωρία, αξιόλογο
πληθυσμό, κοινωνική και οικονομική διαφοροποίηση, πολιτικούς και θρησκευτικούς
θεσμούς και μια σταθερή μορφή εξουσίας, τη βασιλεία. Το αργότερο στις αρχές του 6ου
αιώνα συντελέστηκε η διαμόρφωση της κοινότητας αυτής σε πόλη-κράτος. Αυτή η
εξελικτική διαδικασία συνδέεται με την επέκταση στη Ρώμη της ετρουσκικής κυριαρχίας.

 Ετρουσκική κυριαρχία στη Ρώμη

 Οι Ετρούσκοι τον 8ο αιώνα π.Χ. βρίσκονταν εγκατεστημένοι στην περιοχή που ορίζεται
από τον ποταμό Άρνο στο βορρά, τον Τίβερη στο νότο, τα Απέννινα όρη στην ανατολή και
το τυρρηνικό πέλαγος στη δύση. Δεν αποτελούσαν ενιαίο κράτος. Επρόκειτο για ένα
συνασπισμό δώδεκα πόλεων, η κάθε μια από τις οποίες διέθετε τον δικό της
βασιλιά.

9
 Η κοινωνική οργάνωση βασιζόταν σε ένα δυαδικό σχήμα. Οι ευγενείς, από την τάξη
των οποίων προερχόταν και ο βασιλιάς, κυριαρχούσαν απόλυτα στην πολιτική ζωή,
απάρτιζαν τη γερουσία των πόλεων και αναδείκνυαν τους άρχοντες. Κατείχαν τις εύφορες
εκτάσεις γης και ενδεχομένως και τα μεταλλεία, με τα οποία συνδεόταν η βιοτεχνία και το
εμπόριο. Τα κατώτερα στρώματα αποτελούνταν από κοινωνικές ομάδες εξαρτημένες
από τους ευγενείς: αγρότες δεμένοι με τη γη τους, υπηρέτες, μεταλλωρύχοι, βιοτέχνες.
 Η δύναμη των Ετρούσκων κατά τον 6ο και 5ο αιώνα επεκτάθηκε νοτιότερα στην
Καμπανία, όπου κατέλαβαν και την πόλη Καπύη σύμφωνα με τον Κάτωνα το 470 π.Χ.. Η
επέκταση αυτή δεν ήταν αποτέλεσμα μιας ενιαίας εθνικής προσπάθειας αλλά
αντανακλούσε την πολιτική διαίρεση των Ετρούσκων.
 Σύμφωνα με τη γραμματειακή παράδοση η Ρώμη κατακτήθηκε από τους
Ετρούσκους και βασιλιάς έγινε ο Ταρκύνιος ο Πρεσβύτερος που επέδειξε τυραννική
συμπεριφορά. Το όνομά του συνδέθηκε με δημόσια έργα και τον ναό του Jupiter στον
Καπιτωλίνο λόφο. Τον θρόνο σφετερίστηκε ο γαμπρός του Σέρβιος Τύλλιος, ο οποίος
οργάνωσε τους Ρωμαίους σε τιμοκρατικές τάξεις, ίδρυσε τη λοχίτιδα εκκλησία και περιέβαλε
με τείχος τη Ρώμη. Αυτόν διαδέχτηκε ο Ταρκύνιος ο Νεώτερος. Αν και κατέκτησε πολλές
γειτονικές πόλεις, ανατράπηκε λόγω της αλαζονικής του συμπεριφοράς από τους ευγενείς
με επικεφαλής τον Λεύκιο Ιούνιο Βρούτο το έτος 509/508 π.Χ. σύμφωνα με την παράδοση.
 Ότι η Ρώμη κυβερνήθηκε για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα από βασιλείς που στην
πραγματικότητα ήταν Ετρούσκοι στρατιωτικοί ηγέτες (δυναστεία των Ταρκυνίων)
ανταποκρίνεται στην ιστορική πραγματικότητα. Οι Ετρούσκοι μαζί με τους γηγενείς
αριστοκράτες, πλούσιους γαιοκτήμονες και ιδιοκτήτες κοπαδιών, αποτελούσαν την ηγετική
ομάδα, από την οποία αποκλειόταν ο υπόλοιπος πληθυσμός.
 Το πολίτευμα της αρχαίας Ρώμης υπό ετρουσκική κυριαρχία διαρθρωνόταν γύρω από
δύο άξονες: οι βασιλείς ήταν οι αρχηγοί του στρατού και οι ανώτατοι δικαστικοί και
θρησκευτικοί άρχοντες. Διέθεταν λοιπόν το imperium, την ανώτατη πολιτική και
θρησκευτική εξουσία. Σύμβολο αυτής ήταν ο δικέφαλος πέλεκυς μέσα σε μια δέσμη από
ράβδους (fasces). Οι βασιλείς ανακοίνωναν τις αποφάσεις τους στο λαό
συγκαλώντας για τον σκοπό αυτό συνελεύσεις (comitia). Πλαισιώνονταν από ένα
συμβούλιο γερόντων, τη Σύγκλητο όπου εντάσσονταν μέλη των πιο πλούσιων και
αριστοκρατικών οικογενειών, οι πατέρες (patres) και οι απόγονοί τους, οι πατρίκιοι (patricii).
Αυτοί γίνονταν μέλη των ιερατικών συμβουλίων.
 Θρησκευτικές και λατρευτικές παραδόσεις, θεσμοί και μορφές πολιτικής οργάνωσης και
κοινωνικής δομής διαμορφώθηκαν κατά τα ετρουσκικά πρότυπα. Το ίδιο το όνομα της
πόλης προέρχεται από ένα ετρουσκικό γένος (RUMA). Φυσικά διατηρήθηκαν, κυρίως στο
τομέα της θρησκείας, παραδόσεις που ανάγονταν στην εποχή πριν από την ετρουσκική
κυριαρχία. Συνεπώς η ινδοευρωπαϊκή κληρονομιά και η ετρουσκική παράδοση
αποτελούν δύο βασικούς παράγοντες στην πρώιμη ιστορία της Ρώμης. Ο τρίτος
είναι η κατά κύριο λόγο πολιτιστική επίδραση που ασκούσαν οι ελληνικές αποικίες

10
της Σικελίας και της νότιας Ιταλίας. Η ετρουσκική κυριαρχία στη Ρώμη αποτέλεσε και το
μέσο με το οποίο η τελευταία απέκτησε πρόσβαση σε μια μορφή ελληνικής κουλτούρας.

11
Η ΠΡΩΙΜΗ ΡΕΠΟΥΜΠΛΙΚΑΝΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (τέλος 6ου αι.
π.Χ.-287 π.Χ.).

 Η κατάργηση της βασιλείας

 Γύρω στο 508 π.Χ. ή λίγα χρόνια αργότερα μια αντιμοναρχική εξέγερση είχε ως
αποτέλεσμα την απελευθέρωση της Ρώμης από την κυριαρχία των Ετρούσκων
βασιλέων. Η εξέγερση αυτή ήταν κατά πάσα πιθανότητα έργο μιας ετρουσκικής και
ρωμαϊκής τοπικής αριστοκρατίας, η οποία, ανεξάρτητα από την καταγωγή της, μιλούσε και
έγραφε λατινικά και αισθανόταν περισσότερο κοντά στις λατινικές παρά στις ετρουσκικές
πόλεις. Η νέα περίοδος συμβολιζόταν με την καθιέρωση του ναού του Διός
Καπιτωλίου στον ομώνυμο λόφο.
 Η βασιλεία καταργήθηκε και σε όλη τη μετέπειτα ιστορίας της επικρατούσε στη Ρώμη
βαθύτατη ιδεολογική αποστροφή για τη βασιλεία. Ο rex έγινε συνώνυμο του τυράννου.
Τη θέση των βασιλέων έλαβε αρχικά ένας στρατηγός ύπατος (praetor maximus) και
σταδιακά δύο ανώτατοι άρχοντες με ετήσια θητεία, που αρχικά ονομάστηκαν πραίτωρες
(praetores) και αργότερα ύπατοι. Αυτοί διατήρησαν όλα τα δικαιώματα και τα σύμβολα της
εξουσίας που είχαν οι βασιλείς. Η ουσιαστική μεταβολή συνίστατο όχι στη μείωση τα
βασιλικής εξουσίας (imperium) αλλά στη μετατροπή της σε ενιαύσια. Υπήρχαν και
έκτακτοι αξιωματούχοι: ο δικτάτωρ (dictator) αναλάμβανε σε καταστάσεις εκτάκτου
ανάγκης απεριόριστη εξουσία με μέγιστη διάρκεια μισό χρόνο και ο μεσοβασιλέας
(interrex), εκλεγόταν σε εξαιρετικές περιπτώσεις, όταν δεν υπήρχαν αξιωματούχοι.
 Η αλλαγή στην ηγεσία της πόλης δεν επέφερε αλλαγές στα άλλα ουσιώδη
γνωρίσματα της πολιτικής της οργάνωσης. Έτσι παρέμεινε η ίδια και η συνέλευση των
ενηλίκων ανδρών που εξέλεγε τους υπάτους και το σώμα των γερόντων που τους
συμβούλευε. Αυτή ήταν η Σύγκλητος, το ανώτατο βουλευτικό σώμα του κράτους, η οποία
αποτελείτο στην πραγματικότητα από πρώην άρχοντες.
 Το ρωμαϊκό πολιτικό σύστημα των ρεπουμπλικανικών χρόνων βασιζόταν στην
αλληλεπίδραση των τριών αυτών στοιχείων, των αρχόντων, της Συγκλήτου και της
συνέλευσης. Το τριμερές αυτό θεσμικό σχήμα παρουσιάζει σημαντικές ομοιότητες με το
παραδοσιακό θεσμικό πλαίσιο των ελληνικών πόλεων που βασίζεται στο τρίπτυχο
άρχοντες, βουλή και εκκλησία του δήμου.

 Πατρίκιοι και πληβείοι. Η πάλη των τάξεων

 Στο εσωτερικό του σώματος των Ρωμαίων πολιτών υφίσταται η θεμελιώδης διάκριση
μεταξύ πατρικίων και πληβείων.
 Οι πατρίκιοι (patricii, αυτοί που συνδέονται με τους patres, τίτλος των συγκλητικών)
αποτελούσαν το ανώτερο στρώμα της ρωμαϊκής κοινωνίας. Επρόκειτο για μια
αριστοκρατία αίματος με οικονομική ισχύ (ιδιοκτησία μεγάλων εκτάσεων γης και κατοχή
12
 κοπαδιών), η οποία τον 5ο και στις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. μονοπωλούσε τα πολιτικά και
θρησκευτικά αξιώματα και τη συμμετοχή στη Σύγκλητο.
 Η προέλευση της τάξης των πατρικίων δεν είναι ξεκάθαρη.
 ανάγεται στην αριστοκρατία ιππέων που αποτελούσε την έφιππη ακολουθία του
βασιλιά;
 επρόκειτο για μια αριστοκρατία γαιοκτημόνων που αποτελούσε το βαρύ πεζικό;
 διαμορφώθηκε κατά τη διάρκεια του 5ου αιώνα όταν ορισμένες οικογένειες που είχαν
αναλάβει το υπατικό αξίωμα εξελίχθηκαν σε κληρονομική αριστοκρατία αποκλείοντας
άλλες από την εξουσία;
 Οι πληβείοι (plebs), ο κοινός δηλαδή λαός, ήταν ελεύθεροι Ρωμαίοι πολίτες που στερούνταν
τα προνόμια των πατρικίων. Οι πληβείοι ήταν μια ανομοιογενής τάξη που διαμορφώθηκε
κατά τη διάρκεια του 5ου αιώνα π.Χ. και του αγώνα της κατά των πατρικίων:
 αγρότες με σημαντική περιουσία, οικονομικά ανεξάρτητοι από τους πατρίκιους
(assidui, σύμφωνα με τη Δωδεκάδελτο, δηλαδή «παρακαθήμενοι»),
 αγρότες με μικρή ιδιοκτησία ή ακτήμονες (οι τελευταίοι είναι οι proletarii κατά τη
Δωδεκάδελτο, εκείνοι που τα πλούτη τους είναι μόνο τα παιδιά τους-proles),
 έμποροι και βιοτέχνες υποβαθμισμένοι κοινωνικά λόγω του επαγγέλματός τους,
 ξένοι πρόσφυγες και μετανάστες που διέθεταν μικρότερο βαθμό οικονομικής εξάρτησης
από τους Ρωμαίους αριστοκράτες απ’ ό,τι οι περισσότεροι γηγενείς γεωργοί.
 Σε συνάφεια με τις δύο αυτές κοινωνικές τάξεις της αρχαϊκής Ρώμης πρέπει να εξεταστεί
και ο θεσμός της πελατείας (clientela), μια αρχαϊκή μορφή προσωπικής εξάρτησης
σύμφωνα με την οποία ο πελάτης (cliens) αποδεχόταν μια σχέση πίστης (fides) προς
έναν ισχυρότερο, βάσει της οποίας υποχρεωνόταν να παρέχει υπηρεσίες οικονομικής και
ηθικής φύσης (π.χ. πολιτική υποστήριξη στις εκλογές). Σε αντάλλαγμα ο ισχυρός, ο
πάτρωνας (patronus) παρείχε «πατρική» προστασία, ατομική φροντίδα (π.χ. συνηγορία
στο δικαστήριο υπέρ του πελάτη του) και ενδεχομένως κλήρο γης που μπορούσε ο
πελάτης να καλλιεργεί με την οικογένειά του.
 Η σχέση πατρωνίας υπήρχε εκ γενετής μεταξύ των Ρωμαίων κυρίων και των
απελεύθερων δούλων. Το σχήμα Dominus-Servus αντικαθίστατο έτσι από το σχήμα
Patronus-Cliens.Η πελατεία ήταν ένας θεσμός που επιβίωσε με αμείωτη ισχύ καθ’ όλη τη
διάρκεια των ρεπουμπλικανικών χρόνων αλλά και κατά την αυτοκρατορική εποχή και
μεταφέρθηκε και στις εξωτερικές σχέσεις της Ρώμης. Επιπλέον πελάτες διέθεταν όχι
μόνο οι πατρίκιοι αλλά και οι πλούσιοι πληβείοι, οι οποίοι ηγήθηκαν του αγώνα κατά
των πατρικίων.
 Η σύγκρουση μεταξύ πατρικίων και πληβείων, γνωστή ως πάλη των τάξεων,
προκλήθηκε από την οικονομική εκμετάλλευση και την πολιτική καταπίεση σε βάρος των
πληβείων.

13
 Το στρώμα των εύπορων πληβείων επιζητούσε να συμμετέχει στη διαμόρφωση της
πολιτικής, στα αξιώματα και στη Σύγκλητο, να εξισωθεί δηλαδή πολιτικά με τους
πατρικίους.
 άλλες ομάδες πληβείων πολιτών περιέπεσαν σε άθλια οικονομική και κοινωνική
κατάσταση, κυρίως λόγω του κατακερματισμού της αγροτικής ιδιοκτησίας σε πολλούς
μικρότερους κλήρους από γενιά σε γενιά και της δημιουργίας χρεών, η αδυναμία
εκπλήρωσης των οποίων οδηγούσε στην υποδούλωση. Στόχος της ομάδας αυτής ήταν η
βελτίωση της οικονομικής της κατάστασης με την επίλυση του προβλήματος των χρεών
και με την απόκτηση μεριδίου στη δημόσια γη (ager publicus).
 Οι δύο ομάδες των πληβείων συνενώθηκαν υπό την ηγεσία των περισσότερο εύπορων
από αυτούς σε έναν αγώνα εναντίον των πατρικίων ευγενών που διάρκεσε πάνω από δύο
αιώνες. Όμως η πάλη των τάξεων δεν ήταν μια ταξική πάλη. Λόγω του θεσμού της
πελατείας οι πατρίκιοι υποστηρίζονταν από στρατιές πελατών τους, οι ταπεινότεροι από
τους οποίους δρούσαν εναντίον των αντικειμενικών συμφερόντων της τάξης τους. Από την
άλλη πλευρά οι πλούσιοι και φιλόδοξοι πληβείοι, αντλούσαν υποστήριξη όχι μόνο από
εκείνους που είχαν συμφέρον να το κάνουν, αλλά και από τους πελάτες τους σε κάθε
οικονομικό επίπεδο.
 Το βασικό όπλο των πληβείων στον αγώνα αυτό ήταν η αποχή από την εκτέλεση των
πολιτικών/στρατιωτικών τους καθηκόντων (secessio plebis). Η πρώτη αποχή σύμφωνα με
την παράδοση έγινε το έτος 494/493, με τους πληβείους να αποσύρονται ένοπλοι στο Ιερόν
όρος: κέρδισαν τελικά το δικαίωμα να συνέρχονται σε δική τους συνέλευση χωρίς την
παρουσία πατρικίων (concilium plebis) και να εκλέγουν τους δικούς τους ηγέτες, τους
δημάρχους (tribuni plebis που αρχικά ήταν δύο ή τέσσερις και αργότερα έγιναν δέκα) και
τους αγορανόμους (aediles, επιμελητές ναών, από το aedes=ναός).
 Με ιερό όρκο οι πληβείοι αποφάσισαν ασυλία για τους δημάρχους (sacrosanctitas, το
απαραβίαστο του προσώπου του δημάρχου) και απαιτούσαν τη συνδρομή και βοήθειά
τους (ius auxilii) απέναντι στην αυθαιρεσία πατρικίων αρχών. Έτσι οι δήμαρχοι απέκτησαν
το δικαίωμα επέμβασης σε ενέργειες πατρικίων αξιωματούχων εναντίον των πληβείων (ius
intercedendi) και σταδιακά το δικαίωμα αρνησικυρίας (veto) απέναντι σε αποφάσεις των
αρχόντων και της Συγκλήτου.
 Το 451π.Χ. ή 450 π.Χ. κωδικοποιείται το εθιμικό και προφορικό μέχρι τότε δίκαιο στη
λεγόμενη Δωδεκάδελτο. Οι διατάξεις ήταν εξαιρετικά αυστηρές για τα κατώτερα στρώματα
του πληθυσμού, ιδιαίτερα στο ζήτημα των χρεών (αναγνώριση της δουλείας για χρέη στη
μορφή της υποθήκης, nexum), και στην απαγόρευση της επιγαμίας μεταξύ πατρικιών και
πληβείων. Παράλληλα στη Δωδεκάδελτο διατηρούνταν πολλά πρωτόγονα στοιχεία, όπως η
αυτοδικία. Ωστόσο, η αποσαφήνιση και γραπτή τήρηση του ισχύοντος δικαίου αποτέλεσε
πολιτική μεταρρύθμιση μείζονος σημασίας. Εξασφαλίστηκε νομική προστασία στους
ανίσχυρους πολίτες με τη θεμελιώδη αρχή πως κάθε πολίτης μπορεί να κληθεί στο
δικαστήριο και κάθε πολίτης δικαιούται συνηγόρου (vindex).

14
 Ενδεικτικό πάντως της νέας κατάστασης των πραγμάτων είναι πως λίγα χρόνια αργότερα,
περίπου το 445 π.Χ ο Κανουλήιος νόμος (lex Canuleia) καταργεί την απαγόρευση
επιγαμιών μεταξύ πατρικίων και πληβείων.
 Σημαντικές επιτυχίες για τους πληβείους ήταν και η διαμόρφωση δύο νέων μορφών
συνέλευσης της φυλετικής εκκλησίας, διαμορφωμένης με βάση τις τοπικές φυλές, και
της λοχίτιδας εκκλησίας, διαμορφωμένης σύμφωνα με εισοδηματικές τάξεις, οι οποίες
αντικατέστησαν τη φρατρική εκκλησία η οποία βασιζόταν σε ενώσεις γενών και
ελεγχόταν εύκολα από τους πατρικίους μέσω των πελατών τους. Ιδιαίτερα η οργάνωση
της λοχίτιδας εκκλησίας ευνοούσε τους εύπορους πληβείους καθώς καθιστούσε
απαραίτητη τη συνεργασία των πατρικίων με αυτούς.
 Στις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. αυξήθηκαν οι κοινωνικές εντάσεις λόγω του
προβλήματος των ακτημόνων και της μη διανομής κρατικής γης. Αποτέλεσμα οι Λικίνιοι-
Σέξτιοι νόμοι (leges Liciniae-Sextiae) του 367 π.Χ.:
 Καταργείται ο θεσμός των 10 χιλιάρχων με υπατική εξουσία (βλ. παρακάτω) και
αναβιώνει αυτός των 2 υπάτων ως ανώτατων αρχόντων.
 Προσιτά τα ανώτατα αξιώματα (ύπατου, πραίτορα, δικτάτορα, τιμητή) στους
πληβείους
 Μερική παραγραφή χρεών
 Θέσπιση ανώτατου ορίου κατοχής δημόσιας γης (500 πλέθρα), γεγονός που ανοίγει
τον δρόμο για διανομή γαιών σε φτωχούς πολίτες.
 Το 343 θεσπίζεται νόμος που καθιστά υποχρεωτικό ένας από τους δύο υπάτους να είναι
πληβείος.
 Μετά το 340 π.Χ. οι ρωμαϊκές κατακτήσεις στην Ιταλία καθιστούν δυνατή τη συστηματική
διανομή γης στους φτωχούς.
 Το 339 π.Χ. ο Ποπλίλιος Νόμος (Lex Publilia) αφαιρεί από τη Σύγκλητο το δικαίωμα
ακύρωσης ψηφισμάτων εκκλησίας.
 Το 326 π.Χ. ο Ποιτήλιος-Παπίριος νόμος (lex Poetelia-Papiria) καταργεί την
υποδούλωση λόγω χρεών.
 Το 312 π.Χ. ο τιμητής Άππιος Κλαύδιος εισάγει στη Σύγκλητο πολλούς πληβείους.
 Το 300 π.Χ. ο Βαλέριος νόμος (Lex Valeria de provocatione) δίνει το δικαίωμα στον
Ρωμαίο πολίτη που καταδικάζεται σε θάνατο από κάποιον άρχοντα να προσφεύγει
(provocatio) στη συνέλευση του λαού.
 Στις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. το πρόβλημα των χρεών προκαλεί νέες ταραχές και μια
ακόμη αποχή πληβείων, αλλά επικρατούν οι μετριοπαθείς και στις δύο πλευρές. Ο
Ορτένσιος νόμος (Lex Hortensia) αποδίδει στα plebiscita ισχύ νόμου, ακόμη και δίχως
την έγκριση της Συγκλήτου. Ο νόμος αυτός θεωρείται ως το τέλος της πάλης των τάξεων
και φανερώνει ότι στη Σύγκλητο και στη συνέλευση των πληβείων «εκπροσωπούνταν τα
ίδια συμφέροντα αφού οι ηγέτες του λαού και της συνέλευσής του ήταν τώρα ταυτόχρονα

15
εκπρόσωποι και ηγετικά μέλη μιας νεοδημιουργημένης συγκλητικής αριστοκρατίας» (G.
Alföldy).

16
Βασικά στοιχεία του ρωμαϊκού πολιτεύματος

 Άρχοντες
οργανωμένοι σε συναρχίες (σώματα αρχόντων) με ενιαύσια θητεία, εκλέγονται από τις συνελεύσεις
των πολιτών, ενώ τυπικά απαγορεύεται η διαδοχική εκλογή από το ένα αξίωμα στο άλλο.
 Ανώτατοι άρχοντες οι 2 ύπατοι (consules): συγκροτούσαν και διοικούσαν στρατούς,
συγκαλούσαν συνεδριάσεις της λοχίτιδος εκκλησίας, της φυλετικής εκκλησίας και της
Συγκλήτου όπου εισηγούνταν προτάσεις. Διέθεταν imperium, δηλαδή ανώτατη εξουσία
έκδοσης εντολών και απαίτησης υπακοής σε αυτές, και ακολουθούνταν από
ραβδούχους (lictores) που έφεραν τις Fasces, σύμβολα του imperium. Μπορούσαν να
εκδώσουν διαταγές και να χρησιμοποιήσουν βία για την εφαρμογή τους. Μεταξύ 444 και
376 π.Χ. μαρτυρούνται αντί των 2 υπάτων 10 χιλίαρχοι με υπατική εξουσία, ίσως λόγω
αυξημένων αναγκών διοίκησης στρατών.
 Dictator: έκτακτος άρχων: αναλάμβανε σε καταστάσεις εκτάκτου ανάγκης απεριόριστη
εξουσία με μέγιστη διάρκεια μισό χρόνο. Διοριζόταν από κάποιον άρχοντα με imperium.
 μεσοβασιλέας (interrex): έκτακτος άρχων: διοριζόταν από τους πατρίκιους
συγκλητικούς σε περίπτωση θανάτου και των 2 υπάτων με βασικό καθήκον τη
διενέργεια εκλογών. Διέθετε υπατικό imperium.
 Οι 2 τιμητές: εκλέγονταν κάθε πέντε χρόνια για θητεία δεκαοκτώ μηνών. Αποστολή
τους ήταν να διενεργούν την απογραφή των πολιτών (census) και την κατάταξή τους σε
τάξεις-τιμήματα και λόχους με βάση την περιουσιακή τους κατάσταση. Με την πάροδο
του χρόνου ανέλαβαν και άλλα καθήκοντα: συμπλήρωναν τις κενές θέσεις της
Συγκλήτου (αρχικά έργο των υπάτων), επέβλεπαν τα δημόσια οικονομικά και τις
δημόσιες δαπάνες, ήταν υπεύθυνοι για τα δημόσια συμβόλαια με εργολάβους, για την
ενοικίαση της δημόσιας γης και για την είσπραξη ορισμένων φόρων, επέβλεπαν τα ήθη
των πολιτών και απομάκρυναν από τη Σύγκλητο και την τάξη των ιππέων τα ηθικώς
επιλήψιμα πρόσωπα.
 πραίτωρες (praetores): τακτικοί άρχοντες: με imperium κατώτερο αυτού των
υπάτων, ασκούσαν επίσης διοίκηση στρατού και επιπλέον προήδρευαν των δικαστικών
διαδικασιών. Από το 367 έως το 244 υπήρχε 1 πραίτωρ, το 244 αυξήθηκαν σε 2 (ο
praetor urbanus και ο praetor peregrinus). Μετά τον Α΄ Καρχηδονιακό πόλεμο έγιναν
4 (οι 2 διοικούσαν τις επαρχίες της Σικελίας και της Σαρδηνίας) και το 197 έγιναν 6
(προστέθηκαν άλλοι 2 για τη διοίκηση των 2 επαρχιών της Ισπανίας).Επί Καίσαρα οι
πραίτωρες ήταν 16.
 οι αγορανόμοι (aediles) επέβλεπαν την αγορά, τα κτίσματα και τους δρόμους της
πόλης και διενεργούσαν αγώνες. Αρχικά εκλέγονταν δύο αγορανόμοι μόνο από τη
συνέλευση των πληβείων ως υφιστάμενοι των δημάρχων, σε αυτούς όμως
προστέθηκαν και αγορανόμοι εκλεγόμενοι από τη φυλετική εκκλησία

17
  Οι ταμίες (quaestores) ήταν οι κατώτεροι ιεραρχικά αξιωματούχοι με οικονομικές
αρμοδιότητες. Αρχικά ήταν 2, ένας προσκολλημένος σε κάθε ύπατο. Από το 421
προστέθηκαν άλλοι 2 ως διαχειριστές του ταμείου της Ρώμης υπό την επίβλεψη της
Συγκλήτου. Η δημιουργία ρωμαϊκών επαρχιών εκτός Ιταλίας συνετέλεσε στην αύξηση
του αριθμού τους.

 Η Σύγκλητος
τυπικά ήταν το συμβουλευτικό σώμα που πλαισίωνε τους υπάτους.
 Σύνθεση: Από τον 4ο αιώνα π.Χ. τα μέλη της ήταν περίπου 300 με ισόβια θητεία.
Αρχικά η εισδοχή γινόταν από τους υπάτους και αργότερα (περ. 312 π.Χ.) από τους
τιμητές από τον κατάλογο των πρώην αρχόντων. Αν και δεν υπήρχαν καθορισμένοι
κανόνες για την είσοδο στη Σύγκλητο, σταδιακά καθιερώθηκε όλοι οι άρχοντες με το
τέλος της θητείας του να εισέρχονται σε αυτή.
 Διαδικασίες: Η Σύγκλητος συνεδρίαζε μόνο ύστερα από πρόσκληση ενός άρχοντα με
imperium (υπάτου, πραίτωρα, δικτάτορα). Ο άρχων έθετε ένα ζήτημα προς
διαβούλευση και ακολουθούσαν οι τοποθετήσεις των συγκλητικών. Επομένως η
Σύγκλητος ήταν το μόνο σώμα στο οποίο διεξάγονταν συζητήσεις σε αντίθεση με τις
εκκλησίες των πολιτών.
 Λειτουργίες:
 Η σημασία της Συγκλήτου στη δημόσια ζωή δεν πήγαζε από δικαιώματα και
εξουσίες που της παραχωρούσε το ρωμαϊκό πολίτευμα, αλλά από τη συνήθεια. Οι
τυπικές αρμοδιότητες της Συγκλήτου ήταν σε περίπτωση θανάτου ή αιχμαλωσίας
και των δύο υπάτων να διορίζει από τις τάξεις της έναν μεσοβασιλέα με την
αποστολή να συγκαλέσει τη λαϊκή συνέλευση για να εκλέξει άλλους.
 Οι αποφάσεις της Συγκλήτου, τα senatus consulta, δεν είχαν δεσμευτικό
χαρακτήρα, συνιστούσαν τυπικά συμβουλές προς τους άρχοντες. Στην
πραγματικότητα όμως οι άρχοντες διαρκώς ζητούσαν τη γνώμη της Συγκλήτου και
σχεδόν πάντα την ακολουθούσαν. Σπάνια εισήγαν στη λαϊκή συνέλευση προτάσεις
που προηγουμένως δεν είχαν συζητηθεί και εγκριθεί από τη Σύγκλητο με τη μορφή
τους senatus consultum.
 Έτσι η Σύγκλητος διαδραμάτιζε σημαίνοντα ρόλο στο τομέα της νομοθεσίας
ελέγχοντας τη θέσπιση νέων νόμων. Μέχρι το 339 π.Χ. μπορούσε να αρνηθεί να
επικυρώσει αποφάσεις της συνέλευσης οι οποίες έτσι έχαναν την ισχύ τους. Μετά το
339 π.Χ. οποιαδήποτε αντίρρηση έπρεπε να διατυπώνεται πριν από τη συνέλευση
(Ποπλίλιος Νόμος-Lex Publilia).
 Επιπλέον συχνά εξέδιδε αποφάσεις για θέματα που δεν καλύπτονταν από νόμους,
αποφάσεις στην πράξη δεσμευτικές. Ως μόνιμο όργανο με αδιάκοπη εξουσία και
άρα συσσωρευμένη εμπειρία σε αντίθεση με τους άρχοντες που ασκούσαν τα
καθήκοντά τους μόνο για ένα χρόνο, η Σύγκλητος αποτελούσε το κυρίαρχο πολιτικό

18
 όργανο της Ρώμης και οι άρχοντες ήταν τα εκτελεστικά της όργανα. Οι τελευταίοι
ανήκαν στην ίδια κοινωνική τάξη με τους συγκλητικούς, άρα είχαν και κοινά
συμφέροντα. Δεν ήταν προς το συμφέρον τους να έρθουν σε σύγκρουση με τη
Σύγκλητο, καθώς αυτό μπορούσε να σημάνει τον αποκλεισμό τους από αυτή.
 Έτσι, ο έλεγχος των δημόσιων οικονομικών και των δαπανών του δημοσίου
ταμείου, η απόφαση να στρατολογηθούν στρατιές και τα του ανεφοδιασμού τους, η
επίβλεψη των στρατηγών σε περίοδο πολέμου, η ασφάλεια του κράτους και οι
διπλωματικές σχέσεις με τις ξένες δυνάμεις (αποστολή απεσταλμένων και υποδοχή
και ακρόαση ξένων πρεσβειών) βρίσκονταν στα χέρια της Συγκλήτου. Αυτή η θέση
οφειλόταν στο βαθύ σεβασμό που έτρεφε ο λαός απέναντι στο σώμα, το οποίο
απαρτιζόταν από τα επιφανέστερα μέλη της ρωμαϊκής κοινωνίας.

