ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΣ (ΜΑΚΗΣ)

Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
( Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ
ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ )

ΕΚΔΟΣΗ 4Η ΒΕΛΤΙΩΜΕΝΗ - ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΕΝΗ

Τα είδη των φυτών και των ζώων

και ποιος και γιατί τα δημιούργησε. Οι
τρόποι αναπαραγωγής των φυτών και
των ζώων κ.α.
Η θεωρεία της εξέλιξης και γιατί εί-
ναι εκτός πραγματικότητας.
Ιστορία γεωργίας και κτηνοτροφία:.
Ποιος εξημέρωσε πρώτος στον κόσμο ά-
γρια φυτά (την ελιά, την άμπελο, τα δη-
μητριακά κ.α.) και συνάμα δίδαξε την
καλλιέργειά τους, καθώς και τον τρόπο
να δημιουργούμε ψωμί, λάδι, οίνο κ.α.
Ποιος πρώτος στον κόσμο εξημέρωσε ά-
για ζώα (άλογα, βόδια κ.α.) και συνάμα
τα χρησιμοποίησε στις εργασίες του κ.α.
Ο Θεός και η ύπαρξή του ή όχι κ.α.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «Η ΑΘΗΝΑ»
Α’ ΕΚΔΟΣΗ ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΑΤΤΙΚΗΣ 2020
 2
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
( ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ, ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΛΠ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ
ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ )
.
Του ΑΔΑΜ (ΜΑΚΗ) Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ
(Επίτιμου Δ/ντη Υπ. Πολιτισμού και συγγραφέα)

Τα είδη των φυτών και των ζώων και ποιος και γιατί τα δημιούργησε. Οι
τρόποι αναπαραγωγής των φυτών και των ζώων κ.α.
Η θεωρεία της εξέλιξης και γιατί είναι εκτός πραγματικότητας.
Ιστορία γεωργίας και κτηνοτροφίας: Ποιος εξημέρωσε πρώτος στον κόσμο
άγρια φυτά (την ελιά, την άμπελο, τα δημητριακά κ.α.) και συνάμα δίδαξε την
καλλιέργειά τους, καθώς και τον τρόπο να δημιουργούμε ψωμί, λάδι, οίνο κ.α.
Ποιος πρώτος στον κόσμο εξημέρωσε άγια ζώα (άλογα, βόδια κ.α.) και συνάμα
τα χρησιμοποίησε στις εργασίες του κ.α.
Ο Θεός και η ύπαρξή του ή όχι κ.α.
 3
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΩΜΕΝΩΝ

Περιεχόμενα
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο .................................................................................................6
ΕΞΗΜΕΡΩΣΗ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΚΑΠΟΙΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΖΩΩΝ ...................6
1. Η ΕΞΗΜΕΡΩΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ - Η ΚΡΗΤΗ- ΕΛΛΑΔΑ ΔΙΔΟΥΝ ΤΑ
ΦΩΤΑ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΟ ΚΑΙ ΒΑΡΒΑΡΟ ΒΙΟ
ΣΤΙΣ ΠΟΛΕΙΣ - ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ .............................................................................. 6
2. Ο ΒΙΟΣ (ΓΛΩΣΣΑ, ΔΙΑΤΡΟΦΗ, ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ ΚΛΠ) ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΩΥ
ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ –
ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΩΣ ΑΛΛΑΞΕ ................................................................ 9
3. Η ΕΞΗΜΕΡΩΣΗ ΚΑΠΟΙΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΖΩΩΝ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ
ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ .................................................................... 10
4. ΟΙ ΙΔΑΙΟΙ ΔΑΚΤΥΛΟΙ ΚΡΗΤΗΣ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΠΡΩΤΟΙ ΠΟΥ
ΑΣΧΟΛΗΘΗΚΑΝ ΜΕ ΤΗΝ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑ, ΤΗ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΗ
ΝΑΥΤΙΛΙΑ ......................................................................................................... 20
5. Η ΚΡΗΤΙΚΙΑ ΘΕΑ ΔΗΜΗΤΡΑ ΕΝ ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΒΡΙΣΚΕΙ ΤΟ
ΕΤΟΣ 1410 π.Χ. ΠΡΩΤΗ ΤΑ ΔΗΜΗΤΡΙΑΚΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥΣ ΚΑΙ
ΜΕΤΑ ΤΗ ΜΕΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟ ΤΗ ΓΗ ΣΤΟΥΣ ΟΥΡΑΝΟΥΣ ΘΕΟΠΟΙΕΊΤΑΙ,
ΘΕΩΡΕΙΤΑΙ ΘΕΑ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ.................................................................... 21
6. Η ΚΡΗΤΙΚΙΑ ΘΕΑ ΑΘΗΝΑ ΕΝ ΖΩΗ ΕΞΗΜΕΡΩΝΕΙ ΠΡΩΤΗ ΤΗΝ
ΑΓΡΙΕΛΙΑ (ΚΟΤΙΝΟ) ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΡΠΟ ΤΗΣ ΗΜΕΡΗΣ
ΠΑΡΑΓΕΙ ΤΟ ΛΑΔΙ ........................................................................................... 33
7. Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΘΕΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ ΕΝ ΖΩΗ ΕΞΗΜΕΡΩΝΕΙ ΠΡΩΤΟΣ
ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΤΗΝ ΑΓΡΑΜΠΕΛΟ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΚΑΡΠΟΥΣ ΤΗΣ ΗΜΕΡΗΣ
ΠΑΡΑΓΕΙ ΤΟΝ ΟΙΝΟ ΚΑΙ ΣΥΝΑΜΑ ΒΡΙΣΚΕΙ ΤΟ ΑΡΟΤΡΟ ΚΑΙ ΤΑ ΓΕΩΡΓΙΚΑ
ΕΡΓΑΛΕΙΑ ........................................................................................................ 44
8. Ο ΔΙΟΝΥΣΟΣ ή ΒΑΚΧΟΣ ή ΙΑΚΧΟΣ , Ο ΘΕΟΣ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ ΚΑΙ
ΤΟΥ ΟΙΝΟΥ ...................................................................................................... 46
9. Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ, Ο ΘΗΒΑΙΟΣ, Ο ΑΙΓΥΠΤΙΟΣ, Ο ΙΝΔΟΣ ΚΑΙ Ο ΛΙΒΥΟΣ
ΔΙΟΝΥΣΟΣ ....................................................................................................... 51
Α. Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ, Ο ΓΙΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ Η
ΤΗΣ ΚΟΡΗΣ ΤΗΣ ΠΕΡΣΕΦΟΝΗΣ ................................................................... 51
Β. Ο ΘΗΒΑΙΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ, Ο ΓΙΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΕΜΕΛΗΣ .... 53
Γ. Ο ΑΙΓΥΠΤΙΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ Η ΟΣΙΡΙΣ, Ο ΓΙΟΣ ΤΟΥ ΑΜΜΩΝΑ ΔΙΑ ΚΑΙ
ΤΗΣ ΗΡΑΣ ........................................................................................................ 56
Δ. Ο ΙΝΔΟΣ ΚΑΙ Ο ΛΙΒΥΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ ................................................ 59
Ε. Ο ΒΑΚΧΟΣ ΖΑΓΡΕΑΣ, Ο ΓΙΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ ...... 64
ΣΤ. ΑΛΛΟΙ ΜΥΘΟΙ ΓΙΑ ΤΟ ΘΕΟ ΔΙΟΝΥΣΟ .......................................... 67
10. ΔΙΟΝΥΣΙΑΚΕΣ ΓΙΟΡΤΕΣ: ΛΗΝΑΙΑ ΚΑΙ ΤΡΥΓΩΔΙΑ Ή ΤΡΑΓΩΔΙΑ .. 74
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο ...............................................................................................77
ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ .......................................................77
1. ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ ............................................ 77
 4
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

2. ΤΑ ΦΥΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΟΥΣ ........................................................... 77

3. ΤΑ ΖΩΑ ΚΑΙ ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΟΥΣ .............................................................. 79
4. ΤΑ ΑΓΡΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΗΜΕΡΑ ΦΥΤΑ ΚΑΙ ΖΩΑ ....................................... 81
5. ΤΑ ΜΙΚΡΟΒΙΑ, ΟΙ ΙΟΙ, ΟΙ ΜΥΚΗΤΕΣ, ΤΑ ΒΑΚΤΥΡΙΔΙΑ κ.α. ............. 82
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ...............................................................................................84
ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ...............................................84
ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ ......................................................................84
1. ΤΑ ΓΕΝΝΗΤΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΚΑΙ Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ
ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ ................................................................................................ 84
2. ΤΑ ΑΜΦΙΓΟΝΙΚΑ ΚΑΙ ΤΑ ΕΡΜΑΦΡΟΔΙΤΑ ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ
ΖΩΩΝ ................................................................................................................ 85
3. Η ΕΓΓΕΝΗΣ ΚΑΙ Η ΑΓΕΝΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ......................................... 85
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο ...............................................................................................94
ΗΛΙΟΣ, ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ ΖΩΝΕΣ, ΕΠΟΧΕΣ, ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ
ΧΕΙΜΕΡΙΑ ΝΑΡΚΗ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΖΩΩΝ .......................................................94
1. Ο ΗΛΙΟΣ (ΤΟ ΦΩΣ, Η ΘΕΡΜΟΤΗΤΑ, ΤΟ ΨΥΧΟΣ) ΚΑΙ ΟΙ
ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ.................................................................................................... 94
2. ΟΙ ΖΩΝΕΣ, ΟΙ ΕΠΟΧΕΣ, Η ΧΕΙΜΕΡΙΑ ΝΑΡΚΗ ΚΑΙ Η
ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ ............................................ 94
3.Η ΒΛΑΣΤΗΣΗ, Η ΑΝΘΗΣΗ ΚΑΙ Η ΧΕΙΜΕΡΙΑ ΝΑΡΚΗ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ 97
4. Η ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ Η ΧΕΙΜΕΡΙΑ ΝΑΡΚΗ ΤΩΝ ΖΩΩΝ ............. 98
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5ο ...............................................................................................99
Η ΔΗΜΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΑΒΙΩΝ ΚΑΙ ΕΜΒΙΩΝ ΟΝΤΩΝ ....................................99
1. ΟΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΑΒΙΩΝ ΚΑΙ ΕΜΒΙΩΝ ΟΝΤΩΝ
.......................................................................................................................... 99
2. Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΛΑΘΟΣ ..................... 101
Α. ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΛΑΜΑΡΚ ΚΑΙ ΔΑΡΒΙΝΟΥ, ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ
ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ ............................ 101
Β. Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ
ΖΩΩΝ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ Η ΘΕΩΡΕΙΑ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΕΙΝΑΙ ΠΑΝΤΕΛΩΣ ΛΑΘΟΣ,
ΕΙΝΑΙ ΕΝΤΕΧΝΟ ΑΝΟΥΣΙΟΥΡΓΗΜΑ ............................................................ 105
1) Ο ΚΟΙΝΟΣ ΠΡΟΓΟΝΟΣ, Ο ΚΟΙΝΟΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ (Ο ΘΕΟΣ) ΚΑΙ Η
ΑΙΤΙΑ ΠΟΥ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ. ................ 106
2) ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΕΞΕΛΙΞΗ Ή ΕΞΕΛΙΓΜΕΝΟΙ ΚΑΙ ΜΗ ΕΞΕΛΙΓΕΝΟΙ
ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ, ΑΛΛΑ ΑΛΛΗΛΕΝΔΕΤΑ ΕΙΔΗ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ Ή ΑΛΛΩΣ
ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ, ΠΟΥ ΧΩΡΙΣ ΤΟ ΕΝΑ ΕΙΔΟΣ ΔΕ ΖΟΥΝ – ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ Τ’
ΑΛΛΑ, ΓΙΑΤΙ ΟΛΑ ΜΑΖΙ ΑΠΟΤΕΛΟΥΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗ
ΑΛΥΣΙΔΑ......................................................................................................... 107
3) ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ ΕΙΝΑΙ ΑΝΑΛΟΓΑ ΜΕ ΤΟ
ΕΙΔΟΣ ΤΟΥΣ, ΗΤΟΙ ΑΝΑΛΟΓΑ ΜΕ ΤΗΝ ΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΠΟΥ
ΠΡΟΟΡΙΖΟΝΤΑΙ ΝΑ ΤΡΩΝΕ ΚΑΙ ΝΑ ΖΟΥΝ , ΑΡΑ ΤΗ ΘΕΣΗ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ
ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΥΣΙΔΑ .............................................................. 112
 5
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

4) ΓΙΑΤΙ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΦΥΤΑ ΚΑΙ ΖΩΑ ΠΟΥ ΑΛΛΑ ΕΝΑΙ ΑΠΟ ΑΟΡΑΤΑ
ΕΩΣ ΠΟΛΥ ΜΙΚΡΑ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΑΠΟ ΠΟΛΫ ΜΕΓΑΛΑ ΕΩΣ ΤΕΡΑΣΤΙΑ ......... 114
5) Ο ΓΕΝΕΤΙΚΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ (DNA) ΚΑΙ Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ
ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ ................................................................................ 114
6) ΤΑ ΑΤΟΜΑ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ ΕΙΝΑΙ
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΕΝΑ-ΠΡΟΟΡΙΣΜΕΝΑ ΣΕ ΠΟΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΝΑ ΖΟΥΝ
ΚΑΙ ΤΙ ΝΑ ΤΡΩΝΕ .......................................................................................... 116
7) ΓΙΑΤΙ ΤΑ ΦΥΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΖΩΑ ΕΙΝΑΙ ΘΝΗΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟ ΑΥΤΟΥ
ΑΝΑΠΑΡΑΓΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΠΩΣ .......................................................................... 117
8) ΠΟΙΟΙ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ ΕΙΝΑΙ ΦΥΤΑ ΚΑΙ ΠΟΙΟΙ ΖΩΑ ΚΑΙ
ΓΙΑΤΙ ............................................................................................................... 118
9) ΟΙ ΣΠΙΝΟΙ ΚΑΙ Η ΛΑΘΟΣ ΓΝΩΜΑΤΕΥΣΗ ΤΟΥ ΔΑΡΒΙΝΟΥ .......... 121
10) Η ΦΥΣΗ ΠΑΡΕΧΕΙ, ΔΕΝ ΕΠΙΙΛΕΓΕΙ ΤΟΥΣ ΠΙΟ
ΠΡΟΣΑΡΜΟΣΜΕΝΟΥΣ ΩΣ ΠΙΟ ΙΣΧΥΡΟΥΣ ................................................. 123
11) Η ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ, Η ΜΕΤΑΛΛΑΞΗ, Η ΣΕΙΡΑ ΚΑΙ Ο ΤΡΟΠΟΣ
ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ .......................... 127
12) Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΕΜΒΙΟΥ ΟΝΤΟΣ ΜΕ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΟΝ
ΑΝΘΡΩΠΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΑΜΗΛΟΠΑΡΔΑΛΗ .................................................... 130
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6ο .............................................................................................138
Η ΥΠΑΡΞΗ Ή ΟΧΙ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ..................................................................138
1. ΤΑ ΛΕΓΟΜΕΝΑ ΤΗΣ ΓΕΝΕΣΗΣ ΕΥΣΤΑΘΟΥΝ – ΟΝΤΩΣ Ο ΘΕΟΣ
ΥΠΑΡΧΕΙ ........................................................................................................ 138
2. ΤΑ ΛΕΓΟΜΕΝΑ ΤΩΝ ΑΘΕΩΝ ΕΙΝΑΙ ΕΚΤΟΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ,
ΓΙΑΤΙ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΟΧΙ ΜΙΑ, ΑΛΛΑ ΠΑΡΑ ΠΟΛΛΕΣ ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ
ΥΠΑΡΞΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ..................................................................................... 140
3. Η ΑΠΟΨΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑΣ ................. 146
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ...........................................................................................149
ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ: ....................................................................................149
 6
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο
ΕΞΗΜΕΡΩΣΗ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΚΑΠΟΙΩΝ ΦΥΤΩΝ
ΚΑΙ ΖΩΩΝ

1. Η ΕΞΗΜΕΡΩΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ - Η ΚΡΗΤΗ- ΕΛΛΑΔΑ

ΔΙΔΟΥΝ ΤΑ ΦΩΤΑ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥ-
ΤΙΚΟ ΚΑΙ ΒΑΡΒΑΡΟ ΒΙΟ ΣΤΙΣ ΠΟΛΕΙΣ - ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ

Ο Ηρόδοτος (Α 57-58, Β 54-57) αναφέρει ότι αρχικά όλοι οι

άνθρωποι ήταν βάρβαροι. Βάρβαροι αρχικά ήταν και οι Έλληνες μόνο
που αρχικά δεν καλούνταν έτσι, αλλά Πελασγοί, φύλα των οποίων
ήταν οι Δωριείς, οι Αιολείς, οι Ίωνες και οι Αχαιοί. Κάποια στιγμή ξέκο-
ψαν οι Δωριείς (= οι μετέπειτα Σπαρτιάτες, Μακεδόνες κ.α. ) και απο-
τέλεσαν ξέχωρο έθνος, το «Ελληνικό», στο οποίο μετά προσχώρησαν
όλοι οι Πελασγοί, καθώς και πολλά άλλα βάρβαρα φύλα.
«Το Ελληνικό έθνος αφότου φάνηκε, την ίδια πάντα γλώσσα μιλά - αυτό είναι η πεποί-
θησή μου, αφότου όμως ξέκοψε από το Πελασγικό, αδύνατο τότε και στην αρχή και μικρό, αυξή-
θηκε ύστερα και πλήθαινε σε έθνη, καθώς προσχώρησαν σ’ αυτό κυρίως οι Πελασγοί, αλλά και
πάρα πολλά άλλα βαρβαρικά φύλα. Τέλος είμαι της γνώμης ότι το Πελασγικό έθνος πρωτύ-
τερα και εφόσον ήταν βαρβαρικό ποτέ δε γνώρισε μεγάλη δύναμη» (Ηρόδοτος Α, 57- 58)
Ομοίως ο Εκαταίος ο Μιλήσιος (βλέπε: Στράβων 7, 321), σχετικά
με τους πρώτους κατοίκους της αρχαίας Ελλάδας, αναφέρει:
«Εξάλλου, ολόκληρη σχεδόν η Ελλάδα κατοικία βαρβάρων υπήρξε, στους παλιούς
καιρούς, έτσι λογάριαζαν όσοι μνημονεύουν αυτά τα πράγματα, γιατί ο Πέλοπας έφερε ένα λαό
από τη Φρυγία στη χώρα που απ' αυτόν ονομάστηκε Πελοπόννησος, κι ο Δαναός από την Αίγυ-
πτο, κι οι Δρύοπες, οι Καύκωνες κι οι Πελασγοί κι οι Λέλεγες και άλλοι τέτοιοι λαοί μοίρασαν
τους τόπους πάνω και κάτω από τον ισθμό. Γιατί την Αττική κατέλαβαν Θράκες που ήρθαν με
τον Εύμολπο, τη Δαυλίδα της Φωκίδας ο Τηρεύς την Καδμεία οι Φοίνικες που ήρθαν με τον
Κάδμο, και την ίδια τη Βοιωτία κατέκτησαν οι Aονες, οι Τέμμικες και οι Ύαντες.» (Στράβων 7,
321)
Ομοίως ο Θουκυδίδης (Α 2- 9) αναφέρει ότι μέχρι την εποχή του
Μίνωα και του Τρωικού πολέμου δεν υπήρχαν μόνιμοι κάτοικοι , σύ-
νορα και κράτη ούτε και οι ονομασίες Έλληνες και βάρβαροι. Υπήρχαν
μόνο διάφορα φύλα που ζούσαν μεταναστευτικά για εξεύρεση πηγών
διατροφής, μια και μέχρι τότε δεν υπήρχε ακόμη το εμπόριο, η ασφά-
λεια στις μετακινήσεις, καθώς και η ανάπτυξη της γεωργίας και προ
αυτού η πολυαριθμότερη ομάδα όπου πήγαινε έδιωχνε αυτή που εύρι-
σκε εκεί , για να εκμεταλλευτεί αυτή το χώρο. με συνέπεια να αναπτυ-
χθεί ο ληστρικός και ο πειρατικός βίος. Όμως από την εποχή που ο
 7
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Μίνωας στην Κρήτη δημιούργησε το πολεμικό του ναυτικό και έδιωξε

με αυτό από το Αιγαίο τους Ληστές Κάρες και τους Περατές Φοίνικες
από τη μια ο ίδιος έγινε θαλασσοκράτορας και από την άλλη ελευθε-
ρωθήκαν οι θαλάσσιοι διάδρομοι και έτσι οι Έλληνες μπορέσουν να
ασχοληθούν και με τη ναυτιλία, να πλουτίσουν, να σταματήσουν το
μεταναστευτικό βίο που τους εξανάγκαζαν οι κακοποιοί και να διαμέ-
νουν σε μόνιμες πόλεις, να επικοινωνήσουν και να επικρατήσουν μετά
στα τρωικά.
<<…. Διότι είναι προφανές ότι η χώρα που καλείται σήμερον Ελλάς δεν
ήτο μονίμως κατοικημένη εξ αρχής, αλλ' εγίνοντο εις το παρελθόν συχναί μεταναστεύσεις και οι
κάτοικοι χωρίς πολλάς δυσκολίας εγκατέλειπαν τας εστίας των, εξαναγκαζόμενοι εις τούτο από
νέους πολυαριθμοτέρους εκάστοτε εποίκους. Καθόσον ούτε το εμπόριον, όπως σήμερον διεξά-
γεται, υπήρχε τότε, ούτε ασφαλής διά ξηράς ή διά θαλάσσης συγκοινωνία, και καθένας εξεμε-
ταλλεύετο το έδαφος, το οποιον είχε υπό την κατοχήν του, τόσον μόνον όσον ήρκει διά την συ-
ντήρησίν του…... ……Ο Μίνως, εξ όσων κατά παράδοσιν γνωρίζομεν, πρώτος απέκτησε πολε-
μικόν ναυτικόν, και εκυριάρχησεν επί του μεγαλυτέρου μέρους της θαλάσσης, η οποία ονομάζε-
ται σήμερον Ελληνική. Κατακτήσας τας Κυκλάδας νήσους, ίδρυσεν αποικίας εις τας περισσοτέ-
ρας από αυτάς, αφού εξεδίωξε τους Κάρας και εγκατέστησε τους υιούς του ως κυβερνήτας. Ως
εκ τούτου και την πειρατείαν φυσικά κατεδίωκεν όσον ημπορούσεν από την θάλασσαν αυτήν,
διά να περιέρχωνται εις αυτόν ασφαλέστερον τα εισοδήματα των νήσων………………………….
Αλλ' αφότου συνεκροτήθη το πολεμικόν ναυτικόν του Μίνωος, αι δια θαλάσσης συγκοινωνίαι
έγιναν ασφαλέστεροι, αφ' ενός μεν διότι οι κακοποιοί των νήσων αυτών εξεδιώχθησαν υπ' αυτού,
κατά την εποχήν ακριβώς που προέβη εις εποικισμόν των περισσοτέρων, εξ αλλού δε διότι οι
κάτοικοι των παραλίων ήρχισαν ήδη ν' αποκτούν μεγαλυτέρας περιουσίας και να έχουν μονιμω-
τέραν κατοικίαν………. Και μόνον βραδύτερον, όταν είχαν ήδη έτι μάλλον προαχθή εις την κατά-
στασιν αυτήν, εξεστράτευσαν κατά της Τροίας.>> ( Θουκυδίδη Α, 2 - 8, σε νέα Ελληνική από τον
εθνάρχη Ελ. Βενιζέλο).
Οι αρχαίοι συγγραφείς: Πλάτων (Νόμοι, Μίνως), Αριστοτέλης
(Πολιτικά Β, 1271, 10), Διονύσιος Αλικαρνασσεύς (Ρωμαϊκή Αρχαιολο-
γία, Λόγος Β’ LXI. 1-2), Πλούταρχος (Λυκούργος και Σόλων) κ.α.,
αναφέρουν ότι ο Μίνωας με τον αδελφό του Ραδάμανθυ ήταν εκείνοι
που από τη μια ένωσαν τις φυλές της Κρήτης σε ενιαίο σύνολο και από
την άλλη εξημέρωσαν (εκπολίτισαν) τους κατοίκους της Κρήτης θε-
σπίζοντας νόμους, συντάγματα κ.α.:
«Μετά απ΄ αυτά, επικράτησαν ο Μίνωας και ο Ραδάμανθυς και συνένωσαν τα έθνη του
νησιού σε ενιαίο σύνολο...» (Διόδωρος, 5, 80)
«….ος πρώτος (ο Μίνωας) την νήσον (Κρήτη) εξημερώσας δοκεί νόμοις και συνοικι-
σμοίς πόλεων και πολιτείας …» (Στράβων «Γεωγραφικά» Ι’, C 476 – 478).
Αναφέρουν επίσης ότι ο Μίνωας με τον αδελφό του Ραδάμανθυ
ήταν όχι μόνο οι θεμελιωτές της περίφημης θαλασσοκρατορίας των
Κρητών, αλλά και οι οργανωτές της περίφημης Κρητικής Πολιτείας, της
πρώτης αξιόλογης Πολιτεία στον κόσμο, την οποία αντέγραψαν πρώτα
οι Σπαρτιάτες, μετά οι Αθηναίοι, μετά οι Ρωμαίοι κ.α. και έτσι εξημε-
ρώθηκαν και ευημέρησαν και αυτοί.
 8
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