 Οι συνελεύσεις των πολιτών

 Φρατρική εκκλησία (comitia curiata): η οργανωμένη κατά 30 φρατρίες (οι
αρχαιότερες υποδιαιρέσεις του σώματος των Ρωμαίων πολιτών) συνέλευση.
Επρόκειτο για την αρχαιότερη μορφή συνέλευσης Ρωμαίων πολιτών και ίσως υπήρχε
ήδη από την εποχή της βασιλείας.
 Σύνθεση: Συμμετείχαν όλοι οι Ρωμαίοι πολίτες καταταγμένοι κατά φρατρίες. Τον
1ο αιώνα π.Χ. 1 lictor εκπροσωπεί κάθε φρατρία.
 Διαδικασία και Ψηφοφορία: Η φρατρική εκκλησία συνεδρίαζε ύστερα από
πρόσκληση υπάτων, πραιτώρων ή του pontifex maximus, οι οποίοι υπέβαλλαν
προτάσεις, χωρίς να ακολουθεί συζήτηση. Η ψηφοφορία διεξαγόταν κατά
φρατρίες και η κάθε φρατρία διέθετε μια ψήφο, αυτή της πλειοψηφίας στο
εσωτερικό της.
 Αρμοδιότητες: Αποφάσιζε για ζητήματα του οικογενειακού δικαίου, σε
περιπτώσεις θανάτου ενός αρχηγού οικογένειας δίχως άρρενες κληρονόμους,
επικύρωνε την παραχώρηση εξουσιών στους ανώτατους αξιωματούχους (lex
curiata de imperio=φρατρικός νόμος περί εξουσίας) και γενικότερα
συσκεπτόταν για τις δημόσιες υποθέσεις. Ωστόσο, ήδη από την πρώιμη
ρεπουμπλικανική εποχή οι αρμοδιότητές περιεστάλησαν λόγω της εμφάνισης
νέων μορφών συνελεύσεων. Όμως εξακολούθησε να συγκαλείται για την έγκριση
των υιοθεσιών και για την έκδοση του φρατρικού νόμου περί εξουσίας
 Λοχίτιδα εκκλησία (comitia centuriata): η οργανωμένη κατά λόχους συνέλευση των
ρωμαίων πολιτών. Εμφανίζεται το δεύτερο μισό του 5ου ή κατά άλλους το πρώτο μισό
του 4ου αιώνα ως αποτέλεσμα της πάλης των τάξεων.
 Σύνθεση: Συμμετείχαν όλοι οι Ρωμαίοι πολίτες που διαιρούνταν ανάλογα με την
περιουσία τους σε πέντε κλάσσεις-τιμήματα /τάξεις (classis) και η κάθε μια από
αυτές χωριζόταν σε μικρότερες στρατιωτικές μονάδες που ονομάζονταν λόχοι
(centuriae). Οι πολίτες κατανέμονταν άνισα στους λόχους. Έτσι, οι πλουσιότεροι

19
 πολίτες που ανήκαν στην πρώτη κλάσση οργανώνονταν σε ογδόντα λόχους
βαρέως οπλισμένου πεζικού. Πάνω από τις κλάσσεις ήταν τοποθετημένοι οι
ιππείς, πατρίκιοι αριστοκράτες οργανωμένοι σε 18 λόχους. Η δεύτερη, τρίτη και
τέταρτη κλάσση διέθεταν είκοσι λόχους η καθεμιά και αποτελούνταν με
διαβαθμίσεις από λιγότερο εύπορους πολίτες με ελαφρύτερο και λιγότερο
δαπανηρό οπλισμό, ενώ η πέμπτη κλάσση με τριάντα λόχους περιλάμβανε τους
φτωχούς που έφεραν μόνο σφεντόνα. Κάτω από τις τάξεις συγκεντρώνονταν οι
εντελώς ακτήμονες (proletarii) σε ένα λόχο. Καθώς ήταν άοπλοι μπορούσαν να
χρησιμοποιηθούν μόνο ως αγγελιαφόροι και κατάσκοποι. Δύο λόχοι μηχανικών
προστίθεντο στην πρώτη τάξη και δύο λόχοι μουσικών στην πέμπτη.
 Διαδικασία και Ψηφοφορία: Η λοχίτις εκκλησία συνεδρίαζε ύστερα από
πρόσκληση υπάτων, πραιτώρων, δικτατόρων ή μεσοβασιλέων, οι οποίοι
υπέβαλλαν προτάσεις, χωρίς να ακολουθεί συζήτηση. Η ψηφοφορία διεξαγόταν
κατά λόχους και ο κάθε λόχος διέθετε μια ψήφο, αυτή της πλειοψηφίας στο
εσωτερικό του. Οι 193 ψήφοι των λόχων έκριναν το τελικό αποτέλεσμα. Έτσι, οι
πλουσιότεροι πολίτες, καταταγμένοι στους 98 λόχους της πρώτης κλάσσης και
των ιππέων, μπορούσαν σε κάθε περίπτωση να έχουν την πλειοψηφία, αν και
ήταν λιγότεροι αριθμητικά. Επιπλέον οι λόχοι των ιππέων και της πρώτης
κλάσσης ψήφιζαν πρώτοι και, αν διαπιστωνόταν ομοφωνία, η διαδικασία δεν
συνεχιζόταν. Με τον τρόπο αυτό διασφαλιζόταν ο έλεγχος της συνέλευσης από τις
ευπορότερες τάξεις των πολιτών, δηλαδή τους πλούσιους πληβείους και τους
πατρικίους.
 Αρμοδιότητες: Οι αρμοδιότητες της λοχίτιδος εκκλησίας περιλάμβαναν την κήρυξη
πολέμου, τη συνομολόγηση συνθηκών ειρήνης και συμμαχίας, την έκδοση νόμων
(leges), την εκλογή των υπάτων, των πραιτώρων και του τιμητή και την εκδίκαση
υποθέσεων για αδικήματα που τιμωρούνταν με τη θανατική ποινή.
 Συνέλευση των πληβείων (concilium plebis): Δημιουργήθηκε κατά την παράδοση
στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. ως όργανο των πληβείων στην πάλη τους κατά των
πατρικίων.
 Σύνθεση: Συμμετείχαν αποκλειστικά πληβείοι πολίτες καταταγμένοι στις
γεωγραφικές φυλές (tribus) του σώματος των Ρωμαίων πολιτών (αρχικά ήταν 4
και κατέληξαν σε 35).
 Διαδικασία και Ψηφοφορία: Η συνέλευση των πληβείων συγκαλούνταν από τους
δημάρχους ή τους πληβείους αγορανόμους, οι οποίοι υπέβαλλαν προτάσεις. Η
ψηφοφορία διεξαγόταν κατά φυλές και η κάθε φυλή διέθετε μια ψήφο, αυτή της
πλειοψηφίας στο εσωτερικό της.
 Αρμοδιότητες: Η συνέλευση των πληβείων εξέλεγε τους δημάρχους και τους
πληβείους αγορανόμους. Επιπλέον λάμβανε θέση πάνω στα ζητήματα που
έθεταν υπόψην της οι δήμαρχοι, ζητήματα που αφορούσαν το σύνολο του

20
 κράτους και όχι μόνο την τάξη τους. Οι αποφάσεις της (plebiscita) εξέφραζαν
αρχικά τα συμφέροντα των πληβείων κατά των πατρικίων και για να έχουν
δεσμευτική ισχύ έπρεπε να λάβουν έγκριση από τη συνέλευση των πολιτών ή από
τη Σύγκλητο. Ως αποτέλεσμα της πάλης των τάξεων και της σταδιακής πολιτικής
εξίσωσης πληβείων και πατρικίων η Lex Hortensia το 287 π.Χ. έδωσε ισχύ νόμου
στα plebiscita. Κατά τη μέση ρεπουμπλικανική περίοδο (287-133 π.Χ.) η
ενσωμάτωση των πλουσίων πληβείων, από τους οποίους προέρχονταν οι
δήμαρχοι, και των παλαιών οικογενειών των πατρικίων σε μια ενιαία άρχουσα
τάξη (nobilitas) με κοινά συμφέροντα συνετέλεσε ώστε μεγάλο μέρος της
νομοθεσίας να κυρώνεται από τη συνέλευση των πληβείων. Η συνέλευση των
πληβείων απέκτησε εκ νέου ριζοσπαστικό χαρακτήρα έκφρασης των
συμφερόντων των λαϊκών τάξεων από τη δημαρχία του Τιβέριου Γράκχου και εξής
(133 π.Χ.).
 Φυλετική εκκλησία (comitia tributa): ο υπερβολικά μεγάλος αριθμός των λόχων
καθιστούσε συχνά δυσκίνητες τις διαδικασίες. Έτσι η τοπική αρχή της φυλετικής
διαίρεσης στην οποία βασιζόταν η οργάνωση των συνελεύσεων των πληβείων
εφαρμόστηκε και για τη δημιουργία μιας ακόμη συνέλευσης των ρωμαίων πολιτών,
της φυλετικής συνέλευσης (comitia tributa).
 Σύνθεση: συμμετείχαν όχι μόνο οι πληβείοι αλλά όλοι οι ρωμαίοι πολίτες (δηλαδή
και οι πατρίκιοι), καταταγμένοι σε 35 φυλές σύμφωνα με την απογραφή που
διενεργούσαν οι τιμητές.
 Διαδικασία και Ψηφοφορία: Η φυλετική εκκλησία συγκαλούνταν από τους
υπάτους, τους πραίτωρες και τους αγορανόμους, οι οποίοι υπέβαλλαν προτάσεις
χωρίς να ακολουθεί συζήτηση. Η ψηφοφορία διεξαγόταν κατά φυλές με τη κάθε
φυλή να έχει τελικά μια ψήφο, αυτή της πλειοψηφίας στο εσωτερικό της.
 Αρμοδιότητες: διέθετε νομοθετικές αρμοδιότητες και κατέληξε να διεξάγει το
μεγαλύτερο μέρος του νομοθετικού έργου στη Ρώμη. Επίσης εξέλεγε ορισμένους
ελάσσονες αξιωματούχους (ταμίες και πατρίκιους αγορανόμους) και εκδίκαζε
αδικήματα εναντίον του κράτους που τιμωρούνταν με πρόστιμο.

 Βασικά γνωρίσματα του ρωμαϊκού πολιτικού συστήματος:

 η θεμελιώδης συνθήκη που καθόρισε την πορεία του ρωμαϊκού κράτους κατά κατά τον 3ο
και 2ο αιώνα π.Χ. ήταν η συναίνεση του ρωμαϊκού λαού απέναντι στη συλλογική
εξουσία μιας ολιγαρχίας, η οποία διαμορφώθηκε από τη συγχώνευση των ευπόρων
πληβείων με τους πατρικίους (nobilitas).
 Η εξουσία αυτή τελούσε θεωρητικά, και συχνά και στην πράξη, υπό την αίρεση της λαϊκής
συνέλευσης. Ωστόσο, η κυριαρχία της νέας αριστοκρατίας δεν αμφισβητήθηκε σοβαρά.
Στις εκλογικές διαδικασίες ο λαός συνήθως εξέλεγε ως άρχοντες μέλη της
αριστοκρατίας, και λόγω της εδραιωμένης πεποίθησης πως μόνο αυτά είχαν την

21
 ικανότητα και την απαραίτητη πολιτική μόρφωση ώστε να ασκούν εξουσία, αλλά και λόγω
των ιδιαίτερων συνθηκών που διαμόρφωνε ο θεσμός της πατρωνείας στην εκλογική
συμπεριφορά των πολιτών. Άλλωστε τα πολιτικά αξιώματα ήταν άμισθα και μόνο οι
αριστοκράτες μπορούσαν να αντέξουν την ανάληψή τους.
 Από την άλλη πλευρά υπήρχαν και θεσμικές εγγυήσεις για την εξουσία της
αριστοκρατίας. Μόνο άρχοντες μπορούσαν να συγκαλέσουν τις συνελεύσεις και να
υποβάλουν προτάσεις. Ο τρόπος ψηφοφορίας σε αυτές διασφάλιζε τα συμφέροντα των
πλουσίων. Οι φτωχοί αγρότες της περιφέρειας σπάνια είχαν τη δυνατότητα να
συμμετέχουν στις συνελεύσεις, γεγονός με πρόδηλες συνέπειες κυρίως για τα comitia
tributa. Τέλος το veto των δημάρχων που επίσης προέρχονταν από την αριστοκρατία
(στον πληβείο κλάδο της), ήταν επίσης όπλο στα χέρια της Συγκλήτου. Αρκούσε να πείσει
έναν από τους δέκα δημάρχους ώστε να αναστείλει οποιαδήποτε ενέργεια.
 Mεταξύ των μελών της κυβερνώσας αριστοκρατίας αναπτυσσόταν έντονος
ανταγωνισμός σχετικά με την κατοχή πολιτικών αξιωμάτων, την ηγεσία του στρατού
και τη γενικότερη αναγνώριση της ευθυκρισίας τους. Ο νικηφόρος ύπατος τελούσε
θρίαμβο, ο δε γενικότερα αποδεκτός συγκλητικός ανταμειβόταν με τον τίτλο του princeps
senatus, του ηγέτη δηλαδή της Συγκλήτου. Το πολιτικό σύστημα της ρεπουμπλικανικής
Ρώμης όμως κατά την ωριμότητά του παρουσιάζει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τα οποία
διασφαλίζουν τον έλεγχο της ρωμαϊκής αριστοκρατίας πάνω στις φιλοδοξίες των
επιφανών μελών της και στον λαό.
 Πρώτον, κάθε άρχοντας ασκεί εξουσία για ένα μόνο χρόνο ως μέλος μιας συναρχίας, τα
μέλη της οποίας έχουν ακριβώς τα ίδια δικαιώματα και υποχρεώσεις (αρχή
συλλογικότητας). Το veto του ενός (intercessio) μπορεί να αναιρέσει την απόφαση
του άλλου.
 Δεύτερον, η ανάληψη οποιασδήποτε δράσης και πρωτοβουλίας προϋποθέτει την
προσφυγή σε ένα σώμα συμβούλων. Οι άρχοντες διαθέτουν τη Σύγκλητο και κάθε
επιφανής πολιτικός άνδρας ένα άτυπο συμβούλιο αποτελούμενο από την οικογένειά
του και τους φίλους του.
 Τρίτον, η πραγματική εξουσία δεν εξαρτάται από την ανάληψη κάποιου
αξιώματος. Η συσσωρευμένη εμπειρία, η φήμη για ευθυκρισία, το γενικότερο κύρος
κάποιου ασκούν σημαντική επιρροή στις διαβουλεύσεις και στις αποφάσεις εντός της
Συγκλήτου.
 Τέταρτον χρησιμοποιείται η θρησκεία και ειδικότερα ο θρησκευτικός φόβος για να
χαλιναγωγηθεί ο λαός (οιωνοί πριν από τη συνεδρίαση της λοχίτιδος εκκλησίας)
 Πέμπτον, η συναίνεση των λαϊκών στρωμάτων στο καθεστώς αυτός εξαρτιόταν από
την ικανότητα της αριστοκρατίας να παρέχει στρατιωτική και πολιτική ηγεσία σε
νικηφόρους επεκτατικούς πολέμους και από την προθυμία της να μοιράζεται τα οφέλη
της επέκτασης, κυρίως με τη μορφή της παραχώρησης γης στους αγρότες που
αποτελούσαν τη ραχοκοκαλιά του ρωμαϊκού στρατού.

22
Η επέκταση της Ρώμης στην Ιταλία
Κατά τη διάρκεια των πρώιμων ρεπουμπλικανικών χρόνων η Ρώμη κατόρθωσε να θέσει υπό τον
έλεγχό της ολόκληρη σχεδόν την ιταλική χερσόνησο
 Ο εθνολογικός χάρτης της Ιταλίας
 Η Ρώμη ήταν η βορειότερη πόλη των Λατίνων, οι οποίοι κατοικούσαν στο χαμηλότερο
τμήμα της κοιλάδας του Τίβερη ποταμού.
 Στα γειτονικά απρόσιτα όρη στα βορειοανατολικά της Ρώμης κατοικούσαν οι Σαβίνοι, οι
Αίκουοι και οι Ουόλσκοι, φύλα που ανήκαν στην ουμβρική γλωσσική ομάδα, με τα οποία οι
Λατίνοι βρίσκονταν σε διαρκή σύγκρουση. Επρόκειτο για μη αστικοποιημένους λαούς
οργανωμένους σε φυλές, οι οποίες πραγματοποιούσαν συχνά επιδρομές.
 Στα Νότια της Ρώμης βρίσκονταν οι Όσκιοι με κύριο εκπρόσωπο τους Σαμνίτες. Αρχικά
κατοικούσαν στα νότια κεντρικά Απέννινα και τον 5ο αιώνα εξαπλώθηκαν σε Καμπανία και
νότια Ιταλία.
 Άλλες ομάδες πληθυσμού ήταν οι Γαλάτες στον Βορρά, οι Ετρούσκοι και φυσικά οι
Έλληνες άποικοι στη Νότια Ιταλία. Λόγω της γεωγραφικής τους θέσης οι Λατίνοι δέχθηκαν
πολιτιστικές επιδράσεις και από τους Ετρούσκους και από τους Έλληνες και για ένα
διάστημα μάλιστα ορισμένες από τις πόλεις τους βρέθηκαν υπό ετρουσκική κυριαρχία.
 Ήδη από την εποχή αυτή μαρτυρείται από την παράδοση η δημιουργία μιας λατινικής
ομοσπονδίας επτά πόλεων, στην οποία προσχώρησε αργότερα και η Ρώμη.
 Μετά την αποτίναξη της μοναρχίας στρατηγική επιδίωξη της Ρώμης ήταν να κατακτήσει και
να εδραιώσει την ηγετική της θέση εντός των Λατίνων και να προστατευθεί από την απειλή
επαναφοράς της ετρουσκικής κυριαρχίας.
 Η προσπάθεια των Λατίνων να αποτινάξουν τη ρωμαϊκή κυριαρχία μετά την εκδίωξη των
Ετρούσκων απέτυχε και η Ρώμη προχώρησε σε έναν διακανονισμό των σχέσεών της με τις
λατινικές πόλεις, συνομολογώντας μια συνθήκη (foedus Cassianum, 496 ή 449 π.Χ.) και
δημιουργώντας ένα είδος λατινικής συμμαχίας υπό την ηγεσία της. Όλες οι λατινικές πόλεις
ήταν τυπικά ίσες και διέθεταν αμοιβαία δικαιώματα:
 Το commercium, το δικαίωμα σύναψης έγκυρων συμβάσεων και συμβολαίων,
 το conubium, το δικαίωμα σύναψης έγκυρου γάμου με νόμιμους απογόνους,
 τη migratio, το δικαίωμα μετανάστευσης σε άλλη λατινική πόλη και απόκτησης εκεί
πολιτικών δικαιωμάτων.
 Στις κοινές εκστρατείες η Ρώμη και οι λατινικές πόλεις μοίραζαν τη λεία και τα κατακτημένα
εδάφη.
 Στην περίπτωση της Ρώμης τα εδάφη αυτά γίνονταν μέρος της δημόσιας γης (ager
publicus) και αποδίδονταν σε δικούς της πολίτες. Με τον τρόπο αυτό η Ρώμη μπορούσε
να αυξήσει τον αριθμό των εύπορων αγροτών που υπηρετούσαν ως οπλίτες στο στρατό
της. Το ίδιο μπορούμε να υποθέσουμε πως συνέβαινε και με τις λατινικές πόλεις, αν και σε

23
 μικρότερο βαθμό, καθώς η Ρώμη διεξήγε πολλούς νικηφόρους αγώνες μόνη της,
διατηρώντας για τον εαυτό της και τα αντίστοιχα κέρδη.
 Επιπλέον, από κοινού η Ρώμη και οι λατινικές πόλεις ίδρυαν σε διάφορα στρατηγικά σημεία
αποικίες που είχαν το καθεστώς της λατινικής πόλης με τα συνακόλουθα δικαιώματα
(commercium, conubium, migratio).
 Μεταξύ 490-390 π.Χ., επικεφαλής των λατινικών πόλεων, η Ρώμη ανέλαβε μακροχρόνιους
αγώνες εναντίον των Ετρούσκων και των Ουμβρικών φύλων. Οι αγώνες αυτοί στέφθηκαν με
επιτυχίες.
 Γύρω στο 390 οι Ουόλσκοι και οι Αίκουοι είχαν εκδιωχθεί από το Λάτιο. Η σημαντικότερη
επιτυχία της Ρώμης ήταν η κατάληψη υπό τον στρατηγό Μάρκο Φούριο Κάμιλλο της
ετρουσκικής πόλης των Βηίων, μιας οργανωμένης πολιτικής κοινότητας. Αποτέλεσμα ήταν η
θεαματική επέκταση της ρωμαϊκής γης κατά 1/3 και η ενίσχυση της ρωμαϊκής δύναμης στο
εσωτερικό της Λατινικής συμμαχίας.
 Ανασχετικός παράγοντας της ρωμαϊκής εξάπλωσης φάνηκε πως μπορούσε να ήταν η
επιδρομή των Γαλατών γύρω στο 390 π.Χ., οι οποίοι κατέλαβαν και λεηλάτησαν τη Ρώμη,
αποσπώντας σημαντικό χρηματικό ποσό ως αποζημίωση για την αποχώρησή τους.
 Η Ρώμη, αφού οχυρώθηκε με ισχυρό λίθινο τείχος το 378 π.Χ., συνέχισε τη δράση εναντίον
των Ετρούσκων και Ουόλσκων γειτόνων της, που είχαν προκαλέσει εξεγέρσεις στο νότο
Λάτιο.
 Το 380 π.Χ. ενσωματώθηκε στη Ρώμη η μεγάλη λατινική κοινότητα του Τούσκουλου, οι
πολίτες της οποίας έγιναν Ρωμαίοι διατηρώντας εσωτερική αυτονομία. Η ενέργεια έδειχνε τον
στόχο της Ρώμης να ενσωματώσει το Λάτιο.
 Το αποτέλεσμα ήταν πως γύρω στα μέσα του 4ου αιώνα η Ρώμη μπορούσε να εμφανιστεί σε
μια συνθήκη με την Καρχηδόνα (348 π.Χ.) ως μια δύναμη που διέθετε εκτεταμένη ζώνη
επιρροής και ηγεμονία σε όλο το Λάτιο.
 Η επιρροή αυτή αμφισβητήθηκε από μια εξέγερση των Λατίνων κατά της Ρώμης το 340 π.Χ.
με τη βοήθεια των Ουόλσκων και ορισμένων πόλεων της Καμπανίας. Οι λατινικές πόλεις
ήταν απρόθυμες πια να δεχθούν την ηγεμονία της Ρώμης, εφόσον μάλιστα ο κίνδυνος από
τους Γαλάτες, τους Ουόλσκους και τους Ετρούσκους είχε εξουδετερωθεί. Η ολοκληρωτική
όμως ήττα τους το 338 π.Χ. επέφερε έναν νέο διακανονισμό των σχέσεών τους με τη Ρώμη.
 Στη συνέχεια η Ρώμη έστρεψε τις βλέψεις της προς νότον, ιδρύοντας την αποικία Φρεγέλλες
στην βόρεια Καμπανία και μπαίνοντας σε τροχιά σύγκρουσης με τους Σαμνίτες (είχε
προηγηθεί ο Α΄ Σαμνιτικός Πόλεμος, 343-341 π.Χ.) που είχαν βλέψεις στην ίδια περιοχή.
 Όταν η Νεάπολη ύστερα από εσωτερικές αντιπαραθέσεις μεταξύ φιλορωμαίων και
φιλοσαμνιτών συνήψε συμμαχία με τη Ρώμη (αυτονομία, απαλλαγή από φόρους και
φρουρές), ο πόλεμος για την πολιτική επικυριαρχία στην Καμπανία ήταν πια αναπόφευκτος.
 Μεταξύ 326 και 304 π.Χ. οι Ρωμαίοι κατόρθωσαν ύστερα από αρχικές αποτυχίες να
εκδιώξουν τους Σαμνίτες από την Καμπανία (Β΄ Σαμνιντικός Πόλεμος) και να αφαιρέσουν

24
 ορισμένες πόλεις από τους Ετρούσκους συμμάχους των Σαμνιτών. Ήταν πλέον φανερό πως
η Ρώμη ήταν η κυρίαρχη δύναμη στην Ιταλία.
 Το 298 π.Χ. ένας συνασπισμός Σαμνιτών, Ετρούσκων και Γαλατών δημιουργήθηκε
εναντίον της Ρώμης, ως μέσο ανάσχεσης της εξαπλούμενης δύναμής της (Γ΄ Σαμνιτικός
Πόλεμος). Η ήττα των Γαλατών στο Σεντίνο το 295 π.Χ. ήταν η αρχή του τέλους του. Γύρω
στο 280 π.Χ. η Ρώμη είχε κατορθώσει να επιβληθεί οριστικά στους Σαμνίτες και στους
Ετρούσκους.
 Η επόμενη σοβαρή πρόκληση που δοκίμασε η Ρώμη κατά τον 3ο αιώνα ήταν η εισβολή
του βασιλιά της Ηπείρου Πύρρου στην Ιταλία.
 Μετά την ήττα των Σαμνιτών η κυριαρχία της Ρώμης έφτανε μέχρι τη νότιο Ιταλία
(υπεράσπιση Θουρίων από Σαμνίτες και Λευκανούς και εγκατάσταση φρουράς).
Αναπόφευκτα οι Ρωμαίοι ήλθαν σε σύγκρουση με την ελληνική πόλη του Τάραντα που
είχε ηγεμονικές φιλοδοξίες την περιοχή.
 Ο Τάρας, και πάλι ύστερα από εσωτερικές αντιπαραθέσεις, ακολουθώντας μια ήδη
εδραιωμένη παράδοση προσφυγών στη Σπάρτη και στην Ήπειρο, αναζήτησε βοήθεια
από τον βασιλέα της Ηπείρου Πύρρο.
 Ο Πύρρος ήλπιζε να ενώσει τους Έλληνες της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας υπό το
σκήπτρο του και να ηγηθεί ενός πολέμου κατά της Ρώμης και της Καρχηδόνας, του
παραδοσιακού αντιπάλου των Ελλήνων στη Σικελία.
 Αποβιβάστηκε στην Ιταλία το 280 π.Χ. και κέρδισε δύο μάχες κατά των Ρωμαίων (280
και 279 π.Χ.), αποτυγχάνοντας ωστόσο να διαλύσει τη ραχοκοκαλιά του ρωμαϊκού
ελέγχου στην Ιταλία, την πίστη δηλαδή των Ιταλών συμμάχων στη Ρώμη.
 Η εκστρατεία του στη Σικελία κατά των Καρχηδονίων επίσης απέτυχε, εν μέρει επειδή οι
Έλληνες της νήσου δυσανασχετούσαν με την ηγεμονική συμπεριφορά του.
 Μετά από μια συντριπτική ήττα από τους Ρωμαίους το 275 π.Χ. ο Πύρρος εγκατέλειψε
την Ιταλία και ο Τάραντας έπεσε στα χέρια της Ρώμης το 272 π.Χ. Η ιταλική
χερσόνησος από τον ποταμό Ρουβικώνα στον Βορρά μέχρι τα στενά της Μεσσήνης στο
νότο ήταν πλέον υπό ρωμαϊκό έλεγχο.

Η οργάνωση της Ιταλίας από τη Ρώμη

η Ρώμη ενέτασσε του ηττημένους στον πολιτικό κορμό της δημιουργώντας μια κλίμακα
κοινοτήτων εξαρτημένων από αυτήν.
 Μετά την εξέγερση των Λατίνων η Ρώμη ενσωμάτωσε στην επικράτειά της πολλές
λατινικές πόλεις εντάσσοντας τους πολίτες τους στο δικό της πολιτικό σώμα. Οι κοινότητες
αυτές διατήρησαν τους τοπικούς τους άρχοντες για τη διαχείριση των εσωτερικών τους
υποθέσεων.
 Ορισμένες λατινικές πόλεις και αποικίες διατήρησαν την ξεχωριστή, ανεξάρτητη
πολιτική τους υπόσταση. Κατά κανόνα ομόγλωσσες με τη Ρώμη οργανώνονταν ως

25
 ισοπολίτιδες πόλεις (municipia) και κατείχαν commercium, conubium, migratio με τη Ρώμη
αλλά όχι μεταξύ τους.
 Στις πόλεις των Καμπανών και σε ορισμένες άλλες η Ρώμη απέδωσε το καθεστώς της
civitas sine suffragio. Επρόκειτο για μια θεσμική καινοτομία. Οι πολίτες αυτών των πόλεων
είχαν τις τυπικές υποχρεώσεις του ρωμαίου πολίτη (τη militia, δηλαδή τη στράτευση,
πληρωμή της πολεμικής εισφοράς, του tributum), δεν διέθεταν όμως το δικαίωμα της
ψήφου.
 Παράλληλα η Ρώμη, αν και η λατινική συμμαχία είχε διαλυθεί, συνέχισε να ιδρύει αποικίες με
το καθεστώς των λατινικών πόλεων (λατινικές αποικίες) και τα συνακόλουθα δικαιώματα
(commercium, conubium, migratio). Σταδιακά, το λατινικό status διαχωρίστηκε από τη
λατινική καταγωγή.
 Επιπλέον άρχισε να ιδρύει και μικρές αποικίες ρωμαίων πολιτών με σκοπό τη φρούρηση
σημαντικών γεωστρατηγικών σημείων.
 Τέλος οι ηττημένες ιταλικές πόλεις και φύλα δεσμεύονταν με συνθήκη με τη Ρώμη,
υποχρεωμένες να προσφέρουν σε αυτή στρατό, αλλά διατηρώντας τους θεσμούς της τοπικής
αυτοκυβέρνησής τους. Επρόκειτο για τους συμμάχους (socii) οι οποίες είχαν προσκολληθεί
στη Ρώμη (deditio in fidem: πλήρης παραχώρηση της κοινότητας στη Ρώμη).
 Η οργάνωση της Ιταλίας με τον τρόπο αυτό αποτελούσε τη βασική πηγή της ρωμαϊκής
στρατιωτικής και πολιτικής δύναμης.
 το ευρύ φάσμα των καθεστώτων, με τις ρωμαϊκές αποικίες στο ένα άκρο και τους
συμμάχους στο άλλο και με τις ενδιάμεσες βαθμίδες των λατινικών πόλεων και των
πόλεων χωρίς δικαίωμα ψήφου, συντελούσε ώστε να αποφεύγεται η πόλωση.
 η συμμετοχή στο μόρφωμα που ορισμένοι σύγχρονοι ιστορικοί αποκαλούν ιταλική
συνομοσπονδία σήμαινε και συμμετοχή στα κέρδη από τους νικηφόρους πολέμους
που διεξήγε η Ρώμη: λεία, εδάφη.
 υπήρχαν τρόποι πρόσβασης σε ένα ανώτερο status, ακόμα και απόκτησης των
ρωμαϊκών πολιτικών δικαιωμάτων: η civitas sine suffragio θεωρούνταν προθάλαμος για
την πλήρη ρωμαϊκή πολιτεία και οι σύμμαχοι μπορούσαν να εγκατασταθούν στις
λατινικές αποικίες διασφαλίζοντας τα αντίστοιχα δικαιώματα.
 η Ρώμη είχε στη διάθεσή της τη στρατιωτική δύναμη σχεδόν ολόκληρης της
ιταλικής χερσονήσου. Η ρωμαϊκή κυριαρχία δεν ήταν βαριά, με δεδομένο ότι η Ρώμη
ζητούσε από τους συμμάχους μόνο στρατιωτική συνδρομή και επέτρεπε τη διατήρηση
των τοπικών πολιτικών θεσμών.
 Βέβαια πολλές ιταλικές πόλεις σταδιακά υιοθέτησαν τους ιδιαίτερους ρωμαϊκούς
θεσμούς, καθώς ελκύονταν από το άστρο της ηγεμονίδος δύναμης. Η συναίνεση των
Ιταλών στην ηγεμονία της Ρώμης, αντίστοιχη της συναίνεσης των ρωμαϊκών
κατώτερων τάξεων απέναντι στην κυριαρχία της ολιγαρχίας, είναι και το κλειδί των
ρωμαϊκών επιτυχιών κατά τον 3ο και 2ο αιώνα π.Χ.

26
Η ΜΕΣΗ ΡΕΠΟΥΜΠΛΙΚΑΝΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (287 π.Χ.-133
π.Χ.).

H περίοδος από το 287 μέχρι το 133 π.Χ. (μέση res publica) γνώρισε λίγες εσωτερικές οξείες
συγκρούσεις και χαρακτηριζόταν από την εσωτερική σταθερότητα και κυρίως την εξωτερική
επέκταση της Ρώμης σε ολόκληρη τη Μεσόγειο με την υποταγή της Καρχηδόνας και της
ελληνιστικής Ανατολής.

 Η προϊστορία των σχέσεων της Ρώμης με την Καρχηδόνα

 Οι σχέσεις μεταξύ της Ρώμης και της Καρχηδόνας σε όλη τη διάρκεια του 5ου και του 4ου
αιώνα ήταν φιλικές.
 Η φοινικική αποικία της Καρχηδόνας ήταν επικεφαλής μιας εμπορικής αυτοκρατορίας,
έχοντας υπό τον έλεγχό της ένα μέρος της Αφρικής (σημερινή Τυνησία), μέρος της Σικελίας,
τη Σαρδηνία και την Κορσική. Ο ζωτικός της χώρος ήταν η δυτική Μεσόγειος και ο βασικός
της αντίπαλος οι ισχυρές ελληνικές αποικίες, όπως οι Συρακούσες στη Σικελία και η
Μασσαλία στη Γαλατία.
 Από την άλλη πλευρά η Ρώμη δεν ήταν ισχυρή θαλάσσια δύναμη και δεν μπορούσε να
απειλήσει τα εμπορικά συμφέροντα της Καρχηδόνας. Αντίθετα μπορούσε να λειτουργήσει ως
αντίβαρο στις ελληνικές πόλεις της δυτικής Μεσογείου.
 Με το σκεπτικό αυτό, η Καρχηδόνα ανανέωσε το 348 π.Χ. μια εμπορική συμφωνία του
τέλους του 6ου αιώνα και συμμάχησε με τη Ρώμη το 279 π.Χ. εναντίον του κοινού εχθρού, του
βασιλιά Πύρρου.

 Α΄ Καρχηδονιακός Πόλεμος (264-241 π.Χ.).

 Οι σχέσεις Ρωμαίων και Καρχηδονίων μεταβλήθηκαν μετά τη νίκη της Ρώμης επί του Πύρρου
και την προώθησή της μέχρι τα στενά της Μεσσήνης.
 Οι Καρχηδόνιοι μπορούσαν βάσιμα να περιμένουν τη ρωμαϊκή επέμβαση στις υποθέσεις της
Σικελίας προς όφελος των Ελλήνων και κατά των ιδίων.
 Από την άλλη πλευρά ούτε οι Ρωμαίοι μπορούσαν να ανεχθούν την επέκταση της
καρχηδονιακής κυριαρχίας σε ολόκληρη τη Σικελία, από όπου οι Καρχηδόνιοι θα μπορούσαν
να περικυκλώσουν την Ιταλία και να επιχειρήσουν εισβολή.
 Οι δύο ισχυρότερες δυνάμεις της Δυτικής Μεσογείου ακολουθούσαν μια πολιτική ισχύος που
καθιστούσε τη σύγκρουση αναπόφευκτη.
 Η αφορμή δόθηκε όταν οι Μαμερτίνοι μισθοφόροι που είχαν καταλάβει τη Μεσσήνη και
απειλούνταν από τις Συρακούσες, ζήτησαν βοήθεια από τη Ρώμη. Αν η τελευταία δεν
επενέβαινε, ήταν φανερό πως θα απευθύνονταν στην Καρχηδόνα, με αποτέλεσμα τον έλεγχο
της στρατηγικής σημασίας πόλης από αυτήν. Σταθμίζοντας τον κίνδυνο αυτό οι Ρωμαίοι
αποφάσισαν να επέμβουν και η Μεσσήνη παραδόθηκε στα χέρια τους.
27
  Ο βασιλιάς των Συρακουσών Ιέρωνας Β΄ συμμάχησε με τους Καρχηδόνιους και ο πόλεμος
ήταν πλέον πραγματικότητα (264 π.Χ.). Η αποτυχία όμως εκδίωξης των Ρωμαίων από τη
Μεσσήνη οδήγησε τον Ιέρωνα σε μια εντυπωσιακή αντιστροφή συμμαχιών. Οι Ρωμαίοι του
είχαν υποσχεθεί τη διατήρηση και επέκταση του βασιλείου του σε βάρος των καρχηδονιακών
κτήσεων στη Σικελία. Ο Ιέρων έγινε πιστός σύμμαχος της Ρώμης, προσφέροντας εφόδια και
τρόφιμα στον και παραχωρώντας το λιμάνι των Συρακουσών ως ναύσταθμο του ρωμαϊκού
στόλου.
 Θέατρο των επιχειρήσεων ήταν κυρίως η Σικελία, όπου οι Ρωμαίοι με αργά αλλά
αποφασιστικά βήματα μπόρεσαν να δημιουργήσουν προγεφύρωμα και να καταλάβουν
πολλές σικελικές πόλεις. Σημείωσαν επίσης εντυπωσιακές επιτυχίες στη θάλασσα, όπου
ναυπήγησαν με τη βοήθεια των συμμαχικών ελληνικών πόλεων της Ιταλίας και του Ιέρωνα
μεγάλο στόλο.
 Το 260 π.Χ. οι Ρωμαίοι κατήγαν μεγάλη νίκη στη ναυμαχία στις Μύλες.
 Το 257/256 π.Χ. μια ρωμαϊκή στρατιά υπό τον Μάρκο Ατίλιο Ρήγουλο εισέβαλε στην Αφρική
και προσπάθησε να καταλάβει την Καρχηδόνα, για να επισπεύσει το τέλος του πολέμου. Η
στρατιά καταστράφηκε ολοκληρωτικά.
 Το 254 π.Χ. οι Ρωμαίοι με νέο στόλο καταλαμβάνουν την Πάνορμο (ΒΑ Σικελία)
 Το 253 π.Χ. καταιγίδα καταστρέφει 150 ρωμαϊκά πλοία.
 250-249 π.Χ.: μετά την ανεπιτυχή απόπειρα των Καρχηδονίων να καταλάβουν την Πάνορμο
(συντριπτική ήττα) οι Ρωμαίοι ναυπηγούν στόλο 120 πλοίων και πολιορκούν το Λιλύβαιον.
Υφίστανται όμως μεγάλη ήττα σε ναυμαχία στα Δρέπανα.
 243/2 π.Χ.: Νέος ρωμαϊκός στόλος 200 πλοίων καταναυμαχεί τους Καρχηδονίους στις
Αιγούσες.
 Το 241 π.Χ. τελείωσε ο Α΄ Καρχηδονιακός πόλεμος με την Καρχηδόνα να υποχρεώνεται να
εκκενώσει τη Σικελία και να πληρώσει βαρύτατη πολεμική αποζημίωση στη Ρώμη. Η νίκη της
Ρώμης οφειλόταν στην αποφασιστικότητα, την επιμονή της και τη τάση της προς καινοτομίες
(corvus: μια υπερυψωμένη κινητή γέφυρα στην πλώρη του πλοίου με ένα καρφί στο κάτω
μέρος της. Ρίχνοντας τη γέφυρα στο εχθρικό πλοίο, το ακινητοποιούσαν και μπορούσε εκεί
να αποβιβαστεί ρωμαϊκή στρατιωτική δύναμη).
 Ένα μέρος της Σικελίας παραχωρήθηκε στον Ιέρωνα των Συρακουσών και το υπόλοιπο
οργανώθηκε ως ρωμαϊκή επαρχία. Το 238 π.Χ. εκμεταλλευόμενη σοβαρά εσωτερικά
προβλήματα της Καρχηδόνας (στάση απλήρωτων μισθοφόρων, εξέγερση υποτελών στην
Αφρική), η Ρώμη προσάρτησε και τα νησιά της Σαρδηνίας και της Κορσικής, οργανώνοντάς
τα σε επαρχία.

 Β΄ Καρχηδονιακός Πόλεμος (218-201 π.Χ.).

 Ο Β΄Καρχηδονιακός πόλεμος έχει τα αίτιά του στις συνθήκες που διαμορφώθηκαν μετά το
τέλος του πρώτου πολέμου:

28
  Η Καρχηδόνα, αναζητώντας ένα αντίβαρο στα χαμένα εδάφη, στράφηκε προς την
επέκταση των κτήσεών της στην Ισπανία, χώρα πλούσια σε σιτηρά και ορυκτά.
 Το έργο της δημιουργίας μιας καρχηδονιακής επαρχίας στην Ισπανία ανέλαβε αρχικά ο
στρατηγός Αμίλκας Βάρκας και από το 236 π.Χ. ο γαμπρός του Ασδρούβας.
 Πολλοί μελετητές θεωρούν πως σχέδιο των Καρχηδόνιων στρατηγών ήταν να
δημιουργήσουν μια βάση για μελλοντική εκστρατεία κατά της Ρώμης, εκμεταλλευόμενοι
και το πληθυσμιακό και στρατιωτικό δυναμικό της Ισπανίας. Η Ρώμη αρχικά δεν
επενέβη, καθώς ήταν απασχολημένη με άλλες συγκρούσεις στην Ιλλυρία και στην
κοιλάδα του Πάδου κατά των Γαλατών.
 Το 226 π.Χ. εκδηλώνεται διπλωματική ρωμαϊκή παρέμβαση (ενδεχομένως ύστερα από
προτροπή των Μασσαλιωτών) και αναγνωρίζεται ως όριο της σφαίρας επιρροής της
Καρχηδόνας ο Έβρος ποταμός. Ωστόσο, είτε πριν είτε μετά τη συνθήκη αυτή οι Ρωμαίοι
συνάπτουν συμμαχία με τη Ζακάνθα νότια του Έβρου ποταμού.
 Το 221 π.Χ. την ηγεσία των Καρχηδόνιων στην Ισπανία ανέλαβε ο γιος του Αμίλκα
Βάρκα Αννίβας. Ο Αννίβας προέκτεινε την καρχηδονιακή εξουσία στα ιβηρικά φύλα.
Παρενέβη στις υποθέσεις της Ζακάνθας (Saguntum) και την εκπολιόρκησε. Οι
Καρχηδόνιοι απέρριψαν τα απαιτήσεις των Ρωμαίων για παράδοση του Αννίβα με
αποτέλεσμα ο τελευταίος να προελάσει και βόρεια του Έβρου ποταμού και να εκραγεί ο
Β΄ Καρχηδονιακός πόλεμος (218 π.Χ.).
 Τα αρχικά σχέδια των Ρωμαίων για εισβολή στην Ισπανία και στην Αφρική ματαιώθηκαν
από την προέλαση του στρατού του Αννίβα μέσω της νότιας Γαλατίας και των Άλπεων και
την εισβολή του στην Ιταλία.
 Στόχος του ήταν η συνένωση με τους Γαλάτες της βόρειας Ιταλίας και η διάσπαση της
ιταλικής συμμαχίας, για να συνθηκολογήσει η Ρώμη. Ο Αννίβας νίκησε επανειλημμένως
τους Ρωμαίους το 217 και το 216 π.Χ. (μάχες Τικίνου ποταμού, Τρεβία ποταμού, λίμνης
Τρασιμένης, Καννών).
 Προέλασε στη νότιο Ιταλία, και απέσπασε ορισμένους συμμάχους της Ρώμης, άλλους
εκούσια και άλλους με τη βία. Μεταξύ αυτών οι Σαμνίτες, η Καπύη και οι Συρακούσες που
βρίσκονταν υπό την εξουσία του εγγονού του Ιέρωνα, του Ιερώνυμου.
 Ωστόσο, οι Λατίνοι και οι περισσότερες ιταλικές πόλεις παρέμειναν πιστές στη Ρώμη. Η
παρουσία ενός ξένου εισβολέα, η συμμαχία του με τους Γαλάτες και γενικότερα η αίσθηση
των κοινών δεσμών και συμφερόντων με τη Ρώμη βάρυνε αποφασιστικά στη στάση τους.
 Οι Ρωμαίοι ανέλαβαν έναν τριμέτωπο αγώνα. Στην Ιταλία διεξήγαν έναν πόλεμο φθοράς
υπό την ηγεσία του Κόιντου Φάβιου –του επονομαζόμενου Μελλητή-, με στόχο να
παρεμποδίσουν τον ανεφοδιασμό του Αννίβα, να προασπίσουν τις πιστές σε αυτούς πόλεις
και να ανακτήσουν όσες μπορούσαν από αυτές που είχαν αποστατήσει. Έτσι, το 212
ανακαταλαμβάνουν την Καπύη.
 Στη Σικελία, υπό την ηγεσία του Μαρκέλλου και στην Ισπανία με τον στρατηγό Τιβέριο
Γράκχο προσπαθούσαν σταδιακά να περιορίσουν τους Καρχηδόνιους και πρώτα από όλα

29
 να εμποδίσουν την αποστολή ενισχύσεων στον Αννίβα. Το 212 π.Χ. ο Μαρκέλλος κατέλαβε
τις Συρακούσες. Στην Ισπανία τις ήττες διαδέχτηκαν οι νίκες, όταν την ηγεσία ανέλαβε ο
Πόπλιος Κορνήλιος Σκιπίων. Ο πόλεμος ουσιαστικά κρίθηκε το 207 π.Χ., όταν οι
καρχηδονιακές ενισχύσεις υπό τον Ασδρούβα, αδελφό του Αννίβα, υπέστησαν συντριπτική
ήττα στη μάχη του Μεταύρου στη βόρειο Ιταλία.
 Ενόψει της επικείμενης ρωμαϊκής εισβολής στην Αφρική, ο Αννίβας υποχρεώθηκε να
εγκαταλείψει την Ιταλία. Οι Ρωμαίοι υπό τον Σκιπίωνα εισέβαλαν στην Αφρική το 204 π.Χ.
και νίκησαν τον Αννίβα στην αποφασιστική μάχη της Ζάμας το 202 π.Χ.
 Το 201 π.Χ. η Καρχηδόνα συνθηκολόγησε με βαρύτατους όρους (πολεμική αποζημίωση,
καταστροφή στόλου, παραίτηση από κτήσεις εκτός Αφρικής) Περιορισμένη στη βόρειο
Αφρική έμελλε να βρίσκεται σε διαρκή ένταση με τον βασιλιά των Νουμιδών Μασινίσσα, τον
σύμμαχο και τοποτηρητή της Ρώμης στην περιοχή. Η
 Η Ρώμη εξερχόταν από τον πόλεμο ως ο αδιαφιλονίκητος κυρίαρχος της Δυτικής
Μεσογείου, Ολόκληρη η Σικελία πλέον αποτελούσε επαρχία της, ενώ είχε διεισδύσει και
στην Ιβηρική χερσόνησο, όπου το 196 π.Χ., ίδρυσε δύο επαρχίες, την Hispania Citerior και
την Hispania Ulterior.

 Πόλεμοι στην Ισπανία

 Στην Ισπανία η Ρώμη ενεπλάκη σε αδιάκοπες συγκρούσεις με τα ιβηρικά φύλα των
Λουζιτανών και των Κελτιβήρων. Ο πόλεμος γνώρισε πολλές διακυμάνσεις.
 Kέντρο της αντίστασης των Κελτιβήρων ήταν η Νουμαντία, όπου ένα τμήμα του ρωμαϊκού
στρατού εξαναγκάσθηκε σε παράδοση το 137 π.Χ.: ο συμβιβασμός που
διαπραγματεύτηκαν ο ρωμαίος ύπατος Μανκίνος και ο ταμίας του Τιβέριος Σεμπρώνιος
Γράκχος δεν επικυρώθηκε από τη Σύγκλητο.
 Ο Πόπλιος Κορνήλιος Σκιπίων Αιμιλιανός, θετός γιος του Σκιπίωνα Αφρικανού το 133 π.Χ.
κατέλαβε τη Νουμαντία.

 Ο Γ΄ Καρχηδονιακός πόλεμος (149-146 π.Χ.)

 Προκλήθηκε από τη ρωμαϊκή ανησυχία για την ραγδαία αναγέννηση της καρχηδονιακής
δύναμης (οικονομική αναδιοργάνωση των αφρικανικών εδαφών της). Η Αφρική ήταν
περίφημη για την αγροτική της παραγωγή σε σιτάρι και οπωροκηπευτικά, ενώ η
Καρχηδόνα εξακολουθούσε να αποτελεί το κέντρο του διαμετακομιστικού εμπορίου για τα
προϊόντα της κεντρικής Αφρικής, χρυσό, δούλους και ελεφαντόδοντο.
 Στη Ρώμη ο Κάτων προπαγάνδιζε την αναγκαιότητα κατάλυσης της ανεξαρτησίας της
πόλης και οι μεγάλοι Ρωμαίοι γαιοκτήμονες εποφθαλμιούσαν την αφρικανική γη.
 Ο πόλεμος ξέσπασε με αφορμή μια επίθεση των Καρχηδονίων εναντίον του συμμάχου της
Ρώμης Μασανάσση.

30
  Η Ρώμη κήρυξε τον πόλεμο και η Καρχηδόνα τρομοκρατημένη πρότεινε συνθηκολόγηση.
Οι ρωμαϊκοί όροι υπαγόρευαν τη μεταφορά της Καρχηδονιακής πολιτικής κοινότητας στο
εσωτερικό στην ενδοχώρα. Οι Καρχηδόνιοι αποφάσισαν να αντισταθούν μέχρι εσχάτων.
 Μετά από τριετείς αμφίρροπες συγκρούσεις η Καρχηδόνα καταλήφθηκε το 146 π.Χ. και τα
αφρικανικά εδάφη οργανώθηκαν επαρχία της Αφρικής.

 Η επέκταση στην Ανατολή

 Α΄ Ιλλυρικός Πόλεμος 229 π.Χ.
 Πρώτη ρωμαϊκή επέμβαση στα Βαλκάνια κατά Ιλλυριών πειρατών. Εγκαθίδρυση ρωμαϊκού
προτεκτοράτου στις ιλλυρικές ακτές.
 Β΄ Ιλλυρικός Πόλεμος 219 π.Χ.
 Νέα ρωμαϊκή επέμβαση στην Ιλλυρία κατά Δημήτριου Φάριου.
 Α΄ Μακεδονικός Πόλεμος 215-205 π.Χ.
 Σύγκρουση Ρωμαίων και Φιλίππου Ε΄. Προκαλείται από την επιθυμία του Φιλίππου να
επεκταθεί στα ιλλυρικά παράλια, σφαίρα επιρροής των Ρωμαίων.
 Συμμαχία Φιλίππου Ε΄και Καρχηδονίων. Συμμαχία Ρωμαίων, Αιτωλών και Αττάλου Α΄ κατά
Φιλίππου Ε΄.
 206 π.Χ.: χωριστή ειρήνη Αιτωλών και Φιλίππου.
 205 π.Χ.: ειρήνη της Φοινίκης μεταξύ Ρωμαίων και Φιλίππου Ε΄.
 Β΄ Μακεδονικός Πόλεμος. 200-197 π.Χ.
 Αιτία: η επεκτατική πολιτική του Φιλίππου Ε΄ στον χώρο του Βορείου και Ανατολικού
Αιγαίου και στα Στενά απειλεί την ισορροπία δυνάμεων (συμφωνία με Αντίοχο Γ΄ για
διανομή εξωτερικών κτήσεων Πτολεμαίων. Η Ρόδος και η Πέργαμος ζητούν βοήθεια από τη
Ρώμη.
 Αντίπαλοι: Ρώμη, Ρόδος, Πέργαμος, Αιτωλοί, Αχαιοί κατά Φιλίππου Ε΄.
 Αποτέλεσμα: μετά την ήττα του στις Κυνός Κεφαλές από τον Ρωμαίο ύπατο Φλαμινίνο (197
π.Χ.) ο Φίλιππος Ε΄ υποχρεώνεται να εκκενώσει όλες τις εξωτερικές κτήσεις και να
περιορισθεί στα εδάφη της κυρίως Μακεδονίας.
 196 π.Χ.: στα Ίσθμια ο Φλαμινίνος ανακοινώνει την απόφαση της Ρωμαϊκής συγκλήτου να
είναι οι ελληνικές πόλεις ελεύθερες, αυτόνομες, αφορολόγητες και αφρούρητες.
 Αντιοχικός Πόλεμος 192-188 π.Χ.
 Αιτίες: η επεκτατική πολιτική του Αντίοχου Γ΄ στα μικρασιατικά παράλια και στον χώρο του
Ελλησπόντου (στόχος η ανασύσταση του βασιλείου των Σελευκιδών στη μέγιστη έκταση
που είχε το 281 π.Χ.) απειλεί την ανεξαρτησία ελληνικών πόλεων και Περγάμου και
γενικότερα την ισορροπία των δυνάμεων που ήταν το κύριο μέλημα της Ρώμης. Παράλληλα
η ρύθμιση των ελληνικών πραγμάτων από τη Ρώμη (ελευθερία ελληνικών πόλεων)
δυσαρέστησε τους Αιτωλούς οι οποίοι προσδοκούσαν εδαφική επέκταση.
 Αντίπαλοι: Αιτωλοί και Αντίοχος Γ΄ κατά Ρωμαίων, Περγάμου (Ευμένης Β΄), Ροδίων,
Αχαιών και Φιλίππου Ε΄.

31
  Έκβαση: ήττα Αντίοχου Γ΄ στις Θερμοπύλες (191 π.Χ.) και στη Μαγνησία (189 π.Χ.).
 Αποτέλεσμα: Ο Αντίοχος Γ΄ αποχωρεί από όλα τα μικρασιατικά εδάφη δυτικά της
οροσειράς του Ταύρου. Οι Αιτωλοί υποχρεώνονται να συνάψουν μια ετεροβαρή συνθήκη
με τη Ρώμη, δεσμεύοντας της εξωτερική τους πολιτική. Με την ειρήνη της Απάμειας ο
Ευμένης Β΄ παίρνει το μεγαλύτερο μέρος των εδαφών του Αντιόχου Γ΄ ενώ η Ρόδος αποκτά
την Καρία και τη Λυκία.
 Γ΄ Μακεδονικός Πόλεμος 171-168 π.Χ.
 Αιτία: Η προσπάθεια ανασυγκρότησης του μακεδονικού κράτους από τον Περσέα (179-168
π.Χ.) και η ενίσχυση της δημοφιλίας του στη Νότια Ελλάδα προκαλούν την καχυποψία της
Ρώμης η οποία αντιμετώπιζε ως απειλή το ενδεχόμενο να υποκαταστήσει ο Περσέας την
ίδια ως εγγυητής της ελληνικής ελευθερίας, προστάτης και επιδιαιτητής των Ελλήνων.
 Αντίπαλοι: Ρώμη, Ευμένης Β΄, Αχαιοί, Αιτωλοί, κατά Περσέα.
 Αποτέλεσμα: μετά την ήττα του Περσέα στη μάχη της Πύδνας (168 π.Χ.), το μακεδονικό
βασίλειο καταλύεται και η Μακεδονία χωρίζεται σε 4 μερίδες φόρου υποτελείς στη Ρώμη.
Με τη σύμπραξη ελλήνων φιλορωμαίων πολιτικών οι θεωρούμενοι ως αντιρωμαίοι πολιτικοί
ηγέτες ακόμη και συμμαχικών ελληνικών κρατών εκτελούνται ή εκτοπίζονται (1.000 Αχαιοί
εκτοπίζονται στην Ιταλία). Η Ρόδος τιμωρείται για την εκλαμβανόμενη ως απρόθυμη
συμμετοχή της στον πόλεμο με αφαίρεση της Καρίας και της Λυκίας ενώ η ανακήρυξη της
Δήλου ως ελεύθερου λιμένος πλήττει τα έσοδα της πόλης.
 Επανάσταση του Ανδρίσκου 149-148 π.Χ.
 Το 149 π.Χ. κάποιος Ανδρίσκος υποστήριξε πως ήταν γιος του Περσέα και επαναστάτησε
με σύνθημα την ενότητα της Μακεδονίας και την αποκατάσταση της μοναρχίας. Η
επανάσταση εξαπλώθηκε σε όλη τη Μακεδονία, ακόμη και στη Θεσσαλία, με αποτέλεσμα
την επέμβαση του ρωμαϊκού στρατού (Κόιντος Καικίλιος Μέτελλος) που την κατέστειλε το
148 π.Χ.
 Αποτέλεσμα: αυτή τη φορά οι Ρωμαίοι δημιούργησαν έναν διοικητικό τομέα υπό την μόνιμη
διοίκηση ενός ρωμαίου αξιωματούχου (ανθύπατος), την επαρχία (provincia) της
Μακεδονίας, η οποία εκτεινόταν από την Αδριατική μέχρι το Αιγαίο και την οποία διέτρεχε
η Εγνατία Οδός.
 Αχαϊκός Πόλεμος 146 π.Χ.
 Αίτια: Ενώπιον των ατελεύτητων συγκρούσεων μεταξύ του Αχαϊκού κοινού και της Σπάρτης
που επεδίωκε την απόσχισή της οι Ρωμαίοι επεμβαίνουν υπέρ της πρώτης απαιτώντας την
αναγνώριση της ανεξαρτησίας της και την απόσπαση της Κορίνθου, του Άργους, της
Ηράκλειας στην Οίτη, και άλλων σημαντικών πόλεων του κοινού.
 Εξέλιξη: οι Αχαιοί κηρύττουν πόλεμο κατά της Σπάρτης, ο ρωμαϊκός στρατός επεμβαίνει και
οι Αχαιοί υφίστανται δύο ήττες στη Σκάρφεια (Κόιντος Καικίλιος Μέτελλος) και στη
Λευκόπετρα (Λεύκιος Μόμμιος).

32
  Αποτέλεσμα: το αχαϊκό κοινό διαλύεται και επανασυστήνεται λίγο αργότερα περιοριζόμενο
στα όρια της Αχαΐας. Οι πόλεις της Νότιας Ελλάδας τίθενται υπό την εποπτεία του
ανθυπάτου της Μακεδονίας.
 Πόλεμος του Αριστόνικου 133-129 π.Χ.
 Πεθαίνοντας το 133 π.Χ. ο βασιλιάς της Περγάμου Άτταλος Γ΄ κληροδοτεί το βασίλειο του
στη Ρώμη, αφήνοντας ταυτόχρονα ελεύθερες ελληνικές πόλεις του κράτους του. Ο
ετεροθαλής αδελφός του Αριστόνικος αρνείται να αναγνωρίσει τη διαθήκη και εξεγείρεται.
Αρχικά σημειώνει σημαντικές επιτυχίες αλλά δεν κατορθώνει να προσεταιριστεί τις
περισσότερες ελληνικές πόλεις. Η άφιξη των ρωμαϊκών στρατευμάτων (132 π.Χ.)
ακολουθείται από σκληρό τριετή πόλεμο, ο οποίος καταλήγει στην ήττα του Αριστόνικου.
 Δημιουργείται η ρωμαϊκή επαρχία της Ασίας στις δυτικές, πλουσιότερες, και
περισσότερο εξελληνισμένες και αστικοποιημένες περιοχές του περγαμηνού κράτους
(Ελλησποντιακή Φρυγία, Τρωάς, Ιωνία, Μυσία, Λυδία, καθώς και τμήμα της Καρίας). Οι
ελληνικές πόλεις διατηρούν καθεστώς αυτοδιοίκησης, ενώ ορισμένες από αυτές
θεωρούνται ελεύθερες και αφορολογήτες, τυπικά μη υπαγόμενες στη δικαιοδοσία του
Ρωμαίου ανθυπάτου.