«Για τους Ιδαίους Δακτύλους της Κρήτης παραδίδεται πως ανακάλυψαν τη φωτιά, τη
χρήση του χαλκού και του σιδήρου, στη χώρα των Απτεραίων στο λεγόμενο Βερέκυνθο, καθώς
και τον τρόπο επεξεργασίας τους. Λένε, μάλιστα, πως ένας τους ο Ηρακλής, ξεπέραόπως τη φω-
τιά, και τη χρήση των μετάλλων και μετα σε τους άλλους σε φήμη, ίδρυσε τους Ολυμπιακούς
αγώνες. Εξ αιτίας της συνωνυμίας οι μεταγενέστεροι άνθρωποι θεώρησαν πως ο γιος της Αλ-
κμήνης εγκαθίδρυσε τους Ολυμπιακούς αγώνες…….. Μετά τους Ιδαίους Δακτύλους έγιναν οι
Κουρήτες, … Καθώς διακρινόταν για τη σύνεσή τους, έδειξαν στους ανθρώπους πολλά χρήσιμα
πράγματα, διότι πρώτοι αυτοί συγκέντρωσαν τα πρόβατα σε κοπάδια, εξημέρωσαν τα υπόλοιπα
είδη ζώων, ανακάλυψαν τη μελισσοκομία, εισηγήθηκαν την τέχνη του κυνηγίου, εισηγήθηκαν τη
συναναστροφή και τη συμβίωση μεταξύ των ανθρώπων, αλλά ήταν και οι πρώτοι που δίδαξαν
την ομόνοια και κάποια ευταξία στην κοινωνική ζωή. Ανακάλυψαν επίσης τα ξίφη, τα κράνη και
τους πολεμικούς χορούς. Λένε πως σ’ αυτούς παρέδωσε το Δία η Ρέα, κρυφά από τον πατέρα
του Κρόνο, και κείνοι τον πήραν και τον ανέθρεψαν…... ….. . (Διόδωρος Βιβλιοθήκη Ιστορική
Βιβλιοθήκη 5,64-6)
«…Γι αυτό λοιπόν το λόγο ο Μίνωας θέσπισε αυτούς τους νόμους για τους πολίτες του,
εξ αιτίας των οποίων η Κρήτη ευημερεί ανέκαθεν, καθώς και η Σπάρτη από τότε που ‘άρχισε να
«Κάλεσε τότε (ο Σόλωνας) τον Επιμενίδη από τη Φαιστό της Κρήτης, που μερικοί τον
θεωρούν έναν από τους επτά σοφούς (αντί για τον Περίανδρο). …… Όταν ήρθε στην Αθήνα γνω-
ρίστηκε με το Σόλωνα και τον βοήθησε πολύ στην προεργασία της νομοθεσίας του. Απλοποίησε
τους νόμους τους σχετικούς με τις ιερές τελετές, έκαμε πιο ήπιους τους νόμους που αφορούσαν
τα πένθη, επιτρέπονταν μόνο ορισμένες θυσίες στους νεκρούς και καταργώντας τις άγριες και
βαρβαρικές συνήθειες που επικρατούσαν προηγούμενα …. (Πλούταρχος, Σόλων , 12 - 20)
«την έννομη τάξη, όπως λένε οι ίδιοι οι Λακεδαιμόνιοι, ο Λυκούργος την έφερε από την
Κρήτη» ( Ηρόδοτος, Α 65).
«Και φαίνεται και λέγεται ότι οι Λάκωνες μιμήθηκαν το κρητικό πολίτευμα στα περισσό-
τερα σημεία. ..( Αριστοτέλης Πολιτικά Β, 1271, 10)
«Υποστηρίζουν κάποιοι ότι τα περισσότερα ήθη και έθιμα που θεωρούνται Κρητικά είναι
Λακωνικά. Στην πραγματικότητα είναι Κρητικά, μόνο που οι Σπαρτιάτες τα εφήρμοσαν, ενώ οι
Κρήτες σταμάτησαν να ασχολούνται με τα πολεμικά και οι πόλεις τους παρήκμασαν, ειδικά η
Κνωσός. …… … (Στράβωνας, Γεωγραφικά Ι, IV, C 481 - 483, 17 – 20)
« Οι δε τα μυθώδη πάντα περιαιρούντες εκ της ιστορίας πεπλάσθαι φασίν υπό του Νόμα
τον περί της Ηγερίας λόγον, ίνα ράον αυτώ προσέχωσιν οι τα θεία δεδιότες και προθύμως δέχω-
νται τούς υπ´ αυτού τιθεμένους νόμους, ως παρά θεών κομιζομένους. Λαβείν δε αυτόν την τού-
των μίμησιν αποφαίνουσιν εκ των Ελληνικών παραδειγμάτων ζηλωτήν γενόμενον της τε Μίνω
του Κρητός και της Λυκούργου του Λακεδαιμονίου σοφίας· ων ο μεν ομιλητὴς έφη γενέσθαι του
Διός και φοιτών εις το Δικταίον όρος, εν ω τραφήναι τόν Δία μυθολογούσιν οι Κρήτες υπὸ των
Κουρήτων νεογνόν όντα, κατέβαινεν εις το ιερόν άντρον και τους νόμους εκεί συντιθείς εκόμιζεν,
ους απέφαινε παρά του Διός λαμβάνειν· ο δε Λυκούργος εις Δελφούς αφικνούμενος υπό του
Απόλλωνος έφη διδάσκεσθαι την νομοθεσίαν……. (ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΛΙΚΑΡΝΑΣΣΕΩΣ ΡΩΜΑΙΚΗΣ
ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ Λόγος Β’ LXI. 1-2)

Μετά από τη Κρήτη τη σκυτάλη του Πολιτισμού την πήραν οι άλ-

λες περιοχές της Ελλάδος: Αθήνα Σπάρτη, Μακεδονία κ.α.
Ανυπολόγιστη είναι η αξία των όσων έχει δώσει και συνεχίζει δίδει
η Ελλάδα στον υπόλοιπο κόσμο από τους αρχαιοτάτους χρόνους μέχρι
σήμερα. Οι Έλληνες είναι αυτοί που πρώτοι ασχολήθηκαν με τα
 9
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

γράμματα, τις τέχνες (υφαντική, ναυπηγική, αρχιτεκτονική, μηχανική

κ.α., τον πολιτισμό ( χορός, μουσική, ποίηση, θέατρο κ.α.), τις επι-
στήμες (μαθηματικά, ιατρική κ.α.), την πολιτική (πολιτεία, δημοκρατία,
δικαιοσύνη κ.α.) , τη μεταφυσική και την ηθική (τον Άδη ,τα Τάρταρα
ή άλλως κόλαση και τον Παράδεισό ή άλλως Νήσοι Μακάρων) κ.α.:
Όμηρος, Ησίοδος, Ηρόδοτος, Θουκυδίδης, Ηράκλειτος, Δημόκριτος,
Ιπποκράτης, Πλάτωνας, Αριστοτέλης, Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπί-
δης,....
Τα γράμματα, οι τέχνες, οι επιστήμες, όλοι οι κλάδοι της ανθρώ-
πινης δημιουργικότητας έχουν γονιμοποιηθεί με τα λαμπρά πρωτοπο-
ριακά επιτεύγματα των αρχαίων Ελλήνων.
Η Αρχαία Ελλάδα υπήρξε επίσης η κοιτίδα σημαντικών τεχνολο-
γικών καινοτομιών και επιτευγμάτων για την εποχή τους, που αφο-
ρούσαν σε όλο το φάσμα της ανθρώπινης ζωής την αντίστοιχη περίοδο.
Η τεχνολογία των αρχαίων Ελλήνων έδωσε τη δυνατότητα στους αν-
θρώπους να γνωρίσουν και να γευθούν τα αποτελέσματα της αξιοποί-
ησης μηχανών και εργαλείων ώστε η ζωή τους να γίνει πιο άνετη και
συνάμα πιο παραγωγική. Επιτεύχθηκε βελτίωση στην παραγωγή και
κατανάλωση τροφής, στην ένδυση, στις συνθήκες διαβίωσης κ.α.

2. Ο ΒΙΟΣ (ΓΛΩΣΣΑ, ΔΙΑΤΡΟΦΗ, ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ ΚΛΠ) ΤΟΥ

ΑΝΘΡΩΠΩΥ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ
ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ – ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΩΣ ΑΛΛΑΞΕ

Ο αρχαίος συγγραφέας Διόδωρος Σικελιώτης στο «Ιστορική βι-

βλιοθήκη», σχετικά με το βίο, τη γλώσσα, τη διατροφή, την ενδυμασία
κλπ των ανθρώπων πριν από τον εκπολιτισμό τους και πως άλλαξε
στην πορεία, αναφέρει τα εξής:
« Για τους πρώτους όμως ανθρώπους που δημιουργήθηκαν λένε πως
στην αρχή ζούσαν άτακτο και θηριώδη βίο κι έβγαιναν σκόρπιοι στις βοσκές κι
έτρωγαν απ' τα φυτά τα τρυφερά κι από τα δέντρα τους καρπούς τους άγριους.
Καθώς τους πολεμούσαν τα άγρια θηρία, έμαθαν να βοηθούν ο ένας τον άλλον
διδασκόμενοι από το συμφέρον τους και, καθώς συγκεντρώνονταν όλοι μαζί
από τον φόβο τους, έφτασαν σιγά σιγά ν' αναγνωρίζουν τα μεταξύ τους χαρα-
κτηριστικά. Ενώ οι φθόγγοι της φωνής τους, που ήταν αρχικά ακατάληπτοι και
άναρθροι, άρχισαν σταδιακά να διαρθρώνουν λέξεις και, θέτοντας από κοινού
σύμβολα για κάθε πράγμα που βρισκόταν γύρω τους, έμαθαν τη σημασία που
είχε κάθε σύμβολο. Επειδή όμως τέτοια συστήματα συμβόλων δημιουργήθηκαν
σ' όλη την οικουμένη, δεν μιλούσαν όλοι την ίδια γλώσσα, καθόσον η κάθε ο-
μάδα οργάνωσε τις λέξεις της γλώσσας της, όπως τύχαινε- κι αυτός είναι ο λόγος
που υπάρχει κάθε είδους γλώσσα, καθώς επίσης από αυτές τις πρώτες ομάδες
που δημιουργήθηκαν κατάγονται όλα τα έθνη. Οι πρώτοι, λοιπόν, άνθρωποι
ζούσαν πολύ δύσκολα, μιας και δεν είχε εφευρεθεί τίποτε από αυτά που
κάνουν τη ζωή εύκολη- δεν φορούσαν ρούχα, δεν ήξεραν από κατοικία και
φωτιά και δεν είχαν ιδέα από τροφές που προέρχονται από καλλιέργεια.
 10
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Καθώς αγνοούσαν ακόμη και τη συγκομιδή των άγριων καρπών, δεν υ-

πήρχε πρόνοια για την αποθήκευση τροφής για τις δύσκολες εποχές. Γι'
αυτό και πολλοί πέθαιναν κατά τη διάρκεια του χειμώνα, τόσο από το κρύο όσο
και από την έλλειψη τροφίμων. Σιγά σιγά όμως διδάχτηκαν από την πείρα τους
και με τον καιρό άρχισαν να καταφεύγουν τον χειμώνα στα σπήλαια και να απο-
θηκεύουν τους καρπούς που ήταν δυνατό να φυλαχτούν. Όταν έμαθαν τη φωτιά
και τα υπόλοιπα χρήσιμα πράγματα της ζωής, ανακάλυψαν σταδιακά και τις τέ-
χνες κι ό,τι άλλο μπορούσε να ωφελήσει την κοινωνική ζωή. Γενικά πάντως ήταν
η ίδια η ανάγκη που έγινε δάσκαλος των ανθρώπων, οδηγώντας με τον δικό της
τρόπο στη μάθηση ένα πλάσμα ευφυές που είχε βοηθούς για τα πάντα τα χέρια,
τον λόγο και την οξύνοια. (Διόδωρος (1, 8)

Ο αρχαίος συγγραφέας Παυσανίας στα «Αρκαδικά» αναφέρει ότι

η Δήμητρα είναι εκείνη που βρήκε τα δημητριακά και επίσης ότι ο
πρώτος βασιλιάς της Αρκαδίας, ο Πελασγός, ήταν εκείνος που πρώτος
κατασκεύασε καλύβες, για να μένουν οι άνθρωποι, καθώς και χιτώνες
από δέρμα ύαινας για την ένδυσή τους. Αναφέρει επίσης ότι οι άνθρω-
ποι έτρωγαν χλωρά χόρτα, οπτά βελανίδια και εδώδιμες ρίζες. Μετά
από το θάνατο του Πελασγού βασιλιάς των Αρκάδων έγινε ο Λυκάων,
που απέκτησε πολλά παιδιά: Το Νύκτιμος, τη Καλλιστώ …. Ο Αρκάς,
που ήταν εγγονός του Λυκάονα από την κόρη του την Καλλιστώ, ήταν
αυτός που έφερε στην Αρκαδία τους ήμερους καρπούς, τους οποίους
είχε πάρει από τον Τριπτόλεμο και έδειξε στους ανθρώπους πώς να
φτιάχνουν ψωμί και επίσης κατασκεύασε υφαντούς εσθήτας, πρβ:
«Πελασγός δε βασιλεύσας τούτο μεν ποιήσασθαι καλύβας επενόησεν, ως
μη ριγούν τε και ύεσθαι τους ανθρώπους μηδέ υπὸ του καύματος ταλαιπωρείν:
τούτο δὲ τους χιτώνας τους εκ των δερμάτων των οιών, οις και νυν περί τε Εύ-
βοιαν έτι χρώνται και εν τη Φωκίδι οπόσοι βίου σπανίζουσιν, ούτος εστιν ο εξευ-
ρών. και δη και των φύλλων τα έτι χλωρά και πόας τε και ρίζας ουδὲ εδωδίμους,
αλλά και ολεθρίους ενίας………………………. Μετά δε Νύκτιμον αποθανόντα
Αρκάς εξεδέξατο ο Καλλιστούς την αρχήν και τον τε ήμερον καρπόν εισηγάγετο
ούτος παρά Τριπτοπόλεμον και την ποίησιν εδίδαξε του άρτου και εσθήτα υφαί-
νεσθαι και άλλα, τα ἐς ταλασίαν μαθών παρά Δρίστα. από τούτου δε βασιλεύ-
σαντος Αρκαδία τε αντί Πελασγίας η χώρα και αντί Πελασγών Αρκάδες εκλήθη-
σαν οι άνθρωποι. (Παυσανίας, «Ελλάδος Περιήγησις», Αρκαδικά Ι, 5 – 7)

3. Η ΕΞΗΜΕΡΩΣΗ ΚΑΠΟΙΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΖΩΩΝ - ΑΝΑ-

ΠΤΥΞΗ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Α. ΤΑ ΑΓΡΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΗΜΕΡΑ ΖΩΑ, ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΑΛΗΘΕΙΕΣ ΠΟΥ

ΛΕΓΟΝΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Κάποιοι ισχυρίζονται ότι η ιστορία της γεωργίας ξεκίνησε ανεξάρτητα σε

διάφορα μέρη του πλανήτη, αφού π.χ. η ελιά ευδοκιμεί στη Μεσόγεια, τα σιτηρά
 11
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ευδοκιμούν στη Μεσοποταμία κ.α. και επίσης απολιθωμένοι καρποί ελιάς και
σιτηρών βρέθηκαν εκεί που χρονολογούνται από πολύ παλιά.. Περίπου το 9500
π.Χ., σιτάρι, κριθάρι, μπιζέλια, φακές, ρεβίθια και λινάρι καλλιεργούνταν στη Με-
σοποταμία. Η σίκαλη μπορεί να καλλιεργήθηκε νωρίτερα, αλλά αυτό παραμένει
αμφιλεγόμενο. Το ρύζι άρχισε να καλλιεργείται στην Κίνα το 6200 π.Χ., ακολού-
θησαν μισό αιώνα αργότερα το κάστανο, η σόγια και η ροβίτσα. Οι χοίροι εξη-
μερώθηκαν στη Μεσοποταμία γύρω στο 11.000 π.Χ., ακολουθούμενοι από τα
πρόβατα. Τα βοοειδή εξημερώθηκαν στις περιοχές της σύγχρονης Τουρκίας πε-
ρίπου το 8500 π.Χ. ……
Κάποιοι άλλοι ισχυρίζονται ότι οι πρώτες γραπτές μαρτυρίες για την ύ-
παρξη π.χ. της καλλιέργειας της ελιάς εντοπίζονται στην περιοχή της Συροπα-
λαιστίνης όπου ανακαλύφθηκαν πινακίδες του 2600 – 2240 π.χ., στις οποίες
υπάρχουν πληροφορίες για παραγωγή ελαιόλαδου. Ισχυρίζονται επίσης ότι η
ελιά εξημερώθηκε στη Μέση Ανατολή πριν από 5.500 χρόνια (το 3.477 π.Χ.)
και από εκεί εξαπλώθηκε , μέσω Φοινίκων, Ελλήνων και Αράβων, στη υπόλοιπη
Μεσόγειο, έχοντας πρώτους σταθμούς την Κύπρο, την Κρήτη, την Μ, Ασία, την
Αίγυπτο κ.α. Ακολούθως , λένε, η θεά Αθηνά, σύμφωνα με την Κρητική μυθο-
λογία, δώρισε ένα ιερό δέντρο της ελιάς στους Μινωίτες και σύμφωνα με την
Ελληνική μυθολογία η πρώτη ήμερη ελιά εμφυτεύτηκε στην Αθήνα σαν δωρεά
της θεάς Αθηνάς προς την πόλη των Αθηνών, την οποία είχε φέρει από την
Αίγυπτο, κατά την έριδά της με τον Ποσειδώνα για τη διεκδίκηση της ονομασίας
της.
Κάποιοι άλλοι ισχυρίζονται ότι η καταγωγή του αμπελιού από το οποίο
προέρχεται το κρασί έχει προϊστορία πολλών εκατομμυρίων ετών. Απολιθω-
μένα φυτά ηλικίας εξήντα εκατομμυρίων ετών αποτελούν την αρχαιότερη επι-
στημονική απόδειξη της ηλικίας του αμπελιού.……. Ο Καύκασος, η Μεσοποτα-
μία και η Αρχαία Αίγυπτος πρέπει να θεωρηθούν οι κοιτίδες της αμπελουργίας
και φυσικά οι πατρίδες του κρασιού……. Η τέχνη της αμπελουργίας εικάζεται ότι
ξεκίνησε µε την αγροτική επανάσταση γύρω στο 5.000 π.Χ. Από τους πρώτους
γνωστούς αμπελοκαλλιεργητές θεωρούνται οι Άριοι (πρόγονοι των Περσών και
των Ινδών που ζούσαν στην περιοχή Καυκάσου-Κασπίας), οι σημιτικοί λαοί και
οι Ασσύριοι…….. Οι Έλληνες ανέπτυξαν ιδιαίτερα την οινοποιία, σχεδόν μονο-
πωλώντας την αγορά για αιώνες. Δεν είμαστε βέβαιοι από πού διδάχτηκαν την
τέχνη της οινοποιίας, σύμφωνα όμως µε µια από τις επικρατέστερες θεωρίες,
την έμαθαν από τους ανατολικούς λαούς (Φοίνικες ή Αιγύπτιους) µε τους οποί-
ους είχαν ανεπτυγμένες εμπορικές σχέσεις.

Ωστόσο όλα αυτά είναι εικασίες εκτός πραγματικότητας,

γιατί:
Α) Τα φυτά και τα ζώα διακρίνονται σε άγρια, όπως είναι π.χ. η
κότινος (άγρια ελιά), η αγράμπελη (άγρια άμπελος), η άγρια αμυγδαλιά
(πικραμυγδαλιά), ο λύκος, ο λαγός κ.α. , τα οποία δε σχετίζονται με
τη γεωργία και τη κτηνοτροφία, και σε ήμερα, ΄όπως είναι π.χ. η ή-
μερη ελιά, η ήμερος άμπελος, η ήμερη αμυγδαλιά, η βερικοκιά, η μηλιά
κ.α., τα οποία σχετίζονται με την γεωργία και την κτηνοτροφία. Από
αυτά τα άγρια είναι φυσιολογικά και ως εξ αυτού υπάρχουν από πάντα,
 12
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

από τη γέννηση της φύσης και τα οποία διαιωνίζονται γεννώντας το

ένα το άλλο με σπόρο. Απλά από αυτά προέρχονται τα ήμερα. Αντίθετα
τα ήμερα δεν είναι φυσιολογικά, αφού το ένα δε γεννά το άλλο με
σπόρο, αλλά το ένα γεννά το άλλο με τεχνικό τρόπο, ήτοι με παραβί-
αση της φύσης (αγενώς). Αν για παράδειγμα φυτέψουμε καρπό άγριας
ελιάς ή άγριας αμυγδαλιάς κ.α., βγαίνει και πάλι φυτό άγριας ελιάς ή
άγριας μυγδαλιάς κ.α. ενώ, αν φυτέψουμε καρπό ήμερης ελιάς ή ήμε-
ρης μυγδαλιάς κ.α. δε βγαίνει και πάλι ήμερη ελιά ή ήμερη αμυγδαλιά
κ.α., αλλά φυτό άγριας ελιάς ή άγριας μυγδαλιάς κ.α. ή τίποτε. Τα ήμερα
φυτά πολλαπλασιάζονται - διαιωνίζονται αγενώς, μόνο με τέχνασμα,
με παραβίαση ή ξεγελώντας τη φύση. Στα ζώα με διασταύρωση. Για
παράδειγμα η διασταύρωση αλόγου και γαϊδουριού δημιουργεί τον κα-
λούμενο ημίονο, που είναι ζώο κάτι μεταξύ αλόγου και γαϊδουριού και
το οποίο δε γεννά με σπόρο άλλο ημίονο. Στα φυτά αυτό γίνεται είτε
με μοσχεύματα (χρησιμοποίηση ειδικών τμημάτων του φυτού) είτε με
εμβολιασμό.
Συνεπώς άλλο τα άγρια φυτά και τα άγρια ζώα και άλλο τα
ήμερα φυτά και τα ήμερα ζώα. Για παράδειγμα άλλο η άγρια
ελιά ή άλλως κότινος, η αγράμπελη, η άγρια αμυγδαλιά ή πικρα-
μυγδαλιά κ.α., αυτά υπάρχουν από συστάσεως της φύσης, και
άλλο η ήμερη ελιά, η ήμερη άμπελος, η μυγδαλιά κ.α., αυτά δεν
υπάρχουν από πάντα, αλλά μόνο από τότε που κάποιος άνθρω-
πος με κάποιο τρόπο ξεγέλεσε τη φύση και πέτυχε τη δημιουρ-
γία-ύπαρξή τους, την εξημέρωσή τους.
Η παράδοση (μυθολογία), όπως θα δούμε στα πιο κάτω, έχει διασώσει
τα ονόματα ανθρώπων που εξημέρωσαν άγρια φυτά, όπως π.χ. αυτό για την
ελιά, ,αυτό για την άμπελο κ.α., όχι όμως και πολλών άλλων φυτών, όπως π.χ.
της πατάτας, της μυγδαλιάς, της βερικοκιάς κ.α.
Β) Το ότι κάπου βρέθηκαν συγκεντρωμένοι και απολιθωμένοι
σπόροι ή φύλλα π.χ. ελιάς ή σίτου κ.α. ή το ότι κάπου βρέθηκαν αρ-
χαίες πινακίδες που χρονολογούνται πολύ παλιά και συνάμα μιλούν
π.χ. για ελιές δε σημαίνει αυτόματα και ότι εκεί εξημερώθηκε η ελιά ή
ότι από εκεί διαδόθηκε η ήμερη ελιά κ.α. , γιατί: α) Η ελιά διακρίνεται
σε άγρια και ήμερη και από αυτές η άγρια υπάρχει από πάντα, ενώ η
ήμερη όχι. Υπάρχει μόνο από τότε που κάποιος την εξημέρωσε και αυτό
έγινε σε συγκεκριμένη εποχή και συγκεκριμένο τόπο, σύμφωνα με τους
αρχαίους συγγραφείς και όπως θα δούμε πιο κάτω. β) Εξ αρχής ο άν-
θρωπος μάζευε και μαζεύει σπόρους για τη διατροφή του, στην αρχή
από άγρια φυτά και μετά και από ήμερα φυτά που στο μεταξύ είχε
εξημερώσει, οπότε το ότι βρέθηκαν κάπου συγκεντρωμένοι - απολι-
θωμένοι σπόροι δε σημαίνει ότι αυτοί οι σπόροι προέρχονται σίγουρα
από ήμερα ή άλλως καλλιεργούμενα φυτά. γ) Αυτό θα μπορούσαμε να
το πούμε μόνο, αν οι εν λόγω πινακίδες έγραφαν και ότι εκεί έγινε η
εξημέρωση της ελιάς ή ότι εκεί γίνονταν λόγος για καρπούς από
 13
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

εξημερωμένη ελιά κ.α., κάτι που δε συμβαίνει. Έπειτα πολλές πινακίδες

έχουν χρονολογηθεί λάθος είτε σκόπιμα για ευνόητους λόγους είτε από
λάθος εκτίμηση.
Σημειωτέο ότι τα άγρια και τα ήμερα φυτά και ζώα έχουν τα πε-
ρισσότερα από τα χαρακτηριστικά τους όμοια οπότε το να ισχυριζόμα-
στε π.χ. ότι στο τάδε μέρος της Ασίας (π.χ. στη Μέση Ανατολή ) πρω-
τοεμφανίστηκε η ήμερη ελιά, γιατί εκεί βρέθηκαν απολιθωμένα φύλλα
ελιάς που χρονολογούνται πριν από 20 εκ. χρόνια είναι λάθος υπό-
θεση.
Γ) Η Ελληνική μυθολογία και οι αρχαίοι συγγραφείς δεν αναφέ-
ρουν ότι η ελιά εξημερώθηκε στη Μ. Ανατολή ή στην Αίγυπτο ή κάπου
αλλού εκτός Ελλάδος και κάποια στιγμή από εκεί η θεά Αθηνά έφερε
δυο ήμερες ελιές και τη μια τη δώρισε στους Μινωίτες και την άλλη
στους Αθηναίους, όπως λένε ορισμένοι, αλλά ότι η θεά Αθηνά εν ζωή
είναι εκείνη που πρώτη εξημέρωσε την άγρια ελιά στην Κρήτη και α-
κολούθως από εκεί διαδόθηκε σε όλο τον κόσμο και επίσης ότι η ίδια η
θεά πήγε μια από αυτές τις ήμερες ελιές στην Αττική και τη φύτεψε
στην Ακρόπολη κ.α., όπως θα δούμε στα πιο κάτω.

Β. ΠΟΤΕ ΚΑΙ ΠΟΥ ΞΕΚΙΝΗΣΕ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ

ΚΑΙ Της ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

1. Η γεωργία και η κτηνοτροφία προκειμένου να υπάρξουν - δη-

μιουργηθούν-αναπτυχθούν κάπου προϋποθέτουν να υπάρχουν εκεί ο-
ρισμένοι παράγοντες, όπως μόνιμοι κάτοικοι για να κάνουν την καλ-
λιέργεια των φυτών και την εκτροφή των ζώων, στρατός ή αστυνομία
προκειμένου να φυλάει τη σοδειά από τους πεινασμένους, κλέφτες,
επιδρομείς κ.α. και εμπόριο - έμποροι προκειμένου να διακινούν τα
προϊόντα κ.α. και αυτοί οι παράγοντες αρχικά δεν υπήρχαν. Δημιουρ-
γήθηκαν από την εποχή του Μίνωα έως και την εποχή του Τρωικού
Πολέμου, καθώς λέει ο Θουκυδίδης κ.α. , και έτσι έκτοτε έκτοτε ανα-
πτύχθηκαν η γεωργία και η κτηνοτροφία.
Ο Θουκυδίδης (Α 2-9) αναφέρει συγκεκριμένα ότι η αρχαία Ελ-
λάδα, αλλά και όλος ο αρχαίος γνωστός κόσμος, αρχικά και μέχρι την
εποχή του Μίνωα, καθώς και από λίγο έως πολύ και λίγο μετά την ε-
ποχή του Τρωικού Πολέμου, δεν κατοικούνταν από μόνιμους κατοί-
κους, επειδή δεν υπήρχε το εμπόριο, η ασφάλεια στις μετακινήσεις,
οπότε δεν υπήρχαν ούτε ανεπτυγμένη γεωργία ούτε σύνορα και
κράτη ούτε και μόνιμες πόλεις παρά μόνο διάφορες φυλές που ζούσαν
νομαδικά και μεταναστευτικά για εξεύρεση πηγών διατροφής, ενώ η
πολυπληθέστερη ομάδα όπου πήγαινε έδιωχνε αυτή που έβρισκε μπρο-
στά της, για να εκμεταλλευτεί αυτή το χώρο. Αλλ' αφότου συγκροτή-
θηκε το πολεμικόν ναυτικό του Μίνωα οι δια θαλάσσης συγκοινωνίες
έγιναν ασφαλέστεροι, γιατί διώχτηκαν από αυτό οι ληστές και οι
 14
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

πειρατές των νησιών Κάρες και Φοίνικες, οι Έλληνες μπόρεσαν να

επικοινωνήσουν μεταξύ τους, να αποκτήσουν μόνιμες κατοικίες, να ευ-
ημερήσουν κ.α. και έτσι να νικήσουν στον Τρωικό πόλεμο.
<<…. Διότι είναι προφανές ότι η χώρα που καλείται σήμερον Ελλάς δεν
ήτο μονίμως κατοικημένη εξ αρχής, αλλ' εγίνοντο εις το παρελθόν συχναί μεταναστεύσεις και οι
κάτοικοι χωρίς πολλάς δυσκολίας εγκατέλειπαν τας εστίας των, εξαναγκαζόμενοι εις τούτο από
νέους πολυαριθμοτέρους εκάστοτε εποίκους. Καθόσον ούτε το εμπόριον, όπως σήμερον διεξά-
γεται, υπήρχε τότε, ούτε ασφαλής διά ξηράς ή διά θαλάσσης συγκοινωνία, και καθένας εξεμε-
ταλλεύετο το έδαφος, το οποιον είχε υπό την κατοχήν του, τόσον μόνον όσον ήρκει διά την συ-
ντήρησίν του. Ούτε πλούτον έσώρευαν, ούτε την γην εφύτευαν, τόσον μάλλον καθόσον αι εγκα-
ταστάσεις των δεν ήσαν ωχυρωμέναι και ως εκ τούτου εφοβούντο μήπως από στιγμής εις στιγ-
μήν άλλοι επιδρομείς επέλθουν και τους αφαιρέσουν κάθε τι που έχουν……. ……Ο Μίνως, εξ
όσων κατά παράδοσιν γνωρίζομεν, πρώτος απέκτησε πολεμικόν ναυτικόν, και εκυριάρχησεν επί
του μεγαλυτέρου μέρους της θαλάσσης, η οποία ονομάζεται σήμερον Ελληνική. Κατακτήσας τας
Κυκλάδας νήσους, ίδρυσεν αποικίας εις τας περισσοτέρας από αυτάς, αφού εξεδίωξε τους Κά-
ρας και εγκατέστησε τους υιούς του ως κυβερνήτας. Ως εκ τούτου και την πειρατείαν φυσικά
κατεδίωκεν όσον ημπορούσεν από την θάλασσαν αυτήν, διά να περιέρχωνται εις αυτόν ασφα-
λέστερον τα εισοδήματα των νήσων…………………………. Αλλ' αφότου συνεκροτήθη το πολε-
μικόν ναυτικόν του Μίνωος, αι δια θαλάσσης συγκοινωνίαι έγιναν ασφαλέστεροι, αφ' ενός μεν
διότι οι κακοποιοί των νήσων αυτών εξεδιώχθησαν υπ' αυτού, κατά την εποχήν ακριβώς που
προέβη εις εποικισμόν των περισσοτέρων, εξ αλλού δε διότι οι κάτοικοι των παραλίων ήρχισαν
ήδη ν' αποκτούν μεγαλυτέρας περιουσίας και να έχουν μονιμωτέραν κατοικίαν, και μερικοί μάλι-
στα, όπως ήτο φυσικόν δι' ανθρώπους, των οποίων ηύξανε καθημερινώς ο πλούτος, και με τείχη
περιέβαλλαν τας πόλεις των. ……Και μόνον βραδύτερον, όταν είχαν ήδη έτι μάλλον προαχθή εις
την κατάστασιν αυτήν, εξεστράτευσαν κατά της Τροίας.>> ( Θουκυδίδη Α, 2 - 8, σε νέα Ελληνική
από τον εθνάρχη Ελ. Βενιζέλο).
Τα λεγόμενα του Θουκυδίδη επιβεβαιώνονται από τους: Εκαταίο
το Μιλήσιο (Στράβων 7, 321), Ηρόδοτο (Ιστορία Α 54 - 58), Ισοκράτη
(Παναθηναϊκός, Ελένης εγκώμιο 68 – 69, Πανηγυρικός κ.α.), Διόδωρο
(1, 23-24 και 28-29, Μ, Απόσπασμα 3), Πλάτων (Μενέξενος, 245c-d)
κ.α. Για παράδειγμα ο Στράβωνας, επικαλούμενος αρχαιότερους του
ιστορικούς (Εκαταίο Μιλήσιο κ.α.) αναφέρει επακριβώς:
«Εξάλλου, ολόκληρη σχεδόν η Ελλάδα κατοικία βαρβάρων υπήρξε, στους παλιούς και-
ρούς, έτσι λογάριαζαν όσοι μνημονεύουν αυτά τα πράγματα, γιατί ο Πέλοπας έφερε ένα λαό από
τη Φρυγία στη χώρα που απ' αυτόν ονομάστηκε Πελοπόννησος, κι ο Δαναός από την Αίγυπτο,
κι οι Δρύοπες, οι Καύκωνες κι οι Πελασγοί κι οι Λέλεγες και άλλοι τέτοιοι λαοί μοίρασαν τους
τόπους πάνω και κάτω από τον ισθμό. Γιατί την Αττική κατέλαβαν Θράκες που ήρθαν με τον
Εύμολπο, τη Δαυλίδα της Φωκίδας ο Τηρεύς την Καδμεία οι Φοίνικες που ήρθαν με τον Κάδμο,
και την ίδια τη Βοιωτία κατέκτησαν οι Aονες, οι Τέμμικες και οι Ύαντες.» (Στράβων 7, 321, μτφ
εκδόσεις «Κάκτος»)

2. Ο αρχαίος ιστορικός συγγραφέας Διόδωρος Σικελιώτης, που

αφενός έζησε επι εποχής των Ολύμπιων θεών και αφετερου δεν ήταν
Κρητικός, αλλά Σικελός, καταγράφοντας το τι λένε οι μύθοι των Φρυ-
γών (Μ. Ασίας) και των Ατλάντιων της Λιβύης και αντιλαμβανόμενος
 15
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ότι πολλά από αυτά που λένε οι μύθοι αυτοί δεν είναι πραγματικότητα,
συμπληρώνει-διευκρινίζει ότι οι Κρήτες δε συμφωνούν με όσα λένε οι
μύθοι των Φρυγών και των Ατλάντιων (βλέπε Διόδωρος 3.61,3) και η
αλήθεια γι αυτούς είναι αυτή που θα αναφέρει εκεί που θα γράψει για
το τι λένε οι μύθοι των Κρητών. Και αυτό το κάνει στο πέμπτο του
βιβλίο, όπου αναφέρει (βλέπε Διόδωρος 5, 64- 77) ότι οι Κρήτες ι-
σχυρίζονται με επιχειρήματα ότι οι περισσότεροι από τους θεούς: Δίας,
Απόλλων, Ερμής, Αθηνά κ.λπ. γεννήθηκαν στην Κρήτη και επειδή εν
ζωή είχαν πάει σε πολλά άλλα μέρη κάνοντας αγαθοεργίες, μετά τη
μετάσταση τους από τους ανθρώπους, θεοποιήθηκαν, ήτοι θεωρήθη-
καν ως θεοί, ως οι πρώτοι κάτοικοι του Ολύμπου (δηλ. ανακηρύχτηκαν
μετά θάνατο θεοί, κάτι όπως ο Χριστός και οι Άγιοι σήμερα), επειδή οι
άνθρωποι πιστεύουν ότι και από εκεί που πάνε οι ψυχές αυτών μπο-
ρούν να συνεχίσουν να ευεργετούν.
«Οι κάτοικοι, λοιπόν, της Κρήτης λένε πως οι αρχαιότεροι στο νησί ήταν αυτόχθονες, οι
λεγόμενοι Ετεοκρήτες, των οποίων ο βασιλιάς, Κρήτας το όνομα, ανακάλυψε πολλά και πολύ
σημαντικά πράγματα στο νησί που είχαν τη δυνατότητα να ωφελήσουν την κοινωνική ζωή των
ανθρώπων. Οι περισσότεροι, επίσης, από τους θεούς, σύμφωνα με τους μύθους τους, έγιναν
στο νησί τους, θεοί που για τις ευεργεσίες που πρόσφεραν σ' όλη την ανθρωπότητα δέχτηκαν
τιμές αθάνατες" σχετικά μ' αυτές τις παραδόσεις θα μιλήσουμε περιληπτικά, ακολουθώντας τους
πιο διάσημους απ' όσους συνέταξαν ιστορία της Κρήτης……».(Διόδωρος 5,64)
«Γιατί οι περισσότεροι θεοί , λένε, κίνησαν από την Κρήτη να επισκεφτούν πολλά μέρη
της οικουμένης , για να ευεργετήσουν τα οφέλη από τις ανακαλύψεις τους. Η Δήμητρα, για πα-
ράδειγμα, πέρασε στην Αττική, από εκεί τράβηξε στην Σικελία και μετά στην Αίγυπτο και σ’ εκεί-
νους τους τόπους , κυρίως, επειδή παρέδωσε τον καρπό, του σταριού και δίδαξε τη σπορά του,
δέχτηκε μεγάλες τιμές από τους ευεργετημένους……… Με τον ίδιο τρόπο και ο Απόλλωνας φα-
νερώθηκε περισσότερο καιρό στη Δήλο, Λυκία και Δελφούς, και η Άρτεμη στην Έφεσο και στον
Πόντο, αλλά και στην Περσία και στην Κρήτη. Έτσι από τους τόπους ή τις πράξεις που έλαβαν
χώρα στι κάθε μέρος ο Απόλλωνας ονομάστηκε Δήλιος, Λύκιος και Πύθιος και η Άρτεμη Εφεσία,
Κρησία, καθώς και Ταυροπόλος και Περσία, παρ όλο που και οι δυο είχαν γεννηθεί στην Κρήτη
(Διόδωρος 5, 77,4).
«…..Τούτοι, λοιπόν, οι θεοί, (Δίας, Δήμητρα, Αθηνά κλπ ). έχοντας ευεργετήσει σε μεγάλο
βαθμό τη ζωή των ανθρώπων, δεν αξιώθηκαν μόνο να λάβουν αθάνατες τιμές, αλλά θεωρήθηκαν
επίσης πως ήταν οι πρώτοι που κατοίκησαν στον 'Όλυμπο, μετά τη μετάσταση τους από τους
ανθρώπους………. « (Διόδωρος 5,67).

Αναφέρει επίσης ότι οι αρχαίοι Κρήτες ισχυρίζονται με επιχειρή-

ματα πως:
α) Ο πρώτος άνθρωπος που ασχολήθηκε με τη γεωργία ήταν μια
γυναίκα από τη Κρήτη που τη λέγανε Αθηνά , η οποία εξημέρωσε την
ελιά και συνάμα δίδαξε την καλλιέργειά της, καθώς και την παραγωγή
του λαδιού. και γι αυτό μετά τη μετάστασή της από τη γη στους ουρα-
νούς θεωρήθηκε αθάνατη, θεά και κάτοικος του Ολύμπου.
«Αναφέρουν επίσης, τον μύθο ότι και η Αθηνά γεννήθηκε στην Κρήτη, από το Δία, στις
πηγές του ποταμού Τρίτωνα και γι αυτό λεγόταν Τριτογένεια.. …… Στην Αθηνά προσδίδουν την
 16
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

εξημέρωση της ελιάς και την παράδοση της καλλιέργειας της στους ανθρώπους, καθώς και την
κατεργασία του καρπού της - διότι πριν τη γέννηση ετούτης της θεάς, τούτο το είδος δέντρου
υπήρχε, βέβαια, μαζί με τα άλλα άγρια δέντρα, αλλά η φροντίδα και η πείρα που δείχνουν μέχρι
σήμερα οι άνθρωποι στην καλλιέργεια του είναι έργο ετούτης της θεάς...» (Διόδωρος Σικελιώτης,
5, 73 )
β) Ο δεύτερος άνθρωπος που ασχολήθηκε με τη γεωργία ήταν
μια γυναίκα, πάλι από τη Κρήτη, που τη λέγανε Δήμητρα και η οποία
βρήκε και καλλιέργησε πρώτη τους καρπούς που ονομάστηκαν από το
όνομά της Δημητριακά και γι αυτό μετά τη μετάστασή της από τη γη
στους ουρανούς θεοποιήθηκε, θεωρήθηκε αθάνατη, θεά και κάτοικος
του Ολύμπου. Θεά της Γεωργίας.
«Για τη Δήμητρα, λέγεται (από τους Κρήτες) πως, καθώς το σιτάρι φύτρωνε τυχαία ανά-
μεσα στ' άλλα χορτάρια (στην Κρήτη) και οι άνθρωποι αγνοούσαν τη χρήση του, εκείνη πρώτη
το μάζεψε, επινόησε την κατεργασία και την αποθήκευση του και δίδαξε τη σπορά του………....
(Διόδωρος Σικελιώτης 5, 68)
γ) Ο τρίτος άνθρωπος που ασχολήθηκε με τη γεωργία ήταν ένας
άνδρας, πάλι από την Κρήτη, που το λέγανε Διόνυσο , ο οποίος από τη
μια βρήκε την αμπελουργία και το κρασί, καθώς και την παραγωγή του
ζύθου (μπύρας) από την κριθή και από την άλλη είναι αυτός που πρώ-
τος έζεψε βόδια σε άροτρο, βρήκε τα γεωργικά εργαλεία κ.α. και γι
αυτό μετά τη μετάστασή του από τη γη στους ουρανούς θεωρήθηκε
αθάνατος, θεός και κάτοικος του Ολύμπου.
«Για τον Διόνυσο, αναφέρει ο μύθος, πως ήταν ο εφευρέτης της αμπέλου και της καλ-
λιέργειάς του, καθώς και της οινοποιίας……... Τούτος ο Θεός λένε γεννήθηκε από το Δία και την
Περσεφόνη στην Κρήτη…..» (Διόδωρος 5, 75)
δ) 0ι πρώτοι άνθρωποι που ασχολήθηκαν με την εξημέρωση ά-
γριων ζώων (κτηνοτροφία) ήταν οι Ιδαίοι Δάκτυλοι ή Κουρήτες της
Κρήτης. Πρώτοι αυτοί συγκέντρωσαν τα πρόβατα σε κοπάδια, εξημέ-
ρωσαν τα υπόλοιπα είδη ζώων, ανακάλυψαν τη μελισσοκομία, εισηγή-
θηκαν την τέχνη του κυνηγίου κ.α..

Ο Διόδωρος Σικελιώτης (5.67,5 κ.α.) αναφέρει επίσης ότι οι Ο-

λύμπιοι θεοί: Δίας, Δήμητρα, Αθηνά κ.α., σύμφωνα με το μύθο, ήταν
αρχικά άνθρωποι που ζούσαν στην Κρήτη, οι οποίοι, επειδή είχαν κάνει
εν ζωή πολλές ευεργεσίες στους ανθρώπους (π.χ. η θεά Δήμητρα
βρήκε τους καρπούς που φέρουν το όνομά της, ήτοι τα δημητριακά,
η θεά Αθηνά εξημέρωσε την ελιά κ.α.) μετά τη μετάστασή τους από
τη γη στους ουρανούς θεοποιήθηκαν, ήτοι θεωρήθηκαν θεοί και κά-
τοικοι του Ολύμπου, πρβ:
«Τούτοι, λοιπόν, οι θεοί, έχοντας ευεργετήσει σε μεγάλο βαθμό τη ζωή των ανθρώπων,
δεν αξιώθηκαν μόνο να λάβουν αθάνατες τιμές, αλλά θεωρήθηκαν επίσης πως ήταν οι πρώτοι
που κατοίκησαν στον Όλυμπο, μετά τη μετάστασή τους από τους ανθρώπους» (Διόδωρος
5,.67,5).
 17
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΕΣ ΕΞΗΜΕΡΩΣΗΣ ΤΩΝ ΠΡΩΤΩΝ ΦΥΤΩΝ - ΑΝΑΠΤΥ-

ΞΗΣ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ, ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΠΑΡΙΟ ΧΡΟΝΙΚΟ

Το Πάριο Χρονικό, μια αρχαία επιγραφή από μάρμαρο Πάρου του

3ου αι. π.Χ. στην οποία αναγράφονται τα σημαντικότερα πρόσωπα και
γεγονότα του ελληνικού έθνους αναφέρει ότι ο Μίνωας Α’ βασίλευες
το έτος 12 (10) πριν από το Διόγνητο = 1470 π.Χ., η Δήμητρα έφτασε
στην Αθήνα (από Κρήτη, τον σπόρο των δημητριακών έφτασε στην Αθήνα (από
Κρήτη, αφού εκεί βρήκε τα δημητριακά) φέρνοντάς τον σπόρο και τον έσπειρε
στην Ελευσίνα το έτος 1146 πριν από το Διόγνητο = 1410 π.Χ., ο Τρωικός
Πόλεμος έγινε το 1218- 1209 π.Χ. κ.α., χρονολογίες που συμφωνούν
με όσα λένε για τα γεγονότα αυτά ο 0μηρος και ο Ηρόδοτος
Ο Διόδωρος Σικελιώτης (5, 73), όπως είδαμε πιο πριν, αναφέρει ότι η θεά
Αθηνά εν ζωή εξημέρωσε την ελιά στην Κρήτη και ο Απολλόδωρος (Γ 14) ανα-
φέρει ότι η θεά Αθηνά φύτεψε μια ήμερη ελιά στην Ακρόπολη των Αθηνών, όταν
ήταν βασιλιάς της Αττικής ο Κέκροπας. Ο Κέκροπας, σύμφωνα με το Πάριο Χρο-
νικό, βασίλευε το έτος 1318 πριν από το Διόγνητο = 1582 π.Χ,, άρα η Αθηνά
έφερε την ήμερη ελιά από την Κρήτη στην Αττική το έτος 1582 π.Χ.
Ο Διόδωρος Σικελιώτης (5, 77,4) αναφέρει ότι η θεά Δήμητρα εν ζωή στην
Κρήτη βρήκε πρώτη τα δημητριακά και από εκεί τα διέδωσε στην Αττική, Σικε-
λία, Αίγυπτο κ.α. και το Πάριο Χρονικό, αναφέρει ότι η θέα Δήμητρα έφτασε
στην Αθήνα (από Κρήτη, αφού εκεί βρήκε τα δημητριακά) φέρνοντάς τον σπόρο
των δημητριακών και τον έσπειρε στην Ελευσίνα το έτος 1146 πριν από το
Διόγνητο = 1410 π.Χ.., άρα η -διάδοση των δημητριακών από την Κρήτη στην
Αττική έγινε το έτος 1410 π.Χ.

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΕΠΙΣΗΣ ΟΤΙ :

Α) Το ότι η γεωργία, είναι ελληνικό δημιούργημα προκύπτει και από το ότι
όλοι σχεδόν οι γεωργικοί όροι είναι ελληνικές – διεθνείς λέξεις, πρβ:
Ελληνικά: Δήμητρα, Αθηνά, Διόνυσος, γεωργία, καλλιεργώ, ελιά, λάδι, οί-
νος, αμπέλι
Λατινικά; Demeter, Atena, Dionysus, agricultura (αγρός, καλλιέργώ0,
cole, olea, oleum, vinum, vine
Ιταλικά: Demetra, Atena, Dioniso, coltivare, olivo, olio, vite, vite, vino,
Αγγλικά: Demeter, Athena, Dionysus, cultivate, olives, oil, wine, vine,
Γαλλικά: Déméter, Athéna, Dionysos, agriculture (αγρός, καλλιεργώ), cul-
tiver, olive, huile, vin, vigne
Επίσης τα παλιότερο μνημονευόμενα βιβλία για τα ζώα και τα φυτά είναι
αρχαία ελληνικά, όπως: Θεόφραστος (372 – 287 π.Χ.): «Περί φυτών γένη», Περί
φυτών ιστορίας» κ.α., Αριστοτέλης «Περί φυτών», «Των περί τα ζώα ιστοριών»,
«Περὶ ζῴων μορίων» κ.α.
Β) Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει ότι και οι αρχαίοι Αιγύπτιοι
ισχυρίζονταν ότι στο τόπο τους η θεά Δήμητρα, που στα αιγυπτιακά
 18
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

λέγεται Ίσιδα, βρήκε τα δημητριακά και ο θεός Ερμής και όχι η θεά
Αθηνά , όπως λένε οι Έλληνες, βρήκε την ελιά και το λάδι που βγαίνει
από τον καρπό της, και για το αν έχουν δίκιο ή όχι, θα το δούμεστα
πιο κάτω. Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει και ότι ο θεός Διόνυσος
κατά’ άλλους αρχαίους συγγραφείς ήταν από την Κρήτη, κατ’ άλλους
από τη Θήβα της Βοιωτίας, κατ’ άλλους από την Αίγυπτο, κατ’ άλλους
από τη Λιβύη και κατ’ άλλους από την Ινδία και το ποιος έχει δίκιο θα
το δούμε στα πιο κάτω.
Γ) Πρώτοι γεωργοί-καλλιεργητές, στην πραγματικότητα κτηνο-
τρόφοι, θεωρούνται όχι οι άνθρωποι, αλλά οι τερμίτες, οι οποίο κά-
νουν στοές στη γη όπου αναπτύσσονται οι μύκητες με τους οποίους
διατρέφονται.
Δ) Φυσικά οι Έλληνες δεν εξημέρωσαν όλα τα ήμερα φυτά και
ήμερα ζώα που υπάρχουν σήμερα, αφού και π.χ. οι πατάτες ήρθαν
στην Ευρώπη από την Αμερική κ.α., όμως άλλο αυτό και άλλο το ποιος
λαός ανάπτυξε πρώτος τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Και αυτός ο
λαός ήταν οι Κρήτες και γενικά οι Έλληνες, όπως ειδαμε πιο πριν, αλλά
θα δούμε και πιο κάτω.
Ο Αθήναιος Ναυκρατίτης («Δειπνοσοφιστών»Tomus I) αναφέρει
ότι εκείνος που βρήκε τα μήλα, όπως και την άμπελο, τη συκιά και
άλλα δέντρα είναι ο Διόνυσος, όχι όμως και τα μήλα των εσπερίδων
(ένα των οποίων είναι το κίτρο), γιατί αυτά τα έφερε ο Ηρακλής από
τη Λιβύη (από το ες πέρας > εσπερίδων της Λιβύη. Με την ονομασία
Λιβύη παλιά λεγόταν και η ήπειρος Αφρική). Ο Αθήναιος ο Nαυκρατί-
της αναφέρει επίσης ότι τα ρεβύδια τα βρήκε ο Ποσειδώνας και με την
ονομασία «συκύα ή συκυωνία ινδική» λέγεται η κολοκύντη (= σήμερα
κολοκύθα) και αυτό γιατί ο σπόρος της έχει μεταφερθεί από τις Ινδίες.