 Τα βασικά χαρακτηριστικά του ρωμαϊκού επεκτατισμού.

o Η Ρώμη ασκούσε επεκτατική πολιτική ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ.
o η ρωμαϊκή κοινωνία ήταν βαθύτατα στρατοκρατική, γεγονός που εκφραζόταν σε πολλούς
κεντρικούς θεσμούς της, όπως η λοχίτιδα εκκλησία.
o η στρατιωτική επιτυχία επέφερε πολλαπλά οφέλη στους στρατιωτικούς ηγέτες που
προέρχονταν από τη ρωμαϊκή αριστοκρατία: λάφυρα, κύρος, δημοφιλία λόγω της διανομής
λείας και εδαφών στους πολίτες, νέους πελάτες από τους υποταγμένους πληθυσμούς.
o τα κατακτημένα εδάφη διανέμονταν στους φτωχότερους πολίτες, αλλά και μεταξύ των
αριστοκρατών που αύξαναν έτσι τις ιδιοκτησίες τους. Η επέκταση ήταν ένας ασφαλής
τρόπος επίλυσης των εσωτερικών προβλημάτων μέσω της διανομής γης σε απόρους.
o Οι συνθήκες αυτές δημιουργούσαν μια επίμονη διάθεση για επεμβάσεις σε μακρινές
περιοχές.
o Η συλλογική μνήμη των εισβολών των Γαλατών και του Πύρρου, αλλά και αργότερα του
Αννίβα, δημιουργούσε μια νεύρωση σχετικά με την υποτιθέμενη τρωτότητα της Ρώμης.
o ο τρόπος οργάνωσης της ρωμαϊκής ηγεμονίας στην Ιταλία, η οποία βασιζόταν στη
στρατιωτική συνδρομή των συμμάχων και όχι στην καταβολή φόρου, προϋπέθετε συνεχείς
πολεμικές συγκρούσεις και κατακτήσεις που θα μπορούσαν να συμβολίσουν και να
δικαιολογήσουν τη ρωμαϊκή πρωτοκαθεδρία.

33
 Οι συνέπειες της ρωμαϊκής επέκτασης
 Διασάλευση της συνοχής της nobilitas: η απόκτηση της αυτοκρατορίας μετέβαλε
ουσιαστικά το πολιτικό σύστημα της Ρώμης που στηριζόταν στη συλλογική διακυβέρνηση
μιας ολιγαρχίας με επαρκή εσωτερική συνοχή.
 Εντάθηκε ο ανταγωνισμός για την ανάληψη των πολύ επικερδών πλέον πολιτικών και
στρατιωτικών αξιωμάτων (κύρος, εξωτερική πελατεία, πλούτος).
 Οι πόροι των κατακτημένων περιοχών δημιούργησαν έναν ιδιωτικό πλούτο πρωτόγνωρο
για τα ρωμαϊκά δεδομένα, ο οποίος κατά κύριο λόγο συγκεντρώθηκε στα χέρια των
επιφανών συγκλητικών που ασκούσαν υπερπόντιες αρχές.
 Ο συσσωρευμένος πλούτος έβρισκε διέξοδο σε ενέργειες επιδεικτικής κατανάλωσης
(διοργάνωση αγώνων, παράθεση γευμάτων, πολυτελείς κηδείες).
 Δημιουργήθηκε έτσι μια ολοένα και μεγαλύτερη απόσταση μεταξύ μιας προνομιούχου
μερίδας της αριστοκρατίας που έτεινε να μονοπωλεί τα υψηλά αξιώματα και των
υπόλοιπων κοινών συγκλητικών.
 Συλλογικά η αριστοκρατία προσπάθησε ανεπιτυχώς να ανασχέσει την τάση αυτή
θέτοντας κατώτατα όρια ηλικίας για τα αξιώματα :
o η Lex Villia annalis όριζε το 36ο έτος για την αγορανομία, το 39ο για το αξίωμα του
πραίτορα και το 42ο για το αξίωμα του υπάτου. Προέβλεπε επίσης διάστημα 2 ετών
μεταξύ της ανάληψης αρχών.
o Άλλος νόμος του 152 ή 151 π.Χ. απαγόρευε την ανάληψη για δεύτερη φορά της
υπατείας. Ωστόσο τα αποτελέσματα δεν ήταν επιτυχή (βλ. σταδιοδρομία Σκιπίωνα
Αιμιλιανού: εκλογή στην υπατεία το 147 π.Χ. πριν τη συμπλήρωση του 42ου έτους
και επανεκλογή του το 134 π.Χ.)
 Ανάδειξη της τάξης των ιππέων:
 Από την εποχή του Β΄ Καρχηδονιακού πολέμου εύποροι επιχειρηματίες ίδρυαν εταιρίες
για την εκτέλεση κρατικών παραγγελιών (κατασκευή γεφυρών και δρόμων,
ανεφοδιασμός, εκμετάλλευση κρατικών ορυχείων, είσπραξη των φόρων των επαρχιών.
Στις πηγές χαρακτηρίζονται ως publicani (δημοσιώνες) και οι εταιρείες τους ως societates
publicanorum.
 Παράλληλα η συσσώρευση πλούτου στην Ιταλία και οι νέες δυνατότητες για το ρωμαϊκό
εξωτερικό εμπόριο στην κατακτημένη Μεσόγειο οδήγησαν σε μια πρωτόγνωρη αύξηση
της εμπορικής και χρηματιστηριακής δραστηριότητας. Δανειστές, τραπεζίτες και πλούσιοι
έμποροι συναποτέλεσαν μαζί με τους δημοσιώνες και πλούσιους γαιοκτήμονες από τη
Ρώμη, τις ρωμαϊκές αποικίες και τις ισοπολίτιδες πόλεις ένα δεύτερο ανώτερο στρώμα
δίπλα στους συγκλητικούς, από τους οποίους διακρίνονταν επειδή δεν ασκούσαν
πολιτικά αξιώματα. Με την περιουσία όμως που διέθεταν κατατάσσονταν στους 18
λόχους των ιππέων, όπως και οι συγκλητικοί.
 Σταδιακά τα μέλη του σώματος αυτού άρχισαν να συγκροτούνται σε ιδιαίτερη νομική
κατηγορία την ιππική τάξη (ordo equester). Το αποφασιστικό βήμα έγινε το 129 π.Χ.,

34
όταν οι συγκλητικοί υποχρεώθηκαν να αποχωρήσουν από τους 18 λόχους των ιππέων
και να παραδώσουν το σύμβολο της τάξης τους, τον ίππο. Τον πρώτο αιώνα π.Χ. το
εισοδηματικό όριο ήταν 400.000 σηστέρτιοι.

35
Η ΥΣΤΕΡΗ ΡΕΠΟΥΜΠΛΙΚΑΝΙΚΗ ΕΠΟΧΗ (133 π.Χ.-30
π.Χ.).
 Η κρίση του ύστερου 2ου αιώνα π.Χ.
Το δεύτερο μισό του 2ου αιώνα μια πολύπλευρη κρίση θέτει σε αμφισβήτηση τη συναίνεση πάνω
στην οποία θεμελιώθηκε η σταθερότητα των θεσμών της res publica και η ρωμαϊκή επέκταση.
Γνωρίσματα της κρίσης:
 μείωση του αριθμού των assidui και μείωση του αριθμού των πολιτών. δυσκολίες στη
στρατολόγηση των Ρωμαίων πολιτών
 η μείωση των μεσαίων αγροτικών ιδιοκτησιών - αύξηση των μεγάλων γαιοκτησιών. Ο
πλούτος αναζητούσε διεξόδους επένδυσης στην απόκτηση γης ως αποτέλεσμα αγοράς ή
και βίαιου εκτοπισμού των μικρογαιοκτημόνων από τη γη τους. Η αγροτική βία ήταν
ενδημική στην Ιταλία.
 οι πλούσιοι γαιοκτήμονες, κατά κανόνα συγκλητικοί, ιδιοποιούνταν εκτάσεις του ager
publicus, καταργώντας στην πράξη το όριο των Λικίνιων-Σέξτιων νόμων. Έτσι, όμως οι
ασθενέστεροι οικονομικά αγρότες έχαναν τη δυνατότητα να συμπληρώνουν το εισόδημά
τους από την καλλιέργεια δημόσιας γης.
 Απουσία εναλλακτικών δυνατοτήτων –μη ίδρυση αποικιών εκτός Ιταλίας.
 Οι αγρότες που έχαναν τις εκτάσεις τους προσπαθούσαν να επιβιώσουν ως εποχικοί
εργάτες γης ή μετακινούνταν προς τα μεγάλα αστικά κέντρα και τη Ρώμη, ορισμένοι και
προς την Ανατολή. Στη Ρώμη επιβίωναν ως μισθωτοί ή παρέχοντας πολιτικού χαρακτήρα
υπηρεσίες προς τους αριστοκράτες.
 Οι κατακτητικοί πόλεμοι είχαν δημιουργήσει δούλους σε απεριόριστους αριθμούς και σε
φθηνές τιμές, οι οποίοι καλλιεργούσαν τα κτήματα των μεγαλογαιοκτημόνων συγκλητικών.

 Οι μεταρρυθμιστικές προσπάθειες των Γράκχων

 Μερίδα της ρωμαϊκής άρχουσας τάξης είχε πλήρη επίγνωση των κοινωνικών προβλημάτων, τα
οποία μάλιστα αποτυπώνονταν και στη μείωση της μαχητικής αξίας του ρωμαϊκού στρατού
(Νουμαντία).
 Ο Τιβέριος Σεμπρώνιος Γράκχος, γόνος ενός επιφανούς πληβείου γένους και ταμίας του
υπάτου Μανκίνου στη Νουμαντία γένους συνδέθηκε με την ομάδα των μεταρρυθμιστών
συγκλητικών, με επικεφαλής τον Άππιο Κλαύδιο και τον Πούμπλιο Λικίνιο Κράσσο.
 Καταστρώθηκε ένα μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα που θα αύξανε τον αριθμό των ικανών για
στρατολόγηση αγροτών, αν και μερίδα ερευνητών θεωρεί ως στόχο τη βελτίωση γενικά της
θέσης των φτωχών Ρωμαίων.
 Μέσο για την προώθηση των σχεδίων του ήταν η εκλογή του Τιβέριου Γράκχου στο αξίωμα
του δημάρχου (αναβίωση του παραδοσιακού χαρακτήρα του δημαρχιακού αξιώματος ως
προστάτη των ασθενέστερων πολιτών).

36
 Παράλληλα είχε εκδηλωθεί στη Ρώμη μια τάση ανεξαρτησίας των συνελεύσεων από τον έλεγχο
της ολιγαρχίας με τη ψήφιση plebiscitum το 139 π.Χ. για τη διενέργεια ψηφοφοριών όχι
προφορικά, αλλά διά ψηφοδελτίου.
 Πυρήνας της αγροτικής μεταρρύθμισης του Τιβέριου Γράκχου ήταν η προσπάθεια να
αναβιώσει το όριο που οι Λικίνιοι Σέξτιοι νόμοι (ή μεταγενέστεροι νόμοι, καθώς εκφράζονται
αμφιβολίες για το αν οι ρυθμίσεις αυτές ανάγονταν στον 4ο αιώνα π.Χ.) έθεταν στην κατοχή
δημόσιας γης.
 Προτάθηκε όριο κατοχής 500 πλέθρων δημόσιας γης για κάθε άτομο το οποίο αυξανόταν κατά
250 πλέθρα για κάθε γιο.
 Όσοι κατείχαν εκτάσεις πέρα από το όριο αυτό θα τις απέδιδαν πίσω στο κράτος και στη
συνέχεια μια τριμελής επιτροπή θα αναλάμβανε να διανείμει στους ακτήμονες τη δημόσια γη
που θα περιερχόταν στο κράτος σε κλήρους των 30 πλέθρων.
 Οι εκτάσεις που παρέμεναν στα χέρια των γαιοκτημόνων περιέρχονταν στην πλήρη ιδιοκτησία
τους, ενώ εκείνες που θα διανέμονταν στους ακτήμονες απαγορευόταν να πουληθούν και
υπόκειντο στην καταβολή ετήσιου μισθώματος.
 Οι προτάσεις αυτές έθιγαν ζωτικά συμφέροντα της τάξης των μεγαλογαιοκτημόνων
συγκλητικών.
 Ο Τιβέριος Γράκχος εκλέχθηκε με βάση το πρόγραμμα του δήμαρχος το 133 π.Χ. και
εισηγήθηκε τις μεταρρυθμιστικές προτάσεις του απευθείας στο concilium plebis, χωρίς τη
σύμφωνη γνώμη της Συγκλήτου (ενέργεια αντίθετη με την επικρατούσα πολιτειακή τάξη και
συνήθεια).
 Ο δήμαρχος Οκτάβιος προέβαλε veto ενεργώντας υπό την καθοδήγηση της Συγκλήτου (δίχως
προηγούμενο η χρήση του veto κατά φιλολαϊκού μέτρου)
 Ο Τιβέριος έπεισε τη λαϊκή συνέλευση να αποπέμψει από το αξίωμά του τον Οκτάβιο (ενέργεια
δίχως προηγούμενο).
 Ο νόμος τελικά ψηφίστηκε και συστάθηκε η τριμελής επιτροπή, αλλά το έργο της
παρακωλυόταν από την άρνηση της Συγκλήτου να παραχωρήσει κονδύλια και από τις αγωγές
για τον δημόσιο ή μη χαρακτήρα της υπό διανομής γης.
 Όταν ήρθαν στη Ρώμη τα νέα για τη διαθήκη του Άτταλου Γ΄, ο Τιβέριος εισηγήθηκε ως
δήμαρχος νόμο για τη μεταφορά του βασιλικού ταμείου στη Ρώμη και τη χρήση του από την
επιτροπή για τον εξοπλισμό των διανεμηθέντων αγροκτημάτων. Έτσι τα οφέλη της
υπερπόντιας επέκτασης ετίθεντο στη διάθεση των κατώτερων στρωμάτων και ταυτόχρονα
αφαιρούταν από τη Σύγκλητο ένα αποκλειστικά δικό της πεδίο δράσης, η εξωτερική πολιτική.
 Για να διαφυλάξει τη συνέχεια του έργου του και την ακεραιότητά του από ενδεχόμενη αγωγή
εναντίον του ο Τιβέριος Γράκχος έθεσε υποψηφιότητα για το δημαρχιακό αξίωμα και του
επόμενου έτους (132 π.Χ.), κατά παράβαση της Lex Villia Annalis.
 Οι αντίπαλοί του υπό την ηγεσία του Πόπλιου Κορνήλιου Σκιπίωνα Νασικά τον δολοφόνησαν
μαζί με πολλούς οπαδούς του την ημέρα της ψηφοφορίας.

37
 Τόσο οι ενέργειες της Συγκλήτου (χρήση veto) όσο και αυτές του Τιβερίου Γράκχου (αποπομπή
Οκταβίου, αφαίρεση από τη Συγκλήτο των αρμοδιοτήτων της στην εξωτερική πολιτική,
παραβίαση της Lex Villia) αποκάλυπταν τις εγγενείς αντιφάσεις του ρωμαϊκού πολιτικού
συστήματος. Η τάση του Τιβέριου Γράκχου να αποδίδει την ύψιστη σημασία στην αρχή της
λαϊκής κυριαρχίας (προσφυγή στη συνέλευση των πληβείων) και η πρωτοφανής λαϊκή
αποδοχή του εκλαμβάνονταν ως μέγιστη απειλή για τη συλλογική κυριαρχία της Συγκλήτου και
των μεγαλοϊδιοκτητών. Η πολιτική του Τιβέριου Γράκχου έφερε στην επιφάνεια όχι μόνο το
κοινωνικό ζήτημα αλλά και το ζήτημα του χαρακτήρα πολιτεύματος.
 Μετά τον θάνατο του Τιβέριου Γράκχου η επιτροπή συνέχισε το έργο της συναντώντας
δυσκολίες ως προς την διάκριση δημόσιας και ιδιωτικής γης και την αντιμετώπιση των Ιταλών
συμμάχων που κατείχαν δημόσια γη.
 Για να ξεπεραστεί αυτή η δυσκολία το 125 π.Χ. ο ύπατος Μάρκος Φούλβιος Φλάκκος
επιχείρησε ανεπιτυχώς να επεκτείνει τα ρωμαϊκά πολιτικά δικαιώματα στους Ιταλούς.
 Το 124 π.Χ. εκλέχθηκε δήμαρχος ο Γάιος Γράκχος, αδερφός του Τιβερίου, με ένα ευρύ
μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα επιχειρώντας να συνεχίσει την αγροτική πολιτική του αδελφού του
και να ενισχύσει την αρχή της λαϊκής κυριαρχίας.
 lex agraria: παραχώρηση κλήρων γης στους ακτήμονες στην Ιταλία με ίδρυση
αποικιών.
 Lex Rubria: ίδρυση αποικίας στη θέση της κατεστραμμένης Καρχηδόνας.
 lex iudicaria: δικαστήρια με ενόρκους ιππείς για την εκδίκαση υποθέσεων αυθαιρεσιών
ρωμαίων αρχόντων. Ενισχύεται η πολιτική σημασία των ιππέων.
 lex de provincia Asia: ανάθεση σε εταιρίες δημοσιώνων της εκμίσθωσης των φόρων
της επαρχίας της Ασίας ύστερα από πλειστηριασμό διενεργούμενο από τους τιμητές.
 lex frumentaria: πώληση από το κράτος σιτηρών στους προλετάριους της Ρώμης σε
καθορισμένες τιμές χαμηλότερες από αυτές της αγοράς.
 Οι νόμοι αυτοί αφορούσαν όλες σχεδόν τις σφαίρες της δημόσιας ζωής και της διακυβέρνησης
που ξέφευγαν από τον έλεγχο της Συγκλήτου και ρυθμίζονταν από τη λαϊκή συνέλευση.
 Ο Γάιος επανεξελέγη δήμαρχος το 123 π.Χ., αλλά η Σύγκλητος πέτυχε την εκλογή ως
δημάρχου και ενός δικού της υποστηρικτή, του Μάρκου Λιβίου Δρούσου, ο οποίος υπονόμευσε
το έργο του Γάιου (προπαγάνδιση μιαρού χαρακτήρα του καρχηδονιακού εδάφους).
 Τα τολμηρότερα μέτρα του Γάιου απέτυχαν. Η πρόταση να παραχωρηθούν ρωμαϊκά πολιτικά
δικαιώματα στις λατινικές πόλεις και λατινικά στους Ιταλούς συμμάχους (μέρος της δημόσιας
γης καλλιεργούνταν από συμμάχους Ιταλούς και δεν μπορούσε να γίνει απαλλοτρίωσή της
δίχως αποζημίωση, δηλαδή επέκταση του ρωμαϊκού αστικού δικαίου) συνάντησε την
αντίδραση της Συγκλήτου αλλά και μεγάλου μέρους του λαού που δεν ήθελε να μοιραστεί τα
οφέλη από την ιδιότητα του Ρωμαίου πολίτη.
 Μετά την αποτυχία του Γράκχου να επανεκλεγεί δήμαρχος για τρίτη φορά, ακολούθησαν
ένοπλες συγκρούσεις κατά τη διάρκεια ψηφοφορίας για την ανάκληση του νόμου σχετικά με την
ίδρυση αποικίας στην Καρχηδόνα, που κατέληξαν στο θάνατο του ίδιου και 3.000 οπαδών του.

38
 Η Σύγκλητος κάλυψε τις βίαιες αυτές ενέργειες με το senatus consultum ultimum (κατάσταση
εκτάκτου ανάγκης).
 Μετά το θάνατο του Γάιου Γράκχου η αγροτική μεταρρύθμιση επιβραδύνθηκε. Η επιτροπή
έχασε τις εξουσίες της και σύντομα ήρθη η απαγόρευση πώλησης των διανεμηθέντων κλήρων
καθώς το 111 π.Χ. όλα τα κτήματα έγιναν ager privatus. Οι μεγαλογαιοκτήμονες διατήρησαν τα
κτήματά τους ως ιδιόκτητα, ενώ όσοι είχαν πάρει κλήρους έγιναν ιδιοκτήτες και έτσι
μακροπρόθεσμα επανεμφανίστηκαν φαινόμενα χρέωσης, πώλησης και εκτοπισμού.
 Φιλόδοξοι αριστοκράτες επεδίωξαν να συνεχίσουν το έργο των Γράκχων. Εμφανίζονταν ως
πρόμαχοι των δικαιωμάτων του λαού υποστηρίζοντας διανομή γαιών σε ατομικά αγροτεμάχια ή
σε αποικίες, παροχή σιταριού δωρεάν ή σε χαμηλές τιμές στους φτωχούς της Ρώμης,
ελάφρυνση των χρεών. Ήταν οι populares (δημοτικοί), οι οποίοι ακολουθούσαν μια πολιτική
οδό που παρέκαμπτε τη Σύγκλητο και οδηγούσε απευθείας στον λαό.
 Στον αντίποδα βρίσκονταν οι optimates (άριστοι), οπαδοί δηλαδή της εξουσίας της Συγκλήτου
και αρνητές των μεταρρυθμίσεων. Ο τελευταίος αιώνας της res publica σημαδεύτηκε από τη
σύγκρουση των δύο αυτών παρατάξεων, η οποία αρχικά είχε και κοινωνικό περιεχόμενο, αλλά
σταδιακά κατέληξε να αφορά μόνο την κατάληψη της εξουσίας.

 Μάριος και Απουλήιος Σατουρνίνος.

 Οι τελευταίες δύο δεκαετίες του 2ου αιώνα χαρακτηρίζονται από την ανανέωση της
ρωμαϊκής επέκτασης στην Αφρική και στη Γαλατία. Οι ρωμαϊκές δυνάμεις κατέλαβαν τη
νότιο Γαλατία, την οποία μετέτρεψαν στην επαρχία Gallia Narbonensis, ενώ εκεί ιδρύθηκε
και η Νάρβων, η πρώτη ρωμαϊκή αποικία εκτός Ιταλίας.
 Ρωμαϊκή επέμβαση πραγματοποιήθηκε και στην Αφρική εναντίον ενός εγγονού του
Μασινίσσα, του Νουμίδη βασιλιά Ιουγούρθα που είχε εμπλακεί σε εμφύλιες διενέξεις με τα
ξαδέλφια του. Ο Ιουγουρθικός πόλεμος (111-106/5) αποκάλυψε τις αδυναμίες του
ρωμαϊκού στρατού και την ανικανότητα και τη διαφθορά της ηγεσίας του. Είναι γεγονός
πως με δωροδοκίες στη Ρώμη ο Ιουγούρθας είχε καθυστερήσει την κήρυξη του πολέμου,
ενώ ο ρωμαϊκός στρατός γνώρισε αλλεπάλληλες αποτυχίες υπό την ηγεσία μελών της
nobilitas.
 O Γάιος Μάριος, μέλος της τάξης των ιππέων, ένας homo novus με την υποστήριξη των
populares και αντίθετα με τις επιθυμίες της Συγκλήτου εξελέγη ύπατος το 107 π.Χ. και
έφερε σε νικηφόρο πέρας τον Ιουγουρθικό πόλεμο.
 Στη συνέχεια κλήθηκε να αντιμετωπίσει την εισβολή των Κίμβρων και των Τευτόνων, δύο
αξιόμαχων γερμανικών φύλων που ήδη είχαν συντρίψει στη Γαλατία τον ρωμαϊκό στρατό.
 Από το 104 π.Χ. μέχρι το 100 π.Χ. ο Μάριος εκλεγόταν συνεχώς ύπατος, γεγονός σε
κατάφωρη αντίθεση με την ισχύουσα πολιτειακή τάξη. Οι populares διέθεταν πλέον έναν
ηγέτη που είχε αναδειχθεί από το στράτευμα. Οι εξωτερικές αποτυχίες της Ρώμης υπό
την ηγεσία συγκλητικών αριστοκρατών κατέστησαν τους τελευταίους τρωτούς στις

39
 επιθέσεις δημάρχων που επεδίωξαν να αναβιώσουν πλευρές των μεταρρυθμίσεων των
Γράκχων και να επιβεβαιώσουν την κυριαρχία της λαϊκής συνέλευσης
 Οι στρατιωτικές επιτυχίες του Μάριου συνοδεύτηκαν από μια ριζική αναδιοργάνωση του
τρόπου στρατολογίας. Ενώ μέχρι τότε ο στρατός αποτελούνταν από αγρότες ιδιοκτήτες
γης με την υποχρέωση να παρέχουν οι ίδιοι τον οπλισμό τους, ο Μάριος καθιέρωσε να
στρατεύονται προλετάριοι τους οποίους εξόπλιζε το κράτος. Μακροπρόθεσμα
δημιουργήθηκε έτσι ένας ημι-επαγγελματικός στρατός από εθελοντές οπλίτες με την
προσδοκία της αποκατάστασής τους στη δική τους γη, η οποία εξαρτιόταν από τη
δυνατότητα του στρατιωτικού ηγέτη τους να εξασφαλίσει τη ψήφιση σχετικών νόμων. Έτσι
δημιουργήθηκαν στενοί δεσμοί μεταξύ των στρατιωτών και των στρατηγών τους, ενώ από
τη μεριά τους και οι φιλόδοξοι αριστοκράτες στρατηγοί μπορούσαν να υπολογίζουν στην
υποστήριξη του στρατού τους εναντίον των πολιτικών τους αντιπάλων.
 Εκτός από τον Μάριο επιρροή στη Ρώμη ασκούσε και ο Λεύκιος Απουλήιος Σατουρνίνος,
ο οποίος κατέλαβε το αξίωμα του δημάρχου το 103 π.Χ.. Άσκησε διώξεις κατά υπάτων
που είχαν αποτύχει στις πολεμικές επιχειρήσεις και συνεργάστηκε με τον Μάριο για την
αποκατάσταση των παλαιμάχων (Ρωμαίων και συμμάχων) του Ιουγουρθικού Πολέμου,
εμποδίζοντας διά της βίας την άσκηση veto.
 Το 101 π.Χ. επί δημαρχίας του συνεργάτη του Γλαυκία, εκδόθηκε η lex de praetoriis
proviinciis, ένα plebiscitum το οποίο ρύθμιζε ζητήματα επαρχιακής διοίκησης που
κανονικά εναπόκειτο στη Σύγκλητο.
 Ο Σατουρνίνος επανεξελέγη δήμαρχος το 100 π.Χ. μετά τη δολοφονία ενός τακτικού
υποψηφίου. Τα νομοθετικά μέτρα που πρότεινε εγκρίθηκαν από τη συνέλευση των
πληβείων διά της χρήσης βίας κατά αντιπάλων δημάρχων που επεδίωξαν να ασκήσουν
veto (νόμοι για την αποκατάσταση της πώλησης σίτου στους φτωχούς σε χαμηλές τιμές,
για τη δημιουργία αποικιών σε Σικελία, Αχαΐα και Μακεδονία και για την απονομή γης στη
Gallia Gisalpina σε Ρωμαίους αλλά και συμμάχους).
 Το ίδιο έτος Σατουρνίνος χρησιμοποίησε βία για να εξασφαλίσει τη υπατεία του 99 για
έναν συνεργάτη του, τον Γλαυκία. Η Σύγκλητος κέρδισε την υποστήριξη του Μάριου, ίσως
με την υπόσχεση αποκατάστασης των παλαιμάχων του, κήρυξε κατάσταση έκτακτης
ανάγκης (senatus consultum ultimum) και κατέστειλε την εξέγερση. Μπροστά στον
κίνδυνο που εκπροσωπούσε η βία του Σατουρνίνου ο Μάριος ως ύπατος ανέλαβε την
εφαρμογή της πολιτειακής τάξης και απέδειξε τη νομιμοφροσύνη του.

 Ο Συμμαχικός Πόλεμος
 Από την εποχή των Γράκχων και εξής εμφανίζεται έντονο στη Ρώμη το ζήτημα του
καθεστώτος των Ιταλών συμμάχων.
 Κατά τη διάρκεια του 2ου αιώνα ο αριθμός των Ιταλών που υπηρετούσε στις
υπερπόντιες εκστρατείες συνεχώς αυξανόταν. Οι Ιταλοί όμως αισθάνονταν αδικημένοι
από την άνιση πρόσβαση στα οφέλη της εξάπλωσης.

40
  οι Ιταλοί που μετανάστευαν στην Ελλάδα και στην Ανατολή δεν διακρίνονταν από
τους καθαυτό Ρωμαίους, έτσι οξυνόταν η δυσαρέσκεια για τη συνέχιση των πολιτικών
ανισοτήτων στην Ιταλία.
 Οι αυθαιρεσίες των Ρωμαίων αξιωματούχων κατά των συμμάχων και η ανέχεια που
μάστιζε εξίσου με τους Ρωμαίους και τους Ιταλούς μικρογαιοκτήμονες δημιουργούσαν
ένα εκρηκτικό μίγμα.
 Οι προτάσεις αγροτικής μεταρρύθμισης έθιγαν και τα συμφέροντα Ιταλών κατόχων
δημόσιας γης. Ως αντιστάθμισμα προτεινόταν από τους populares η ρωμαϊκή
πολιτεία.
 Οι παραχωρήσεις γης σε παλαιμάχους περιελάμβαναν και συμμάχους
 Οι Ιταλοί λοιπόν διεκδικούσαν τα ρωμαϊκά πολιτικά δικαιώματα για λόγους ισότιμης
πρόσβασης στα αξιώματα (ανώτερες τάξεις), στις διανομές κλήρων γης και στα λάφυρα,
αλλά και προστασίας από αυθαιρεσίες Ρωμαίων αρχόντων.
 Μεγάλο μέρος των Ρωμαίων πολιτών και της Συγκλήτου αντιδρούσε έντονα: το 95 π.Χ.
νόμος που απέβαλε από το πολιτικό σώμα όσους παράνομα είχαν ενταχθεί θεωρήθηκε
ότι έβαλε κατά των ανωτέρων τάξεων των συμμαχικών πόλεων.
 Το 91 π.Χ. ο popularis δήμαρχος Λίβιος Δρούσος πρότεινε σειρά μεταρρυθμιστικών
νόμων:
 Νόμος για πώληση σιτηρών σε χαμηλές τιμές
 Νόμος για την παραχώρηση κλήρων ίσως σε αποικίες
 Νόμος για τη σύνθεση των δικαστηρίων μόνο από συγκλητικούς με την προσθήκη
στο σώμα 300 ιππέων
 Η κορωνίδα ήταν η πρόταση νόμου για την παραχώρηση πολιτικών δικαιωμάτων
στους συμμάχους
 Η Σύγκλητος αντέδρασε τόσο στο περιεχόμενο του νόμου όσο και στην προοπτική
αύξησης της προσωπικής επιρροής του Δρούσου: οι νόμοι ακυρώθηκαν και ο ίδιος
δολοφονήθηκε.
 Η δολοφονία του Δρούσου πυροδότησε την εξέγερση των Ιταλών κατά της Ρώμης,
γνωστή ως συμμαχικό πόλεμο (91-88 π.Χ.).
 Αρχικός στόχος των Ιταλών ήταν η απόκτηση της ρωμαϊκής πολιτείας αλλά καθώς ο
πόλεμος συνεχιζόταν οι Ιταλοί δημιούργησαν το δικό τους κράτος ανταγωνιστικό της
Ρώμης (Σύγκλητος, δύο ύπατοι, πραίτωρες)
 Η Ρώμη κατόρθωσε τελικά να καταστείλει την εξέγερση παραχωρώντας τα επίζηλα
ρωμαϊκά πολιτικά δικαιώματα, αρχικά στους πιστούς Ιταλούς και στη συνέχεια στους
επαναστάτες που παραδίνονταν.
 Έχοντας πετύχει σε μεγάλο βαθμό τους πολιτικούς τους στόχους και υποφέροντας και από
εσωτερικές διαιρέσεις οι Ιταλοί υπέκυψαν με την εξαίρεση των Σαμνιτών που αρνήθηκαν τις
προτάσεις της Ρώμης.