<<14…..Ότι δε και των μήλων ευρετής εστι Διόνυσος, μαρτυρεί Θεό-

κριτος ο Συρακόσιος, ούτωσι πως λέγων: «Μάλα μεν εν κόλπoισι Διωνύσοιο
φυλάσσων, κρατί δ' έχων λεύκαν, Ηρακλέος ιερόν έρνος». Νεοπτόλεμος δ' ο
Παριανός εν τη Διονυσιάδι και αυτός ιστορεί, ώς υπο Διονύσου ευρεθέντων
των μήλων, καθάπερ και των άλλων ακροδρύων. «Επιμηλις δε καλείται (φησί
Πάμφιλος) των απίων τι γένος. Εσπερίδων δε μήλα ούτως καλείσθαι τινά φησι
Τιμαχίδας εν τω τετάρτω Δείπνων. Και εν Λακεδαιμονι δε παρατίθεσθαι τοις θε-
οίς φησι Πάμφιλος ταύτα εύοσμα δε είναι και άβρω τα, καλείσθαι δ' Εσπερίδων
μήλα. Αριστοκράτης γούν εν τετάρτω Λακωνικών , Έτι δε μήλα και τας λεγομέ-
νας Εσπερίδας……..>>
<< 25. ΚΙΤΡΙΟΝ. Περί τούτου πολλή ζήτησις ενέπεσε τοις δειπνοσοφι-
σταίς, εί τις εστίν αυτού μνήμη παρά τοίς παλαιοίς, Μυρτίλος μεν γαρ έφασκεν,
ώσπερ εις αίγας ημάς αγρίας αποπέμπων τους ζητούντας, Ηγήσανδρον τον
Δελφόν εν τοις υπομνήμασιν αυτού μνημονεύειν, της δε λέξεως τα νύν ου με-
μνήσθαι. Προς ον αντιλέγων ο Πλούταρχος, Αλλά μην έγωγε, φησί, διορίζομαι
μηδ' όλως τον Ηγήσανδρον τούτ' ειρηκέναι, δι' αυτό τούτ' Εξ αναγνούς αυτού
πάντα τα υπομνήματα, έπει και άλλος τις των εταίρων τούτ' έχειν ούτω
 19
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

διεβεβαιούτο, ορμώμενος έκ τινων σχολικών υπομνημάτων ανδρος ουκ αδόξου

ώστε ώρα σοι, φίλε Μυρτίλε, άλλον ζητείν μάρτυρα Αιμιλιανός δε έλεγεν Ιόβαν
τον Μαυρουσίων βασιλέα, άνδρα πολυμαθέστατον, εν τοις περί Λιβύης συγ-
γράμμασι, μνημονεύοντα του κιτρίου, καλείσθαι φάσκειν αυτό παρά τοις Λίβυσι
μήλον Εσπερικόν, αφ’ ών και Ηρακλέα κομίσαι εις την Ελλάδα τα χρύσεα διά
την ιδέαν λεγόμενα μήλα. Τα δε των Εσπερίδων λεγόμενα μήλα ότι ες τους Διός
και Ήρας λεγομένους γάμους ανήκεν η γή, Ασκληπιάδης ειρηκεν εν εξηκοστώ
Αιγυπτιακών. Προς τρίτους αποβλέψας ο Δημόκριτος έφη, Ει μέν τι τούτων Ιό-
βας ιστορεί, χαιρέτω Λιβυκαϊσι βίβλοις, έτι δε ταίς Αννωνος πλάναις. Εγώ δε το
μεν όνομα ού φημι κείσθαι του κιτρίου παρά τους παλαιοίς τούτο, το δε πράγμα
υπό του Ερεσίου Θεοφράστου ούτως λεγόμενον εν ταις περί φυτών ιστορίαις
αναγκάζει με επι των κιτρίων ακουειν τα σημαινόμενα……>>
<<…….53. ΚΟΛΟΚΥΝΤΑΙ. Ευθύδημος Αθηναίος εν τώ περί λαχάνων σι-
κύαν Ινδικήν καλεί την κολοκύντην, διά το κεκομίσθαι το σπέρμα εκ της Ινδικής.
Μεγαλοπολίται δ’ αυτην Σικυωνίαν ονομάζουσι, Θεόφραστος δε των κολοκυ-
ντών φησιν ουκ είναι εν μέρει ιδέας, αλλ' είναι τας μεν βελτίους, τάς δε χείρους.
Μηνόδωρος δ' ο Ερασιστρά τειος, Ικεσίου φίλος »Τών κολοκυντών (φησιν) ή
μεν "Ινδική, ή και αυτή και σικύα, ή δε κολοκύντη. Και η μεν "Ινδική κατά το πλεί-
στον έψεται, η δε κολοκύντη και οπτάται." Αχρι δε του νύν λέγεσθαι παρά Κνιδί-
οις τας κολοκύντας Ινδικάς, Ελλησπόντιοι δε σικύας μεν τάς μακράς καλούσι,
κολοκύντας δε τάς περιφερείς. Διοκλής δε κολοκύντας μεν καλλίστας γίνεσθαι
περί Μαγνησίαν, προσέτι τε γογγύλην υπερμεγέθη γλυκείαν και ευστόμαχον, εν
Αντιοχεία δε σικυόν, εν δε Σμύρνη και Γαλατεία θρίδακα, πήγανον δ' εν Μύροις.
Δίφιλος δέ φησιν , ΙΙ δε κολοκύντη ολιγότροφός εστι και εύφθαρτος και υγραντική
της…>>
«…Κατά δε Διοκλέα ζυμωτικοί της σαρκός κρείττους δ' οι λευκοί των με-
λάνων, και πυξοειδείς, και οι Μιλήσιοι των λεγομένων κρείων, οι τεχλωροι των
ξηρών και οι αποβεβρεγμένοι των αβρόχων. Ότι Ποσειδώνος εύρημα οι ερέ-
βινθοι….>>
<< Περί δε της προσηγορίας των σύκων λέγων Τρύφων εν δευτέρω φυ-
τών ιστορίας Δωρίωνά φησιν εν Γεωργικό ιστορείν Συκέαν, ένα τινά των Τιτά-
νων, διωκόμενον υπό Διός, την μητέρα Γήν υποδέξασθαι, και ανείναι το φυτόν
εις διατριβήν το παιδί, αφ' ου και Εικέαν πόλιν είναι εν Κιλικία. Φερένικος δε ο
εποποιός, Ηρακλεώτης δε γένος, από Συκής της Οξύλου θυγατρός προσαγο-
ρευθήναι. Όξυλον γάρ, τον Ορίου, Αμαδρυάδι τη αδελφή μιγέντα μετ' άλ-
λων γεννήσαι Καρύαν, Βάλανον, Κράνειον, Ορέαν, Αίγειρον, Πτελέαν, Α-
μπελον, Σικήν και ταύτας Αμαδρυάδας νύμφας καλείσθαι, και απ' αυτών
πολλά των δένδρων προσαγορεύεσθαι. Όθεν και τον Ιππώνακτα φάναι. Συ-
κήν μέλαιναν, αμπέλου κασιγνήτην. Σωσίβιος δ' ο Λάκων, αποδεικνύς εύρημα
Διονύσου την συκήν, διά τούτό φησι και Λακεδαιμονίους συκίτην Διόνυ-
σον τιμάν, Νάξιοι δε, ώς Ανδρίσκος, έτι δ' Αγλαοσθένης ιστορούσι, μειλίχιον
καλείσθαι τον Διόνυσον, διά τήν του συκίνου καρπού παράδοσιν, Διο και πρό-
σωπον του θεού παρά τους Ναξίοις το μεν του Βακχέως Διονύσου καλουμένου
είναι αμπέλινον, το δε του μειλιχίου σύκινον. Τα γάρ σύκα μείλιχα καλεί-
σθα…….>>
 20
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

4. ΟΙ ΙΔΑΙΟΙ ΔΑΚΤΥΛΟΙ ΚΡΗΤΗΣ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΠΡΩΤΟΙ ΠΟΥ

ΑΣΧΟΛΗΘΗΚΑΝ ΜΕ ΤΗΝ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑ, ΤΗ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑ
ΚΑΙ ΤΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑ

Το Πάριο Χρονικό, μια αρχαία επιγραφή από μάρμαρο Πάρου του

3ου αι. π.Χ., ο Στράβωνας, ο Διόδωρος Σικελιώτης κ.α. αναφέρουν
ότι εκείνοι που πρώτοι ανακάλυψαν τα μέταλλα και απασχολήθηκαν με
τη μεταλλουργία και τα χρήσιμα εργαλεία, καθώς και οι πρώτοι που
ασχολήθηκαν με τη ναυτιλία, αλλά και που εξημέρωσαν πρώτοι άγρια
ζώα (συγκέντρωσαν τα πρόβατα σε κοπάδια, δάμασαν άλογα και εξη-
μέρωσαν τα υπόλοιπα είδη ζώων κ.α.) ήταν οι Ιδαίοι Δάκτυλοι (= οι
πρώτοι κάτοικοι ) της Κρήτης, πρβ:
<< Όταν ο Μίνως ο πρώτος βασίλεψε στην Κρήτη και έκανε οικισμό στην
Απολλωνία, σίδηρος ευρέθη στην Ίδη, βρέθηκε από τους Ιδαίους Δακτύλους
Κέλμιο και Δαμναμενέω, έτος 12– (= 1210 π.Δ.= 1470 π.Χ. ) όταν ο Πανδίων
βασίλευε στην Αθήνα>> 9περιο Χρονικό)
«Εφηύραν (οι Ιδαίοι δάκτυλοι της Κρήτης) το σίδερο και το κατεργάστηκαν
πρώτοι, καθώς και πολλά ακόμη χρήσιμα στη ζωή πράγματα....» (Στράβων, Γε-
ωγραφικά Ι, C 473, ΙΙΙ, 22)
«Για τους Ιδαίους δακτύλους της Κρήτης παραδίδεται πως ανακάλυψαν
τη φωτιά, τη χρήση του χαλκού και του σιδήρου, στη χώρα των Απτεραίων στο
λεγόμενο Βερέκυνθο, καθώς και τον τρόπο επεξεργασίας τους. Λένε, μάλιστα,
πως ένας τους ο Ηρακλής, ξεπέρασε τους άλλους σε φήμη, ίδρυσε τους Ολυ-
μπιακούς αγώνες.. …… Καθώς διακρινόταν για τη σύνεσή τους, έδειξαν στους
ανθρώπους πολλά χρήσιμα πράγματα, διότι πρώτοι αυτοί συγκέντρωσαν τα
πρόβατα σε κοπάδια, εξημέρωσαν τα υπόλοιπα είδη ζώων, ανακάλυψαν
τη μελισσοκομία, εισηγήθηκαν την τέχνη του κυνηγίου, εισηγήθηκαν τη
συναναστροφή και τη συμβίωση μεταξύ των ανθρώπων, αλλά ήταν και οι
πρώτοι που δίδαξαν την ομόνοια και κάποια ευταξία στην κοινωνική ζωή. Ανα-
κάλυψαν επίσης τα ξίφη, τα κράνη και τους πολεμικούς χορούς. Λένε πως σ’
αυτούς παρέδωσε το Δία η Ρέα, κρυφά από τον πατέρα του Κρόνο, και κείνοι
τον πήραν και τον ανέθρεψαν…... (Διόδωρος Βιβλιοθήκη Ιστορική 5, 64-65)
«Για τους άλλους θεούς που γεννήθηκαν από τον Κρόνο και τη Ρέα, οι
Κρήτες λένε πως ο Ποσειδώνας πρώτος ασχολήθηκε με τις ναυτικές εργασίες
και συγκρότησε στόλους, καθώς ο Κρόνος του ανέθεσε την εξουσία σ' ετούτα τα
θέματα- γι' αυτό και παραδόθηκε στις γενιές που ακολούθησαν πως είναι ο κύ-
ριος όλων όσων γίνονται στη θάλασσα και οι ναυτικοί τον τιμούν με θυσίες. Σ'
αυτόν αποδίδουν και το ότι πρώτος δάμασε άλογα και δίδαξε τη γνώση της ιπ-
πικής, πράγμα για το οποίο τον αποκάλεσαν «ίππιο». (Διόδωρος 5,69)
«Η Βριτόμαρτις, που ονομάζεται και Δίκτυννα, σύμφωνα με τον μύθο που
αναφέρουν, γεννήθηκε στην Καινώ της Κρήτης, από τον Δία και την Κάρμη του
Εύβουλου του γιου της Δήμητρας -αυτή που ανακάλυψε τα δίχτυα που χρησι-
μοποιούνται στο κυνήγι ονομάστηκε Δίκτυννα και περνούσε τις μέρες της με την
Αρτεμη, αιτία για την οποία μερικοί πιστεύουν πως η Δίκτυννα είναι η ίδια με την
 21
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Άρτεμη -οι Κρήτες καθιέρωσαν θυσίες κι έκτισαν ναούς προς τιμήν ετούτης της
θεάς. Εκείνοι που διηγούνται την ιστορία ότι ονομάστηκε Δίκτυννα επειδή κατέ-
φυγε σε δίχτυα ψαράδων, όταν την κυνηγούσε ο Μίνωας για να τη βιάσει, κά-
νουν λάθος - Γιατί ούτε είναι πιθανό να βρέθηκε σε τέτοια αδυναμία η θεά ώστε
να χρειαστεί τη βοήθεια των ανθρώπων, θυγατέρα ούσα του μέγιστου των θεών,
ούτε είναι σωστό να προσάπτουμε στον Μίνωα τέτοια ασέβεια, καθόσον η πα-
ράδοση μας λέει ρητά ότι ήταν προσκολλημένος στις αρχές του δικαίου κι έζησε
ζωή παινεμένη. (Διόδωρος 5,76)

Ο Διόδωρος Σικελιώτης (3,64 και 5,75) αναφέρει επίσης ότι πα-

λιά υπήρχαν πολλοί Διόνυσοι και από αυτούς ο Κρητικός, ο γιος του
Δία και της Περσεφόνης ή κατ’ άλλους της Δήμητρας από την Κρήτη,
είναι εκείνος που πρώτος έζευξε βόδια σε άροτρο και συνάμα βρήκε
χρήσιμα εργαλεία για τη γεωργία.:
<<Δεύτερος Διόνυσος, σύμφωνα με τους μυθολόγους, γεννήθηκε από τον Δία και την
Περσεφόνη, και κατ' άλλους από τον Δία και τη Δήμητρα ( = ο κρητικός Διόνυσος, όπως λέει μετά
στο εδάφιο 5,75). Αυτόν τον παρουσιάζουν ως τον πρώτο άνθρωπο που έζευξε βόδια σε άροτρο,
ενώ μέχρι τότε οι άνθρωποι κατεργάζονταν το έδαφος με τα χέρια. Επινόησε φιλόπονα και πολλά
άλλα χρήσιμα στη γεωργία, τα οποία απάλλαξαν τους ανθρώπους από πολλούς κόπους- σε
αντάλλαγμα οι ωφελημένοι του απένειμαν τιμές και θυσίες αντίστοιχες με των θεών, ενώ πρό-
θυμα όλοι οι άνθρωποι του απένειμαν την αθανασία για το μέγεθος της ευεργεσίας που είχε
προσφέρει. Οι ζωγράφοι και οι γλύπτες του απέδωσαν ως παράσημο κέρατα υποδηλώνοντας
την άλλη φύση του Διονύσου και ταυτόχρονα δείχνοντας το μέγεθος της χρησιμότητας που επι-
νόησε για τους γεωργούς με την ανακάλυψη της χρήσης του αρότρου.>> (Διόδωρος Σικελιώτης,
3.64).

5. Η ΚΡΗΤΙΚΙΑ ΘΕΑ ΔΗΜΗΤΡΑ ΕΝ ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΒΡΙ-

ΣΚΕΙ ΤΟ ΕΤΟΣ 1410 π.Χ. ΠΡΩΤΗ ΤΑ ΔΗΜΗΤΡΙΑΚΑ ΚΑΙ ΤΗΝ
ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗ ΜΕΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟ ΤΗ ΓΗ
ΣΤΟΥΣ ΟΥΡΑΝΟΥΣ ΘΕΟΠΟΙΕΊΤΑΙ, ΘΕΩΡΕΙΤΑΙ ΘΕΑ ΤΗΣ ΓΕΩΡ-
ΓΙΑΣ

Ο Ησίοδος αναφέρει ότι “έχει λίγη έγνοια για φιλονικίες κι α-

γορές, αυτός που μες στο σπίτι του δεν έχει αρκετό το βιός στην ώρα
μαζεμένο, αυτό που δίνει η γη, της Δήμητρας το στάρι”. (Ησίοδος
«Έργα και ημέραι» 30 -33).
Ο Ηρόδοτος (Α 193) περιγράφοντας τα σπαρτά ( το στάχι ή σίτος,
το κριθάρι, το κεχρί, και το σουσάμι) στην εύφορη πεδιάδα των Βα-
βυλωνίων στην Ασσυρίαν ( Συρία) τα κατονομάζει «Δήμητρος καρ-
πόν».
 22
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Η ΔΗΜΗΤΡΑ ΒΡΙΣΚΕΙ ΤΑ ΔΗΜΗΤΡΙΑΚΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΑΛ-

ΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΚΑΙ ΑΠΟ ΕΚΕΙ ΤΑ ΔΙΑΔΙΔΕΙ
ΣΕ ΑΤΤΙΚΗ, ΣΙΚΕΛΙΑ ΚΛΠ ΤΟ ΕΤΟΣ 1410 Π.Χ.

Ο Διόδωρος Σικελιώτης 5, 64 - 77), ο οποίος έζησε το 90 – 30

π.Χ., αναφέρει πως οι Κρήτες ισχυρίζονται με επιχειρήματα ότι εκείνη
που πρώτη βρήκε το σιτάρι και την καλλιέργεια 9σπορά κλπ0, κατερ-
γασία, και αποθήκευσή του ήταν μια Κρητικά, η Δήμητρα, η οποία
μετά τη μετάστασή της από τη γη στους ουρανούς θεωρήθηκε αθά-
νατη, θέα 9της γεωργίας0 και κάτοικος του Ολύμπου. Αναφέρει επίσης
ότι στη συνέχεια η Δήμητρα πήγε σε πολλά μέρη, όπως στην Ελευσίνα
της Αττικής, στη Σικελία κ.α. , όπου διέσωσε το σπόρο και την καλ-
λιέργειά του, πρβ:
«Για τη Δήμητρα, λέγεται (από τους
Κρήτες) πως, καθώς το σιτάρι φύτρωνε
τυχαία ανάμεσα στ' άλλα χορτάρια και οι
άνθρωποι αγνοούσαν τη χρήση του, ε-
κείνη πρώτη το μάζεψε, επινόησε την κα-
τεργασία και την αποθήκευση του και δί-
δαξε τη σπορά του. Η Δήμητρα, τώρα, είχε
ανακαλύψει το σιτάρι, πριν γεννήσει τη θυ-
γατέρα της την Περσεφόνη, και μετά τη
γέννηση της και την αρπαγή της από τον
Πλούτωνα, έβαλε φωτιά σ' όλον τον
καρπό του σταριού, από την έχθρα της α-
πέναντι στον Δία και από τη λύπη για τη
θυγατέρα της. Όταν, όμως, βρήκε την
Περσεφόνη, συμφιλιώθηκε με τον Δία κι έ-
δωσε στον Τριπτόλεμο τον σπόρο του
σταριού, προστάζοντας τον να μοιραστεί
το δώρο που του έκανε με όλους τους αν-
Αναθηματικό ανάγλυφο που βρέθηκε θρώπους και να τους διδάξει κάθε τι που
στην Ελευσίνα με τη Δήμητρα, τον Τρι- έχει σχέση με την καλλιέργεια του. Λένε,
πτόλεμο και την Περσεφόνη (ΕΑΜ Αθη- επίσης, μερικοί, ότι εισηγήθηκε και νό-
νών) μους, σύμφωνα με τους οποίους οι άν-
θρωποι συνήθισαν να αποδίδουν μεταξύ τους το δίκαιο, και τη θεά που τους
παρέδωσε τους νόμους την αποκάλεσαν Θεσμοφόρο. Δεδομένου ότι έγινε η αι-
τία να αποκτήσουν οι άνθρωποι τα μεγαλύτερα αγαθά, δέχτηκε τις πιο λαμπρές
τιμές και θυσίες, καθώς και εορτές και πανηγύρεις μεγαλοπρεπείς, όχι μόνο από
τους Έλληνες αλλά και από όλους σχεδόν τους βαρβάρους, όσους συμμετείχαν
στην απόλαυση τούτης της τροφής>>. (Διόδωρος Σικελιώτης 5, 68)
«Για τους θεούς, λοιπόν, που ισχυρίζονται πως γεννήθηκαν στον
τόπο τους, αυτοί είναι οι μύθοι που διηγούνται οι Κρήτες. Δηλώνουν, επί-
σης, ότι οι θυσίες, οι τιμές και οι τελετές των μυστηρίων από την Κρήτη παρα-
δόθηκαν στους άλλους ανθρώπους και ως αδιάσειστο, όπως νομίζουν, τεκμήριο
 23
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

αναφέρουν το εξής. Η τελετή που ακολουθείται από τους Αθηναίους στην Ελευ-
σίνα, που είναι σχεδόν η πιο φημισμένη απ' όλες, εκείνη που γίνεται στη Σαμο-
θράκη κι εκείνη που γίνεται στη Θράκη από τους Κίκονες, απ' όπου είναι ο Ορ-
φέας που τη δίδαξε, όλες παραδίδονται ως μυστήριο, ενώ στην Κνωσό της Κρή-
της είναι έθιμο από την αρχαία εποχή τούτες οι τελετές να παραδίδονται φανερά
σε όλους και εκείνα που στους άλλους παραδίδονται ως απόρρητα ετούτοι δεν
τα κρύβουν από κανέναν που επιθυμεί να τα γνωρίσει. Γιατί οι περισσότεροι
θεοί, λένε, κίνησαν από την Κρήτη να επισκεφτούν πολλά μέρη της οικουμένης,
για να ευεργετήσουν τα γένη των ανθρώπων και να μεταδώσουν σε όλους τα
οφέλη από τις ανακαλύψεις τους. Η Δήμητρα, για παράδειγμα, πέρασε στην
Αττική, από εκεί τράβηξε για τη Σικελία και μετά στην Αίγυπτο και σ' εκεί-
νους τους τόπους κυρίως, επειδή παρέδωσε τον καρπό του σταριού και
δίδαξε τη σπορά του, δέχτηκε μεγάλες τιμές από τους ευεργετημένους. Το
ίδιο και η Αφροδίτη στη Σικελία περνούσε τον καιρό της στον 'Ερυκα, από τα
νησιά στα Κύθηρα και στην Πάφο της Κύπρου και στην Ασία στην περιοχή της
Συρίας· επειδή φανερώθηκε η θεά και έμενε περισσότερο στη χώρα τους, οι
ντόπιοι την ιδιοποιήθηκαν αποκαλώντας την Αφροδίτη Ερυκίνη, Κυθέρεια και
Παφία, καθώς επίσης και Συρία. Με τον ίδιο τρόπο, ο Απόλλωνας φανερώθηκε
περισσότερο καιρό στη Δήλο, στη Λυκία και στους Δελφούς, και η Αρτεμη στην
'Εφεσο και στον Πόντο, αλλά και στην Περσία και στην Κρήτη έτσι από τους
τόπους ή τις πράξεις που έλαβαν χώρα στο κάθε μέρος, ο Απόλλωνας ονομά-
στηκε Δήλιος, Λύκιος και Πύθιος και η Άρτεμη Εφεσία, Κρησία, καθώς και Ταυ-
ροπόλος και Περσία, παρ' όλο που και οι δυο είχαν γεννηθεί στην Κρήτη.». (Διό-
δωρος 5,77)

Ο Διόδωρος Σικελιώτης (5, 77,4) , όπως είδαμε πιο πριν, αναφέρει ότι η
θεά Δήμητρα εν ζωή στην Κρήτη βρήκε πρώτη το σιτάρι, τα δημητριακά, και
από εκεί τα διέδωσε στην Αττική, στη Σικελία, στην Αίγυπτο κ.α. και το Πάριο
Χρονικό, μια αρχαία επιγραφή από μάρμαρο Πάρου του 3ου αι π.Χ., αναφέρει
ότι η θέα Δήμητρα έφτασε στην Αθήνα (από Κρήτη, αφού εκεί βρήκε τα δημη-
τριακά) φέρνοντάς τον σπόρο των δημητριακών και τον έσπειρε στην Ελευσίνα
το έτος 1146 πριν από το Διόγνητο = 1410 π.Χ.., άρα η -διάδοση των δημη-
τριακών από την Κρήτη στην Αττική έγινε το έτος 1410 π.Χ.
Το Πάριο Χρονικό αναφέρει συγκεκριμένα: << Όταν η Δήμητρα έ-
φτασε στην Αθήνα έφερε τον καρπό και τα Προηρόσια έγιναν για πρώτη φορά,
κάτω από της οδηγίες του Τριπτολέμου του Κελεού και της Νεαίρας, έτος 1146,
όταν ο Εριχθόνιος βασίλευε στην Αθήνα. Όταν ο Τριπτόλεμος θέρισε τον καρπό
που έσπειρε στην Ραρία που καλούμε Ελευσίνα, έτος 1(1)45, όταν ο Εριχθέας
βασίλευε στην Αθήνα. Όταν ο Ορφέας έκανε γνωστή την ποίησή του, την αρ-
παγή της Κόρης και την αναζήτηση της Δήμητρας και τον δημιουργημένο από
εκείνη σπόρο, και το πλήθος των αποδεχούμενων τον καρπό, έτος 1135, όταν
ο Εριχθέας βασίλευε στην Αθήνα.>> (Πάριο Χρονικό).