41
  Η πολιτική δύναμη των νέων πολιτών ήταν περιορισμένη, εφόσον κατατάχθηκαν αρχικά σε
οκτώ μόνο φυλές, άρα το ιταλικό ζήτημα δεν είχε ακριβώς λήξει.
 Ο πόλεμος στο ιταλικό έδαφος με στρατούς κατά κύριο λόγο υπόχρεους απέναντι στους
στρατηγούς τους και όχι στη res publica απέβη φθοροποιός παράγοντας για το πολιτικό
καθεστώς.
 Στη διάρκεια του πολέμου εκδηλώθηκε η δυσπιστία της Συγκλήτου κατά του Μάριου, ο
οποίος υποτιμάτο και υποβιβαζόταν ως προς τις θέσεις που αναλάμβανε σε σύγκριση με
τον ευνοούμενο της Συγκλήτου Σύλλα

 Πρώτος Μιθριδατικός Πόλεμος και Πρώτος Εμφύλιος Πόλεμος

 Ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ του Πόντου ακολουθούσε επεκτατική πολιτική ισχύος απειλώντας τα
βασίλεια της Βιθυνίας και της Καππαδοκίας. Με διπλωματικά μέσα οι Ρωμαίοι
επανειλημμένως απέτρεπαν την εφαρμογή των σχεδίων του (αποκατάσταση βασιλέων
Καππαδοκίας και Βιθυνίας).
 Ύστερα από επίθεση του Νικομήδη της Βιθυνίας εναντίον του ο Μιθριδάτης εκδίωξε τους
Ρωμαίους από όλη τη Μικρά Ασία (88 π.Χ.), και οι δυνάμεις του αποβιβάστηκαν και στην
Ελλάδα (κατάληψη Βοιωτίας, Εύβοιας, Αττικής).
 Οι Έλληνες έβλεπαν στο πρόσωπό του τον ελευθερωτή από την οικονομική εκμετάλλευση
των Ρωμαίων αρχόντων και φοροεισπρακτόρων. Λίγες ελληνικές πόλεις παρέμειναν στο
πλευρό της Ρώμης (Ρόδος).
 Οι Ρωμαίοι αντέδρασαν αποφασίζοντας την αποστολή στρατού στην Ανατολή υπό την
ηγεσία του υπάτου για το 88 π.Χ. Σύλλα, ηγέτη των optimates.
 Το ίδιο έτος ο δήμαρχος Σουλπίκιος Ρούφος επεδίωξε την ισότιμη κατανομή των Ιταλών σε
όλες τις ρωμαϊκές φυλές. Η αντίδραση του Σύλλα τον οδήγησε σε προσέγγιση με τον
Μάριο: ύστερα από βίαιες ταραχές plebiscitum απέδωσε την ηγεσία του Μιθριδατικού
πολέμου στον Μάριο (ανατροπή κατεστημένων κανόνων).
 Ο Σύλλας αντέδρασε καταφεύγοντας στα στρατεύματά του στην Καμπανία. Με το
επιχείρημα ότι ο Μάριος θα στρατολογούσε νέα στρατεύματα για τον πόλεμο στην Ανατολή
(απώλεια λαφύρων) έπεισε τον στρατό του να βαδίσει μαζί του στη Ρώμη (ανατροπή
κατεστημένων κανόνων).
 Ο Σύλλας κατέλαβε τη Ρώμη, o Μάριος αποχώρησε ως εχθρός του κράτους, ο Σουλπίκιος
δολοφονήθηκε, αλλά στη συνέχεια ο Σύλλας έφυγε για τον πόλεμο στην Ανατολή, ενώ η
Ρώμη περιήλθε ύστερα από πολεμικές συγκρούσεις ξανά υπό τον έλεγχο των populares,
υπό τον Μάριο και τον ύπατο του 87 π.Χ. Κίννα.
 Στην Ανατολή ο στρατός του Σύλλα απώθησε τον Μιθριδάτη από την Ελλάδα και
αποκατάστησε τη ρωμαϊκή κυριαρχία στη Μικρά Ασία. Ο στρατός που οι populares
απέστειλαν στην Ανατολή κατά του Μιθριδάτη προσχώρησε στον Σύλλα ο οποίος
συνομολόγησε τελικά ειρήνη με τον Μιθριδάτη το 85 π.Χ (ειρήνη Δαρδάνου), αναγκάζοντάς
τον να εκκενώσει τα κατειλημμένα εδάφη.

42
  Εν τω μεταξύ στην Ιταλία οι Μάριος και Κίννας εξαπέλυσαν ένα κύμα τρομοκρατίας κατά
των οπαδών του Σύλλα, με βασικά θύματα συγκλητικούς (θανατώθηκαν 14) και ιππείς.
 Το 83 π.Χ. οι δυνάμεις του Σύλλα αποβιβάστηκαν στην Ιταλία, ενώ ο Μάριος είχε ήδη
πεθάνει και ο Κίννας είχε εκτελεστεί από στασιαστές στρατιώτες.
 Στον εμφύλιο πόλεμο που ακολούθησε οι populares στηρίχθηκαν κατά κύριο λόγο στους
Ιταλούς συμμάχους και κυρίως στους Σαμνίτες.
 Η τελική ήττα των populares (82 π.Χ. ) οφειλόταν στην έλλειψη ενιαίας ηγεσίας και στη
μαζική προσχώρηση παλαιών στρατιωτών στον Σύλλα.
 Ο Σύλλας ενισχύθηκε μάλιστα και από ιδιωτικούς στρατούς που συγκέντρωσαν πλούσιοι
υποστηρικτές του όπως ο μόλις 23χρονος Γναίος Πομπήιος (ανάδειξη ηγετών με
δυνατότητες απόλυτης προσωπικής επιβολής).

 Η κυριαρχία του Σύλλα στη Ρώμη

 προγραφές (proscriptiones): κατάλογοι εχθρών του κράτους που φονεύονταν ατιμώρητα και
με αμοιβή. Θύματα: 40 συγκλητικοί και 1600 ιππείς, των οποίων οι περιουσίες
απαλλοτριώθηκαν και απαγορεύτηκε στα παιδιά τους να ακολουθήσουν πολιτική
σταδιοδρομία. Στα θύματα περιλαμβανόταν μεγάλο μέρος των Σαμνιτών.
 Η γη των Σαμνιτών αλλά και άλλων πόλεων της Ιταλίας που είχαν αντισταθεί στο Σύλλα
απαλλοτριώθηκε για την αποκατάσταση των παλαιμάχων του (ατομικές διανομές και ιδρύσεις
αποικιών).
 Με νόμο επικυρώθηκαν όλες οι ενέργειές του Σύλλα από το 88 π.Χ. ως το 82 π.Χ.
 Ανάληψη δικτατορικού αξιώματος από τον Σύλλα (dictator rei publicae constituendae et
legibus scribundis)
 Σειρά μέτρων κατά του δημαρχιακού αξιώματος και του concilium plebis:
 Απαγόρευση κατάθεσης πρότασης στη λαϊκή συνέλευση δίχως έγκριση Συγκλήτου
 Απαγόρευση ανάληψης άλλων αξιωμάτων από δημάρχους.
 Προσπάθεια αναγέννησης συλλογικής εξουσίας Συγκλήτου:
 Αναβίωση Lex Villia annalis – δεκαετές διάστημα μεταξύ τέλεσης αρχών
 Αύξηση αριθμού συγκλητικών με ένταξη 300 ιππέων οπαδών του.
 Αποκατάσταση δικαστικών αρμοδιοτήτων.
 Κατά τη διάρκεια της θητείας τους η Σύγκλητος ανέθετε σε κάθε ύπατο και σε κάθε
πραίτωρα μια άλλη αρμοδιότητα που θα αναλάμβανε μετά τη λήξη της θητείας του.
Συνήθως επρόκειτο για τη διοίκηση μιας επαρχίας, στην οποία οι άρχοντες έφταναν
μετά τη λήξη της θητείας τους ως ανθύπατοι (proconsules) ή αντιπραίτωρες
(propraetores).
 Θέσπιση περιορισμών πρωτοβουλιών επαρχιακών διοικητών (απαγόρευση διεξαγωγής
πολέμου δίχως την έγκριση της Συγκλήτου)
 Απαγόρευση παρουσίας στρατού στην Ιταλία

43
  Ο ίδιος ο Σύλλας παραιτήθηκε από το αξίωμα του το 81 π.Χ. και διατέλεσε ύπατος το 80 π.Χ.
Το 78 π.Χ. πέθανε.
 Οι ρυθμίσεις του Σύλλα άφησαν πολλούς δυσαρεστημένους: οι δημοτικοί ηγέτες που
επέζησαν, οι γιοι των προγραφέντων, οι γαιοκτήμονες που έχασαν τους κλήρους τους για να
αποκατασταθούν οι παλαίμαχοι του Σύλλα, οι στρατιώτες των populares που δεν
αποκαταστάθηκαν.
 Η νέα Σύγκλητος δεν διέθετε το απαιτούμενο κύρος που θα της επέτρεπε να επιβληθεί
κυρίως επί των φιλόδοξων αριστοκρατών ηγετών.

 Η περίοδος μετά τον Σύλλα – η άνοδος του Πομπήιου

 Οι απαιτήσεις της αυτοκρατορίας και κυρίως οι ανάγκες διεξαγωγής πολέμων επέβαλλαν στη
Σύγκλητο να παραχωρεί έκτακτες μακροχρόνιες εξουσίες κατά παράβαση της ουσίας του
πολιτεύματος του Σύλλα.
 Το 78 π.Χ. ο ύπατος Μάρκος Αιμίλιος Λέπιδος προσπάθησε με εξέγερση να ανατρέψει το
Σύλλειο πολίτευμα (ακύρωση μέτρων Σύλλα, ανάκληση εξορίστων, επιστροφή γαιών). Η
Σύγκλητος κάλεσε τον Πομπήιο να τον αντιμετωπίσει.
 Έκτακτες εξουσίες παραχωρήθηκαν στον Πομπήιο και για την καταστολή του κινήματος του
popularis Σερτώριου στην Ισπανία (78-72 π.Χ.)
 Ένα άλλο φλέγον ζήτημα αφορούσε τις ρυθμίσεις του Σύλλα για το δημαρχιακό αξίωμα Το
75 π.Χ. plebiscitum επέτρεψε και πάλι την ανάληψη και άλλων αρχών.
 Η εξέγερση των δούλων του Σπάρτακου το 73-71 π.Χ. αντιμετωπίστηκε με την παραχώρηση
έκτακτων εξουσιών στον πραίτορα Μάρκο Λικίνιο Κράσσο.
 Στην Ανατολή η έξαρση της πειρατείας με αφετηρία την Κιλικία δημιουργούσε συνθήκες
ανασφάλειας. Τα προβλήματα οξύνθηκαν όταν ο Νικομήδης Δ΄ της Βιθυνίας παραχώρησε με
διαθήκη το βασίλειό του στη Ρώμη. Ο Μιθριδάτης Στ΄ του Πόντου εισέβαλε στη Βιθυνία για να
καταλάβει το βασίλειό του.
 Η Σύγκλητος εκ νέου δημιούργησε έκτακτες αρχές: ο Μάρκος Αντώνιος με δικαιοδοσία σε
όλες τις ακτές της Μεσογείου ανέλαβε να εξαλείψει την πειρατεία και ο Λεύκιος Λούκουλλος
να εξουδετερώσει τον Μιθριδάτη (Γ΄ Μιθριδατικός πόλεμος, 73-66 π.Χ.). Η αποστολή του
Αντώνιου απέτυχε. Αντίθετα ο Λούκουλλος κατόρθωσε με μακροχρόνιους αγώνες (73-69
π.Χ.) να απωθήσει τον Μιθριδάτη πέρα από το βασίλειό του και να καταλάβει μέροος του
Αρμενικού βασιλείου του Τιγράνη.
 Το 71 π.Χ. ο Πομπήιος και ο Κράσσος, μετά την επιτυχή εκπλήρωση των έκτακτων
καθηκόντων τους, στρατοπέδευσαν με τους στρατούς τους έξω από τη Ρώμη (παραβίαση
του πολιτεύματος του Σύλλα), απαιτώντας πριν διαλύσουν τον στρατό τους να τους επιτραπεί
να τελέσουν θρίαμβο και να θέσουν υποψηφιότητα για τις υπατικές εκλογές του 70 π.Χ. Η
Σύγκλητος υπέκυψε.
 Ως ύπατοι το 70 π.Χ. οι Πομπήιος και Κράσσος συμμαχούν με τους populares:

44
  αποκαθιστούν διά νόμου τις νομοθετικές εξουσίες των δημάρχων, αποσκοπώντας να
ωφεληθούν στο μέλλον από αυτές.
 καθιερώνονται μικτά δικαστήρια ιππέων και συγκλητικών.
 Μετά τη λήξη της θητείας τους, οι Πομπήιος και Κράσσος, αντί να αναλάβουν τις
καθορισμένες από το πολίτευμα ανθυπατικές αρμοδιότητες, επιζήτησαν νέα έκτακτα
καθήκοντα.
 Ο Γαβίνιος νόμος (Lex Gabinia), με πρωτοβουλία του δημάρχου Γαβίνιου, του 67 π.Χ.
προέβλεπε την παραχώρηση έκτακτων εξουσιών διάρκειας τριών ετών σε ρωμαίο άρχοντα
σε ολόκληρη τη Μεσόγειο με σκοπό την πάταξη της πειρατίας. Οι εξουσίες αυτές δόθηκαν
τελικά στον Γναίο Πομπήιο, η εξουσία του οποίου κάλυπτε όλα τα νησιά και την ενδοχώρα σε
έκταση 15 μιλίων.
 Με μεγάλες δυνάμεις στη διάθεσή του ο Πομπήιος κατόρθωσε μέσα σε τρεις μήνες να
ολοκληρώσει την αποστολή του καταλαμβάνοντας τα οχυρά των πειρατών (αποκατάσταση
των πειρατών που παραδίδονταν σε αγροτικούς κλήρους στην Κιλικία και ίδρυση νέων
πόλεων). Παγιώθηκε έτσι η ρωμαϊκή επαρχία της Κιλικίας.
 Στο μιθριδατικό μέτωπο οι σύμμαχοι Τιγράνης και Μιθριδάτης ανακατέλαβαν μεγάλα τμήματα
της Αρμενίας και του Πόντου αντίστοιχα (68-67 π.Χ.). Η θέση του Η θέση του Λούκουλλου
επιδεινώθηκε από την χαλάρωση της πειθαρχίας στο στράτευμά του, τις διαμαρτυρίες των
δημοσιωνών, τις αυθαιρεσίες των οποίων ο Λούκουλλος είχε προσπαθήσει να περιορίσει, και
τη δράση των πολιτικών του αντιπάλων στη Ρώμη.
 Το 66 π.Χ. ο Μανίλιος νόμος (Lex Manilia) με πρωτοβουλία του δημάρχου Μανίλιου ανέθετε
στον Πομπήιο τον πόλεμο κατά του Μιθριδάτη. Ο Μιθριδάτης απωθήθηκε στην Κριμαία,
όπου αργότερα αυτοκτόνησε ενώ η Αρμενία έγινε εξαρτημένο βασίλειο (66 π.Χ.). Τα
υπολείμματα του σελευκιδικού βασιλείου οργανώθηκαν ως επαρχία της Συρίας (64 π.Χ.).
Παράλληλα δημιουργήθηκε από τον Πομπήιο πλήθος πελατικών βασιλείων και ηγεμονιών,
έμμεσα εξαρτημένων από τη Ρώμη.
 Στη Ρώμη επικρατούσε κατά την περίοδο αυτή έντονη πολιτική δραστηριότητα και
αναταραχή.
 Ο ανταγωνισμός για τα αξιώματα κατέληγε σε επαναλαμβανόμενα κρούσματα εκλογικής
εξαγοράς και εκλογικής βίας. Φιλόδοξοι πολιτικοί δωροδοκούσαν για να εκλεγούν και στη
συνέχεια απομυζούσαν τις επαρχίες για να καλύψουν τα έξοδα.
 Δραστήριοι δήμαρχοι πρότειναν νόμους που δέσμευαν τους άρχοντες να διοικούν σύμφωνα με
τους κανόνες (Lex Cornelia για πραίτωρες) και εναντίον της εκλογικής διαφθοράς (Lex Cornelia
που τελικά πέρασε ως Lex Calpurnia). Φιλόδοξοι πολιτικοί ηγέτες προχωρούσαν συχνά σε
διανομές προς το φτωχό προλεταριάτο της Ρώμης ή οργάνωναν μεγαλοπρεπείς αγώνες
(Ιούλιος Καίσαρ) για να κερδίσουν λαϊκή υποστήριξη.
 Η ανέχεια και η ανάγκη επιβίωσης τροφοδοτούσε με πλήθη φτωχών τις σωματοφυλακές των
αριστοκρατών.

45
 Ο ανεφοδιασμός της Ρώμης σε σιτηρά συχνά απειλούνταν. Στην ιταλική ύπαιθρο η πολιτική
του Σύλλα είχε αφήσει μια κληρονομιά βίαιων εκτοπισμών που συνεχίζονταν αδιάκοπα.
 Η στρατολόγηση για τους πολέμους στην Ισπανία και στην Ανατολή και το βάρος των χρεών
επέτειναν τα προβλήματα των μικροαγροτών.
 Η πολιτική των populares έχανε τον αρχικό του προσανατολισμό, καθώς η αντίθεση λαού και
αριστοκρατίας υποσκελιζόταν από τις φιλοδοξίες ηγετών με ελκυστική αντισυγκλητική ρητορική
που ενδιαφέρονταν μόνο για την προσωπική τους επιβολή.
 Μέσα σε αυτό το κλίμα εξερράγη το 63 π.Χ. η συνομωσία του Κατιλίνα:
 Ο Λεύκιος Σέργιος Κατιλίνας ήταν ένας Ρωμαίος αριστοκράτης που κατάφερε να
αναλάβει το αξίωμα του πραίτωρα το 68 π.Χ. αλλά απέτυχε επανειλημμένως να
αναλάβει την υπατεία και υιοθέτησε φιλολαϊκό πρόγραμμα για την ανέλιξή του.
 Οι δήμαρχοι του 63 π.Χ. σχεδίαζαν ένα ευρύ φάσμα μεταρρυθμίσεων με περιεχόμενο
τη διαγραφή χρεών και την αγορά γης με δημόσια χρήματα για τη διανομή της σε
απόρους. Υποστηρίζονταν από τον Καίσαρα, τον Κράσσο και τον Πομπήιο αλλά ο
ύπατος Κικέρων, ένας homo novus, ενεργώντας για λογαριασμό της Συγκλήτου έπεισε
τη συνέλευση να καταψηφίσει τον νόμο.
 Στη συνέχεια η αποτυχία του Κατιλίνα να εκλεγεί ύπατος προπαγανδίζοντας την
αγροτική μεταρρύθμιση και τη διαγραφή των χρεών τον οδήγησε να τεθεί επικεφαλής
μιας εξέγερσης που κατεστάλη βίαια με τη συμβολή και του Κικέρωνα.

 Καίσαρ, Πομπήιος και Κράσσος

 Το 62 π.Χ. με τη δόξα του θριαμβευτή που προσέθεσε στο Imperium Romanum τεράστιες
προσοδοφόρες εκτάσεις στην πλούσια Ανατολή ο Πομπήιος ήταν έτοιμος να επιστρέψει στην
Ιταλία.
 Η Σύγκλητος προέβαλε εμπόδια στην επικύρωση των ρυθμίσεών του στην Ανατολή και στην
παραχώρηση γης στους παλαιμάχους.
 Ο Πομπήιος συνήψε συμφωνία ιδιωτικού χαρακτήρα με τον Καίσαρα και τον Κράσσο (Πρώτη
Τριανδρία).
 Ενεργό μέλος της τριανδρίας ήταν ο Καίσαρ, ύπατος το 59 π.Χ.: επικυρώθηκαν οι ενέργειες του
Πομπήιου στην Ανατολή και αποκαταστάθηκαν οι παλαίμαχοί του με τη ψήφιση αγροτικών
νόμων για τη διανομή γης στην Ιταλία παρά τη συγκλητική αντίδραση.
 Με νόμο που εισηγήθηκε ο δήμαρχος Βατίνιος (Lex Vatinia) ο ίδιος ο Καίσαρ εξασφάλισε τη
διοίκηση της Εντεύθεν και της Πέραν των Άλπεων Γαλατίας για πέντε χρόνια, για να
αντιμετωπίσει απειλητικές κινήσεις Γαλατικών φύλων.
 Η λεγόμενη Πρώτη Τριανδρία ήταν μια λυκοφιλία. Το 56 π.Χ. οι σχέσεις του Πομπήιου με τον
Κράσσο είχαν φτάσει στο απροχώρητο.
 Με παρέμβαση του Καίσαρα οι τρεις άνδρες συναντήθηκαν στη Λούκα της βόρειας Ιταλίας και
συμφώνησαν να εκλεγούν ύπατοι οι Πομπήιος και Κράσσος το 55 π.Χ. και στη συνέχεια να
αναλάβουν για πέντε χρόνια τη διακυβέρνηση της Ισπανίας και της Συρίας αντίστοιχα. Ο

46
 Καίσαρ ανανέωσε την γαλατική του αρχή. Είναι εντυπωσιακός ο ολοκληρωτικός παραμερισμός
της Συγκλήτου και της συνέλευσης που απλώς επικύρωσαν ήδη ειλημμένες αποφάσεις.
 Ο Κράσσος, αναζητώντας στρατιωτική δόξα και πολεμικές επιτυχίες εκστράτευσε εναντίον των
Πάρθων και υπέστη πανωλεθρία (μάχη των Καρρών, 53 π.Χ.).
 Ο Πομπήιος παρέμεινε στη Ρώμη διοικώντας την Ισπανία μέσω απεσταλμένων (legati). Ήδη το
57 π.Χ. του είχαν αποδοθεί από τη Σύγκλητο έκτακτες εξουσίες για την προμήθεια σιταριού στη
Ρώμη.
 Κατά την απουσία του Καίσαρα η πολιτική αντιπαράθεση οξύνθηκε κυρίως μεταξύ του
φιλόδοξου popularis Κλωδίου και του αντιπάλου του Μίλωνος: οι ένοπλες ομάδες οπαδών τους
συγκρούονταν συχνά στην πόλη. Εκλογές επανειλημμένως αναβάλλονταν ή και ματαιώνονταν.
 Μετά τον φόνο του Κλωδίου στις αρχές του 52 π.Χ. το εξοργισμένο πλήθος έκαψε την αίθουσα
συνεδριάσεων της Συγκλήτου η οποία ανέθεσε στον Πομπήιο (μόνος ύπατος για το 52 π.Χ.)
την καταστολή των ταραχών. Η τάξη αποκαταστάθηκε, οπαδοί του Κλωδίου καταδικάστηκαν
και η Σύγκλητος ανέκτησε τον πολιτικό έλεγχο της Ρώμης.

 Καίσαρ κατά Πομπηίου – η δικτατορία του Καίσαρα

 Ο Καίσαρ επεδίωκε να περάσει απευθείας από την αρχή του στη Γαλατία στην υπατεία και
μετά και σε άλλη έκτακτη αρχή στις επαρχίες (αποφυγή άσκηση δίωξης).
 Μπροστά στην αντίδραση της Συγκλήτου και του Πομπήιου ο Καίσαρ διέβη τον Ρουβίκωνα
ποταμό, όριο της επαρχίας του, τον Ιανουάριο του 49 π.Χ. Ακολούθησε εμφύλιος πόλεμος:
 Ο Πομπήιος και η Σύγκλητος κατέφυγαν στην Ελλάδα όπου ηττήθηκαν στη μάχη της
Φαρσάλου (48 π.Χ.). Ακολούθησε η δολοφονία του Πομπήιου στην Αίγυπτο.
 Εμπλοκή Καίσαρα στις δυναστικές δαμάχες της Αλεξάνδρειας υπέρ της Κλεοπάτρας – Νίκη
στη μάχη της Ζέλας (47 π.Χ.) κατά του Φαρνάκη γιου του Μιθριδάτη –νίκες στις μάχες της
Θαψού (Αφρική) το 46 π.Χ. και της Μούνδας (Ισπανία) το 45 π.Χ. κατά των δυνάμεων της
Συγκλήτου και των γιων του Πομπηίου.
 Ο Καίσαρ απόλυτος κυρίαρχος του Imperium Romanum – clementia Caesaris:
 de facto απόλυτη εξουσία βασιζόμενη σε λαϊκή και στρατιωτική υποστήριξη
 Μη οριστική ρύθμιση της πολιτειακής του θέσης – συγκέντρωση εξουσιών
 Δικτάτωρ το 49, το 47, το 46 (10 έτη) και το 44 (ισόβιος).
 Λήψη δημαρχιακής εξουσίας και σχετικών προνομίων.
 Δικαίωμα διορισμού επαρχιακών διοικητών, σύστασης των μισών αρχόντων, ηγεσίας
στρατού, διεύθυνσης δημοσίων οικονομικών.
 Εισδοχή στη Σύγκλητο οπαδών του Καίσαρα
 Μετριοπαθής πολιτική απέναντι στην ενδημική κρίση χρέους με μείωση επιτοκίων αλλά όχι
διαγραφή χρεών όπως ζητούσαν δραστήριοι δήμαρχοι.
 Αφαίρεση από τους publicani της είσπραξης των άμεσων φόρων – ανάθεση στις τοπικές
αρχές.
 Επιβολή φόρων και εισφορών στις επαρχίες και στην Ιταλία για χρηματοδότηση πολέμου

47
  Εγκατάσταση παλαιμάχων στην Ιταλία – ίδρυση αποικιών στις επαρχίες
 Υποτίμηση συγκλητικής αντίδρασης – δολοφονία Καίσαρα (15 Μαρτίου 44 π.Χ.) από ομάδα
συγκλητικών με επικεφαλής τους Κάσσιο, Μάρκο Βρούτο και Δέκιμο Βρούτο.

 Μάρκος Αντώνιος και Οκταβιανός

 Ρευστότητα και σύγχυση μετά τη δολοφονία του Καίσαρα: στην παράταξη των υποστηρικτών
του ξεχώριζαν ο ύπατος Μάρκος Αντώνιος, συνεργάτης του δικτάτορα και ο θετός του γιος
Οκταβιανός που διεκδικούσε την κληρονομιά του Καίσαρα (πολιτική και περιουσιακή)
 Αρχικά δόθηκε αμνηστία στους δολοφόνους με τον όρο επικύρωσης όλων των πράξεων του
Καίσαρα (κατανομή αξιωμάτων και επαρχιών).
 Προσωρινή συμπαράταξη Οκταβιανού με την υπό τον Κικέρωνα συγκλητική παράταξη κατά
του Μάρκου Αντωνίου
 Προσέγγιση Μάρκου Αντωνίου και Οκταβιανού – σύσταση διά νόμου της Β΄Τριανδρίας:
Μάρκος Αντώνιος, Μάρκος Αιμίλιος Λέπιδος και Οκταβιανός λαμβάνουν απεριόριστες εξουσίες
για την αναδιοργάνωση της πολιτείας (43 π.Χ.).
 Τρομοκρατία της Β΄ Τριανδρίας στην Ιταλία: εκτέλεση 130 συγκλητικών (Κικέρων) και πολλών
ιππέων, δημεύσεις περιουσιών και απαλλοτριώσεις γης στην Ιταλία για πληρωμή στρατιωτών
και κάλυψη ταμειακών αναγκών Β΄ Τριανδρίας
 Πόλεμος κατά δολοφόνων Καίσαρα στην Ελλάδα και ήττα τους στη μάχη των Φιλίππων (42
π.Χ.). Οι επιζήσαντες κατέφυγαν στον Σέξτο Πομπήιο στη Σικελία.
 Νέα κατανομή εξουσιών: ο Μάρκος Αντώνιος παραμένει στην Ανατολή (αναδιοργάνωση
πελατικών βασιλείων –προσέγγιση με την πλούσια Αίγυπτο και την Κλεοπάτρα), ο Οκταβιανός
επιστρέφει στην Ιταλία (δήμευση γαιών 18 κοινοτήτων για την αποκατάσταση των στρατιωτών).
 Αποφυγή νέου εμφυλίου μεταξύ Οκταβιανού και Μάρκου Αντωνίου με παρέμβαση παλαιμάχων
Καίσαρα (40 π.Χ.). Συμφωνία του Βρινδησίου: ο Αντώνιος ανέλαβε τη διοίκηση της Ανατολής, ο
Οκταβιανός της Δύσης και της Ιταλίας, ο Λέπιδος στάλθηκε στην Αφρική και ο Σέξτος Πομπήιος
αναγνωρίστηκε ως κύριος της Σικελίας και της Σαρδηνίας, ενώ παραχωρήθηκε αμνηστία σε
όλους όσοι είχαν καταφύγει σε αυτόν.
 Το 36 π.Χ. ο Σέξτος Πομπήιος εκδιώκεται από τη Σικελία και δολοφονείται. Τα στρατεύματα του
Λέπιδου προσχωρούν στον Οκταβιανό που γίνεται κύριος της Δύσης
 Αποτυχία παρθικής εκστρατείας Μάρκου Αντωνίου (36 π.Χ.) (κίνητρα η διασφάλιση των
ανατολικών συνόρων και η απόσπαση πλούτου και αίγλης). Μεγάλες και δυσαναπλήρωτες
απώλειες σε Ρωμαίους στρατιώτες
 Αποξένωση Μάρκου Αντωνίου από την Ιταλία: (στρατιωτικές αποτυχίες, μεταβίβαση ρωμαϊκών
επαρχιών στην Κλεοπάτρα και τα παιδιά της, αναγνώριση Καισαρίωνος, γιου Καίσαρα από την
Κλεοπάτρα).
 Η προπαγάνδα του Οκταβιανού παρουσίαζε τον Αντώνιο ως δουλοπρεπή υποτακτικό της
Κλεοπάτρας με σχέδια υποδούλωσης της Ιταλίας στην Αίγυπτο (δημοσιοποίηση διαθήκης).
Αφαιρείται η συμφωνηθείσα υπατεία από τον Αντώνιο για το 31 π.Χ.