Ο Παυσανίας, σχετικά με την εισαγωγή των Δημητριακών στο Άργος Α-

θήνα κ.α. από τη Δήμητρα, αναφέρει τα εξής: <<14…… Λέγεται λοιπόν ότι όταν
ήρθε στο Αργός η Δήμητρα, την φιλοξένησε ο Πελασγός και ότι η Χρυσανθίδα,
 24
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

γνωρίζοντας για την αρπαγή της Περσεφόνης, την εξιστόρησε. Λένε ακόμη πως
ο ιεροφάντης Τροχίλος, επειδή τον μισούσε ο Αγήνορας, αναγκάστηκε να πάει
από το Άργος στην Αττική. Εκεί παντρεύτηκε μια γυναίκα από την Ελευσίνα και
απέκτησε από αυτήν δυο γιους, τον Ευβουλέα και τον Τριπτόλεμο. Οι Αργείοι
αυτά λένε. Οι Αθηναίοι, όμως, κι όσοι έμαθαν κοντά σ' αυτούς λένε πως εκείνος
που έσπειρε πρώτος ήμερο καρπό ήταν ο Τριπτόλεμος, ο γιος του Κελεού. Σύμ-
φωνα με τα έπη του Μουσαίου, αν είναι και αυτά του Μουσαίου, ο Τριπτόλεμο ς
ήταν γιος του Ωκεανού και τ ης Γης · σύμφωνα όμως με αυτά του Ορφέα —ούτε
αυτά μου φαίνονται έργα του Ορφέα — ο πατέρας του Ευβουλέα και του Τρι-
πτολέμου λεγόταν Δυσαύλης και η Δήμητρα τους χάρισε τους καρπούς για να
σπείρουν, επειδή της έφεραν νέα από τη κόρη της ……………..….. 37. 2. Προ-
χωρώντας συναντάς το τέμενος του ήρωα Λακίου και τον δήμο Λακιάδες, στον
οποίο έδωσε το όνομα του. Εδώ βρίσκεται και το μνήμα του Νικοκλή από τον
Τάραντα, που υπήρξε ο πιο διάσημος κιθαρωδός απ ' όλους. Υπάρχει και βω-
μός του Ζέφυρου, καθώς και ιερό της Δήμητρας και της Κόρης. Τιμούν ακόμα
τον Ποσειδώνα και την Αθηνά. Στην περιοχή αυτή λένε ότι ο Φύταλος φιλοξέ-
νησε τη Δήμητρα και εκείνη, για να του το ανταποδώσει, του χάρισε το δέντρο
της συκιάς. Αυτό που λέω επιβεβαιώνεται κι από την επιγραφή στον τάφο του
Φυτάλου: Εδώ ο βασιλιάς και ήρωας Φύταλος δέχτηκε τη σεβάσμια Δήμητρα,
που αποκάλυψε τον πρώτο καρπό δέντρου, που το γένος των θνητών ονομάζει
ιερή συκιά. Από τότε στο γένος του Φυτάλου αποδίδονται άφθαρτες τιμές….>>.
(Παυσανίας Αττικά 14 - 37)

ΟΙ ΟΝΟΜΑΣΙΕΣ ΔΗΩ ΚΑΙ ΔΗΜΗΤΡΑ

Η ονομασία Δήμητρα, σύμφωνα με το Μέγα Ετυμολογικό, σημαίνει η γη

(δα)-μήτηρ > Δήμητ(η)ρα»: <<Δημήτηρ, παρά το γη και το μήτηρ, γημήτηρ τις
ούσα και τροπή του γ εις δ, η δημομήτηρ, κατασυγκοπήν ή παρα το διελείν την
γην και τέμνειν εν τη αροτριάσει ή παρά το δήω το ευρίσκω ή παρα το δαίω το
καίω, λαμπαδούχος γαρ η θεά, σημαίνει δε αυτήν την θεόν και τον καρπόν και
τον σίτον και την γεωργικήν επιστήμη. Δημήτερος ακτή, δια το καταγνυσθαι εν
τη άλω τον στάχυν τον ευαγή ή αυτόν τον σίτον εν τω μύλω θραύεσθαι.>> (Μέγα
Ετυμολογικό)
Σωστότερα η ονομασία Δήμητρα, όπως προκύπτει από τους ορφικούς
ύμνους «Δήμητρος Ελευσινίας» και «Περσεφόνης», είναι σύνθετη από τις λέξεις
«Δηώ + μήτηρ > Δήμητ(η)ρα».. Στους ορφικούς ύμνους η Δήμητρα αποκαλείται
και με την ονομασία «Δηώ» -όος, συνηρ. -ούς, = η Δήμητρα και η κόρη της Περ-
σεφόνη αποκαλείται «Δηούς θάλος αγνόν» , Στους Ορφικούς ύμνους επίσης το
επίθετο Δηώος, -α, -ον = ο αφιερωμένος στη Δήμητρα και το όνομά Δηώ + μή-
τηρ εκφράζει την προσβεβλημένη, τη λυπημένη μάνα, τη μάνα που της απή-
γαγε-φόνευσε την κόρη, την Περσεφόνη, ο Πλούτωνας, ο θεός του Άδη, αφού
στα αρχαία ελληνικά: «α-δήϊος», συνηρημένα α-δήος, -ον = ο απρόσβλητος,
αυτός που δεν έχει καταστραφεί, άρα λυπηθεί κλπ και «δάϊος - δᾷος,α,ον, Επικά
δήϊος, - δῇος,η,ον = ο εχθρικός, καταστροφικός, τρομακτικόςκ.α.α, , αλλά και ο
θλιμμένος, δυστυχισμένος, αξιοθρήνητος, άθλιος κ.α.
 25
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Επίσης ο Απολλώνιος Ρόδιος στα «Αργοναυτικά» (4, 981-986) αναφέρει

ότι στο νησί που λέγεται «δρέπανον» ή «νησί των Φαιάκων» (= η Κέρκυρα) κεί-
ται το δρεπάνι με το οποίο ο Κρόνος ευνούχισε τον πατέρα του τον Ουρανό και
που κατ’ άλλους το δρέπανο αυτό ήταν της Δηούς με το οποίο η Δηώ (= η
Δήμητρα) έκοβε τα στάχυα και αυτή με αυτό δίδαξέ του Τιτάνες να θερίζουν.
Ομοίως το λεξικό Σουίδα αναφέρει: [Δηώ, Δηούς κλίνεται. ἡ Δημήτηρ. Ο-
μοίως και ο ΚΛΗΜΕΝΤΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΩΣ «Προτρεπτικός», [Link] 12-21) ανα-
φέρει: << 12………. Δηώ δε και Κόρη δράμα ήδη εγενέσθην μυστικόν και την
πλάνην και την αρπαγήν και το πένθος αυταϊν Ελευσις δαδούχεί. Και μοι δοκεί
τα όργια και τα μυστήρια δείν ετυμολογείν, τα μεν από της οργής της Δηούς, της
προς Δία γεγενημένης, τα δε από του μύσους του συμβεβηκότος περί τον Διό-
νυσον ……… 16. Τί δ' ει και τα επίλοιπα προσθείην ; κύει μεν ή Δημήτηρ ανα-
τρέφεται δε ή Κόρη μίγνυται δ’ αυθις o γεννήσας ουτοσί Ζεύς τη Φερεφάττη, τή
ιδία θυγατρί, μετά την μητέρα την Δηώ, εκλαθόμενος του πρότερου μύσους, πα-
τηρ και φθορεύς κορης Ζευς……………………………….. 20. Και τι θαυμαστόν
ει Τυρρηνοι οι βάρβαροι αισχροις ούτω τελίσκονται παθήμασιν, όπου γε Αθη-
ναίοις και τη άλλη Ελλάδι, αιδούμαι και λέγειν, αισχύνης έμπλεως η περί την
Δηώ μυθολογίας αλωμένη γάρ η Δηώ κατά ζήτησιν της θυγατρός της Κόρης περί
την Ελευσίνα - της Αττικής δέ εστι τούτο το χωρίον -αποκάμνει και φρέατι επικα-
θίζει λυπουμένη, τούτο τους μυουμένοις απαγορεύεται εις έτι νύν, "να μη δοκοϊεν
οι τετελεσμένοι μιμείσθαι την οδυρομένην. . ώκουν δε τηνικάδε την Ελευσίνα οι
γηγενείς ονόματα αυτοίς Βαυβώ και Δυσαύλης και Τριπτόλεμος, έτι δε Εύμολ-
πός τε και Εύβουλεύς βουκόλος ο Τριπτόλεμος ήν, ποιμήν δε ο Εύμολπος, συ-
βώτης δε ο Ευβουλεύς αφ’ ών το Ευμολπιδών και το κηρύκων το ιεροφαντικόν
δή τούτο Αθήνησε γένος ήνθησεν, και δή-ουγάρ ανήσωμή ουχί ειπείν ξενίσασα
ή Βαυβώ την Δηώ, ορέγει κυκεώνα αυτή, …….…>> (ΚΛΗΜΕΝΤΟΣ ΑΛΕΞΑΝ-
ΔΡΕΩΣ ΛΟΓΟΣ ΠΡΟΤΡΕΠΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣ ΕΛΛΗΝΑΣ [Link] 12-21)

ΟΡΦΙΚΟΣ ΥΜΝΟΣ ΔΗΜΗΤΡΟΣ ΕΛΕΥΣΙΝΙΑΣ

(Αναφέρει και ότι η Δήμητρα είναι επίσης εκείνη που πρώτη έζεψε βόδια
προκειμένου να σύρουν το άροτρο για το όργωμα της γης) ….’

[Δήμητρος Ἐλευσινίας, θυμίαμα στύρακα] Δηώ, παμμήτειρα θεά, πολυώ-

νυμε δαίμον, σεμνὴ Δήμητερ, κουροτρόφε, ὀλβιοδῶτι, πλουτοδότειρα θεά, στα-
χυοτρόφε, παντοδότειρα, εἰρήνηι χαίρουσα καὶ ἐργασίαις πολυμόχθοις, σπερ-
μεία, σωρῖτι, ἀλωαία, χλοόκαρπε, ἣ ναίεις ἁγνοῖσιν Ελευσίνος γυάλοισιν, ἱμερό-
εσσ᾽, ἐρατή, θνητῶν θρέπτειρα προπάντων, ἡ πρώτη ζεύξασα βοῶν ἀροτῆρα
τένοντα καὶ βίον ἱμερόεντα βροτοῖς πολύολβον ἀνεῖσα, αὐξιθαλής, Βρομί-
οιο συνέστιος, ἀγλαότιμος, λαμπαδόεσσ᾽, ἁγνή, δρεπάνοις χαίρουσα θερείοις•
σὺ χθονία, σὺ δὲ φαινομένη, σὺ δε πᾶσι προσηνής• εὔτεκνε, παιδοφίλη, σεμνή,
κουροτρόφε κούρα, ἅρμα δρακοντείοισιν ὑποζεύξασα χαλινοίς εγκυκλίοις δίναις
περὶ σὸν θρόνον ευάζουσα, μουνογενής, πολύτεκνε θεά, πολυπότνια θνητοίς,
ἧς πολλαὶ μορφαί, πολυάνθεμοι, ἱεροθαλεῖς. ἐλθέ, μάκαιρ᾽, ἁγνή, καρποίς βρί-
θουσα θερείοις, εἰρήνην κατάγουσα καὶ εὐνομίην ἐρατεινὴν καὶ πλοῦτον πολύ-
ολβον, ὁμού δ᾽ ὑγίειαν άνασσαν.
 26
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

[Απόδοση] «Δηώ, παμμήτειρα θεά, πολυώνυμε δαίμονα, σεμνή Δήμητερ,

κουροτρόφε, ολβιοδώτι, πλουτοδότειρα θεά, σταχυοτρόφε, παντοδότειρα, που
χαίρεσαι με την ειρήνη και τις πολύμοχθες εργασίες, σπερμεία, σωρίτι, αλωαία,
χλοόκαρπε, που ναίεις στους αγνούς γυαλούς τις Ελευσίνας, ιμερόεσσα, ερατή,
θρέπτηρα πρόπαντων των θνητών, η πρώτη που έζευξε των βοών τον αροτήρα
τένοντα και έδωσες στους βροτούς ιμερόεντα και πολύολβο βίο, αυξιθαλής, συ-
νέστια του Βρόμιου, αγλαότιμη, λαμπαδόεσσα, αγνή, που χαίρεσαι με τα δρε-
πάνια των θερισμών. Εσύ χθόνια, εσύ δε φαινομένη, εσύ δε στα πάντα ποση-
νής. Έυτεκνε, παιδοφίλη, σεμνή, κουροτρόφε κόρη, που έζευξες στο άρμα σου
δρακόντια χαλινάρια ευάζοντας με εγκύκλιες δίνες περί τον θρόνο σου, μονογε-
νής πολύτεκνε θεά, πολυπότνια θνητών, με τις πολλές μορφές, πολυάνθεμες,
ιεροθαλείς. Έλθε, μακάρια, αγνή, που βρίθες με τους καρπούς των θερισμών,
κατάγοντας σε εμάς ειρήνη και ερατεινή ευνομία και πολύολβο πλούτο, μαζί με
την άνασσα υγεία.»

ΟΡΦΙΚΟΣ ΥΜΝΟΣ ΠΕΡΣΕΦΟΝΗΣ

[Ορφικός ύμνος Περσεφόνης] Περσεφόνη, θύγατερ μεγάλου Διός, ελθέ,

μάκαιρα, μουνογένεια θεά, κεχαρΑσμένα δ᾽ ιερά δέξαι, Πλούτωνος πολύτιμε δά-
μαρ, κεδνή, βιοδώτι, η κατέχεις Ἀίδαο πύλας ὑπὸ κεύθεα γαίης, Πραξιδίκη, ερα-
τοπλόκαμε, Δηούς θάλος ἁγνόν, Ευμενίδων γενέτειρα, ὑποχθονίων βασίλεια, ην
Ζευς αρρήτοισι γοναίς τεκνώσατο κούρην, μήτερ ἐριβρεμέτου πολυμόρφου Ευ-
βουλήος, Ὡρῶν συμπαίκτειρα, φαεσφόρε, ἀγλαόμορφε, σεμνή, παντοκράτειρα,
κόρη καρποίσι βρύουσα, εὐφεγγής, κερόεσσα, μόνη θνητοίσι ποθεινή, εἰαρινή,
λειμωνιάσιν χαίρουσα πνοήισιν, ιερὸν εκφαίνουσα δέμας βλαστοῖς χλοοκάρ-
ποις, αρπαγιμαία λέχη μετοπωρινὰ νυμφευθεῖσα, ζωὴ και θάνατος μούνη θνη-
τοῖς πολυμόχθοις, Φερσεφόνη• φέρβεις γὰρ ἀεὶ καὶ πάντα φονεύεις. κλῦθι, μά-
καιρα θεά, καρποὺς δ᾽ ἀνάπεμπ᾽ ἀπὸ γαίης εἰρήνηι θάλλουσα καὶ ἠπιοχείρωι
ὑγείαι καὶ βίωι εὐόλβωι λιπαρὸν γῆρας κατάγοντι πρὸς σὸν χῶρον, ἄνασσα, καὶ
εὐδύνατον Πλούτωνα..’ [11]
[Απόδοση] «Φερσεφόνη, θυγατέρα του μεγάλου Διός, έλα μακάρια, μονο-
γένεια θεά, και δέξου τα χαρισμένα ιερά, πολύτιμε σύζυγε του Πλούτωνα, συ-
νέτή, βιοδώτι, που κατέχεις τις πύλες του Άδη στα έγκατα της γαίας, Πραξιδίκη,
ερατοπλόκαμε, αγνό θάλος της Δηούς, γενέτειρα των Ευμενιδών βασίλισσα των
υποχθονίων, κόρη που την τέκνωσε ο Ζεύς σε άρρητες γονές, μητέρα του ερι-
βρεμέτου πολυμόρφου Ευβουλήος, συμπαίκτρια των Ωρών, φαεσφόρε, αγλαό-
μορφη, σεμνή, παντοκράτειρα, κόρη που βρίθεις από καρπούς, ευφεγγή, κερό-
εσσα, μόνη ποθητή για τους θνητούς, εαρινή, που χαίρεις με τις λειμωνιάδες
πνοές, που φανερώνεις το ιερό δέμας των χλοόκαρπων βλαστών, νυμφευθείσα
σε φθινοπωρινά αρπαγιμαία λέχη, μόνη εσύ ζωή και θάνατος για τους πολύμο-
χθους βροτούς, Φερσεφόνη. Γιατί αεί σώζεις και τα πάντα φονεύεις. Άκουσε,
μακάρια θεά, ανέπεμπε καρπούς από την γαία, θάλλουσα ειρήνη και ηπιόειρη
υγεία και ευόλβιο βίο, ευάρεστο γήρας που θα μας οδηγήσει προς τον δικό σου
χώρο, άνασσα, και στον ευδύνατο Πλούτωνα. και ανθρωποκεντρικό συμβολι-
σμό που σχετίζεται με το γάμο και το θάνατο αλλά και με τον τραυματικό χωρι-
σμό της μητέρας από την κόρη και την επανασύνδεσή τους.
 27
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ΟΙ ΣΙΚΕΛΟΙ ΔΙΕΚΔΙΚΟΥΝ ΟΤΙ ΣΤΟΝ ΤΟΠΟ ΤΟΥΣ Η ΕΛΛΗΝΙΔΑ ΘΕΑ

ΔΗΜΗΤΡΑ ΒΡΗΚΕ ΤΑ ΔΗΜΗΤΡΙΑΚΑ

Ο Διόδωρος Σικελιώτης (5, 2-5) αναφέρει ότι και οι Σικελοί ισχυρίζονται

πως στον τόπο τους πρωτοεμφανίστηκε (δε λέει ότι εκεί γεννήθηκε, αλλά ότι εκεί
πρωτοεμφανίστηκε) η θεά Δήμητρα με την κόρη της Περσεφόνη και εκεί η Δή-
μητρα συνέλεξε το σπόρο του σιταριού. Συγκεκριμένα οι Σικελοί ισχυρίζονται τα
εξής, σύμφωνα με το Διόδωρο:
<< Πολλοί είναι εκείνοι που αμφισβητούν τα της ανακάλυψης ετούτου του
καρπού (του σταριού) δηλώνοντας πως η θεά σ' εκείνους πρώτα θεάθηκε και
τους δίδαξε τις ιδιότητες και τη χρησιμότητα του. Οι Αιγύπτιοι, για παράδειγμα,
ισχυρίζονται πως η Δήμητρα είναι η ίδια με την Ίσιδα και πως στην Αίγυ-
πτο έφερε πρώτα τον σπόρο, μιας και ο ποταμός Νείλος πότιζε την κατάλ-
ληλη περίοδο τα χωράφια και η χώρα αυτή έχει τις πιο εύκρατες εποχές. Όσο
για τους Αθηναίους, αν και δηλώνουν ότι στον δικό τους τόπο έγινε η ανακά-
λυψη τούτου του καρπού, παρ' όλ' αυτά ομολογούν ότι ο καρπός ήρθε στην
Αττική από αλλού' γιατί τον τόπο που δέχτηκε εξ αρχής τη δωρεά τον ονομάζουν
Ελευσίνα, από το γεγονός ότι ο σπόρος του σταριού ήρθε φερμένος από αλλού.
Οι Σικελιώτες, πάλι, που κατοικούν νησί αφιερωμένο στη Δήμητρα και την Κόρη,
είναι λογικό να λένε πως τούτη η δωρεά έγινε πρώτα στους ανθρώπους που
κατοικούσαν την αγαπημένη χώρα τούτων των θεών γιατί θα ήταν άτοπο, ισχυ-
ρίζονται, η θεά να κάνει, σαν να λέμε, δική της την πιο εύφορη χώρα και να της
χαρίσει ύστερα απ' όλες την ευεργεσία της, ως να μην την υπολογίζει καθόλου,
και ταυτόχρονα να έχει σ' αυτή την κατοικία της, καθόσον ομολογουμένως και η
αρπαγή της Κόρης σ' ετούτο το νησί έγινε. Επιπλέον, τούτη η χώρα είναι η κα-
ταλληλότερη γι' αυτούς τους καρπούς, όπως λέει άλλωστε και ο ποιητής μα όλ'
αυτά βέβαια χωρίς να σπέρνονται και να οργώνονται φυτρώνουν, στάρια και
κριθάρια…>> (Διόδωρος Σικελιώτης 5.69)

<<Οι Σικελοί, λοιπόν, που το κατοικούν παρέλαβαν από τους προγόνους τους την παρά-
δοση, που από τα πανάρχαια χρόνια μεταβιβάζεται από γενιά σε γενιά, ότι το νησί ήταν εξ αρχής
το ιερό νησί της Δήμητρας και της Κόρης· μερικοί, μάλιστα, ποιητές αναφέρουν τον μύθο πως
στον γάμο του Πλούτωνα και της Περσεφόνης ο Δίας έδωσε τούτο το νησί ανακαλυπτήριο6 δώρο
στη νύφη. Οι πλέον αξιόπιστοι ιστορικοί δηλώνουν πως οι παλαιοί κάτοικοι του νησιού, οι Σικα-
νοί, είναι αυτόχθονες, πως οι παραπάνω θεές σ' αυτό το νησί εμφανίστηκαν για πρώτη φορά
και πως εδώ πρωτοφύτρωσε ο καρπός του σταριού, λόγω της γονιμότητας της γης, πράγμα
που μαρτυρεί και ο επιφανέστερος των ποιητών, όταν λέει κριθάρια, στάρια και αμπέλια που
βγάζουν διαλεχτά σταφύλια για κρασί, κι όλα τα μεγαλώνει του Δία η βροχή. Στην πεδιάδα,
άλλωστε, των Λεοντίνων, αλλά και σε πολλά άλλα μέρη της Σικελίας, φυτρώνει μέχρι σήμερα το
λεγόμενο αγριόσταρο. Και γενικά, πριν ανακαλυφθεί το σιτάρι, αν ζητηθεί σε ποια περιοχή της
οικουμένης πρωτοεμφανίστηκαν οι εν λόγω καρποί, φυσικό είναι η πρωτιά να δοθεί στην πλου-
σιότερη χώρα, και κατά συνέπεια να βλέπουμε τις θεές που τους βρήκαν να τιμώνται περισσό-
τερο από τους Σικελούς. Το γεγονός, επίσης, ότι η αρπαγή της Κόρης έγινε σ' αυτό το νησί,
αποτελεί, λένε, καταφανή απόδειξη του ότι σ' ετούτο το νησί περνούσαν τον καιρό τους οι θεές
μιας και το αγαπούσαν περισσότερο απ' όλα. Διηγούνται, λοιπόν, τον μύθο πως η αρπαγή της
 28
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Κόρης έγινε στα λιβάδια στην περιοχή της Έννας………. Εκεί κοντά βρίσκονται άλση και λιβάδια
τριγυρισμένα από έλη, καθώς και σπήλαιο μεγάλο με χάσμα βαθύ μέσα στη γη και βλέπει προς
βορρά μέσω του οποίου, σύμφωνα με τον μύθο, ανέβηκε με άρμα ο Πλούτωνας κι έκανε την
αρπαγή της Κόρης…….. Μετά την αρπαγή της Κόρης, σύμφωνα με τον μύθο, η Δήμητρα μην
μπορώντας να βρει τη θυγατέρα της άναψε πυρσούς από τους κρατήρες της Αίτνας και γύρισε
πάμπολλα μέρη της οικουμένης, και τους ανθρώπους που την υποδέχτηκαν καλύτερα τους ευερ-
γέτησε δίνοντας τους σε αντάλλαγμα τον καρπό του σταριού. Επειδή οι Αθηναίοι υποδέχτηκαν
τη θεά με τη μεγαλύτερη καλοσύνη απ' όλους, σ' εκείνους πρώτους, μετά τους Σικελιώτες,
δώρισε τον καρπό του σταριού. Σ' αντάλλαγμα της δωρεάς τούτος ο δήμος τίμησε τη θεά πε-
ρισσότερο από κάθε άλλον με λαμπρότατες θυσίες και τα μυστήρια στην Ελευσίνα, τα οποία
έγιναν πασίγνωστα σ' όλους τους ανθρώπους για την αρχαιότητα και την ιερότητα τους. Από
τους Αθηναίους πήραν πολλοί το αγαθό του σιταριού και μεταδίδοντας τον σπόρο στους γείτονες
τους γέμισαν ολόκληρη την οικουμένη. Οι κάτοικοι της Σικελίας, οι οποίοι λόγω της ιδιαίτερης
συμπάθειας που είχαν προς αυτούς η Δήμητρα και η Κόρη ήταν οι πρώτοι που πήραν από αυτές
την ανακάλυψη του σιταριού, καθιέρωσαν σε καθεμιά θεά θυσίες και πανηγύρεις, που τους έ-
δωσαν τ' όνομα τους, σηματοδοτώντας με τον χρόνο τέλεσης των θυσιών τα δώρα που τους είχαν
δοθεί. Για την Κόρη καθιέρωσαν τον εορτασμό της επιστροφής της την εποχή που συμβαίνει να
ωριμάζει ο καρπός του σταριού και γιόρταζαν τη θυσία και το πανηγύρι με τόση αυστηρότητα
και ζήλο όση φυσικό είναι να περιμένει κανείς από τους ανθρώπους που προτιμήθηκαν πρώτοι
απ' όλους στην ανταπόδοση της ευεργεσίας. Για τη Δήμητρα διάλεξαν χρόνο της θυσίας την
εποχή που αρχίζει να σχηματίζεται ο σπόρος του σταριού και επί δέκα ημέρες στήνουν πανηγύρι
στ' όνομα της θεάς, μεγαλοπρεπέστατο σε λαμπρότητα ετοιμασιών και μιμούμενοι στην εθιμοτυ-
πία τους αρχαίους τρόπους. Εκείνες τις μέρες, έχουν τη συνήθεια να αισχρολογούν κατά τις συ-
ναναστροφές τους, επειδή και η θεά που ήταν περίλυπη για την αρπαγή της Κόρης γέλασε με
την αισχρολογία.>> (Διόδωρος 5, 2-5)