48
 Πόλεμος Οκταβιανού κατά Αντωνίου (31-30 π.Χ.): ήττα Αντωνίου και Κλεοπάτρας στο Άκτιο
(31 π.Χ.), κατάληψη Αιγύπτου από τον Οκταβιανό (30 π.Χ.), αυτοκτονία Κλεοπάτρας και
Αντωνίου.

 Η επαρχιακή οργάνωση κατά τους ρεπουμπλικανικούς χρόνους

 Ο όρος provincia αρχικά σήμαινε τη συγκεκριμένη εντολή που δινόταν σε κάποιον Ρωμαίο
άρχοντα και στη συνέχεια μια συγκεκριμένη περιοχή εντός της οποίας ίσχυε το imperium του
Ρωμαίου άρχοντα.
 Η διακυβέρνηση των πρώτων περιοχών που η Ρώμη προσάρτησε εκτός Ιταλίας (Σαρδηνία,
Κορσική, Ισπανία, Σικελία, Μακεδονία, Ασία) ανατέθηκε σε Ρωμαίους στρατιωτικούς άρχοντες
με μονοετή θητεία (πραίτωρες) Εντός της επαρχίας υπήρχαν ελεύθερες πόλεις και κοινότητες
τυπικά μη υποκείμενες στην εξουσία του διοικητή
 Μετά τις μεταρρυθμίσεις του Σύλλα η επαρχιακή διοίκηση ανατέθηκε σε πρώην άρχοντες,
υπάτους και πραίτωρες που θα αναλάμβαναν τα σχετικά καθήκοντα μετά τη λήξη της θητείας
τους στη Ρώμη ως ανθύπατοι ή αντιπραίτωρες. Συνοδεύονταν από έναν ταμία (qaeastor) και
πρεσβευτές (legati) διορισμένους από τη Σύγκλητο, συνήθως κατ’ επιλογή των διοικητών. Το
επιτελείο του διοικητή συμπληρωνόταν από κατώτερους υπαλλήλους
 Σε ορισμένες τουλάχιστον επαρχίες ένας ειδικός νόμος (lex provinciae) ρύθμιζε τα ζητήματα
οργάνωσης και διοίκησής τους. Το διάταγμα του επαρχιακού διοικητή (edictum) περιείχε τις
αρχές διακυβέρνησης που θα ακολουθούσε. Βασικά καθήκοντα του διοικητή ήταν:
 Η υπεράσπιση της επαρχίας και η τήρηση της τάξης (συχνή διεξαγωγή ακόμη και
επιθετικών πολέμων από φιλόδοξους διοικητές)
 Η απονομή της δικαιοσύνης: Η επαρχία διαιρούνταν σε περιφέρειες («διοικήσεις»), τις
έδρες των οποίων επισκεπτόταν σε ετήσια βάση ο κυβερνήτης. Εκεί Ρωμαίοι πολίτες αλλά
και υπήκοοι μπορούσαν να φέρουν ενώπιόν του (με αίτημα του ενάγοντος) τις δικαστικές
υποθέσεις που τους απασχολούσαν. Παράλληλα, οι ελληνικές πόλεις, ιδιαίτερα εκείνες στις
οποίες είχε παραχωρηθεί το καθεστώς της ελευθερίας και τυπικά βρίσκονταν εκτός της
ανθυπατικής δικαιοδοσίας, διατήρησαν τα δικά τους συστήματα απονομής της δικαιοσύνης
ενδεχομένως ακόμη και σε ποινικές υποθέσεις. Αδικήματα που τιμωρούνταν με τη θανατική
ποινή, ανήκαν κατά κανόνα στη δικαιοδοσία των ρωμαίων αρχόντων. Δεν υπήρχε μια
σαφής και οριστική διαίρεση αρμοδιοτήτων μεταξύ του ρωμαίου κυβερνήτη και των τοπικών
αρχών.
 Επίλυση διαφορών μεταξύ των πόλεων, όταν αυτές δεν αναπέμπονταν στη Σύγκλητο
 Εποπτεία της είσπραξης των φόρων: Για τον σκοπό αυτό οι Ρωμαίοι χρησιμοποίησαν τις
υφιστάμενες δομές τοπικής αυτοδιοίκησης όπως τις ελληνικές πόλεις. Σχηματικά η
διαδικασία είχε ως εξής: Κατά κανόνα το κράτος όριζε εκ των προτέρων ένα συγκεκριμένο
χρηματικό ποσό που αντιστοιχούσε στον φόρο που έπρεπε να καταβάλει μια επαρχία. Στη
συνέχεια το κράτος εκμίσθωνε το δικαίωμα είσπραξης των φόρων σε εταιρίες Ρωμαίων
επιχειρηματιών (δημοσιώνες, publicani). Οι εταιρίες αυτές προκατέβαλλαν στο ρωμαϊκό

49
 ταμείο το ποσό και στη συνέχεια οι πράκτορές τους επιμέριζαν και εισέπρατταν από τις
τοπικές κοινότητες τον φόρο συν το κέρδος τους. Με τον τρόπο αυτό το ρωμαϊκό κράτος
διασφάλιζε σταθερά έσοδα και ταυτόχρονα απαλλασσόταν από την ανάγκη να
δημιουργήσει εκτεταμένο φοροεισπρακτικό μηχανισμό. Ιδιώτες επιχειρηματίες έκαναν τη
δουλειά του. Όπως είναι εύλογο όμως οι δημοσιώνες ήταν ανεξέλεγκτοι στις επαρχίες, με
αποτέλεσμα να αντλούν υπέρογκα κέρδη.
 Η απεριόριστη εξουσία που δινόταν στους επαρχιακούς διοικητές συντελούσε στην ανάπτυξη
φαινομένων κακοδιοίκησης που έγιναν σχεδόν κανόνας κατά τον πρώτο αιώνα π.Χ. Με
διάφορους τρόπους οι επαρχιακοί διοικητές απομυζούσαν τους τοπικούς πόρους, άλλοτε
τηρώντας κάποια προσχήματα και «απαιτώντας» δώρα και άλλοτε με ανοιχτό εκβιασμό. Συχνά
οι επαρχιακοί διοικητές δωροδοκούνταν από τους δημοσιώνες για να μην εμποδίζουν τις
αυθαιρεσίες τους. Επιπλέον οι ίδιοι επιχειρηματίες συχνά δάνειζαν χρήματα στις επαρχιακές
κοινότητες για να καλυφθεί το βάρος των φόρων, με υπέρογκο τόκο όμως, γεγονός που
επιβάρυνε ακόμη περισσότερο τη θέση των επαρχιωτών. Οι έκτακτες εισφορές και επιτάξεις
που επιβλήθηκαν στη διάρκεια των εμφυλίων πολέμων επιδείνωναν ακόμη περισσότερο την
κατάσταση. Μέσα στις συνθήκες αυτές η εκμετάλλευση των ανατολικών και ελληνόφωνων
κυρίως επαρχιών ανήλθε σε πρωτόγνωρα επίπεδα για τα δεδομένα του αρχαίου κόσμου.

50
Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗΣ ΗΓΕΜΟΝΙΑΣ

 Το νέο πολίτευμα του Αυγούστου

 Μετά το τέλος του εμφυλίου πολέμου βασική επιδίωξη του Οκταβιανού ήταν να συνθέσει μια
ισορροπία μεταξύ των ρεπουμπλικανικών πολιτικών παραδόσεων και της δικής του
μονοκρατορίας που θα συγκάλυπτε την προσωπική του μοναρχία.
 Διακανονισμός 27 π.Χ.: παραίτηση από έκτακτες εξουσίες (recusatio imperii), παλινόρθωση
παλαιού πολιτεύματος, απόδοση δεκαετούς ανθυπατικής εξουσίας (imperium proconsulare):
 Συγκλητικές επαρχίες: με μικρή στρατιωτική δύναμη διοικούνταν από ανθυπάτους ή
αντιπραίτωρες διορισμένους από τη Σύγκλητο.
 Αυτοκρατορικές επαρχίες: συνοριακές επαρχίες όπου στάθμευαν οι λεγεώνες και
διοικούνταν από τον αυτοκράτορα μέσω αντιπροσώπων/απεσταλμένων (legati Augusti
pro praetore, πρεσβευταί Σεβαστού αντιστράτηγοι)) που προέρχονταν από τη Σύγκλητο.
 Απόδοση στον Οκταβιανό του τίτλου του princeps senatus (principatus) και του Augustus
(τίτλος δηλωτικός της θεϊκής αίγλης και του κύρους (auctoritas) του φορέα του).
 Το πλήρες όνομα διαμορφώνεται ως Imperator Caesar Divi Filius Augustus (Αυτοκράτωρ
Καίσαρ Θεού Υιός Σεβαστός).
 Διακανονισμός 23 π.Χ.: Ο Αύγουστος σταμάτησε να εκλέγεται κάθε χρόνο ύπατος. Έλαβε τη
μείζονα ανθυπατική εξουσία (imperium proconsulare maius) επί όλων των ανθυπάτων και
υπάτων και τη δημαρχιακή εξουσία (tribunicia potestas) που ανανεωνόταν ετησίως:
 δικαίωμα σύγκλησης και εισήγησης προτάσεων στη Σύγκλητο και στη συνέλευση των
πολιτών
 προνόμιο της ασυλίας (sacrosanctitas), παροχή δικαστικής προστασίας απέναντι σε
αυθαίρετες αποφάσεις των αρχόντων (ius auxilii), δικαίωμα αρνησικυρίας (veto).
 Πρόσθετοι τίτλοι και εξουσίες: imperium consulare το 19 π.Χ., pontifex maximus το 12 π.Χ,
pater patriae το 2 π.Χ.
 Πρωτοφανής συσσώρευση αξιωμάτων στο ίδιο πρόσωπο που συγκάλυπτε με παραδοσιακά
ρεπουμπλικανικά ενδύματα την απεριόριστη στην πράξη εξουσία κάθε ηγεμόνος που
απέρρεε από το προσωπικό του κύρος.

 Η αναδιοργάνωση του στρατού

 Για τη σταθερότητα της εξουσίας του Αυγούστου απαραίτητη ήταν η νομιμοφροσύνη του
στρατού και η εξουδετέρωση της δυνάμει ανατρεπτικής ισχύος του που είχε αναδειχθεί κατά
τη διάρκεια των εμφυλίων πολέμων (πρόσδεση στρατιωτών σε ηγέτες τους με την προσδοκία
αποκατάστασης).
 Μεγάλο μέρος των παλαιμάχων των εμφυλίων πολέμων αποκαταστάθηκε διά της απόδοσης
γαιών στην Ιταλία ή σε αποικίες εκτός αυτής.
 Οι υπόλοιποι εντάχθηκαν σε έναν επαγγελματικά οργανωμένο στρατό

51
 Λεγεώνες: Στάθμευαν κατά κανόνα στις επαρχίες των συνόρων. Σε αυτές υπηρετούσαν
μόνο Ρωμαίοι πολίτες από την Ιταλία και τις επαρχίες. Η θητεία διαρκούσε αρχικά 16 και
στη συνέχεια 20 χρόνια και από την εποχή των Φλαβίων 25. Ο ετήσιος μισθός ανερχόταν
σε 900 σηστέρτιους και καταβαλλόταν σε τρεις δόσεις. Μετά το τέλος της ο παλαίμαχος
στρατιώτης (veteranus), έχοντας λάβει την τιμητική απόλυση (honesta missio),
αποζημιωνόταν με την παραχώρηση αξιόλογου κλήρου γης ή χρηματικού ποσού για την
αγορά του. Για το σκοπό αυτό συστάθηκε το στρατιωτικό ταμείο (aerarium militare),
χρηματοδοτούμενο αρχικά από την αυτοκρατορική περιουσία και εν συνεχεία από φόρους
επί των κληρονομιών και των δημοπρασιών που επιβλήθηκαν στην Ιταλία. Οι στρατιώτες
δεν είχαν το δικαίωμα γάμου, για να μην αποσπώνται από τις οικογενειακές υποχρεώσεις.
Στην πραγματικότητα βέβαια πολλοί από αυτούς σύναπταν σχέσεις και αποκτούσαν τέκνα.
Αυτά μπορούσαν να πολιτογραφηθούν ως ρωμαίοι πολίτες με την κατάταξή τους στον
στρατό (πηγή ανανέωσης δύναμης λεγεώνων). Οι εκατόνταρχοι (centuriones),
επικεφαλής των λόχων (centuriae), προάγονταν στη θέση αυτή από τις τάξεις των
στρατιωτών αλλά ορισμένοι που ανήκαν ήδη στην τάξη των ιππέων διορίζονταν απευθείας.
Οι χιλίαρχοι (tribuni militum), διοικητές των της βασικής υποδιαίρεσης της λεγεώνας
κοόρτης (cohors), δεν ήταν επαγγελματίες αξιωματικοί του στρατού αλλά γόνοι
συγκλητικών οικογενειών ή φιλόδοξοι ιππείς που χρησιμοποιούσαν τη στρατιωτική
υπηρεσία ως πρώτη βαθμίδα για την πολιτική τους σταδιοδρομία. Οι διοικητές των
λεγεώνων (legati) ανήκαν στη συγκλητική τάξη και κατά κανόνα είχαν ήδη καταλάβει αρχές
στη Ρώμη. Ούτε αυτοί ήταν επαγγελματίες στρατιωτικοί. Η ηγεσία μιας λεγεώνας ήταν
μέρος της γενικότερης πολιτικής σταδιοδρομίας τους. Τη συνολική στρατιωτική δύναμη μιας
επαρχίας διοικούσε ο επαρχιακός διοικητής, πρεσβευτής του Αυγούστου με εξουσία
αντιστρατήγου στις αυτοκρατορικές επαρχίες.
 Επικουρικά στρατεύματα (Auxilia): στρατιωτικές μονάδες ιππικού και πεζικού (alae και
cohortes) αποκλειστικά από κατοίκους των επαρχιών. Επικεφαλής τους (praefecti
cohortis/praefecti alae) ήταν Ρωμαίοι αξιωματικοί από την τάξη των ιππέων ή σπανιότερα
πολέμαρχοι των φυλών που τις αποτελούσαν. Ο στρατός αυτός ήταν επίσης μισθοφορικός
και οι άνδρες ύστερα από εικοσαετή θητεία γίνονταν Ρωμαίοι πολίτες.
 Πραιτωριανοί: η προσωπική φρουρά του αυτοκράτορα. Η φρουρά του Αυγούστου
αποτελούνταν όχι από μία αλλά από εννέα κοόρτεις με δύναμη 500 ανδρών η κάθε μία.
Αρχικά επί Αυγούστου μόνο τρεις κοόρτεις στάθμευαν κοντά στη Ρώμη και οι υπόλοιπες σε
άλλες ιταλικές πόλεις. Επί Τιβερίου εγκαταστάθηκαν σε ένα κοινό στρατόπεδο στον
Εσκυλίνο λόφο της Ρώμης. Οι πραιτωριανοί υπηρετούσαν αρχικά για 12 και στη συνέχεια
για 16 χρόνια. Οι επικεφαλής των κοόρτεων, οι tribuni militum, και ο διοικητής όλης της
πραιτωριανής φρουράς (praefectus praetorio) προέρχονταν από την τάξη των ιππέων.
Λόγω της καίριας θέσης του στην πρωτεύουσα του κράτους ο praefectus praetorio
μπορούσε να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στα πολιτικά πράγματα. Η πολιτική δύναμη

52
 των πραιτωριανών ήταν τέτοια ώστε σε συνθήκες κρίσης να μπορούν να επιβάλουν
αυτοκράτορες.

 Παράγοντες νομιμοποίησης του αυτοκρατορικού καθεστώτος:

 η αποδοχή του από τον λαό της Ρώμης και της Ιταλίας. Κατά τη διάρκεια των εμφυλίων
πολέμων οι στρατολογήσεις, οι επιτάξεις οι λεηλασίες που συνόδευαν τις μετακινήσεις
στρατευμάτων και οι απαλλοτριώσεις περιουσιών για να αποκατασταθούν οι βετεράνοι
στρατιώτες των διεκδικητών της εξουσίας είχαν κλονίσει την ομαλότητα της κοινωνικής ζωής
στην ύπαιθρο. Παράλληλα στη Ρώμη οι εμφύλιοι πόλεμοι προκαλούσαν συχνά τη διακοπή
του ομαλού ανεφοδιασμού της πόλης σε σιτηρά από τις επαρχίες, γεγονός που απειλούσε
την επιβίωση των χιλιάδων προλετάριων της πόλης. Η σταθερότητα που επέφερε η οριστική
νίκη του Αυγούστου φάνηκε έτσι ως σωτηρία (Pax Augusta). Έτσι και αλλιώς η απώλεια των
ουσιαστικών πολιτικών δικαιωμάτων των Ρωμαίων πολιτών είχε ήδη συντελεσθεί κατά τον
ταραγμένο 1ο αιώνα π.Χ. Οι ρεπουμπλικανικοί πολιτικοί θεσμοί δεν λειτουργούσαν ομαλά και
οι λαϊκές συνελεύσεις στη Ρώμη δεν αντιπροσώπευαν ουσιαστικά το σώμα των ρωμαίων
πολιτών που κάλυπτε ουσιαστικά ολόκληρη την Ιταλία. Οι λαϊκές συνελεύσεις καταργήθηκαν
και τυπικά επί Τιβερίου και η εκλογή των αρχόντων μεταβιβάστηκε στη Σύγκλητο. Το
καθεστώς του Αυγούστου προσέφερε γαλήνη, διατήρησε την ανώτερη θέση των Ιταλών σε
σχέση με τους υπόλοιπους υπηκόους της αυτοκρατορίας και έλαβε μέτρα για τον ομαλό
ανεφοδιασμό της Ρώμης οργανώνοντας μια υπηρεσία τακτικού ανεφοδιασμού (cura
annonae) με επικεφαλής έναν έπαρχο από την τάξη των ιππέων (praefectus annonae).
 Η αποδοχή του από τους κατοίκους των επαρχιών: Η μοναρχία ήταν ήδη η επικρατούσα
μορφή εξουσίας στην ελληνιστική Ανατολή. Επιπλέον οι επαρχίες είχαν υποφέρει από τα
δεινά των εμφυλίων πολέμων πολύ περισσότερο από την Ιταλία. Η Pax Augusta
δημιούργησε ένα σταθερό πόλο εξουσίας, τον αυτοκράτορα, ο οποίος μπορούσε να ελέγξει
τις αυθαιρεσίες των Ρωμαίων αξιωματούχων και φοροεισπρακτόρων στις επαρχίες και να
εγγυηθεί την προστασία των υπηκόων. Παράλληλα την περίοδο της Ηγεμονίας μέλη των
ανωτέρων στρωμάτων των ελληνικών πόλεων εισήλθαν σε υψηλές θέσεις στη Ρωμαϊκή
διοίκηση, αποτελώντας παράγοντα σταθερότητας.
 Η αποδοχή του από την τάξη των ιππέων: Οι ιππείς αναγνωρίστηκαν επίσημα ως η δεύτερη
τάξη στην κοινωνική ιεραρχία και απέκτησαν πρόσβαση σε συγκεκριμένα κρατικά αξιώματα,
στον στρατό, στη διοίκηση και στις οικονομικές υπηρεσίες. Δημιουργήθηκε ένα είδος cursus
honorum για τους ιππείς που έφτανε στις τρεις ανώτερες ιππικές praefecturae (praetorio,
annonae, Aegypti).
 Οι καλές σχέσεις με τη Σύγκλητο: Οι συγκλητικοί διατήρησαν τα κοινωνικά και πολιτικά τους
προνόμια. Διέθεταν λοιπόν μια ελεγχόμενη μερίδα εξουσίας που τους παραχωρούσε ο
αυτοκράτορας. Καταλάμβαναν τα αξιώματα στη Ρώμη, διορίζονταν ως διοικητές των
λεγεώνων και των επαρχιών (με ελάχιστες εξαιρέσεις) και αν επιθυμούσαν να υπηρετήσουν
στον στρατό ξεκινούσαν από τον βαθμό του αξιωματικού. Ως σώμα η Σύγκλητος

53
 εξακολούθησε να συγκαλείται και να συζητά όλες τις σημαντικές υποθέσεις του κράτους ενώ
εκδίκαζε υποθέσεις με κατηγορούμενους συγκλητικούς ή ιππείς. Δεν ήταν όμως πια το
κυρίαρχο όργανο στη Ρώμη, καθώς οι αποφάσεις της προκαλούνταν από τον ίδιο τον
αυτοκράτορα, ο οποίος υπέβαλε στο σώμα προτάσεις με αγόρευση. Οι συγκλητικοί
αποτελούσαν την ανώτερη τάξη της ρωμαϊκής κοινωνίας, όμως το πολιτικό μέλλον τους
εξαρτιόταν από την αυτοκρατορική εύνοια.

 Η εξωτερική πολιτική του Αυγούστου:

 Η περίοδος της ηγεμονίας του Αυγούστου ήταν ταυτόχρονα και η περίοδος της μεγαλύτερης
επέκτασης του ρωμαϊκού κράτους. Ήδη στα πλαίσια του τελευταίου εμφυλίου πολέμου ο
Αύγουστος ενσωμάτωσε στο κράτος την Αίγυπτο το 30 π.Χ., την οποία διοικούσε ως
προσωπική του κτήση υπό έναν ιππέα έπαρχο.
 Τα επόμενα χρόνια ο ρωμαϊκός στρατός διεξήγαγε πολλές εκστρατείες στην Ισπανία με
αποτέλεσμα μέχρι το 19 π.Χ. να έχει επιτευχθεί η πλήρης υποταγή ολόκληρης της Ιβηρικής
χερσονήσου.
 Στην Αφρική και στην Αίγυπτο τα ρωμαϊκά σύνορα προωθήθηκαν προς τον νότο.
 Κύριος άξονας όμως της επέκτασης ήταν προς το βορρά και έφερε αντιμέτωπους τους
Ρωμαίους με τα κελτικά, θρακικά και κυρίως γερμανικά φύλα που κατοικούσαν νότια του
Δούναβη και δυτικά του Ρήνου.
 Κατακτήθηκαν οι Άλπεις, όπου οργανώθηκαν μικρές ρωμαϊκές επαρχίες υπό την εξουσία
επιτρόπων.
 Ρωμαϊκές εκστρατείες στα Βαλκάνια έφεραν τον ρωμαϊκό στρατό μέχρι τον Δούναβη.
 Άλλες εκστρατείες το 14 π.Χ. στην κοιλάδα του Σαύου ποταμού ολοκλήρωσαν την
κατάκτηση της Δαλματίας και της Παννονίας.
 Μακροχρόνιες εκστρατείες ανατολικά του Ρήνου ποταμού επέφεραν την προσωρινή
υποταγή της Γερμανίας μέχρι τον Έλβα (12 π.Χ.-6 μ.Χ).
 Ωστόσο, μεγάλες εξεγέρσεις στη Δαλματία και στην Παννονία (6 μ.Χ.) σε συνδυασμό με
εισβολές δακικών φύλων στη Μοισία ανέτρεψαν τα σχέδια αυτά. Οι εξεγέρσεις
κατεστάλησαν μόλις το 9 μ.Χ.
 την ίδια χρονιά οι ρωμαϊκές λεγεώνες στη Γερμανία υπέστησαν συντριπτική ήττα από τον
Γερμανό φύλαρχο Αρμίνιο, γνώστη της ρωμαϊκής τακτικής. Ο ρωμαϊκός στρατός
αποσύρθηκε οριστικά στην αριστερή όχθη του Ρήνου.
 Τα κίνητρα των επεκτατικών εκστρατειών του Αυγούστου στην Ευρώπη ήταν ποικίλα:
 Το κύρος του ηγεμόνα της Ρώμης απαιτούσε νικηφόρες εκστρατείες και προσαρτήσεις
νέων χωρών κατά το πρότυπο των μεγάλων κατακτητών του παρελθόντος (Πομπήιος,
Ιούλιος Καίσαρ).
 Η κυρίαρχη ιδεολογία της εποχής έθετε ως αποστολή των Ρωμαίων τη διακυβέρνηση των
εθνών (Αινειάδα Βιργιλίου)
 Οι κατακτήσεις επέφεραν οικονομικά οφέλη (λεία, φόροι)

54
  Στην Ανατολή όμως ακολουθήθηκε διαφορετική πολιτική:
 το οργανωμένο κράτος των Πάρθων έθετε όρια στη ρωμαϊκή επέκταση.
 Πελατικά κράτη κυρίως στην Κεντρική και Ανατολική Μικρά Ασία λειτουργούσαν ως
ανάχωμα έναντι των Πάρθων
 Πολιτική της Ρώμης ήταν η στήριξη αυτών των κρατών και η σταδιακή ενσωμάτωσή τους
στην επαρχιακή οργάνωση όταν οι συνθήκες ήταν κατάλληλες (βασίλειο Γαλατίας το 25
π.Χ. και Καππαδοκίας το 17 μ.Χ.).

 Η εξωτερική πολιτική των διαδόχων του Αυγούστου

 Μικρής κλίμακας επέκταση του ρωμαϊκού κράτους
 Υποταγή της νότιας και κεντρικής Βρετανίας με εκστρατείες που ξεκίνησαν επί Κλαυδίου και
ολοκληρώθηκαν επί Δομιτιανού.
 Προσάρτηση περιοχής Μέλανος Δρυμού επί Βεσπασιανού
 Προσάρτηση Δακίας και προσωρινή κατοχή Αρμενίας και Μεσοποταμίας επί Τραϊανού.
 Προσάρτηση Βόρειας Μεσοποταμίας επί Σεπτιμίου Σεβήρου
 Ενσωμάτωση πελατικών κρατών (Καππαδοκία επί Τιβερίου, Νουμιδία, Θράκη, Λυκία επί
Κλαυδίου, ηγεμονίες Πόντου επί Βεσπασιανού, Πετραία Αραβία επί Τραϊανού)
 Διαρκής αντιπαράθεση με τους Πάρθους κυρίως για τον έλεγχο του βασιλείου της Αρμενίας
και μικρότερων ηγεμονιών της Μεσοποταμίας: Στρατιωτικές συγκρούσεις επί Νέρωνος,
Τραϊανού, Μάρκου Αυρηλίου και Σεβήρων.

 Κεντρικές διοικητικές υπηρεσίες

 H υπηρεσία επί των επιστολών (ab epistulis) ήταν αρμόδια για την αυτοκρατορική
αλληλογραφία και διακρινόταν σε δύο κλάδους. Για τη λατινική και την ελληνική
αλληλογραφία αρμόδια ήταν διαφορετικά πρόσωπα.
 Η υπηρεσία επί βιβλιδίων (a libellis) ήταν αρμόδια για τις αιτήσεις που απευθύνονταν στον
αυτοκράτορα
 Η υπηρεσία επί των διαγνώσεων (a cognitionibus) ήταν αρμόδια για τις δίκες που διεξήγε
ο αυτοκράτορας.
 Αρχικά οι προϊστάμενοι των υπηρεσιών αυτών προερχόταν από το προσωπικό του
αυτοκρατορικού οίκου, δούλους και απελεύθερους, και από την εποχή των Φλαβίων από
ιππείς. Το προσωπικό που εργαζόταν σε αυτές τις υπηρεσίες προερχόταν από τους
αυτοκρατορικούς δούλους και απελεύθερους.
 αυτοκρατορικό συμβούλιο (consilium principis), ένας στενός κύκλος από συγκλητικούς και
ιππείς φίλους και συμβούλους του αυτοκράτορα. Αυτοί συχνά χαρακτηρίζονταν ως amici
principis και διέθεταν εκ των πραγμάτων σημαντική πολιτική επιρροή λόγω της πρόσβασής
τους στον αυτοκράτορα. Το συμβούλιο αυτό βοηθούσε τον αυτοκράτορα κατά την εκδίκαση
δικαστικών υποθέσεων ή την εισήγηση νόμων.

55
 Η διοίκηση της πόλης Ρώμης
 Διατηρούνται οι παραδοσιακοί άρχοντες, ύπατοι και πραίτωρες (δικαστικά καθήκοντα σε όλη
την Ιταλία).
 Οργανώνονται και νέες υπηρεσίες:
 πυροσβεστική δύναμη επτά κοόρτεων υπό ιππέα praefectus vigilum
 υπηρεσία επισιτισμού για τον λαό της πρωτεύουσας υπό ιππέα praefectus annonae
(εισαγωγές σίτου από την Αίγυπτο, την Αφρική και άλλες επαρχίες)
 cohortes urbanae για την τήρηση της τάξης και τη εποπτεία της αγοράς υπό συγκλητικό
praefectus urbis με δικαστικές αρμοδιότητες.
 Αποδίδονται δικαστικά καθήκοντα στον praefectus praetorio

 Η οργάνωση της διοίκησης των επαρχιών

 Αν και οι Ρωμαίοι είχαν υπό την κυριαρχία τους μια αυτοκρατορία που ξεπερνούσε κάθε
προηγούμενο δεν ανέπτυξαν έναν διοικητικό μηχανισμό ανάλογης έκτασης. Βασικός
στόχος ήταν η τήρηση της τάξης και η συγκέντρωση των φόρων για την κάλυψη των
δαπανών της αυτοκρατορικής αυλής, του στρατού και της τροφοδοσίας του πληθυσμού της
Ρώμης.
 Συγκλητικές επαρχίες: επικεφαλής ανθύπατοι (proconsules) που είχαν διατελέσει
πραίτωρες ή ύπατοι (Ασία, Αφρική). Πλαισιωνόταν από ένα επιτελείο φίλων και συμβούλων
(comites, συνέκδημοι), και από έναν συγκλητικό πρεσβευτή (legatus) που τον επέλεγε ο
ίδιος ο διοικητής και για να μοιράζεται μαζί του τα βάρη της διοίκησης και για να τον
αναπληρώνει στα καθήκοντά του. Για τις επαρχίες της Ασίας και της Αφρικής οι legati ήταν
τρεις. Η θητεία τους κανονικά ήταν ετήσια. Στην έδρα της επαρχίας τους έβρισκαν ένα μικρό
επιτελείο υποστήριξης (τάξις, officium) που αποτελούνταν από αποσπασμένους από τις
μονάδες τους στρατιώτες.
 Αυτοκρατορικές επαρχίες: οι διοικητές διορίζονταν από τον ίδιο τον αυτοκράτορα (legati
Augusti pro praetore). Προέρχονταν και αυτοί από τη συγκλητική τάξη και ήταν πρώην
πραίτωρες ή ύπατοι. Η θητεία τους διαρκούσε όσο επιθυμούσε ο αυτοκράτορας, συνήθως
όμως δεν υπερέβαινε τα τρία χρόνια για να μην εμποδίζονται οι φιλοδοξίες άλλων
υποψηφίων. Οι οικονομικές αρμοδιότητες ασκούνταν περισσότερο από έναν
αυτοκρατορικό επίτροπο (procurator Augusti), ιππέα ή αυτοκρατορικό απελεύθερο, και
λιγότερο από έναν ταμία. Παράλληλα ο διοικητής είχε υπό τις διαταγές του τους διοικητές
των λεγεώνων (legati) καθώς και άλλους legati κυρίως με δικαστικά καθήκοντα.
 Μικρότερης έκτασης αυτοκρατορικές επαρχίες διοικούνταν όχι από συγκλητικούς αλλά από
ιππείς που έφεραν τον τίτλο του επάρχου (praefectus). Τα καθήκοντά τους ήταν κυρίως
στρατιωτικά, εφόσον επρόκειτο για περιοχές με ανυπότακτους λαούς (Ιουδαία, Άλπεις).
 Από ιππέα έπαρχο διοικούνταν επίσης και η Αίγυπτος, η μόνη επαρχία με λεγεώνες που
είχε ανατεθεί σε ιππέα. Αυτός ήταν ο praefectus Aegypti.