Η Σικελία, η ιδιαίτερη πατρίδα του Διόδωρου Σικελιώτη, ως γνωστόν, μαζί

με τη νότιο Ιταλία αποτελούσαν τη Μεγάλη Ελλάδα και εκεί υπήρχαν Κρητικές
αποικίες και σε μια από τις οποίες πέθανε ο Μίνωας, ο γιος του Κρητικού Δία.
Στη Σικελία η Δήμητρα πρέπει να βρήκε όχι το σιτάρι αλλά ένα άλλο από τα
δημητριακά, το φυτό που στα ελληνικά φέρει το όνομα της νήσου, ήτοι το φυτό
σίκαλη και που στα ιταλικά λέγεται briza. Στα λατινικά με την ονομασία Secale.
λέγεται και το φυτό σίκαλη και η νήσος Σικελία (Sicilia). Στη Σικελία η Δήμητρα
πρέπει να βρήκε και τη συκιά. Η νήσος Σικελία ονομάζεται έτσι, προφανώς,
επειδή μοιάζει με σύκο που κρέμεται στον κλάδο της Ιταλίας. Ο Παυσανίας στα
«Αττικά» αναφέρει
<<Προχωρώντας συναντάς το τέμενος του ήρωα Λακίου και τον δήμο Λακιάδες…... Υ-
πάρχει και βωμός του Ζέφυρου, καθώς και ιερό της Δήμητρας και της Κόρης. Τιμούν ακόμα τον
Ποσειδώνα και την Αθηνά. Στην περιοχή αυτή λένε ότι ο Φύταλος φιλοξένησε τη Δήμητρα και
εκείνη, για να του το ανταποδώσει, του χάρισε το δέντρο της συκιάς. (Παυσανίας Αττικά 37,2)

ΟΙ ΑΙΓΥΠΤΙΟΙ ΔΙΕΚΔΙΚΟΥΝ ΟΤΙ Η ΘΕΑ ΤΟΥΣ ΙΣΙΔΑ ΕΙΝΑΙ ΙΔΙΑ ΜΕ

ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΕΑ ΔΗΜΗΤΡΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΑΙΓΥΠΤΟ ΒΡΗΚΕ ΤΑ ΔΗΜΗ-
ΤΡΙΑΚΑ
 29
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Ο Διόδωρος Σικελιώτης (5,69) αναφέρει ότι και οι Αιγύπτιοι ισχυρίζονται

ότι η δικιά τους θεά Ίσιδα είναι η ίδια με την ελληνική θεά Δήμητρα και στον
τόπο τους βρήκε τον καρπό του σταριού και ο άνδρας της ο Όσιρις, που στην
Ελλάδα ονομάζεται Διόνυσος, επινόησε την καλλιέργεια των καρπών και ότι
από εκεί αυτά τα μετέφεραν σε άλλα μέρη οι άποικοί τους, όπως στην Αττική ο
αιγυπτιακής καταγωγής βασιλιάς της Αθήνα ο Ερεχθέας κ.α.
<<Ο Όσιρις πρώτος σταμάτησε τον κανιβαλισμό στους ανθρώπους, διότι,
αφού βρήκε η Ίσις τον καρπό του σιταριού και του κριθαριού, που φύτρωνε τυ-
χαία ανάμεσα στα υπόλοιπα φυτά της χώρας, αλλά τον αγνοούσαν οι άνθρωποι,
ο Όσιρις επινόησε την καλλιέργεια τούτων των καρπών κι έτσι οι άνθρωποι άλ-
λαξαν ευχαρίστως την τροφή τους, τόσο επειδή η νέα τροφή ήταν ευχάριστη,
όσο κι επειδή φαινόταν συμφέρον να πάψουν να τρώνε ο ένας τον άλλον……
>>. (Διόδωρος 1,14)
Ωστόσο μετά ο ίδιος ο Διόδωρος (1.29) τα διαψεύδει αυτά, αφού αναφέ-
ρει ότι οι Αιγύπτιοι λένε πολλά παραπλήσια,, όπως ότι ο βασιλιάς των Αθηναίων
Ερεχθέας ήταν αιγυπτιακής καταγωγής και αυτός έφερε το σιτάρι από την Αίγυ-
πτο στην Αττική και εκεί το παρέλαβε η Δήμητρα κ.α. που δεν ευσταθούν και
απλώς αυτά τα λένε για λόγους οικειοποίησης, πρβ:
<<Οι Αιγύπτιοι λοιπόν λένε ότι μετά απ' αυτά, πάρα πολλές αποικίες α-
πλώθηκαν από την Αίγυπτο σ' όλην την οικουμένη. …….. Επιπλέον μερικοί από
τους ηγεμόνες των Αθηναίων ήταν, λένε, Αιγύπτιοι- όπως, για παράδειγμα, ο
Πέτης ο πατέρας του Μενεσθέα, που πήγε στην Τροία και ήταν εμφανώς Αιγύ-
πτιος, αργότερα κατάφερε να γίνει Αθηναίος πολίτης και να πάρει τη βασιλεία ...
είχε διττή φύση και οι Αθηναίοι δεν μπορούσαν από την πλευρά τους να δώσουν
την αληθινή εξήγηση της διπλής του φύσης, ενώ είναι φανερό σε όλους ότι είχε
διπλή πολιτική υπόσταση, την ελληνική και τη βαρβαρική, γι' αυτό τον θεώρησαν
διφυή, μισό θηρίο μισό άνθρωπο. Όμοια μ' αυτόν, θεωρούν πως και ο Ερε-
χθέας, που ήταν Αιγυπτιακής καταγωγής, έγινε βασιλιάς των Αθηναίων,
με τις παρακάτω αποδείξεις. Κάποτε, που έπεσε ομολογουμένως μεγάλη ξη-
ρασία, σ' όλο τον κόσμο εκτός από την Αίγυπτο, χάρη στον ιδιαίτερο χαρακτήρα
τούτης της χώρας, και καταστράφηκαν οι σοδειές και πλήθος μαζί ανθρώπων,
ο Ερεχθέας έφερε από την Αίγυπτο στην Αθήνα, ένεκα της συγγένειας, μεγάλη
ποσότητα σταριού. Σε ανταπόδοση της ευεργεσίας του, οι Αθηναίοι τον έκαναν
βασιλιά. Αυτός, όταν παρέλαβε την ηγεμονία, θέσπισε τις τελετουργίες της Δή-
μητρας στην Ελευσίνα και ίδρυσε τα μυστήρια, φέρνοντας τα ήθη και τις συνή-
θειες της Αιγύπτου. Και η παράδοση ότι η θεά παρουσιάστηκε στην Αττική
δημιουργήθηκε εκείνη την εποχή, πράγμα που είναι λογικό, γιατί οι καρ-
ποί που πήραν το όνομα της τότε έφτασαν στην Αθήνα και γι' αυτό τον
λόγο φάνηκε ωσάν να εφευρέθηκε εξαρχής ο σπόρος, ως δώρο της Δή-
μητρας. Συμφωνούν και οι Αθηναίοι ότι όταν ήταν βασιλιάς ο Ερεχθέας κι είχαν
ήδη εξαφανιστεί οι καρποί της γης από ανομβρία, τότε τους παρουσιάστηκε η
Δήμητρα και του δώρισε τα σιτηρά. Επιπλέον, οι τελετές και τα μυστήρια της
θεάς, τότε οργανώθηκαν στην Ελευσίνα. Οι θυσίες καθώς και οι αρχαίες τελετές
τηρούνται από τους Αθηναίους όπως ακριβώς από τους Αιγυπτίους· διότι οι Ευ-
μολπίδες προέρχονται από τους ιερείς της Αιγύπτου ενώ οι Κήρυκες από τους
«παστοφόρους». Είναι επίσης οι μόνοι Έλληνες που ορκίζονται στην Ίσιδα, και
 30
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

τόσο στη μορφή όσο και στα ήθη μοιάζουν πολύ με τους Αιγυπτίους. Λένε και
πολλά άλλα παραπλήσια, πιο πολύ από διάθεση οικειοποίησης παρά
από φιλαλήθεια, επειδή, καθώς μου φαίνεται, ισχυρίζονται πως η Αθήνα
είναι αποικία τους, επειδή είναι τόσο ένδοξη. Γενικά, οι Αιγύπτιοι λένε πως
οι προγονοί τους έστειλαν πολλές αποικίες σε πολλά μέρη της οικουμένης, τόσο
επειδή οι βασιλιάδες τους είχαν υπεροχή όσο και λόγω του υπερβολικά μεγάλου
πληθυσμού τους. Δεδομένου όμως ότι §εν φέρνουν κάποια απόδειξη ούτε κά-
ποιος αξιόπιστος συγγραφέας τα παραδίδει, έκρινα τους ισχυρισμούς τους ανά-
ξιους περιγραφής. Αρκετά, λοιπόν, όσα ειπώθηκαν για τους θεούς των Αιγυ-
πτίων, τηρουμένων των αναλογιών της ιστορίας. Στη συνέχεια, θα περιγρά-
ψουμε περιληπτικά τη χώρα, τον Νείλο και τα λοιπά αξιομνημόνευτα θέ-
ματα……>>.(Διόδωρος Σικελιώτης 1, 28-29)

Επίσης ο ίδιος ο Διόδωρος ακολούθως αναφέρει (βλέπε Διόδω-

ρος 5, 68-69) ότι πολλοί, όπως οι Αιγύπτιοι, οι Αθηναίοι κ.α., ισχυ-
ρίζονται ότι η θεά Δήμητρα εθεάθη και στον τόπο τους και εκεί βρήκε
τα δημητριακά. ‘Ήτοι αναφέρει ότι πολλοί αμφισβητούν όχι το ότι η
θεά Δήμητρα είναι Κρητικιά και αυτή βρήκε τον καρπό, αλλά ότι η θεά
αυτή βρήκε τον σπόρο, τα δημητριακά, στον τόπο τους, πρβ:
«Πολλοί είναι εκείνοι που αμφισβητούν τα της ανακάλυψης ετούτου του καρπού (των
δημητριακών), δηλώνοντας πως η θεά (Δήμητρα) σ’ εκείνους πρώτα θεάθηκε και τους δίδαξε τις
ιδιότητες και τη χρησιμότητά του. Οι Αιγύπτιοι, για παράδειγμα, ισχυρίζονται πως η Δήμητρα
είναι η ίδια η Ίσιδα και πως στην Αίγυπτο έφερε πρώτα το σιτάρι….. Όσο για τους Αθηναίους,
αν και δηλώνουν ότι στον δικό τους τόπο έγινε η ανακάλυψη, τούτου του καρπού, παρ’ όλα αυτά
ομολογούν ’ότι ο καρπός ήρθε στην Αττική από αλλού….’. (Διόδωρος Σικελιώτης 5, 68-69)
Επίσης ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει ότι οι Κρήτες ισχυρίζο-
νται πως πολλοί άλλοι λαοί οικειοποιήθηκαν τους Κρητικούς θεούς:
Αθηνά, Δήμητρα, Απόλλωνα, Ερμή κ.α. και αυτό, επειδή οι θεοί αυτοί
πήγαν και στα μέρη τους και πρόσφεραν και εκεί τις ευεργεσίες τους,
πρβ:
«….Με τον ίδιο τρόπο (με τη Δήμητρα, την Αθηνά κ.α.). και ο Απόλλωνας φανερώθηκε
περισσότερο καιρό στη Δήλο, Λυκία και Δελφούς, και η Άρτεμη στην Έφεσο και στον Πόντο,
αλλά και στην Περσία και στην Κρήτη. Έτσι από τους τόπους ή τις πράξεις που έλαβαν χώρα
στι κάθε μέρος ο Απόλλωνας ονομάστηκε Δήλιος, Λύκιος και Πύθιος και η Άρτεμη Εφεσία, Κρη-
σία, καθώς και Ταυροπόλος και Περσία, παρ όλο που και οι δυο είχαν γεννηθεί στην Κρήτη
(Διόδωρος 5, 77).

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ;
1) Και το ότι η Δήμητρα ήταν Κρητικά και στην Κρήτη βρήκε τα δημη-
τριακά και από εκεί διαδόθηκαν σε όλο τον κόσμο πιστοποιείται και από τα εξής:
Α) Αν οι Αιγύπτιοι είχαν βρει τα δημητριακά, αυτά ονομάζονταν όχι με
ελληνική ονομασία (Δήμητρα > ) «Δημητριακά», αλλά με αιγυπτιακή, π.χ. με την
ονομασία Ίσις > ισιακά ή κάτι τέτοιο,
Β) Ο Ησίοδος στη «Θεογονία» αναφέρει, σχετικά με τη Δήμητρα και την
Κρήτη, τα εξής: «Δημήτηρ μεν Πλούτον εγείνατο, δια θεάων, Ιασίω ήρωί μιγείσ'
ερατή φιλότητι, νειώ ενί τριπόλω, Κρήτης εν πίoνι δήμω, έσθλόν ος είσ' επι γήν
 31
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

τε, και ευρέα νώτα θαλάσσης, πάσαν τώ δε τυχόντι, και ου κ' ες χείρας ίκηται,
τόνδ' άφνειον έθηκε, πολύν τέ οι ώπασεν όλβον». (Ησιόδου «Θεογονία» 969-
974) Μτφ: « Η μεν Δήμητρα γέννησε τον Πλούτο , η θεία εκ των θεανών, αφού συνευρέθηκε με
τον Ιασίωνα σε αγαστή ερωτικότητα σε αγρό τρεις φορές οργωμένο στην εύφορη χώρα της Κρή-
της, λαμπρά, ο οποίος βαδίζει επι της γης παντού και επι της ευρείας επιφάνειας της θαλάσσης
, όποιον δε τον συναντήσει και σε όποιου τα χέρια έλθει, αυτόν πλούσιο καθιστά, μεγάλο δε
πλούτο δίδει σε αυτόν.
Γ) Το ΛΕΞΙΚΟΝ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΜΥθ0ΛΟΓΙΚΩΝ, ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ Η ΑΙ ΓΕΩ-
ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΚΥΡΙΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ Ν. ΛΩΡΕΝΤΗ αναφέρει: <<Ιασίων, ωνος, ο
Υίος του Διός και της Ηλέκτρας θυγατρός του Άτλαντος και αδελφός του Δαρδά-
νου, τον οποίον αγαπήτασα η Δήμητρα διά την έξοχον αυτού ωραιότητα εγέν-
νησε τον Πλούτον και Κόρυτον καθ' Ομ. Οδ. Ε, 125. εκεραυνώθη ούτος υπό
του Διός, Απολδρ. γ', 12, 1. Διον. Αλικρ, ά, 61. Εικάζεται δε ως εκ του μύθου
τούτου ότι ο Ιασίων εδίδαξε πρώτον την γεωργίαν εν τη νήσω Κρήτη και εκ ταύ-
της προέκυψεν ως τέκνον ο πλούτος παρά τους αυτόθι εγχωρίοις. Ηeyne εις
Απολδρ. σελ. 736. Ιάσιος, παρ Ησιοδ.Α..>>
Δ) Ο Απολλόδωρος (Γ.12 και Γ 14) αναφέρει ότι η Δήμητρα αγάπησε τον
Ιασίωνα και επίσης ότι ο Διόνυσος και η Δήμητρα ήρθαν στην Αττική επι βασιλιά
Πανδίωνα στην Αθήνα, που αντικατέστησε λόγω θανάτου τον Εριχθεα και από
αυτούς τη Δήμητρα υποδέχτηκε ο Κελεός στην Ελευσίνα και το Διόνυσο ο Ικά-
ριος: «Ηλέκτρας δε της η και Διός Ιασίων και Δάρδανος εγένοντο. Ιασίων μεν ουν ερασθείς
Δήμητρος και θέλων καταισχύναι την θεόν κεραυνούται, Δάρδανος δε επί τω θανάτῳ του αδελ-
φού λυπούμενος ………….. Εριχθόνιου δ’ αποθανόντος και ταφέντος εν τω αυτώ τεμένει τῆς
Αθηνάς Πανδίων εβασίλευσεν, εφ᾽ ου Δημήτηρ και Διόνυσος εις την Αττικὴν ήλθον. αλλά Δήμη-
τρα μεν Κελεὸς [εις την Ελευσίνα] υπεδέξατο, Διόνυσον δε Ικάριος….>>. (Απολλόδωρος Γ 12-
14)
Στην Οδύσσεια του Ομήρου (ραψωδία Ε), σχετικά με τον Ιασίωνα και τη
Δήμητρα, αναφέρεται: << ως δ' οποτ' Ιασίωνι ευπλόκαμος Δημήτηρ/ ω θυμώ
ειξασα μίγη ( και ευνή/νειω ενι τριπλω' ουδέ δην ηεν άπυστος. Ζευς, ος μιν κα-
τέπεφνε βαλών αργήτι κεραυνώ’
<<Schol. HMaPaPQ) Οδ. 1525 << ως δ' οποτ' Ιασίωνι ευπλόκαμος Δη-
μήτηρ/ ω θυμώ ειξασα μίγη ( και ευνή/νειω ενι τριπλω' ουδέ δην ηεν άπυστος.
Ζευς, ος μιν κατέπεφνε βαλών αργήτι κεραυνώ’ Ούτος Κρης το γένος Κατρέος
και Φρονίας υιος, ως δε Ελλάνικος, Ηλέκτρας και Διός υιός' παρ' ω μόνω μετα
κατακλυσμόν ηυρέθη σπέρματα, ου και Δήμητρος ο Πλούτος κατά Ησίοδον. πά-
ντα γαρ ιάται ο πλούτος.>>
Rergunt HMaPaPQ acedentibus CMV scholium hoc geminum
praebentes: Τούτου και Δήμητρος ο Πλούτος, ην δε Κρης ο Ιασίων, Ελλάνικος
δε Ηλέκτρας και Διός αυτόν γενεαλογει, ένιοι δε φασίν αυτόν γεωργιώτατον όντα
δόξαν έχει ότι τη Δήμητρι συνώκει. Τινές δε φασί μετά τον επικλυσμόν παρά
μόνω Ιασίωνι (Ιασωνι codd.) σπέρμα πυρών ευρεθήναιν εν Κρήτη, οθεν διαδο-
θηναι φήμην ότι η Δημήτηρ αυτώ συνώκει και εγέννησε Πλούτον Cf Eyst. Od.
1528,5 sqq,τον δε Ιασίωνα γεωργόν ή κατά τον Ελλάνικον iιστορία έχει Κρήτα
το γενος, Διός υιόν και Ημέρας, παρ ω μετα κατακλυσμόν ευρέθη φασί σπέρ-
ματα, όθεων και η Δημητηρ κατά τον μύθον εφίλει αυτόν ως επι Ησίοδον δο-
κεί.>>
 32
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Ε) Η «Αρχαιολογική εφημερίς» του 1843 (φυλλάδιον 29, αριθ. 15 έτους

Ε) αναφέρει: << Ο πανταχού της Ελλάδος με μικράς μόνον παραλλαγές εξιστο-
ρούμενος μύθος της Δήμητρος, του οποίου τύπος είναι ή μάλιστα ήμύν εγνω-
σμένη Ελευσινία παράδοσις, ανεφάνη εν πρώτη Ελληνική χώρα, την Κρήτη, και
εκείθεν μετηνέχθη εις Αττικήν και Μέγαρα, όθεν πιθανώς διεδόθη και εις την Πε-
λοπόννησον, εξής μετά τών αποικιών διέπλευσεν εις την πυροφόρον Σικε-
λιαν.,… Περί του μύθου τούτου έγραψεν ο Πρέλλερος ίδιον σύγγραμμα Demeter
und Persephone, τα περί τούτου άρθρα εν τή εγκυκλοπαιδ. του Pauly, και τα
έντώ πρώτω τόμω τής μυθολογίας του, όπου δε μάλ. σελ. 664-6. ……..Και ότι
μεν αληθώς οι Κρήτες προ των άλλων Ελλήνων έπεμελήθησαν της γεωργίας,
ουδ’ ήσαν κεναί πάσης έννοιας και αντικρυς περιαυτολογία αι περί τούτου και
εις τους υστέρους χρόνους επικρατήσασα έν τή νήσω διηγήσεις (Διόδ. Σικελ.
έ,77), μαρτυρούσι και άλλα πολλά, μυθικά τε και ιστορικά, τεκμήρια. Ο Κρής
Επιμενίδης ου μόνον επεκλήθη βουζύγης (Αριστοτ. παρά Σερουίω εις Βεργιλ.
γεωργγ. Γ, 19), αλλά και Βώλου πατρός (Θεόπ. αποσπ. εκ τής έκδ. Βιχέρου άρ.
68, σελ. 70), ώς και ο Τριπτόλεμος κατ' άλλας παραδόσεις δεν ήταν υιός του
τοις βουσίν επικελεύοντος (Κελεού), αλλά του δίς αυλακίζοντος τον άγρών (Δι-
σαύλου) (Παυσ. Α', ιδ', 2-3. Β, ιδ) Βουζύγης αυτός καλούμενος και τώ Επιμενίδη
ταυτισθείς. (Ans. epist, ad Paulin. XXIII. Triptolemon olin sive Epimeniden
vocani, aut Bulianum Buergen. Αναφοράντινα έχουσι ταύτα αναμφιβόλως προς
τον εκ τού εν Κρήτη άθλου βουζύγην επικληθέντα Ηρακλή, δε Κρουζ. Symbol,
τόμ. δ, σελ. 433, όστις υπαινιττεται και αναφοράν του Κρητικού μύθου προς τον
Αττικόν. Επίσης ο εις Δήμητραν ύμνος 123 λέγει, ότι εκ Κρήτης ήλθεν εις την
Αττικήν ή Θεά, και άλλοι ώνόμαζον κρήσσαν την θεσμοφόρον Δήμητραν Πλίν.
η. Η VII, 56, 57, eadem (ceres) prima leges dedit, ut ali Putevere,
Rhadamanthus. Προς δε και η ζεια (ζείδωρος αρουρα) ένομίζετο εν τε τή Ελευ-
σίνι (Πινδ. ολ. θ, 150) και τη Κρήτη το πρώτον σπαρτόν, διό και εν Κρήτη ήρμή-
νευσαν το όνομα της Θεάς «Δηώ» ώς διαλεκτικήν δια φοράν του Ζεια. Έτυμολ.
μέγ. σελ.264, 12.>>
2) Το ότι τα λεγόμενα των Αιγυπτίων κάπου είναι λάθος προκύπτει και
απο το ότι λένε πως οι Αιγύπτιοι κατέλαβαν τη Μακεδονία , ενώ η αλήθεια είναι
ότι οι Μακεδόνες (επι Μ. Αλεξάνδρου) κατέλαβαν την Αίγυπτο.
3) Στην αρχαία Ελλάδα και γενικά στις χώρες τής ανατολικής Μεσογείου
ήταν γνωστά τα εξής δημητριακά ή σιτηρά: Πυρός˙ ἢ σίτος˙ σιτάρι˙ λατινικά
triticum˙ ἢ cibus˙ ἢ frumentum˙, βασική τροφή τού ανθρώπου. Γε 30,14. Όμη-
ρος, Λ 69. Κρι ἢ κριθή˙ κριθάρι˙ λατινικά hordeum˙ ἢ hordea˙. τροφή του ανθρώ-
που και των ζώων. Γε 26,12. Αχαϊκή πινακίδα ΚΝ G 820,1. Όμηρος, Λ 69. Ζέα˙
ἢ ζειά˙ ἢ τίφη˙ ἢ βρίζα˙ ἢ όλυρα˙ σίκαλη˙ λατινικά far ἢ secale˙ βοτανικό όνομα
secale. τροφή του ανθρώπου. Ἠσ 28,25. Όμηρος, Ε 196. από το far παράγεται
η λέξη φαρίνα (farina), άλευρο σικάλεως˙ τώρα καλαμποκιού. . Κέγχρος˙ ἢ πά-
σπαλος˙ κεχρί˙ λατινικά milium˙ panicum miliaceum. τροφή του ανθρώπου και
των ζώων. Ἠσ 28,25˙ Ἰζ 4,9. Ψευδησίοδος, Ἀσπ., 398-401. Ηρόδοτος
4,17,1.. Μελίνη ή έλυμος (χοντρὸ κεχρί)˙ λατινικά panicum elymus˙. τροφή του
ανθρώπου και των ζώων. Ηρόδοτος 3,17,4. Ξενοφών, Ἀν. 2,4,13. Βρόμος˙
βρόμη˙ λατινικά avena˙ sativa. τροφή των ζώων. Θεόφραστος, Ἱστ. φυτ.
8,9,2.. Αίρα ή Νίρα ή ήρα˙ λατινικά lolium (ἐξ ου και λωλός, επειδή δηλητηριάζει
 33
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

και τρελαίνει τὸν άνθρωπο) ή ζιζάνιο (Μθ 13,23-28) > ˙ lolium tremulentum (ε-
πειδή προκαλεί ζάλη και τρεμούλα). Αριστοφάνης, απόσπ. 412 Edmonds. Θεό-
φραστος, Ἱστ. φυτ. 1,5,2.