56
  Η αύξηση της αυτοκρατορικής περιουσίας στις επαρχίες οδήγησε τους αυτοκράτορες να
διορίζουν επιτρόπους τους, ιππείς ή απελεύθερους, για την επιστασία των αυτοκρατορικών
κτημάτων. Άλλοι αυτοκρατορικοί επίτροποι υπηρετούσαν στις επαρχίες ως εφοριακοί
αξιωματούχοι αρμόδιοι για την είσπραξη τελωνειακών δασμών ή του φόρου κληρονομιάς.
Προοδευτικά οι αυτοκρατορικοί επίτροποι ανέλαβαν τον έλεγχο των δημόσιων οικονομικών
και στις συγκλητικές επαρχίες.
 ο διοικητής μιας ρωμαϊκής επαρχίας είναι ταυτόχρονα ο επικεφαλής του διοικητικού
μηχανισμού και των στρατιωτικών δυνάμεων της επαρχίας, ενώ συγκεντρώνει στο
πρόσωπό του και τις λειτουργίες της εποπτείας της είσπραξης των φόρων και της ανώτατης
δικαστικής αρχής. Τα βασικά καθήκοντα της επαρχιακής διοίκησης περιορίζονταν όμως σε
μια λειτουργία εποπτείας και ελέγχου. Πολύ περισσότερα εξασφαλίζονταν από τη
συνεργασία των αυτοδιοικούμενων κοινοτήτων και των πόλεων. Η ίδια η ύπαρξή τους
επέβαλε συχνά στον επαρχιακό διοικητή να ασχολείται με τα προβλήματα που τυχόν
παρουσιάζονταν σε αυτές. Οι επεμβάσεις όμως ήταν σποραδικές, ακολουθούσαν εκκλήσεις
των ίδιων των πόλεων και αφορούσαν πάντοτε συγκεκριμένες περιπτώσεις, συνήθως
κρίσεις επισιτισμού, αδυναμία εξεύρεσης τοπικών λειτουργών, συνοριακές διαφορές μεταξύ
πόλεων. Το ίδιο ίσχυε και για τις παρεμβάσεις των αυτοκρατόρων. Ιδιαίτερη μορφή όμως
παρέμβασης ήταν ο σποραδικός διορισμός λογιστών από τα τέλη του 1ου αιώνα για την
εξυγίανση των οικονομικών των πόλεων.
 Η επικοινωνία της Ρώμης με τις επαρχίες διασφαλιζόταν με το σύστημ,α του δημόσιου
δρόμου (cursus publicus): Οι κοινότητες που βρίσκονταν πάνω ή κοντά στις οδικές
αρτηρίες ήταν υποχρεωμένες με δικά τους έξοδα να συντηρούν τους δρόμους και να
προσφέρουν στους κρατικούς αξιωματούχους που ταξίδευαν άμαξες, υποζύγια καταλύματα
και φιλοξενία. Δικαίωμα χρήσης αυτού του συστήματος δινόταν από τον αυτοκράτορα με
ειδικά έγγραφα, τα διπλώματα.

 Οι πόλεις της αυτοκρατορίας

 Η ανυπαρξία εκτεταμένης γραφειοκρατικής διοίκησης οφείλεται στην ύπαρξη των
αυτοδιοικούμενων κοινοτήτων που αναλάμβαναν σε τοπικό επίπεδο το μεγαλύτερο βάρος
των διοικητικών λειτουργιών.
 Στις ανατολικές ελληνόφωνες επαρχίες οι ελληνικού τύπου πόλεις αποτελούσαν μια
παγιωμένη κατάσταση ήδη από την ελληνιστική εποχή. Στηρίχθηκαν από την αυτοκρατορική
διοίκηση, επειδή προσέφεραν ένα δίκτυο υποδομών απαραίτητο για την εκπλήρωση των
στόχων της.
 Στη Δύση οι civitates προέκυψαν σε μεγάλο βαθμό κατά τη διαδικασία της ρωμαϊκής
επέκτασης. Η κατά αυτόν τον τρόπο πολιτική οργάνωση των επαρχιών διευκόλυνε το έργο
της ρωμαϊκής διοίκησης.
 Ποικιλία νομικού καθεστώτος πόλεων:

57
  ρωμαϊκές αποικίες (coloniae): είχαν ιδρυθεί στις επαρχίες ως οικισμοί παλαίμαχων
στρατιωτών, είτε ex nihilo είτε πάνω σε προϋπάρχουσες κοινότητες. Διέθεταν ρωμαϊκή
εσωτερική πολιτική οργάνωση, πολίτευμα και νόμους
 ισοπολίτιδες πόλεις (municipia): δακρίνονταν σε ρωμαϊκά municipia των οποίων οι
πολίτες διέθεταν και τα ρωμαϊκά πολιτικά δικαιώματα και σε λατινικά municipia, των
οποίων μόνο οι πρώην άρχοντες διέθεταν τα ρωμαϊκά πολιτικά δικαιώματα (ius latii
minus). Από την εποχή του Αδριανού τα ρωμαϊκά πολιτικά δικαιώματα δίνονταν όχι μόνο
στους άρχοντες αλά γενικότερα στους βουλευτές των λατινικών municipia (ius latii majus)
 civitates peregrinae: πόλεις που δεν διέθεταν κανένα προνόμιο και αποτελούνταν από μη
ρωμαίους πολίτες. Είχαν το δικαίωμα αυτοδιοίκησης σύμφωνα με τους δικούς τους
νόμους

 Ειδικότερα στις ελληνόφωνες επαρχίες:

 ομόσπονδες πόλεις (civitates foederatae) με συνθήκη με τη Ρώμη που ρύθμιζε τα
προνόμια και τα δικαιώματά τους.
 ελεύθερες πόλεις (civitates liberae) εκτός της δικαιοδοσίας του επαρχιακού διοικητή.
 ελεύθερες και αφορολόγητες πόλεις (civitates liberae et immunes) με απαλλαγή από την
καταβολή του βασικού έγγειου φόρου.
 υποτελείς πόλεις (civitates stipendiariae) υποκείμενες στη δικαιοδοσία του επαρχιακού
διοικητή και σε φορολογία.
 Το πολιτικό κέντρο των πόλεων της Δύσης ήταν οι decuriones (βουλευτές), ένα καθορισμένο
σώμα με ισόβια θητεία. Υπήρχαν άρχοντες με δικαιοδοτικά καθήκοντα (duoviri), άλλοι με
καθήκοντα σχετικά με τον αστικό ιστό (aediles, αγορανόμοι) και τα οικονομικά της πόλης
(quaestores, ταμίες). Οι λαϊκές συνελεύσεις συνέρχονταν μόνο για την εκλογή των αρχόντων.
 Αντίθετα στις ελληνικές πόλεις οι αποφάσεις και οι νόμοι χρειάζονταν την έγκριση τόσο της
βουλής όσο και της εκκλησίας του δήμου, αν και συχνά η τελευταία απλώς επικύρωνε τα
βουλευτικά προβουλεύματα. Μόνο σταδιακά μπορεί κανείς να διαπιστώσει τη μετατροπή της
βουλής σε μόνιμο σώμα. Παράλληλα υπήρχε μια πληθώρα αρχόντων επιφορτισμένων με
διάφορες πλευρές της δημόσιας ζωής (επίβλεψη των δημοσίων κτηρίων και υποδομών,
εποπτεία του γυμνασίου, οργάνωση εορτών και αγώνων, ανεφοδιασμός της πόλης σε
τρόφιμα, τήρηση της τάξης).
 Οι πόλεις μπορούσαν να ανταπεξέλθουν σε αυτά τα βάρη με το σύστημα των λειτουργιών:
εύποροι πολίτες αναλάμβαναν να καλύψουν με δικά τους έξοδα δημόσιες δαπάνες. Τα
αξιώματα ταυτίζονται με τις λειτουργίες → ευεργετισμός και αποδόσεις τιμών:
 Διασφάλιση και νομιμοποίηση κυριαρχίας πλουσίων.
 Πίεση φτωχών για χρήση ιδιωτικού πλούτου για δημόσιους σκοπούς.

58
 Η Φορολογία
 Άμεσοι φόροι: διακρίνονται στον φόρο επί του εδάφους (tributum soli) και στον επικεφάλιο
φόρο (tributum capitis). Βάση για τον υπολογισμό του φόρου είναι η διενέργεια απογραφών
στις επαρχίες. Ο φόρος επί της γης υπολογιζόταν με κριτήριο την έκταση των εδαφών αλλά
και τη γονιμότητά τους. Περιλαμβάνονταν σε αυτόν και συναφή περιουσιακά στοιχεία όπως οι
δούλοι. Λαμβάνει έτσι τη μορφή ενός γενικού φόρου επί της περιουσίας. Το επικεφάλιο δεν
είχε τη μορφή ενός συνηθισμένου κεφαλικού φόρου. Ο υπολογισμός του ύψους του
εξαρτιόταν από παράγοντες όπως ο πλούτος της επαρχίας, η περιουσία του
φορολογούμενου, η προϊστορία των σχέσεων με τη Ρώμη. Οι Ιουδαίοι για παράδειγμα
πλήρωναν υψηλότερο κεφαλικό φόρο από τους Σύριους, στους οποίους ο κεφαλικός φόρος
αντιστοιχούσε στο 1% της περιουσίας του κάθε φορολογούμενου.
 Έμμεσοι φόροι: Οι τελωνειακοί δασμοί εισπράττονταν όχι μόνο στα σύνορα αλλά και στο
εσωτερικό της αυτοκρατορίας. Κάθε λιμάνι, διάβαση ποταμού ή οδικός σταθμός μπορούσε
να λειτουργεί ως σημείο είσπραξης τέτοιων δασμών που υπολογίζονταν με βάση την αξία
των διακινούμενων ειδών.
 Στους Ρωμαίους πολίτες επιβάλλονταν μόνο έμμεσοι φόροι: η εικοστή των κληρονομιών
(φόρος 5%), η εκατοστή επί των πωλήσεων (φόρος 1%) και η πεντηκοστή επί των
πωλήσεων δούλων (φόρος 4%).
 Ιδιαίτερος φόρος ήταν το aurum coronarium (στεφανικόν) προς τον αυτοκράτορα με αφορμή
την ανάρρηση στον θρόνο, τη γέννηση διαδόχου, τη στρατιωτική νίκη, την επέτειο ανάληψης
αρχής). Τυπικά αυτόβουλες προσφορές ήταν στην ουσία επιβεβλημένες για μια πόλη.
 Επιτάξεις και υποχρεωτικές αγορές σε καθορισμένη τιμή εφοδίων για τον στρατό.
 Οι άμεσοι φόροι εισπράττονταν από τις αρχές των πόλεων που τους παρέδιδαν στους
αυτοκρατορικούς υπαλλήλους (συνήθως επιτρόπους) της επαρχίας. Οι έμμεσοι φόροι
εξακολουθούσαν να συλλέγονται από δημοσιώνες υπό την επίβλεψη επιτρόπων. Από τον 2ο
αιώνα συγκροτήθηκαν συλλογικά όργανα από τους πρώτους πολίτες κάθε πόλης που ήταν
υπεύθυνα για τη συλλογή των φόρων. Ό,τι υπολειπόταν από το καθορισμένο ποσό έπρεπε
να το καταβάλουν από τα δικά τους χρήματα. Επειδή οι δεκάπρωτοι δεν ήθελαν να υποστούν
ζημιές συμπεριφέρονταν σκληρά προς τους φορολογούμενους.

 Κοινωνικές εξελίξεις της περιόδου της Ηγεμονίας

 σταδιακή ενσωμάτωση των τοπικών αριστοκρατιών των επαρχιών στη ρωμαϊκή άρχουσα
τάξη.
 παραχώρηση της ιδιότητα του ρωμαίου πολίτη
 κατάληψη αξιωμάτων στην επαρχιακή διοίκηση
 ένταξη στις τάξεις των ιππέων και των συγκλητικών
 δημιουργία μιας αριστοκρατίας με ασθενέστερους δεσμούς με τις ρεπουμπλικανικές
πολιτικές παραδόσεις και περισσότερο αφοσιωμένης στον αυτοκρατορικό θεσμό.
 διάδοση της ρωμαϊκής πολιτείας στις επαρχίες

59
  ίδρυση ρωμαϊκών αποικιών εκτός Ιταλίας
 απονομή πολιτικών δικαιωμάτων σε παλαιμάχους των auxilia
 αυτόματη απονομή πολιτικών δικαιωμάτων σε άρχοντες και βουλευτές πόλεων λατινικού
δικαίου
 προσωπικές απονομές πολιτείας σε ξένους (αφορούσαν κυρίως τις ηγετικές τάξεις των
πόλεων που μπορούσαν να συνδεθούν ευκολότερα με τη ρωμαϊκή εξουσία)
 η χορήγηση της ρωμαϊκής πολιτείας ήταν ανταμοιβή της πίστεως προς τη Ρώμη και
συντελούσε στον προσεταιρισμό των τοπικών ηγετικών τάξεων.
 Διαμόρφωση μιας νέας κοινωνικής διαφοροποίησης που αντικατέστησε τη διάκριση Ρωμαίων
πολιτών και ξένων
 Honestiores: συγκλητικοί, ιππείς και μέλη των τοπικών βουλευτικών τάξεων (νομικά
προνόμια).
 Humiliores: τα μη προνομιούχα λαϊκά στρώματα των πόλεων και της υπαίθρου.
 Ένα μεγάλο μέρος των κατακτημένων ενσωματώθηκε έτσι στους νικητές και ενστερνίστηκε
την ιδεολογία και τον πατριωτισμό τους, την αφοσίωση στην ιδέα της Ρώμης, δίχως οι
Έλληνες τουλάχιστον να απεμπολήσουν την ελληνική τους ταυτότητα. Η Constitutio
Antoniniana (απόδοση ρωμαϊκών πολιτικών δικαιωμάτων σχεδόν σε όλους τους υπηκόους,
212 μ.Χ.) με αυτή την έννοια επιτάχυνε και επιβεβαίωσε ήδη υπαρκτές τάσεις.

 Οι διάδοχοι του Αυγούστου

 Η δυναστεία των Ιουλίων-Κλαυδίων
Τιβέριος (14-37): επέδειξε διάθεση καταμερισμού εξουσιών με τη Σύγκλητο, μερίμνησε να μην
υπάρχει υπερβολική εκμετάλλευση στις επαρχίες και εφάρμοσε μια εξωτερική πολιτική
περιορισμού στα σύνορα της εποχής του Αυγούστου (Ρήνος-Δούναβης) με εξαίρεση την
ενσωμάτωση του βασιλείου της Καππαδοκίας. Η ψυχρότητα και η καχυποψία των συγκλητικών
(φήμες για ευθύνη Τιβερίου για τον θάνατο του διαδόχου Γερμανικού, εγγονού της αδελφής του
Αυγούστου) τον αποξένωσαν από την αυλή. Μετά τον θάνατο του γιου του Δρούσου αποσύρθηκε
στο Κάπρι, ενώ ο praefectus praetorio Σηιανός ανέλαβε στην πράξη τα ηνία. Ο Σηιανός ενεπλάκη
στις διαμάχες των μελών της αυτοκρατορικής οικογένειας (ανοιχτό το ζήτημα της διαδοχής):
δολοπλοκίες, δολοφονίες και εκτελέσεις έπληξαν τη συγκλητική τάξη, αποψίλωσαν την
αυτοκρατορική οικογένεια και είχαν ως θύμα και τον Σηιανό. Σε γενικές γραμμές ο Τιβέριος δεν
κατόρθωσε να αναγνωρίσει ότι στο νέο πολίτευμα του Αυγούστου ήταν απαραίτητη καθοδήγηση
της Συγκλήτου και επέδειξε αδυναμία διαχείρισης του ανθρώπινου δυναμικού. Πέθανε το 37 μ.Χ.
έχοντας ορίσει ως διαδόχους του τον Γάιο (Καλιγούλα), γιο του Γερμανικού και τον Τιβέριο
Γέμελλο, γιο του Δρούσου.
Καλιγούλας (37-41): εξαιρετικά δημοφιλής ως γιος του Γερμανικού στον λαό της Ρώμης και στις
τάξεις του στρατού. Η Σύγκλητος ακύρωσε τη διαθήκη του Τιβέριου, αρνήθηκε τη θεοποίησή του
και ανέθεσε όλη την εξουσία στον Καλιγούλα, ενώ ο Τιβέριος Γέμελλος δολοφονήθηκε. Η
συμπεριφορά του όμως γρήγορα έστρεψε όλους εναντίον του. Ακολουθούσε το πρότυπο των

60
ελληνιστικών μοναρχών. Απαιτούσε την απόδοση θεϊκών τιμών, διοργάνωνε μεγαλοπρεπείς
εορτές στην αυλή δαπανώντας υπέρογκα ποσά, προχωρούσε σε καταδίκες και δημεύσεις
περιουσιών εν μέρει από τον φόβο συνομωσιών και εν μέρει από ανάγκη για χρήματα και
διατηρούσε αιμομικτικές σχέσεις με την αδελφή του. Η πολιτική αυτής τρομοκρατίας δημιούργησε
ανασφάλεια στους ηγετικούς κύκλους της Ρώμης. Μια συνομωσία πραιτωριανών τον ανέτρεψε το
41 χωρίς σαφές σχέδιο διαδοχής. Ανδείχτηκε πάντως η σημασία των πραιτωριανών ως
παράγοντα εξουσίας.
Κλαύδιος (41-54): θείος του Καλιγούλα και αδελφός του Γερμανικού, επιλέχθηκε ως αυτοκράτορας
από τους πραιτωριανούς και υποστηρίχτηκε από τον αφοσιωμένο στην οικογένεια του Αυγούστου
λαό της Ρώμης. Σε γενικές γραμμές ήταν μια μέτρια προσωπικότητα και τα στοιχεία δείχνουν την
προσωπική αδυναμία να κυβερνήσει όπως άρμοζε σε ένα Princeps, όχι όμως και κακοδιοίκηση.
Οργάνωσε τα πελατικά κράτη της Νουμιδίας, της Θράκης, της Ιουδαίας και της Λυκίας ως
επαρχίες. Σημαντικότερη ήταν η πρωτοβουλία εισβολής στη Βρετανία όπου έγινε το πρώτο βήμα
της κατάκτησης (αναζήτηση στρατιωτικής αίγλης). Εισήγαγε στη Σύγκλητο αριστοκράτες από τη
Γαλατία, ακολούθησε μια γενναιόδωρη πολιτογραφική πολιτική και βελτίωσε την προμήθεια σίτου
στη Ρώμη. Ανέθεσε σημαντικούς τομείς διακυβέρνησης στους αυτοκρατορικούς απελεύθερους
άμεσα υπόλογους στον αυτοκράτορα (οικονομικά επαρχιών). Φυσικά αυτή η πολιτική
δυσαρέστησε τους συγκλητικούς. Θεωρήθηκε ως υποχείριο των απελεύθερών του και τελικά
δολοφονήθηκε από μια αυλική συνομωσία με επικεφαλής τη νέα του σύζυγο Αγριππίνα, κόρη του
Γερμανικού που ήθελε να προωθήσει στον θρόνο το γιο της Νέρωνα.
Ο Νέρων (54-68) ανέβηκε στην εξουσία δεκαεπτά ετών και ξεκίνησε την ηγεμονία του με τη
δολοφονία του Βρετανικού, γιου του Κλαυδίου. Η δολοφονία από πολιτική άποψη ήταν ίσως
απαραίτητη αλλά σε γενικές γραμμές τα πέντε πρώτα χρόνια της εξουσίας του χαρακτηρίζονταν
από την επίδραση που ασκούσαν πάνω του ο φιλόσοφος Σενέκας, παιδαγωγός των νεανικών του
χρόνων και ο διοικητής των πραιτωριανών Βούρος (και οι δύο επιλογές της Αγριππίνας), οι οποίοι
τον βοήθησαν να απαγκιστρωθεί από τη μητέρα του. Ο Νέρων συνέχισε την πολιτική του Κλαυδίου
και ενίσχυσε τις οικονομικές αρμοδιότητες των αυτοκρατορικών επιτρόπων σε βάρος των
συγκλητικών αξιωματούχων. Η μεταστροφή του αρχίζει το 58/9 μ.Χ. Η εκκεντρική (συμμετοχή σε
αγώνες) και μεγαλομανής (δαπανηρά σχέδια οικοδόμησης μεγαλοπρεπής οικίας) συμπεριφορά
του καθώς και η περιφρόνηση των ρωμαϊκών παραδόσεων προκαλούσε γενικευμένη δυσφορία.
Με αφορμή την αποκάλυψη μιας συνομωσίας εξαπολύθηκε από τον αυτοκράτορα μια τεράστια
εκστρατεία τρομοκρατίας που εξάλειψε την παλαιά ρωμαϊκή αριστοκρατία. Οι πολεμικές
επιχειρήσεις που συνεχίζονταν στη Βρετανία, ο πόλεμος εναντίον των Πάρθων στην Αρμενία και η
μεγάλης διάρκειας εξέγερση των Ιουδαίων δεν τον απασχόλησαν καθόλου. Ο στρατός των
λεγεώνων αποξενώθηκε από τον αυτοκράτορα που στηριζόταν μόνο στους πραιτωριανούς του.
Έτος των τεσσάρων αυτοκρατόρων (69 μ.Χ.): Επανεμφανίζονται οι εμφύλιοι πόλεμοι. Ο
διοικητής της Ισπανίας Γάλβας επαναστάτησε κατά του Νέρωνα, αναγνωρίστηκε από τη Σύγκλητο
και τους πραιτωριανούς ως αυτοκράτορας και ο Νέρων αυτοκτόνησε. Η αποξένωση του Γάλβα
από τους πραιτωριανούς έδωσε την ευκαιρία στον πρώην συνεργάτη του Όθωνα να γίνει

61
αυτοκράτορας (15 Ιανουαρίου 69). Αυτός ανατράπηκε από τον διοικητή των λεγεώνων του Ρήνου
Βιτέλιο (Απρίλιος 69). Τα στρατεύματα του Δούναβη και της Ανατολής ανακήρυξαν ως
αυτοκράτορα τον Βεσπασιανό, διοικητή των ρωμαϊκών λεγεώνων που πολεμούσαν εναντίον των
εξεγερμένων Ιουδαίων (Ιούλιος 69), και κατέλαβαν τη Ρώμη (Δεκέμβριος του 69) δίνοντας οριστικό
τέλος στον εμφύλιο πόλεμο. Οι πριτωριανοί του Βιτελίου αντικαταστάθηκαν. Το έτος των τεσσάρων
αυτοκρατόρων έδειξε πως η δύναμη που μπορούσε να ανατρέψει αυτοκράτορες και να επιβάλει
νέους ήταν ο στρατός των επαρχιών, όχι η Σύγκλητος. Ενενήντα χρόνια μετά τη ναυμαχία του
Ακτίου το αυτοκρατορικό καθεστώς ήταν εμπεδωμένη πραγματικότητα και η ουσία του εμφυλίου
πολέμου αφορούσε όχι το πολίτευμα αλλά το πρόσωπο του αυτοκράτορα. Βέβαια η ανατροπή του
Καλιγούλα και του Νέρωνα έδειχναν και τα πλαίσια μέσα στα οποία έπρεπε να κινηθεί αυτός.

 Η δυναστεία των Φλαβίων

Ο Βεσπασιανός (69-79): Με συγκλητικό δόγμα (lex de imperio Vespasiani) περιβλήθηκε νομικό
κύρος η κατακτηθείσα διά των όπλων εξουσία του: σύναψη συνθηκών, σύγκληση Συγκλήτου και
εισήγηση προτάσεων σε αυτήν και πρόκληση συγκλητικών δογμάτων, δικαίωμα σύστασης
αρχόντων και μια γενικότερη αναγνώριση του δικαιώματος να ενεργεί κατά το δοκούν με σκοπό
την εξυπηρέτηση των συμφερόντων του κράτους. Ο Βεσπασιανός δεν ήταν γόνος παλαιών
Ρωμαϊκών οικογενειών αλλά εκπροσωπούσε το νέο ιταλικό αίμα. Πρόβαλε τον εαυτό του ως
εγγυητή της ειρήνης μετά τους εμφυλίους πολέμους που είχαν ρημάξει την Ιταλία (Ναός Ειρήνης
στη Ρώμη). Η καταστολή της εξέγερσης των Ιουδαίων, των βοηθητικών στρατευμάτων του Ρήνου
(Βαταβών), η επέκταση της ρωμαϊκής αρχής στη Βρετανία και στην περιοχή του Μέλανος Δρυμού
μεταξύ του Ρήνου και του Δούναβη συνδυάστηκαν με μια γενικότερη ανασυγκρότηση των
οικονομικών του κράτους μετά τις υπέρογκες δαπάνες των εμφυλίων πολέμων (κατακρίθηκε
μάλιστα για βαριά φορολογική πολιτική). Συμπεριφέρθηκε με σεβασμό στη Σύγκλητο, αν και
αναλαμβάνοντας το αξίωμα του τιμητή προχώρησε σε ανακατάταξη των μελών της. Ακολούθησε
επίσης γενναιόδωρη πολιτική παραχώρησης των ρωμαϊκών πολιτικών δικαιωμάτων. Τέλος αύξησε
τη συμμετοχή των ιππέων στις διοικητικές θέσεις, μειώνοντας αντίστοιχα τη σημασία των
απελεύθερων.
Τίτος (79-81): πρωτότοκος γιος του Βεσπασιανού που πέθανε πρόωρα. Η άνοδός του στον θρόνο
δήλωνε την αναγκαιότητα δημιουργίας νέας δυναστείας (για πρώτη φορά κληρονομική διαδοχή
από πατέρα σε γιο).
Δομιτιανός (81-96): δευτερότοκος γιος του Βεσπασιανού. από την αρχή της εξουσίας του επέδειξε
απολυταρχικές τάσεις δίχως τον σεβασμό στους τύπους που είχαν τηρήσει οι προκάτοχοί του.
Πήρε το αξίωμα του ισόβιου τιμητή και απαιτούσε να προσφωνείται κύριος και θεός. Περιφρονούσε
τη Σύγκλητο και οι όποιες πραγματικές ή φανταστικές αντιδράσεις και συνομωσίες
αντιμετωπίστηκαν με τρομοκρατία, εκτελέσεις και εξορίες (δίωξη φιλοσόφων από τη Ρώμη). Από
την άλλη πλευρά επέδειξε μέριμνα για την προμήθεια σίτου, για την πάταξη της διαφθοράς και
κυρίως για τον στρατό αυξάνοντας την αμοιβή του (στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Βρετανία με
περαιτέρω επέκταση της ρωμαϊκής αρχής, στον Ρήνο όπου μετά τις εκστρατείες του εναντίον των

62
Χάττων το 83 και το 85 μ.Χ. προχώρησε στην επίσημη οργάνωση των συνοριακών περιοχών σε
δύο επαρχίες και στα Βαλκάνια όπου ο Δομιτιανός είχε να αντιμετωπίσει εισβολές από τους
ενοποιημένους υπό την ηγεσία του βασιλιά Δεκέβαλου Δάκες). Στρατιωτικές αποτυχίες στη
Γερμανία και κατά των Δακών (εξαγορά ειρήνης) υπονόμευσαν το κύρος του, αύξησαν την
ανασφάλειά του και προκάλεσαν νέα εκτελέσεις που με τη σειρά τους επέτειναν την ανασφάλεια
της αυλής. Τελικά ο Δομιτιανός δολοφονήθηκε από μια αυλική συνομωσία το 96. Η ηγεμονία του
απέδειξε τη βασική αδυναμία του προσωποπαγούς αυτοκρατορικού καθεστώτος: πολλά
καθορίζονταν από τον χαρακτήρα και την ιδιοσυγκρασία του εκάστοτε αυτοκράτορα, ενώ η
αδυναμία συνεργασίας με τη Σύγκλητο συνεπαγόταν την αδυναμία διεύθυνσης του αυτοκρατορικού
συστήματος εξουσίας.