6. Η ΚΡΗΤΙΚΙΑ ΘΕΑ ΑΘΗΝΑ ΕΝ ΖΩΗ ΕΞΗΜΕΡΩΝΕΙ ΠΡΩΤΗ

ΤΗΝ ΑΓΡΙΕΛΙΑ (ΚΟΤΙΝΟ) ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΡΠΟ
ΤΗΣ ΗΜΕΡΗΣ ΠΑΡΑΓΕΙ ΤΟ ΛΑΔΙ

Η ΘΕΑ ΑΘΗΝΑ ΕΞΗΡΕΡΩΝΕΙ ΤΗΝ ΑΓΡΙΕΛΙΑ (ΚΟΤΙΝΟ) ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ

Στην αρχαία Ελλάδα με την ονομασία «η ελάα» ή «ελάια-ελαία» (δημοτική

ελιά) λεγόταν η ήμερη ελιά και με την ονομασία «η κότινος» λεγόταν η αγριελιά
(«τοις δ’ αυ σεμνοίς, των ορνίθων δενδρον ελάας ο νεώς έσται…. εν ταίσιν κο-
μάροις και τοις κοτίνοις στάντες έχοντες κριθάς», Αριστοφάνης, Όρνιθες 620).
Επίσης με την ονομασία «ο κότινος» λεγόταν το στεφάνι από αγριελιά
που δινόταν ως βραβείο, ιδίως στους ολυμπιονίκες: «ος τον κότινον εν τρισὶν
ὀλυμπιάσιν ἀνείλετο ὀκτάκις» (Παυσανίας, Ηλιακών Β 482-485.),
«Έστι δε εν τη Άλτει... Αφροδίτης βωμός και Ωρών μετ' αυτόν. Κατά δε
τον οπισθόδρομον μάλιστα έστιν εν δεξιά πεφυκώς κότινος. Καλείται δε ελαία
καλλιστέφανος, και τοις νικώσι τα Ολύμπια καθέστηκεν απ' αυτής δίδοσθαι τους
στεφάνους» (Παυσανίας V, 15,3). Θεόφραστος H. Pl. iv, 14 κοτιν δε τον εν Ολυ-
μπία, αφ ου ο στέφανος.

Ο Διόδωρος Σικελιώτης στο «Ιστορική βιβλιοθήκη» (5.65-77, )

αναφέρει ότι εκείνη που πρώτη εξημέρωσε την άγρια ελιά και κατερ-
γάστηκε τον καρπό της ήταν η θέα Αθηνά, όταν ήταν εν ζωή στην
Κρήτη και γι αυτό μετά τη μετάσταση της από τη γη στους ουρανούς
θεωρήθηκε αθάνατη, θέα και κάτοικος του Όλυμπου, πρβ:
«Αναφέρουν, επίσης, τον μύθο (οι Κρήτες) ότι και η Αθηνά γεννήθηκε στην Κρήτη, από
το Δία, στις πηγές του ποταμού Τρίτωνα και γι αυτό λεγόταν Τριτογένεια. Υπάρχει και σήμερα
σ’ εκείνες τις πηγές ιερός ναός τούτης της Θεάς, στο μέρος όπου έγινε η γέννησή της, κατά το
μύθο. …… Στην Αθηνά προσδίδουν την εξημέρωση της ελιάς και την παράδοση της καλλιέρ-
γειας της στους ανθρώπους, καθώς και την κατεργασία του καρπού της - διότι πριν τη γέννηση
ετούτης της θεάς, τούτο το είδος δέντρου υπήρχε, βέβαια, μαζί με τα άλλα άγρια δέντρα, αλλά η
φροντίδα και η πείρα που δείχνουν μέχρι σήμερα οι άνθρωποι στην καλλιέργεια του είναι έργο
ετούτης της θεάς. Πέρα απ' αυτά της αποδίδουν την κατασκευή των ενδυμάτων και την ξυλουρ-
γική τέχνη, καθώς και την εισήγηση πολλών γνώσεων που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι στις
άλλες τέχνες" βρήκε, επίσης, την κατασκευή των αυλών και τη μουσική που παράγεται απ' αυ-
τούς και, γενικά, πολλά έργα που απαιτούν τέχνη στην κατασκευή, γεγονός για το οποίο ονομά-
στηκε Εργάνη..» (Διόδωρος Σικελιώτης, 5, 73)
«Τούτοι, λοιπόν, οι θεοί (Δήμητρα, Αθηνά….), έχοντας ευεργετήσει σε μεγάλο βαθμό τη
ζωή των ανθρώπων, δεν αξιώθηκαν μόνο να λάβουν αθάνατες τιμές, αλλά θεωρήθηκαν επίσης
πως ήταν οι πρώτοι που κατοίκησαν στον Όλυμπο, μετά τη μετάστασή τους από τους ανθρώ-
πους» (Διόδωρος 5,.67,5).
 34
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Και το ότι η θεά Αθηνά εν ζωή ήταν Ελληνίδα και μάλιστα Κρητι-
κιά δεν το αναφέρει μόνο ο Διόδωρος Σικελιώτης, αλλά και ο Απολ-
λώνιος Ρόδιος στα «Αργοναυτικά (Δ 1690), ο Αριστοτέλης στο «Περί
θαυμάσιων) κ.α. Μάλιστα Αριστοτέλης την αποκαλεί «Ελληνί(δ)α» και
ο Απολλώνιος «Μιωίδα» ( «Αθηναίης Μινωίδος», πρβ:
«κείνο με ουν Κρήτη ενί δη κνέφας ηυλίζοντο ήρωες, μετά δ’ οίγε νέον
φαέθουσαν ες ηω ιρόν Αθηναίης Μινωίδος ιδρύσατο…» (Απολλώνιος Ρόδιος
«Αργοναυτικά (Δ 1689-1691)
<<Περί δε την Ιταλίαν την καλουμένην Γαργαρίαν, εγγύς Μεταποντίου, Α-
θηνάς ιερον είναι φασιν Ελληνίας, ένθα τα του 'Επειού λεγουσιν ανακείσθαι όρ-
γανα, α εις τον δούρειον ίππ1ον εποίησεν, εκείνου την επωνυμίαν επιθεντος.
Φανταιζρμενην γαρ αυτω την Αθηνάν κατά τον ΰπνον άξιοΰν αναθεΐναι τα όρ-
γανα, και δια. τούτο βραδυτέρας τυγχάνοντα της άναγωγης ειλείσθαι εν τω
τόπω, μη δυνάμενον εκπλευσαι' όθεν Ελληνίας Αθηνάς το ίερον προσαγορεύ-
εσθαι.>>(Αριστοτέλης «Περί Θαυμασίων»)

Ο Στέφανος Βυζάντιος και οι αρχαίες κρητικές επιγραφές λένε επίσης ότι

η Αθηνά ήταν από την αρχαία πόλη Ώλερο της Κρήτης, πρβ:
«Ώλερος, Κρητική πόλις, περί ής Ξενίων έν Κρητικοίς φησί’ πορρωτέρω
δε της Ιεραπύτνης’ Ωλερος ήν πόλις, έφ’ υψηλού μεν ωκισμένη τόπου, ο πολίτης
Ωλέριος και Ωλερία Αθηνά το ουδέτερον Ωλέριον, φησί γαρ ούτω τη δε θεώ
ταύτη εορτήν άγουσιν Ιεραπύτνιοι, την δ’ εορτήν Ωλέρια προσαγορεύουσιν».
(Στέφανος Βυζάντιος, Εθνικά)
<<… Ομνύω ταν Εστίαν και Ζάνα Οράτριον και Ζάνα Δικταίον και Ήραν
και Αθαναίαν Ωλερίαν και Αθαναίαν Πολιάδα και Αθαναίαν Σαλμωνίαν και Απόλ-
λωνα Πύθιον και Λατώ και Άρτεμιν και Άρεα και Αφροδίταν και Κωρήτας και
Νύμφας και τος Κύρβαντας και θεούς πάντας και πάσας….>> (ΣΥΝΘΗΚΗ ΜΕ
ΟΡΚΟ ΙΕΡΑΠΥΤΝΙΩΝ - ΩΛΕΡΙΩΝ, 2ος π,Χ. αι.)

Η ΘΕΑ ΑΘΗΝΑ ΦΥΤΕΥΕΙ ΜΙΑ ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΑΤΤΙΚΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΚΤΙΣΗ
ΚΑΙ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΘΗΝΑΙΩΝ

Η πόλη των Αθηναίων κτίστηκε, σύμφωνα με τον Απολλόδωρο,

από το βασιλιά της Αττικής Κέκροπα ( που κατά το Πάριο Χρονικό βα-
σίλευε το έτος 1318 πριν από το Διόγνητο = 1582 π.Χ.) και για το
όνομα της προσκάλεσε σε διαγωνισμό τους θεούς του Ολύμπου. Πρώ-
τος ήρθε στην Αττική και διαγωνίστηκε ο θεός της θάλασσας, ο Ποσει-
δώνας, ο οποίος πρότεινε στον Κέκροπα να ονομαστεί η πόλη με το
όνομα του, δηλαδή να ονομαστεί «Ποσειδώνια» και ως ανταμοιβή θα
τη έκανε κυρίαρχη των θαλασσών. Μάλιστα, για να αποδείξει του λό-
γου του το αληθές, χτύπησε με την τρίαινά του τον τεράστιο βράχο
που βρίσκεται εκεί (και όπου μετά έγινε η Ακρόπολη της Αθήνας) και
 35
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

αυτός αμέσως άρχισε να τρέχει θάλασσα. Μετά ήρθε η Αθηνά, η θεά

της σοφίας, η οποία, αφού φύτεψε μια ελιά δίπλα από το βράχο της
Ακρόπολης, πρότεινε στον Κέκροπα να ονομαστεί η πόλη με το όνομα
της, δηλαδή να ονομαστεί «Αθηνά» και κείνη ως ανταμοιβή θα της
πρόσφερε Ακολούθως οι 12 θεοί του Ολύμπου, ως κριτές των Αγώ-
νων, έδωσαν τη νίκη στη θεά Αθηνά, η χάρη και η σοφία της οποίας
βοήθησε να δημιουργηθεί ο περίφημο κράτος και ο ανεπανάληπτος Α-
θηναϊκό πολιτισμός, πρβ:
«Κέκροψ αυτόχθων, συμφυές έχων σώμα ανδρός και δράκοντος, της Ατ-
τικής εβασίλευσε πρώτος, και την γην πρότερον λεγομένην Ακτην αφ᾽ εαυτού
Κεκροπίαν ωνόμασεν. επί τούτου, φασιν, έδοξε τοις θεοις πόλεις καταλαβεσθαι,
εν αις έμελλον έχειν τιμας ίδιας έκαστος. ήκεν ουν πρωτος Ποσειδών επι την
Αττικήν, και πλήξας την τριαινῃ κατα μεσην την ακρόπολιν απεφηνε θάλασσαν,
ην νυν Ερεχθηιδα καλουσι. μετα δε τουτον ήκεν Αθήνα, και ποιησαμενη της κα-
ταλήψεως Κεκροπα μάρτυρα εφύτευσεν ελαιαν, η νυν εν τω Πανδροσειῳ δει-
κνυται. γενομενης δε έριδος αμφοιν περί της χώρας, διαλύσας Ζευς κριτας έδω-
κεν, οὐχ ὡς είπον τινες, Κεκροπα και Κραναόν, οὐδε Ερυσιχθονα, θεούς δε τους
δώδεκα. και τούτων δικαζόντων η χώρα της Αθήνας εκριθη, Κέκροπος μαρ-
τυρήσαντος ότι πρώτη την ελαιαν εφύτευσεν. Αθηνα μεν ουν αφ᾽ εαυτης την
πόλιν εκάλεσεν Αθήνας, Ποσειδων δε θυμω οργισθεις τὸ Θριάσιον πεδιον επε-
κλυσε και την Αττικην ύφαλον εποίησε. (Απολλόδωρος, Γ 3,14)
Ο Παυσανίας (Αττικά 24) ,
σχετικά με την Αθηνά και την ελιά,
αναφέρει ότι όταν πήγε στην Αττική
είδε εκεί μεταξύ των αγαλμάτων να
υπάρχει και αυτό της Αθηνάς να εμ-
φανίζει το δέντρο της ελιάς: «πεποί-
ηται δε και το φυτὸν της ελαίας Α-
θηνά και κύμα αναφαίνων Ποσει-
δών… >>(μτφ: Έχει κατασκευαστεί
επίσης η Αθηνά που εμφανίζει το
δέντρο της ελιάς και ο Ποσειδώνας
το κύμα.)

Ο Διόδωρος Σικελιώτης (5, 73 ), όπως είδαμε πιο πριν, αναφέρει ότι η

θεά Αθηνά εν ζωή εξημέρωσε την ελιά στην Κρήτη και ο Απολλόδωρος (Γ 14)
αναφέρει ότι η θεά Αθηνά φύτεψε μια ήμερη ελιά στην Ακρόπολη των Αθηνών,
όταν ήταν βασιλιάς της Αττικής ο Κέκροπας. Ο Κέκροπας, σύμφωνα με το Πάριο
Χρονικό, μια αρχαία επιγραφή από μάρμαρο Πάρου του 3ου αι. π.Χ.,
βασίλευε το έτος 1318 πριν από το Διόγνητο = 1582 π.Χ.,, άρα η Αθηνά έφερε
- διέδωσε την ήμερη ελιά από την Κρήτη στην Αττική το έτος 1582 π.Χ. , που
πριν από λίγο καιρό την είχε εξημερώσει στην Κρήτη.

ΟΙ ΟΙΝΟΤΡΟΦΟΙ: ΕΛΑΪΔΑ, ΟΙΝΩ ΚΑΙ ΣΠΕΡΜΩ

 36
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Ο Απολλόδωρος (Επιτομή 3, 10) αναφέρει ότι η Ελαίς, η Σπερμώ και η

Οινώ, οι καλούμενες και «οινότροφοι»,, που συνδέονται με την ανακάλυψη
των βασικότερων ελληνικών υγρών προϊόντων (λαδιού, οίνου κλπ), σύμφωνα
με τον Απολλόδωρο (Επιτομή 3, 10), ήταν κόρες του Ανίου, γιου του Απόλλωνα
και σ’ αυτές ο Διόνυσος έδωσε ένα μοναδικό χάρισμα να παράγουν από τη γη
λάδι, σίτο και οίνο, πρβ: «ότι θυγατέρες Ανίου του Απόλλωνος Ελαΐς Σπερμώ
Οινώ, αι Οινότροφοι λεγόμεναι· αις εχαρίσατο Διόνυσος ποιείν εκ γης έλαιον
σίτον οίνον». (Απολλόδωρος Επιτομή 3-10)
Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει ότι ο Απόλλωνας ( ο πατέρας του Α-
νιου κλπ). , η Άρτεμη, ο Διόνυσος και πολλοί άλλοι θεοί, ήταν Κρητικοί (
βλέπε Διόδωρος 5,.67,5)..
Επίσης ο Άνιος, σύμφωνα με το Λυκόφρονα, ήταν γιός του Απόλλωνα
και της Ροιώς που αυτή είχε με τη σειρά της πατέρα το Στάφυλο και παππού τον
ίδιο το Διόνυσο. Από τον έρωτά της με το Δία απέκτησε έναν υιό, τον Αίνιο, όσο
όμως ήταν έγκυος ο πατέρας της ο Στάφυλος, ο οποίος δε γνώριζε πως ο εγγο-
νός του είχε πατέρα θεό, έβαλε την κόρη του μέσα σε μια λάρνακα και την άφησε
στη θάλασσα. Η λάρνακα με τη Ροιώ κατά την παράδοση έφτασε στην Εύβοια
(ή ακόμη και στη Δήλο) όπου εκεί γεννήθηκε ο Αίνιος, πρβ:
Lycophron, Alexandra, Σχόλιο 570: << ων οὐδ᾽ ὁ Ῥοιούς] Σταφύλου του υιού Διονύσου
θυγάτηρ γίνεται Ῥοιώ. ταύτη εμίγη Απόλλων. αισθόμενος δὲ ὁ Στάφυλος έβαλεν αυτήν εις λάρ-
νακα και ἀφῆκε κατά την θάλασσαν. ἡ δε προσεπελάσθη τῇ Εύβοια και εγέννησεν αὐτόθι περί
τι άντρον παίδα, ὅν Άνιον ἐκάλεσε διὰ τὸ ἀνιαθῆναι αυτήν δι' αυτόν. τούτον δὲ Απόλλων ἤνε-
γκεν εις Δήλον, ὃς γήμας Δωρίππην ἐγέννησε τας Οινοτρόπους (ss3s4) Οἰνώ, Σπερμώ, Ἐλαΐδα
(ss4) αις ὁ Διόνυσος ἐχαρίσατο ὁπότε βούλονται, σπέρμα λαμβάνειν. Φερεκύδης (FGrH 3 F
140) δέ φησιν ότι Άνιος έπεισε τοὺς Έλληνας παραγενομένους πρὸς αὐτὸν αὐτοῦ μένειν τὰ θ'
ἔτη· δεδόσθαι δὲ αὐτοις παρὰ τῶν θεῶν τῷ δεκάτῳ ἔτει πορθῆσαι την Ἴλιον, ὑπέσχετο δὲ
αυτοίς ὑπὸ των θυγατέρων αὐτοῦ τραφήσεσθαι. ἔστι δὲ τοῦτο και παρά τῷ τὰ Κύπρια πεποι-
ηκότι (EGF 19) (ss3s4). μέμνηται δὲ και Καλλίμαχος τῶν Ἀνίου θυγατέρων εν τοις Αἰτίοις (ss3).

.ΟΙ ΑΙΓΥΠΤΙΟΙ ΙΣΧΥΡΙΖΟΝΤΑΙ ΟΤΙ Η ΕΞΗΜΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ ΕΓΙΝΕ

ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΕΟ ΕΡΜΗ ΚΑΙ ΟΧΙ ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΑ ΑΘΗΝΑ, ΟΠΩΣ ΛΕΝΕ ΟΙ ΕΛ-
ΛΗΝΕΣ

Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει ότι οι Αιγύπτιοι λένε πως ο

θεός Ερμής είναι εκείνος που βρήκε το φυτό της ελιάς κι όχι η Αθηνά, όπως λένε
οι Έλληνες, πρβ:
«. Ο Όσιρις τιμούσε περισσότερο απ' όλους τον Ερμή, που ήταν προικισμένος με την
εντελώς ιδιαίτερη ικανότητα να εφευρίσκει πράγματα χρήσιμα για την κοινωνική ζωή………….
.Γενικά ο Όσιρις αυτόν είχε ως ιερογραμματέα, με τον οποίο συζητούσε για όλα τα ζητήματα και
άκουγε τις δικές του συμβουλές περισσότερο από όλους. Λένε επίσης ότι το φυτό της ελιάς αυτός
το βρήκε κι όχι η Αθηνά, όπως λένε οι Έλληνες>> (Διόδωρος 1,16).
Ωστόσο ο ίδιος ο Διόδωρος (1.29) μετά τους διαψεύδει, αφού αναφέρει
ότι οι Αιγύπτιοι λένε πολλά παραπλήσια,, όπως ότι ο βασιλιάς των Αθηναίων
Ερεχθέας ήταν αιγυπτιακής καταγωγής και αυτός έφερε το σιτάρι από την Αίγυ-
πτο στην Αττική και εκεί το παρέλαβε η Δήμητρα κ.α. για λόγους οικειοποίησης.:
 37
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Επίσης ο ίδιος ο Διόδωρος αναφέρει και ότι οι Κρήτες ισχυρίζονται

με επιχειρήματά πως πολλοί άλλοι λαοί οικειοποιήθηκαν τους Κρητι-
κούς θεούς ( Αθηνά, Δήμητρα, Απόλλωνα, Ερμή, Διόνυσο κ.α.) και
αυτό επειδή πήγαν και στα μέρη τους οι θεοί αυτοί προσφέροντας και
εκεί τις ευεργεσίες (βλέπε Διόδωρος 5, 77 και 5.64 εως 5.77).
Και το ότι ο ισχυρισμός των Αιγυπτίων, σχετικά με τον ποιος
βρήκε την ελιά και το λάδι, δεν ευσταθεί ή ότι στην Κρήτη έγινε η
εξημέρωση της ελιάς και η κατεργασία του καρπού της προκύπτει και
από το ότι:
Α) Ο κρητικός μύθος για την ελιά είναι σωστότερος. Η ελιά διακρίνεται σε
άγρια και ήμερη και η ήμερη υπάρχει στη φύση, ενώ η ήμερη είναι ανθρώπινο
δημιούργημα οπότε η ήμερη δεν βρέθηκε τη φύση, αλλά εξημερώθηκε και αυτό
το έκανε η Αθηνά., καθώς λένε οι κρήτες, κα΄τι όπως έγινε και με την αγραμπελη,
τη μηλιά κ.α.
Β) Αν οι Αιγύπτιοι είχαν εξημερώσει ή βρεi την ελιά τότε η ελιά και οι καρ-
ποί της δε θα είχαν ελληνικές, αλλά αιγυπτιακές ονομασίες. Ωστόσο οι ονομα-
σίες ελιά και έλαιον > λάδι είναι ελληνικές διεθνείς λέξεις, πρβ: ελαία, έλαιον
(ελληνικά) > olea / oleva, oliva λατινικά-ιταλικά > oliva oil (αγγλικά) κ.α.,
Γ) Στο χωριό Καβούσι Λασιθίου Κρήτης υπάρχει η αρχαιότερη ελιά στον
κόσμο, που από τη ρίζα της (που έχει διάμετρο 20 μ.) χρονολογείται ότι είναι
από τρεις χιλιάδες χρόνια και η οποία είναι ακριβώς όμοια σε φύλλα, βλαστούς
κλπ με όλες τις άλλες ήμερες ελιές που φύονται σήμερα στην Κρήτη. Στο ίδιο
μέρος έχουν βρεθεί αγγεία, τέχνεργα έκθλιψης ελαιόκαρπου και πίθοι ελαιόλα-
δου που είναι μινωικής περιόδου της Κρήτης (βλέπε και: ¨Βιοποριστικός Οδη-
γός» Δήμου Ιεράπετρας).
Δ) Παλαιότερες γραπτές μαρτυρίες για την ύπαρξη και εκμετάλλευση της
ελιάς, αλλά και τη διακίνηση και την εμπορία του λαδιού βρίσκουμε όχι μόνο
στη Γένεση, αλλά και στον Όμηρο και στη Γραμμική - μινωίκή γραφή
<<και ανέστρεψε προς αυτόν η περιστερά το προς εσπέραν’ και ειχε φύλ-
λον ελαίας, κάρφος εν των στόματι αυτής. Και έγνω Νωε, ότι κεκόπακε το ύδωρ
απο της γης>>> (Γένεσις 9 11).
<<…ένθα δε δένδρεα μακρὰ πεφύκασι τηλεθόωντα, όγχναι και ῥοιαί και
μηλέαι αγλαόκαρποι συκέαι τε γλυκεραὶ και ελαίαι τηλεθόωσαι (..που δέντρα
πλήθος φαίνουνται υψηλὰ και φουντωμένα….εκεί απιδιές, ροδιές, μηλιές μὲ τὰ
λαμπρὰ τὰ μῆλα, συκιὲς γλυκόκαρπες κι ελιές γερές και φουντωμένες), (Οδύσ-
σεια, ραψωδία η)
 38
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ Ε-
ΛΑΙΩΝΑ Σε ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ
ΣΤΟ ΑΝΑΚΤΟΡΟ ΤΗΣ ΚΝΩ-
ΣΟΥ.