 Αντωνίνοι-Υιοθετημένοι αυτοκράτορες
Νέρβας (96-98): σεβάσμιος Συγκλητικός που επελέγη από τη Σύγκλητο ως διάδοχος του
Βεσπασιανού. Οι πραιτωριανοί βρίσκονταν όμως σε αναταραχή και απαίτησαν και πέτυχαν την
καταδίκη των δολοφόνων του Δομιτιανού. Ενώπιον της απειλής νέου εμφυλίου ο Νέρβας βιάστηκε
να υιοθετήσει τον Τραϊανό, ικανό στρατηγό και διοικητή της Άνω Γερμανίας, αποδεκτό τόσο από τη
Σύγκλητο όσο και από τον στρατό. Λίγο αργότερα πέθανε. Ο εμφύλιος πόλεμος είχε αποφευχθεί.
Τραϊανός (96-117): προερχόταν από οικογένεια συγκλητικών της Βαιτικής. Ήταν ο πρώτος
αυτοκράτορας που δεν καταγόταν από την Ιταλία. Ακολούθησε μια επεκτατική εξωτερική πολιτική
εφαρμόζοντας έναν επιθετικό διακανονισμό των συνοριακών διαφορών. Με δύο εκστρατείες (101-
102 και 105-106) υπέταξε τη Δακία και την οργάνωσε ως ρωμαϊκή επαρχία. Κίνητρο ήταν η
απόκτηση δόξας και η απόσπαση οφελών στρατηγικών (η Δακία ήταν σφήνα στην περιοχή της
Γερμανίας) και οικονομικών (χρυσός Δακίας για την πληρωμή των στρατιωτικών δαπανών που
αποστράγγιζαν τους πόρους τους κράτους), αλλά αποτέλεσμα η επιμήκυνση του συνόρου.
Ενσωμάτωσε στη ρωμαϊκή επαρχιακή οργάνωση την περιοχή της Πετραίας Αραβίας και
εκστράτευσε εναντίον των Πάρθων, με αφορμή την τοποθέτηση στον θρόνο της Αρμενίας
ηγεμόνος της αρεσκείας τους, καταλαμβάνοντας τη Μεσοποταμία (117). Σκοπός του ήταν η
οριστική προσάρτηση των εδαφών αυτών αλλά οι εξεγέρσεις των Πάρθων και ο θάνατός του από
ασθένεια ματαίωσαν τα σχέδιά του. Στην εσωτερική πολιτική ο Τραϊανός σεβάστηκε τα προνόμια
των συγκλητικών επιλέγοντας από τις τάξεις τους κρατικούς αξιωματούχους. Μερίμνησε για τη
συντήρηση φτωχών παιδιών της Ιταλίας (alimenta, σχέδιο με στρατιωτικό σκοπό) και σε αντίθεση
με τον Δομιτιανό προτιμούσε να προσφωνείται optimus princeps.
Αδριανός (117-138): μακρινός συγγενής του Τραϊανού και διοικητής της Συρίας που
αναγνωρίστηκε ως διάδοχος (ισχυρισμός υιοθεσίας). Ο Αδριανός εκκένωσε τα κατακτηθέντα εδάφη
στη Μεσοποταμία, εκτιμώντας πως οι ρωμαϊκές δυνάμεις δεν επαρκούσαν για τον έλεγχό τους
(αντίσταση Πάρθων, εξεγέρσεις Ιουδαίων διασπορά). Περιόδευσε στις επαρχίες για την ενίσχυση
της στρατιωτικής πειθαρχίας και τη βελτίωση της επαρχιακής διοίκησης. Ίδρυσε πόλεις, εξωράισε
προϋπάρχουσες με θέατρα, ναούς, λουτρά και άλλα δημόσια έργα. Στην Αθήνα εγκαινίασε τον ναό
του Ολυμπίου Διός και ίδρυσε το Πανελλήνιο, μια ομοσπονδιακή οργάνωση των πόλεων της

63
Μεσογείου με ελληνική καταγωγή. Για τον Αδριανό που θαύμασε τον ελληνικό πολιτισμό ο
ελληνισμός ήταν το συνεκτικό στοιχειό της Ανατολής. Ωστόσο στην Παλαιστίνη η απαγόρευση
περιτομής και η ίδρυση πόλης ελληνικού τύπου στα Ιεροσόλυμα πυροδότησε νέα εξέγερση των
Ιουδαίων που κατεστάλη πολύ δύσκολα (131-135). Επέτρεψε στους γιους των στρατιωτών, εξ
ορισμού νόθους, να κληρονομούν την περιουσία των πατέρων τους. Στην Ιταλία δημιούργησε
τέσσερις δικαστικές περιφέρειες με επικεφαλής iuridici για την καλύτερη απονομή της δικαιοσύνης.
Οι σχέσεις του με τη Σύγκλητο ήταν ψυχρές κα σημαδεύτηκαν από εκτελέσεις τόσο στην αρχή όσο
και στο τέλος της ηγεμονίας του. Το πρόβλημα της διαδοχής επιλύθηκε με την αρχή της υιοθεσίας
και πάλι. Ο Αδριανός υιοθέτησε τον Αντωνίνο, έναν συγκλητικό από τη νότια Γαλατία που με τη
σειρά του υιοθέτησε τους Λούκιο Βήρο και Μάρκο Αυρήλιο. Με τον τρόπο αυτό ο Αδριανός ρύθμιζε
σε μακροχρόνια βάση τη διαδοχή του ίδιου αλλά και του διαδόχου του.
Ο Αντωνίνος (138-161): σε αντίθεση με τον προκάτοχό του δεν άφησε ποτέ τη Ρώμη. Κέρδισε τον
χαρακτηρισμό Ευσεβής διότι έπεισε τη Σύγκλητο να θεοποιήσει τον Αδριανό. Διατήρησε καλές
σχέσεις με τη Σύγκλητο και επί της ηγεμονίας του επικράτησε ουσιαστικά απόλυτη ειρήνη. Η
επαινούμενη από τους ρήτορες ευημερία αφορούσε βεβαίως μόνο τα ανώτερα στρώματα.
Μάρκος Αυρήλιος (161-180) και Λούκιος Βήρος (161-169): κυβέρνησαν ως συνηγεμόνες
(πρωτόγνωρη αυτή η συνύπαρξη) σύμφωνα με το σχέδιο του Αδριανού έως τον πρόωρο θάνατο
του δεύτερου. Η ηγεμονία τους σημαδεύτηκε από συνεχείς πολέμους. Στο ανατολικό σύνορο οι
Πάρθοι εισέβαλαν στην Αρμενία και στη Συρία, νίκησαν τις ρωμαϊκές λεγεώνες και τοποθέτησαν
στον θρόνο της Αρμενίας πρίγκιπα της αρεσκείας τους. Ο Παρθικός πόλεμος (161-166) κατέληξε
τελικά σε αντεπίθεση και νίκη των Ρωμαίων υπό την ηγεσία του Λούκιου Βήρου (προσάρτηση
λίγων πόλεων και αποκατάσταση φίλα προσκείμενων ηγεμόνων). Ωστόσο ο στρατός μετέφερε από
την Ανατολή ένα λοιμό που ρήμαξε την αυτοκρατορία. Επιπλέον το σύνορο του Δούναβη είχε
αποδυναμωθεί (μεταφορά στρατευμάτων). Οι γερμανικές φυλές (Μαρκομάννοι, Κουάδοι,
Κοστωβόκοι) επέδραμαν μέχρι την Ελλάδα και τη βόρεια Ιταλία. Φήμες θανάτου του Μάρκου
Αυρήλιου πυροδότησαν εξέγερση στη Συρία από τον διοικητή Αβίδιο Κάσσιο, που βρήκε τοπική
υποστήριξη αλλά τελικά σκοτώθηκε από τα στρατεύματά του. Αντιδρώντας ο Μάρκος Αυρήλιος
απέδωσε στον γιο του Κόμμοδο τους αυτοκρατορικούς τίτλους. Οι επιχειρήσεις του ρωμαϊκού
στρατού στο Δούναβη γνώρισαν επιτυχίες αλλά και αποτυχίες και σε τελική ανάλυση οι όποιες
νίκες δεν εγγυόντουσαν την αποτελεσματική διασφάλιση των συνόρων. Ο Μάρκος Αυρήλιος
πέθανε στο στρατόπεδο της Βιέννης το 180, όταν ο στρατός του είχε ήδη προελάσει βόρεια του
Δούναβη και ενδεχομένως σχεδίαζε την ίδρυση νέων επαρχιών πέρα από τον ποταμό. Στην
εσωτερική πολιτική ο φιλόσοφος βασιλιάς εφάρμοσε μια χρηστή διοίκηση και είχε εξαιρετικές
σχέσεις με τη Σύγκλητο. Διάδοχό του όρισε τον γιο του εφαρμόζοντας έτσι τη δυναστική αρχή. Οι
πόλεμοι του Μάρκου Αυρηλίου έδειξαν την αδυναμία του ρωμαϊκού συστήματος άμυνας:
συγκέντρωση στρατού στα σύνορα, έλλειψη στρατηγικής εφεδρείας, αποδυνάμωση ενός συνόρου
για την υπεράσπιση άλλου.
Κόμμοδος (180-192): η διαδοχή του Μάρκου Αυρηλίου από τον Κόμμοδο απέδειξε ότι η έως τότε
επιλογή διαδοχών διά υιοθεσίας ήταν μόνο ένα πρακτικό μέτρο υπαγορευμένο από την ανάγκη και

64
όχι από λόγους αρχής (επιλογή αρίστου). Ο Κόμμοδος συνομολόγησε ειρήνη με τις γερμανικές
φυλές και απέσυρε τα στρατεύματα πίσω από τον Δούναβη, χωρίς να επιτύχει μια οριστική
διευθέτηση του προβλήματος. Ο δεσποτικός και απολυταρχικός τρόπος του τον έφερε σε αντίθεση
με τη Σύγκλητο, ενώ η διακυβέρνηση του κράτους ουσιαστικά ανατέθηκε στους ευνοούμενούς του,
διοικητές πραιτορίου και απελεύθερους (παρακοιμώμενος Σαότηρος). Ο ίδιος ο Κόμμοδος είχε
πάθος με τις μονομαχίες και διήγε ακόλαστο βίο. Παραμέλησε τον στρατό των επαρχιών και
στηρίχτηκε στους πραιτωριανούς. Επέζησε συνομωσιών που στοίχησαν τη ζωή σε συγκλητικούς
και τελικά δολοφονήθηκε το 192.

 Η δυναστεία των Σεβήρων

Το 193 είναι έτος εμφυλίου πολέμου. Αρχικά η Σύγκλητος εξέλεξε αυτοκράτορα τον Περτίνακα,
έπαρχο της Ρώμης και συνεργάτη του Κόμμοδου. Παρά τις προσπάθειές του να δελεάσει τους
πραιτωριανούς δολοφονήθηκε ύστερα από τρεις μήνες βασιλείας. Τον θρόνο ανέλαβε τώρα ο
Δίδιος Ιουλιανός, γηραιός συγκλητικός και πρώην ύπατος, ο οποίος προσέφερε για τον σκοπό
αυτό 25.000 σηστέρτιους σε κάθε πραιτωριανό, ξεπερνώντας έτσι την προσφορά ενός άλλου
υποψηφίου του Φλάβιου Σουλπικιανού. Ουσιαστικά οι πραιτωριανοί είχαν βγάλει σε
πλειστηριασμό τον αυτοκρατορικό θρόνο. Όμως οι διοικητές των επαρχιακών στρατευμάτων
αντέδρασαν. Πρώτος κινήθηκε ο διοικητής της Άνω Παννονίας Σεπτίμιος Σεβήρος (193-211) που
καταγόταν από εκρωμαϊσμένη συγκλητική οικογένεια της Αφρικής. Αφού υποσχέθηκε στον
διοικητή της Βρετανίας Κλώδιο Αλβίνο και επίσης διεκδικητή του θρόνου, τον τίτλο του Καίσαρα,
χρήζοντάς τον έτσι διάδοχο, για να τον κρατήσει στη Βρετανία, κατέλαβε τη Ρώμη και διέλυσε την
πραιτωριανή φρουρά στρατολογώντας νέα από τις λεγεώνες του. Στη συνέχεια στράφηκε εναντίον
του Πεσκήννιου Νίγηρα, διοικητή της Συρίας, που με την υποστήριξη των λεγεώνων της Ανατολής
επίσης είχε αναγορευθεί αυτοκράτορας. Ο εμφύλιος πόλεμος έληξε το 194 με τον θάνατο του
Νίγηρα. Οι υποστηρικτές του τιμωρηθήκαν (δημεύσεις περιουσιών για συγκέντρωση χρημάτων,
τιμωρία πόλεων). Το 195 ο Σεβήρος εισέβαλε νικηφόρα στην Παρθία (επαρχία Οσροηνής πέρα
από τον Ευφράτη) αναζητώντας δόξα που θα ενίσχυε το κύρος του και επιδιώκοντας να συνενώσει
τον στρατό της Ανατολής και του Δούναβη υπό την ηγεσία του εναντίον ενός εξωτερικού εχθρού. Ο
Σεβήρος προσπάθησε να νομιμοποιήσει τα σχέδια δημιουργία νέας δυναστείας με τη σύνδεσή του
με την προηγούμενη (υιοθέτησή του στην οικογένεια του Μάρκου Αυρηλίου, ονομασία του γιου του
ως Μάρκου Αυρηλίου Αντωνίνου, θεοποίηση Κομμόδου), γεγονός που όπως αναμενόταν
προκάλεσε την αντίδραση του Αλβίνου. Η νέα εμφύλια σύρραξη στη Γαλατία, όπου αποβιβάστηκε
ο Αλβίνος, έληξε με νίκη του Σεβήρου και ακολούθησαν οι συνήθεις καταδίκες και δημεύσεις
περιουσιών. Ανάμεσα στα θύματα υπήρξαν και πολλοί συγκλητικοί. Στρατολόγησε τρεις νέες
λεγεώνες και τοποθέτησε στην ηγεσία τους ιππείς praefecti και όχι συγκλητικούς legati. Επιπλέον
για πρώτη φορά στην ιστορία της αυτοκρατορίας τοποθέτησε μια λεγεώνα σε στρατόπεδο στα
περίχωρα της Ρώμης. Ήταν έτσι σαφής ο υποβιβασμός της Συγκλήτου και της Ιταλίας. Στη νέα
εκστρατεία στην Ανατολή (197-198) ο Σεβήρος έφτασε μέχρι την Κτησιφώντα, πρωτεύουσα των
Πάρθων, την οποία και κατέλαβε. Οργάνωσε τη νέα επαρχία της Μεσοποταμίας με επικεφαλής

65
ιππέα praefectus αντί για συγκλητικό, σε μέρος μόνο των κατακτημένων εδαφών (198) και στη
συνέχεια περιόδευσε στις ανατολικές επαρχίες και στην Αφρική, με μικρές στάσεις στη Ρώμη. Ο
γιος του Καρακάλλας ανακηρύχθηκε Αύγουστος και ο άλλος γιος του Γέτας Καίσαρ. Ο Σεβήρος
διέθετε πλέον έναν συναυτοκράτορα και η δυναστική κληρονομική διαδοχή εμπεδωνόταν ως
βέβαιη. Έχοντας στο πλευρό του επιφανείς νομομαθείς (Παπινιανός, Ουλπιανός, Ιούλιος Παύλος)
ο Σεβήρος επέδειξε ιδιαίτερη φροντίδα για το δίκαιο και τον νόμο. Ο Ουλπιανός διατύπωσε την
αρχή πως quod placuit principi legis vigorem habet κωδικοποιώντας έτσι την πραγματικότητα της
αυτοκρατορικής εξουσίας. Η διακυβέρνηση του Σεπτίμιου Σεβήρου κατέστησε εμφανή τη στήριξη
της μοναρχίας στον στρατό. Από το 207/208 ο Σεβήρος μαζί με τους γιους του βρισκόταν στη
Βρετανία πολεμώντας εναντίον εξεγερμένων φυλών. Ανέδειξε και τον Γέτα ως Αύγουστο και
πέθανε το 211.
Ο Καρακάλλας (211-217) σύντομα δολοφόνησε τον αδελφό του. Αύξησε την αμοιβή των
στρατιωτών και αναζητώντας δόξα προχώρησε σε καταστροφικές εκστρατείες κατά των Πάρθων
(μίμηση Αλεξάνδρου) που υπέσκαψαν το κύρος του. Σε αυτόν όμως οφείλεται ότι παραχωρήθηκαν
τα δικαιώματα του ρωμαίου πολίτη σχεδόν σε όλους τους ελεύθερους κατοίκους της
αυτοκρατορίας (constitution antoniniana) και επεχείρησε να οδηγήσει τον στρατό εναντίον των
Πάρθων. Δολοφονήθηκε από τον Μακρίνο, διοικητή των πραιτωριανών, το 217.
Ο Μακρίνος (217-218) ήταν ο πρώτος μη συγκλητικός (ιππέας) που ανέβηκε στον θρόνο.
Σύντομα έχασε τον σεβασμό των στρατιωτών (εξαγορά ειρήνης από Πάρθους, μειώσεις αμοιβών
στρατιωτών) και ανατράπηκε από ένα στρατιωτικό κίνημα που σχεδιάστηκε από την Ιουλία Μαίσα,
αδελφή της συζύγου του Σεβήρου Ιουλίας Δόμνας, και από τις κόρες της Σοαιμιάδα και Μαμμαία.
Οι γυναίκες αυτές που κατάγονταν από τη Συρία, προσεταιρίστηκαν τον συριακό στρατό.
Στον θρόνο ανέβηκε ο γιος της Σοαιμιάδας και ανιψιός του Καρακάλλα, αρχιερέας του θεού Ήλιου
στην Έμεσα της Συρίας, Ελαγάβαλος (218-222). Διακρινόταν από θρησκευτικό φανατισμό και
εισήγαγε στη Ρώμη τα ήθη και τα έθιμα της συριακής θεοκρατίας (γάμος El Gabal και Minerva),
προκαλώντας. Προκάλεσε φρίκη και αηδία στη Ρώμη. Οι γυναίκες της δυναστείας πήραν τις
αποστάσεις τους και όταν ο φανατικός αυτοκράτορας δολοφονήθηκε, ανέβασαν στον θρόνο τον
γιο της Μαμμαίας με το όνομα Μάρκος Αυρήλιος Σεβήρος Αλέξανδρος (222-235). Ακολούθησε
πολιτική συνεργασίας με τη Σύγκλητο, αλλά δεν κατόρθωσε να ελέγξει τους πραιτωριανούς που
έφτασαν στο σημείο να σκοτώσουν διοικητή τους. Το σπουδαιότερο γεγονός της βασιλείας του
ήταν εξωτερικό. Το 226 ανατρέπεται η δυναστεία των Αρσακιδών που κυβερνούσε την Παρθία από
το 240 περίπου π.Χ. και τη θέση της λαμβάνει η περσική δυναστεία των Σασσανιδών. Ένας νέος
ισχυρός αντίπαλος προβάλει στα ανατολικά με επεκτατικές διαθέσεις που απειλούσαν τις
ανατολικές επαρχίες του ρωμαϊκού κράτους. Οι πρώτες εισβολές το 230 απωθήθηκαν με δυσκολία
από τον Σεβήρο Αλέξανδρο. Στη συνέχεια ο αυτοκράτορας στράφηκε στον Ρήνο, ο οποίος
απειλούνταν από γερμανικές εισβολές. Προσπάθησε να αποφύγει τον πόλεμο με
διαπραγματεύσεις και προσφορά χορηγιών, αλλά ο στρατός εναντιώθηκε και τον ανέτρεψε. Ήταν
το τέλος της δυναστείας των Σεβήρων και η αρχή της κατάρρευσης.

66
Χαρακτήρας εποχής Σεβήρων:
 Διαρκείς πολεμικές συγκρούσεις με συνοριακό ακόμη χαρακτήρα δίχως απειλή για τον
μεσογειακό πυρήνα του κράτους
 Αύξηση στρατού και αμοιβών του, αύξηση φορολογίας και υποτίμηση νομίσματος
 Πολιτική αστάθεια στην κορυφή του κράτους με δολοφονίες αυτοκρατόρων αλλά διαδοχή
εντός της δυναστείας.
 κατάληψη των θέσεων των εκατόνταρχων και των ιππικών στρατιωτικών αξιωμάτων από
επαρχιώτες, κυρίως από τις παραδουνάβιες επαρχίες, οι οποίοι συχνά προάγονταν από τις
τάξεις των απλών οπλιτών.

 Η κρίση του 3ου αι. π.Χ.

Το θάνατο του Αλέξανδρου Σεβήρου το 235 μ.Χ. ακολούθησε πλήρης κατάρρευση του κράτους
οφειλόμενη στην αλληλεπίδραση ποικίλων παραγόντων.
 Απουσία πολιτική σταθερότητας στην κορυφή της εξουσίας:
 Μεταξύ 235 και 286 ανέβηκαν στο θρόνο είκοσι έξι αυτοκράτορες, ένας μόνο εκ των
οποίων είχε φυσικό θάνατο.
 Διαρκείς εμφύλιες συγκρούσεις καθώς στρατεύματα ανακήρυσσαν τους διοικητές τους
ως αυτοκράτορες έναντι παχυλών αμοιβών και δώρων.
o Λόγω των πολέμων προκύπτει η ανάγκη προσωπικής διοίκησης του στρατού από
τους αυτοκράτορες.
o Έτσι η στρατιωτική αποτυχία οδηγεί σε ανατροπή αυτοκρατόρων, ενώ τα
στρατεύματα θεωρούν τους στρατηγούς τους άξιους για τον θρόνο.
 Απομύζηση των πόρων των επαρχιών.
 Εμφάνιση ισχυρών εχθρών στα σύνορα του κράτους:
 Οι Σάξονες απειλούν τη Βρετανία και τις ακτές της Γαλατίας, οι Φράγκοι τη βόρεια
Γαλατία από το σύνορο του Ρήνου, οι Αλαμαννοί την κεντρική και νότια Γαλατία από τον
μέσο και τον κάτω Ρήνο, οι Μαρκομάννοι τις παραδουνάβιες επαρχίες.
 Οι Γότθοι και οι Σαρμάτες διενεργούν επιδρομές κατά των Βαλκανίων και της Μικράς
Ασίας.
 Οι Σασσανίδες Πέρσες απειλούν την Ανατολή.
 Επανειλημμένες παραβιάσεις συνόρων, λεηλασίες και καταλήψεις εδαφών
 Επί Βαλεριανού (253-260) και Γαλλιηνού (253-268) η Γαλατία και η Παλμύρα
ανεξαρτητοποιούνται.
 Αντιδρώντας στην αδυναμία του ρωμαϊκού αμυντικού συστήματος ο Γαλλιηνός
δημιούργησε έναν ευκίνητο εφεδρικό στρατό στο εσωτερικό του κράτους και ένα μεγάλο
ιππικό σώμα.
 Στις επαρχίες τροχιοδρομήθηκε ο διαχωρισμός της πολιτικής από τη στρατιωτική
διοίκηση.

67
  Από το 268 μ.Χ. επανειλημμένες νίκες των Ρωμαίων συνετέλεσαν στην αποκατάσταση
του συνόρου στον Ρήνο και στον Δούναβη,
 Τη δεκαετία του 270 αποκαταστάθηκε και η ενότητα του κράτους με την
επανενσωμάτωση της Γαλατίας και της Παλμύρας.
 Οι επιτυχίες αυτές ήταν έργο των αυτοκρατόρων Κλαυδίου Γοτθικού (268-270),
Αυρηλιανού (270-275), Τάκιτου (275-276), Πρόβου (276-282), Κάρου (283-285) και
Καρίνου (283-285).
 Παρά τις επιτυχίες αυτές εξακολουθούσε η εσωτερική πολιτική αστάθεια με διαδοχικές
ανατροπές αυτοκρατόρων κυρίως ύστερα από στρατιωτικές αποτυχίες.
 Κατάρρευση της οικονομίας:
 Στασιμότητα ή πτώση της παραγωγής, ανεπάρκεια τροφίμων, φτώχεια και εξαθλίωση,
επιδημίες και έλλειψη εργατικών χεριών παραδίδουν οι πηγές της εποχής.
 Προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι εξωτερικές εισβολές και οι εμφύλιοι πόλεμοι,
αυξήθηκε ο αριθμός των στρατιωτών, όπως επίσης και οι μισθοί από τους διεκδικητές
του θρόνου.
 Η ανάγκη έκδοσης αυξανόμενου όγκου νομίσματος οδήγησε στη νόθευσή του και
επομένως σε πληθωριστικά φαινόμενα.
 Επιπλέον, αυξήθηκαν οι φόροι και οι έκτακτες εισφορές και επιτάξεις αγαθών.
 Κυρίως επλήγησαν οι πόλεις καθώς στον οικονομικό τους προσανατολισμό υπήρχε μια
δομική αδυναμία: η επένδυση κεφαλαίου σε έργα μη αποδοτικά από οικονομική άποψη,
σε έργα που δεν παρήγαγαν πλούτο (αγορές, ναοί, αγώνες, κτήρια).
 Μειώθηκε η οικονομική ισχύς της βουλευτικής τάξης, άρα και η δυνατότητα συνέχισης
του παραδοσιακού τρόπου λειτουργίας της τοπικής πολιτικής ζωής που βασιζόταν στον
ευεργετισμό.

 Η αναδιοργάνωση του Ρωμαϊκού Κράτους από τον Διοκλητιανό.

 Ο Διοκλητιανός ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας το 284 μετά τη δολοφονία του αυτοκράτορα
Νουμεριανού. Το επόμενο έτος επικράτησε και επί του Καρίνου και κατόρθωσε να
κυβερνήσει ανενόχλητος μέχρι το 305 όταν παραιτήθηκε εκούσια.
 Η διακυβέρνηση του Διοκλητιανού συνιστά τομή στην διοικητική εξέλιξη του ρωμαϊκού
κράτους, όμοια με αυτή που επέφερε ο Αύγουστος. Συνειδητοποιώντας πως ένας
αυτοκράτορας δεν ήταν αρκετός για την αποτελεσματική άμυνα και διακυβέρνηση του
κράτους προχώρησε σε επιμερισμό των καθηκόντων μεταξύ περισσότερων
αυτοκρατόρων.
 Ο Διοκλητιανός μεταβίβασε τη διοίκηση του δυτικού τμήματος του κράτους στον στρατηγό
του Μαξιμιανό που έλαβε επίσης τον τίτλο του Αυγούστου (285). Οι δύο Σεβαστοί
υιοθέτησαν δύο άλλους στρατηγούς ως υπαυτοκράτορες (293). Ο Διοκλητιανός τον
Γαλέριο και ο Μαξιμιανός τον Κωνστάντιο που έφεραν τον τίτλο του Καίσαρος και

68
 προορίζονταν ως διάδοχοι των αντίστοιχων Σεβαστών. Ο κάθε Σεβαστός και καίσαρας
είχε τη δική του πρωτεύουσα, τον δικό του στρατό, τα δικά του εκτελεστικά όργανα.
 Η Τετραρχία αυτή λειτούργησε απρόσκοπτα μέχρι το 305 λόγω του σεβασμού της
κυρίαρχης θέσης του Διοκλητιανού από τους συνηγεμόνες του. Αποκαταστάθηκε η τάξη
στα σύνορα του Δούναβη και του Ρήνου, κατέσταλησαν εξεγέρσεις στη Βρετανία και την
Αίγυπτο και ηττήθηκαν οι Πέρσες. Μετά την παραίτηση του εκφυλίστηκε σε εμφυλίους
πολέμους που κατέληξαν στην επικράτηση του Κωνσταντίνου ο οποίος ακολούθησε
δυναστική πολιτική.
 Παράλληλα επήλθαν μεταβολές στην επαρχιακή οργάνωση:
 Οι επαρχίες κατατμήθηκαν και έφτασαν τις 101. Οι νέες μικρές επαρχίες υπήχθησαν
σε δώδεκα μεγάλες διοικητικές ενότητες, τις διοικήσεις.
 Η διοίκηση των επαρχιών ανατέθηκε σε κυβερνήτες που έφεραν τον τίτλο του
υπατικού (consularis), ηγεμόνα (praeses) ή επανορθωτή (corrector), ενώ η διοίκηση
των διοικήσεων σε vicarii.
 Οι ένοπλες δυνάμεις που στάθμευαν σε μια επαρχία τέθηκαν υπό τις εντολές ενός
στρατηγού (dux).
 Επί Διοκλητιανού η ηγεσία των ρωμαϊκών στρατευμάτων ανήκε μόνο σε ιππείς, ενώ
από την ίδια τάξη στρατολογούνταν και οι επαρχιακοί διοικητές. Οι συγκλητικοί δεν
στελέχωναν πλέον τα ανώτατα κλιμάκια του κράτους.
 Αργότερα τον 4ο αιώνα δημιουργήθηκαν οι υπαρχίες υπό έναν praefectus praetorio,
αρχικά πέντε (Γαλατία με Ισπανία και Βρετανία, Ιταλία, Αφρική, Ιλλυρικό, Ανατολή) και
στη συνέχεια τέσσερις με ενοποίηση της Ιταλίας και της Αφρικής.
 Το συγκεντρωτικό αυτό σύστημα ανταποκρινόταν στις νέες ανάγκες που είχαν
ανακύψει τον 3ο αιώνα. Η αύξηση των επαρχιών σήμαινε και μείωση της έκτασής τους, άρα
επέτρεπε στον διοικητή να ασκεί ευκολότερα έλεγχο στις πόλεις. Ο διαχωρισμός της
πολιτικής από τη στρατιωτική διοίκηση επέτρεπε την καλύτερη άμυνα και βελτίωνε την
αποδοτικότητα δια της εξειδίκευσης, ενώ και τα δύο φαινόμενα απέτρεπαν τη συγκέντρωση
δύναμης. Τέλος η καθιέρωση ενδιάμεσων περιφερειακών βαθμίδων αποσκοπούσε στη
συνεχή εποπτεία και την ενιαία καθοδήγηση και συντονισμό.
 Φυσικά όλα αυτά σήμαιναν την αύξηση του διοικητικού προσωπικού σε πρωτόγνωρο για τα
ρωμαϊκά δεδομένα βαθμό. Συνακόλουθα αυξήθηκε το βάρος των φόρων οι οποίοι πλέον
υπολογίζονταν με βάση τις ιδεατές μονάδες μέτρησης iugum και caput που αποτιμούσαν τις
παραγωγικές δυνατότητες της γης και των ανθρώπων αντίστοιχα.
 Η ανάγκη να ενισχυθεί το κύρος του αυτοκρατορικού θεσμού και να αποτραπούν
απόπειρες σφετερισμού οδήγησε στην εξύψωση του προσώπου του αυτοκράτορα:
 Αντίληψη ότι η αυτοκρατορική εξουσία βασίζεται σε θεϊκή εντολή
 Σύνδεση Διοκλητιανού με τον Δία και Μαξιμιανού με τον Ηρακλή.
 Αυστηρή αυλική εθιμοτυπία και εθιμοτυπία που δημιουργεί την αίσθηση της απόστασης
μεταξύ αυτοκράτορα και υπηκόων.

69
Ο αυτοκράτορας μετατρέπεται πλέον από ηγεμόνα (princeps) σε δεσπότη (dominus) των
υπηκοών. Η εποχή της Τετραρχίας μεταβάλλει τη δομή του ρωμαϊκού κράτους σε μια
κατεύθυνση πιο γραφειοκρατική, συγκεντρωτική και δεσποτική. Οι εξελίξεις αυτές μαζί με την
επικράτηση του χριστιανισμού θα καθορίσουν τον 4ο αιώνα τη φυσιογνωμία της Χριστιανικής
Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

70