Ειδικότερα η ύπαρξη της ελιάς και του λαδιού επι εποχής Μινω-
ικού Πολιτισμού προκύπτει και από τις πινακίδες της γραμμικής γρα-
φής Β που βρέθηκαν στην Πύλο, στην Κνωσσό και στις Μυκή-
νες. Πλούσια είναι και η απεικόνιση ελαιοδένδρων τόσο στη μινωική,
όσο και στη μυκηναϊκή τέχνη, όπως συχνές είναι και οι αναφορές στην
ελιά και το λάδι στα ομηρικά έπη. Στο παλάτι της Κνωσού έχουν βρεθεί
αγγεία (πιθάρια) και στέρνες από πέτρα (γούρνες), όπου φυλασσόταν
το λάδι, ενώ στη Φαιστό συναντάμε τμήμα ελαιουργείου της εποχής
εκείνης. Οι αρχαίοι Έλληνες μετέφεραν, προφανώς, την καλλιέργεια
της ήμερης ελιάς στις αποικίες τους: Σικελία, νότια Γαλλία, στη δυτική
ακτή της Ισπανίας κ.α. Συνάμα πολλοί ήταν οι Έλληνες φιλόσοφοι και
οι γιατροί που μελέτησαν τόσο τις πολύτιμες διατροφικές ιδιότητες όσο
και τις φαρμακευτικές ιδιότητες τόσο του ιερού αυτού δέντρου, όσο και
των προϊόντων του (καρπών, λαδιού κλπ): Διοσκουρίδης, Διοκλής,
Αναξαγόρας, Εμπεδοκλής, Ιπποκράτης κλπ Αναγνωρίζοντας την αξία
του ελαιόλαδου οι Ρωμαίοι συνέβαλλαν στην εξάπλωση της ελιάς στα
εδάφη της αυτοκρατορίας τους. Επομένως τόσον η ελιά και η καλλιέρ-
γειά της, όσο και οι καρποί και ο χυμός των καρπών της ελιάς, το
ελαιόλαδο, συνδέονται άρρηκτα με τους Έλληνες και δη τους Κρήτες,

Η ΑΓΡΙΕΛΙΑ (ΚΟΤΙΝΟΣ), Ο ΙΔΑΙΟΣ (ΚΡΗΤΙΚΟΣ) ΗΡΑΚΛΗΣ ΚΑΙ ΟΙ Ο-

ΛΥΜΠΙΑΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ

Ο Παυσανίας στα «Ηλιακά» (Α, 5 – 8) αναφέρει ότι καθώς λένε

οι ίδιοι οι Ηλείοι, ένας των Ιδαίων Δάκτυλων της Κρήτης, ο Ηρακλής,
ήταν εκείνος που ήρθε στην Ολυμπία και διοργάνωσε εκεί τους πρώ-
τους Ολυμπιακούς αγώνες και αφετέρου στεφάνωνε τους νικητές με
 39
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

κλάδο αγριελιάς (κότινο), την οποία είχε φέρει από κάποια από τις υ-
περβόρειες χώρες, πρβ:
<<Σχετικά με τους Ολυμπιακούς αγώνες, όσοι από τους Ηλείους ασχο-
λούνται με την αρχαιότητα λένε ότι ο Κρόνος ήταν ο πρώτος βασιλιάς στον ου-
ρανό και πως οι άνθρωποι εκείνης της εποχής εκείνης, που ονομάζονταν
χρυσή γενικά, έκτισαν ναό προς τιμή του Κρόνου στην Ολυμπία. Όταν γεννή-
θηκε ο Δίας, η Ρέα ανέθεσε τη φύλαξη του παιδιού στους Δακτύλους της Ίδης,
οι οποίοι λέγονταν και Κουρήτες και είχαν έρθει από την Ίδη της Κρήτης. Αυτοί
ήσαν ο Ηρακλής, ο Παιώνιος, ο Επιμήδης, ο Ίδας και ο Ιάσιος. Ο Ηρακλής που
ήταν και μεγαλύτερος έβαλε τους αδελφούς του, κάνοντας ένα αστείο, να τρέ-
ξουν σε αγώνα και στεφάνωσε το νικητή με κλαδί αγριελιάς («…και τον νικήσα-
ντα ἐξ αυτών κλάδῳ στεφανώσαι κοτίνου: παρείναι δε αυτοίς πολύν δη τι ούτω
τον κότινον…»). που την είχαν τόσο άφθονη, ώστε στοίβαζαν φρεσκοκομμένα
φύλλα και τα έστρωναν, για να κοιμούνται. Λένε ότι ο Ηρακλής έφερε την αγριε-
λιά από τις υπερβόρειες χώρες, τις χώρες που ήσαν πέρα από τον άνεμο Βο-
ρέα… Άλλοι λένε ότι ο Δίας, πάλεψε σ’ αυτό το μέρος με τον ίδιο τον Κρόνο,
για τη βασιλεία και άλλοι ότι καθιέρωσε τους αγώνες, επειδή, νίκησε τον Κρόνο.
Ανάμεσα στους νικητές, αναφέρεται και ο Απόλλωνας, που νίκησε τον Ερμή
στον αγώνα δρόμου και τον Άρη στην πυγμαχία… Λένε αργότερα ο Κλύμενος,
γιος του Κάρδη, ήρθε από την Κρήτη πενήντα χρόνια μετά τον κατακλυσμό που
έγινε στην Ελλάδα την εποχή του Δευκαλίωνα. Κατάγονταν από τον Ιδαίο Ηρα-
κλή και καθιέρωσε τους αγώνες στην Ολυμπία και ίδρυσε βωμό προς τιμή του
προγόνου του Ηρακλή και όλων των Κουρήτων, δίνοντας στο Ηρακλή την επω-
νυμία Παραστάτη. Ο Ενδυμίωνας, όμως, γιος του Αέθλιου, εκθρόνισε τον Κλύ-
μενο και πρόσφερε την εξουσία ως έπαθλο σε όποιο από τα παιδιά του νικούσε
στον αγώνα δρόμου στην Ολυμπία. Μια γενιά μετά τον Ενδυμίωνα, ο Πέλοπας
τέλεσε τους αγώνες προς τιμή του Ολύμπιου Δία…. ο γιος του Αμυθάονας, ξά-
δελφος του Ενδυμίωνα από τη πλευρά του Κρηθέα τέλεσε τα Ολύμπια και μετά
από αυτόν ο Πελίας και ο Νηλέας μαζί….>> (Παυσανίας, «Ηλιακά» Α, 5 - 8)

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:
Α) Οι Ιδαίοι Δάκτυλοι, σύμφωνα με τους αρχαίους συγγραφείς: Διόδωρος
Σικελιώτης (βίβλος 3.74, 4.18, 5.64). Στράβων (Γεωγραφικά Ι, C 473, ΙΙΙ, 22)
κ.α., ήταν οι πρώτοι κάτοικοι της Κρήτης, απόγονοι των οποίων ήσαν οι Κου-
ρήτες. Οι Ιδαίοι Δάκτυλοι κατ’ άλλους ήλθαν στην Κρήτη από τη Φρυγία της Μ.
Ασίας, όπου η Ίδη ή Ιδαία όρη και κατ’ άλλους ήταν ντόπιοι Κρητικοί που γεννή-
θηκαν στην Ίδη ή Ιδαία όρη της Κρήτης και από εκεί πέρασαν στη Μ. Ασία. Ο
Απολλώνιος Ρόδιος στα «Αργοναυτικά (Α 1125 – 1135) αναφέρει ότι οι Ι-
δαίοι Δάκτυλοι ήταν γιοι του Κρηταγενή Δία και της νύμφης Αγχιάλης, τους οποί-
ους γέννησε στο Δικταίο άντρο, δηλαδή στο σπήλαιο της Δίκτης όπου γεννήθηκε
και ο Δίας.
Β) Οι Ολυμπιακοί αγώνες ήταν αφιερωμένοι στο Δία και τελούνταν κάθε
τέσσερα χρόνια. Ο αρχαιότερος καταγεγραμμένος επίσημος εορτασμός των Ο-
λυμπιακών Αγώνων στην Ολυμπία θεωρείται ότι είναι του 776 π.Χ..
Γ) Σύμφωνα με τον Πίνδαρο (Ολυμπιόνικος 2ος και 3ος Ωδή στο Θήρωνα
τον Ακραγαντίνο, νικητή στο άρμα στην 76η Ολυμπιάδα, 476 π.Χ.) ο Ηρακλής
 40
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

που ίδρυσε τους Ολυμπιακούς αγώνες ήταν γιος όχι του Κρηταγενή Δία και της
κρητικιάς Αγχιάλης, αλλά του Κρηταγενή Δία και της Θηβαίας Αλκμήνης ( συζύ-
γου του Αμφιτρύωνα, βασιλιά της Τίρυνθας , τον οποίο απάτησε με το Δία), ό-
μως και έτσι ο Ηρακλής ήταν Κρητικός εκ πατρός. Βέβαια ο Παυσανίας, ο Διό-
δωρος, ο Απολλώνιος Ρόδιος κ.α. λένε ότι ο εν λόγω Ηρακλής ήταν καθαρόαι-
μος Κρητικός και όσοι λένε ότι ήταν θηβαίος κάνουν λάθος λόγω συνωνυμιών,
πρβ:
“Για τους Ιδαίους Δακτύλους της Κρήτης παραδίδεται πως ανακάλυψαν
τη χρήση της φωτιάς, τη φύση του χαλκού και του σιδήρου στη χώρα των Απτε-
ραίων στο λεγόμενο Βερέκυνθο, καθώς και τον τρόπο επεξεργασίας τους" ε-
πειδή θεωρήθηκαν πως ήταν οι εισηγητές μεγάλων αγαθών για το ανθρώπινο
γένος έτυχαν τιμών αθανάτων. Λένε, μάλιστα, για έναν απ' αυτούς πως ονομά-
στηκε Ηρακλής και πως καθώς ξεπέρασε τους άλλους σε φήμη ίδρυσε τους Ο-
λυμπιακούς αγώνες" εξ αιτίας της συνωνυμίας οι μεταγενέστεροι άνθρωποι θε-
ώρησαν πως ο γιος της Αλκμήνης εγκαθίδρυσε τους Ολυμπιακούς αγώνες. Α-
ποδείξεις όλων αυτών παραμένουν, λένε, στο γεγονός ότι ακόμη και σήμερα
πολλές γυναίκες παίρνουν ξόρκια απ' αυτό τον θεό και φτιάχνουν φυλαχτά, από
το γεγονός ότι ήταν γητευτής και επιδιδόταν στις τελετές, πράγματα που απείχαν
πολύ από τις συνήθειες του Ηρακλή που γέννησε η Αλκμήνη (Διόδωρος Σικε-
λιώτης, βίβλος 5, 64)
«Διότι υπήρχαν δυο προγενέστεροι του (Ηρακλή) που είχαν το ίδιο ό-
νομα, ο πιο αρχαίος Ηρακλής, σύμφωνα με το μύθο, είχε γεννηθεί στους Αιγυ-
πτίους και, αφού καθυπόταξε με τα όπλα μεγάλο μέρος της οικουμένης, τοπο-
θέτησε τη στήλη της Λιβύης, ενώ ο δεύτερος (Ηρακλής) που ήταν ένας από
τους Ιδαίους Δακτύλους της Κρήτης, έγινε γητευτής, απόκτησε στρατηγικές γνώ-
σεις και συνέστησε τους Ολυμπιακούς αγώνες. Ο τελευταίος (Ηρακλής), που
γεννήθηκε πριν από τα Τρωικά από την Αλκμήνη και το Δία, γύρισε μεγάλο μέ-
ρος της οικουμένης, εκτελώντας τα προστάγματα του Ευρυσθέα. Αφού έφερε σε
πέρας όλους τους άθλους, έστησε στήλη στην Ευρώπη, επειδή όμως είχε το ίδιο
όνομα και προτιμούσε τον ίδιο τρόπο ζωής με τους άλλους δυο, καθώς είχαν
περάσει πολλά χρόνια, όταν πέθανε κληρονόμησε και τις πράξεις των αρχαίων,
ως να είχε υπάρξει ένας μόνο Ηρακλής όλους τους αιώνες» (Διόδωρος Σικελιώ-
της, βίβλος 3, 74)
 41
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

« Για τον Ηρα-

κλή λέει ο μύθος πως γεννή-
θηκε από τον Δία πάμπολλα
χρόνια πριν γεννηθεί ο άλ-
λος από την Αλκμήνη στο
Άργος. Για τη μητέρα ετού-
του δεν μας δίνει πληροφο-
ρίες η παράδοση, αλλά λέει
μόνο πως ξεπερνώντας σε
σωματική ρώμη κατά πολύ
τους πάντες, γύρισε την οι-
κουμένη, τιμωρώντας τους
αδίκους και σκοτώνοντας τα
θηρία που έκαναν τη χώρα
ακατοίκητη- χάρισε την ελευ-
θερία σ' όλους τους ανθρώ-
πους, παραμένοντας ο ίδιος
αήττητος και άτρωτος, και
Τοιχογραφία Κνωσού με δρομείς που φορούν για τις ευεργεσίες που πρό-
κοντές περισκελίδες (σορτς), βραχιόλια (περι- σφερε δέχτηκε αθάνατες τι-
βραχιόνια στα μπράτσα και περισφύρια στα μές από τους ανθρώπους.
πόδια) και περιδέραιο (κολιέ) Όσο για τον Ηρακλή της Αλ-
κμήνης, που ήταν πολύ μεταγενέστερος, αλλά ενστερνίστηκε τον τρόπο ζωής
του παλαιού Ηρακλή, για τους ίδιους λόγους κέρδισε την αθανασία και, επειδή
τα χρόνια που είχαν περάσει ήταν πολλά αλλά και ένεκα της συνωνυμίας, οι
άνθρωποι πίστεψαν πως επρόκειτο για το ίδιο πρόσωπο και τα κατορθώματα
του προηγούμενου αποδόθηκαν σ' αυτόν, καθώς οι περισσότεροι αγνοούσαν
την αλήθεια". Κατά γενική ομολογία, τα πιο λαμπρά κατορθώματα και τιμές που
αποδίδονται στον παλαιότερο θεό διατηρούνται στην Αίγυπτο, όπου ιδρύθηκε
και πόλη από εκείνον» (Διόδωρος Σικελιώτης, βίβλος 5,76 μτφ «Εκδόσεις Κά-
κτος»).

Η ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΓΥΜΝΑΣΙΑ ΕΙΝΑΙ ΜΙΝΩΙΚΗ ΕΠΙΝΟΗΣΗ

Σύμφωνα με τον Πλάτωνα (Νόμοι Α, 625 d), η σωματική άσκηση στην

αρχαία Κρήτη ήταν επιβεβλημένη δια νόμου και οι Κρήτες εφεύραν τα γυμνά-
σια, «..ήρχοντο των γυμνασίων πρώτοι μεν Κρήτες…» (ΠΛΑΤΩΝ, ΝΟΜΟΙ 452
c, 9). Σύμφωνα επίσης με τον Απολλόδωρο, Πλούταρχο, Στράβωνα κ.α, εκτός
του ότι οι αρχαίοι Κρήτες ίδρυσαν του Ολυμπιακούς αγώνες, οι Μινωίτες αφενός
τελούσαν αθλητικούς αγώνες (λιθοβόλια, ταυροκαθάρψια, πυγμαχίες κ.τ.λ.) και
στους νικητές δίνονταν έπαθλα και αφετέρου λάμβαναν μέρος στους αθλητικούς
αγώνες των άλλων Ελλήνων (Παναθήναια, ίσθμια, Ολυμπιακούς κ.α.). Μάλιστα
ο γιος του Μίνωα Ανδρόγεως είχε πρωτεύσει στα Παναθήναια και από ζήλια οι
Αθηναίοι τον δολοφόνησαν κατά την ώρα που πήγαινε στη Θήβα, για να λάβει
μέρος και στους εκεί αγώνες προς χάρη του Λάίου.
 42
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

<<….αυτός δε ήκεν εις Αθήνας, και τον των Παναθηναίων αγώνα επετέ-
λει, εν ω ο Μίνωος παις Ανδρόγεως ενίκησε πάντας. τούτον Αιγεύς επί τόν Μα-
ραθώνιον έπεμψε ταύρον, υφ’ ου διεφθάρη… μετ’ ου πολώ δε θαλασσοκρατών
επολέμησε στολω τας Αθήνας >>… (Απολλόδωρος Γ 15. 7 και 8)
<<…φιλόχορος δε φησιν ου ταύτα συγχωρείν Κρήτας, αλλά λέγειν ότι
φρουρά μέν ην ο Λαβύρινθος, ουδέν έχων κακόν αλλ’ ή το μη διαφυγείν τους
φυλαττομένους, αγώνα δε ο Μίνως επ’ Ανδρόγεω γυμνικόν εποίει και τους παί-
δας άθλα τοις νικωσιν εδίδου τέως εν τω Λαβυρυνθω φυλαττομένους· ενίκα δε
τους προτερους αγώνας ο μέγιστον παρ’ αυτώ δυνάμενος τότε και στρατηγών,
όνομα Ταύρος,…. (Πλούταρχου «Θησεύς», 16 - 19)
«Για τους Ιδαίους δακτύλους της Κρήτης παραδίδεται πως ανακάλυψαν
τη φωτιά, τη χρήση του χαλκού και του σιδήρου, στη χώρα των Απτεραίων στο
λεγόμενο Βερέκυνθο, καθώς και τον τρόπο επεξεργασίας τους. Λένε, μάλιστα,
πως ένας τους, ο Ηρακλής, ξεπέρασε τους άλλους σε φήμη, ίδρυσε τους Ολυ-
μπιακούς αγώνες. Εξ αιτίας της συνωνυμίας, οι μεταγενέστεροι άνθρωποι θεώ-
ρησαν πως ο γιος της Αλκμήνης ( = Ο Ηρακλής γιος του Δία και της Θηβαίας
Αλκμήνης) εγκαθίδρυσε τους Ολυμπιακούς αγώνες. (Διόδωρος Βιβλιοθήκη Ι-
στορική 5,64)
Ο Πλούταρχος («Θησεύς» ) αναφέρει ότι στην Κρήτη ήταν έθιμο να πα-
ρακολουθούν τους αγώνες και οι γυναίκες, κάτι που δεν επιτρεπόταν στους Ο-
λυμπιακούς αγώνες: <<…διο και του Θησέως αγωνίσασθα συνεχώρησεν ο Μί-
νως’ έθους δ’ όντος εν Κρήτη θεάσθαι και τας γυναίκας…>> (Πλουτάρχου (Θη-
σεύς 19)
Στις τοιχογραφίες της Κνωσού βλέπουμε ότι οι Κρήτες αθλητές δεν είναι
τελείως γυμνοί, όπως ήσαν στους Ολυμπιακούς αγώνες, αλλά με ωραιότατα α-
θλητικά καλλιτεχνικά κοντοβράκια και κοντομάνικα.

Γυναικείο χρυσελεφάντινο αγαλματίδιο από την Κνωσό, η καλούμενη

κυρία των σπορ («lady of sport»), 3000-1400 π.Χ. Φορά ζακέτα με ενσωμα-
τωμένο ανορθωτικό στηθόδεσμο. Επίσης φορά ζώνη και γυναικείο
 43
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

κοντοβράκι, το οποίο σχηματιζόταν από τη μινωική γυναικεία διπλή ποδιά ε-

νώνοντας το κέντρο της μπροστινής ποδιάς με το κέντρο της πισινής πο-
διάς τον καλούμενο καβάλο.

Η ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ

Η ελιά θεωρείται ιερό φυτό, επειδή είναι το πιο χρήσιμο από τα φυτά στον
άνθρωπο και αυτό, γιατί ο χυμός των καρπών της μετατρέπεται σε λάδι, κάτι
πού είναι όπως και το ζωικό λίπος, το οποίο είναι πολύ χρήσιμο στον άνθρωπο,
τόσο για τη διατροφή του, όσο και ως φάρμακο για την υγεία του.
Ο στέφανος από κλάδο άγριας ελιάς (κότινος) που δινόταν στους νικητές
των Ολυμπιακών αγώνων ήταν σύμβολο αρετής, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο (Η
26). Ο Ηρόδοτος (Η 26) συγκεκριμένα αναφέρει ότι όταν η στρατιά του Ξέρξη
συνάντησε το Λεωνίδα με μια χούφτα ανθρώπους στις Θερμοπύλες, ο Μαρδό-
νιος, ο αρχιστράτηγος του Ξέρξη, ρώτησε κάποιον Έλληνα να του πει για ποιο
λόγο εκεί ήταν λίγοι Έλληνες και εκείνος του απάντησε ότι αυτό οφείλονταν στο
ότι οι άλλοι Έλληνες αγωνιζόντουσαν στους Ολυμπιακούς αγώνες στην Ολυ-
μπία, με σκοπό ο πρώτος να στεφανωθεί με ένα κλαδί αγριελιάς. Τότε ένας
στρατηγός του, ο Τριτανταίχμης, φώναξε δυνατά στο Μαρδόνιο, για να τον α-
κούσει και ο βασιλιάς Ξέρξης που ήταν στη σκηνή του πιο πέρα: «Παπαί Μαρ-
δόνιε, κοίους επ’ άνδρας ήγαγες μαχησομένους ημέας, οι ού περι χρημάτων τον
αγώνα ποιούνται, αλλά περί αρετής» Δηλαδή, «Αλίμονο Μαρδόνιε, εναντίον
ποίων ανδρών μας έφερες να πολεμήσουμε, οι οποίοι δεν μάχονται για το
χρήμα, αλλά για την αρετή».
Κατά τη Γένεση, ο Νώε μετά τον κατακλυσμό που έγινε επί εποχής του
άφησε ελεύθερη μια « πάλιν εξαπέστειλε την περιστεράν εκτος της κιβωτού και
ανέστρεψεν προς αυτόν ηπεριστέρά το προς εσπέραν και είχε φύλλον ελαίας
κάρφος εν τω στόματι αυτής και έγνω Νώε, ότι κεκόπακε το ύδωρ από της γης»
( «Κατά το βράδυ, επέστρεψε το περιστέρι κρατώντας στο στόμα του φύλλο ε-
λιάς και κατάλαβε ο Νώε ότι σταμάτησε ο κατακλυσμός» (Γένεση Η, 11).
Εξ αυτού σήμερα η περιστέρα με κλάδο ελιάς στο στόμα της συμβολίζει
τη γαλήνη (και σήμερα λέγεται: «γαλήνεψε ο καιρός/η θάλασσα κλπ = καταλά-
γιασε) και εξ αυτού και την ειρήνη. Το λάδι για τους ορθόδοξους χριστιανούς
είναι συνδεδεμένο με τα μυστήρια του Χρίσματος και του Ευχελαίου.

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:
1) Ο Αριστοφάνης στον «Πλούτο» έχει ένα χιουμοριστικό διάλογο, σχε-
τικά με το λόγο που δίδεται η αγριελιά στους νικητές αθλητές των Ολυμπιακών
Αγώνων, και αυτοί που τον κάνουν λένε ότι η αγριελιά δίδεται, γιατί ο Δίας που
τους διοργάνωσε είναι φτωχός ή σφικτοχέρης (τσιγκούνης), άλλως θα έδιδε
χρυσό, όπως θα έπρεπε. «Γιατί ο Δίας είναι φτωχός, και εγώ θα σας το απο-
δείξω. Στους Ολυμπιακούς Αγώνες, τους οποίους ίδρυσε, και για τους οποίους
συγκαλεί όλη την Ελλάδα κάθε πέντε χρόνια, γιατί στεφανώνει τους νικητές μόνο
με αγριελιά; Αν ήταν πλούσιος θα τους έδινε χρυσό…. Ε, με τούτο βέβαια
 44
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

φανερώνει πως εκτιμάει τον πλούτο εκείνος. Γιατί το εξοικονομεί, και δεν θέλει
να τον ξοδέψει τίποτα απ' αυτόν και στεφανώνοντας με μασκαραλίκια τους νικη-
τές κρατάει τον πλούτο για τον εαυτό του….».
2) Στους αρχαίους Πανελλήνιους Αθλητικούς αγώνες είχαν ο καθένας είχε
έπαθλο από διαφορετικό φυτό, που χρησιμοποιούνταν στην τελετή απονομής
των νικητών, όπως αγριελιά στους Ολυμπιακούς, σέλινο στα Νέμεα, δάφνη στα
Πύθια κ.α. Το κάθε φυτό είχε το δικό του συμβολισμό: «Εστί δε τα Ολύμπια αγών
εις τον Δία, τα Πύθια αγών εις τον Απόλλωνα, τα Νέμεα αγών και αυτός εις τον
Δία, τα δε Ίσμια αγων εις τον Ποσειδώνα. Τα δε έπαθλα τούτων ελαία, δάφνη,
σέλινον ξηρόν τε και χλωρόν, αλλά περί μεντοι των άλλων ου χρεία νυν έστι
λέγειν, και τα επιβαλλοντα τούτοις υστερον ερούμεν. Νυν δε περί της θέσεως
των Ολυμπίων λεκτέον, τινές μεν ουν ταύτα εις τα περι Οινομάου και Πέλοπος
αναφέρουσι, άλλοι δε φασιν, ως ούτως αισχράς ούσαν την θέσιν ουκ αν διεφύ-
λαξαν, άλλοι δε Ηρακλεί ανατιθέασι, ο και Πίνδαρος λέγειν ενδοξοτέροις κοσμώ-
ντον αγώνα. (Σχόλια Βίος Πινδάρου)
3) Ο χρονικογράφος Φλέγων ο Τραλλιανός στο «Ολυμπιάδες» (Ολυμπιο-
νικών και Χρονικών Συναγωγή) αναφέρει ότι το βραβείο στους Ολυµπιονίκες
πριν την 6η Ολυμπιάδα από Ίφιτου, ήταν «ο µήλειος καρπός» και η προσέλευση
των αθλητών στην Ολυμπία δεν ήταν μεγάλη. Προ του φαινομένου παρακμής
των Ολυμπιακών Αγώνων και «της Ολυμπιακής πανηγύρεως του ∆ιός», ο σο-
φός Ίφιτος ήρθε στο μαντείο των ∆ελφών να συμβουλευθεί το θεό Απόλλωνα:
«ει στέμματα περιθώσι τοις νικώσι» και έλαβε τον εξής χρησμό για το είδος του
βραβείου και τη στέψη των Ολυµπιονικών: «Ίφιτε µήλειον καρπόν µη θης επί
νίκη, αλλά τον άγριον αµφιτίθει καρπώδη ελαιων, ος νυν αµφέχεται λεπτοίσιν
υφάσµασ’ αράχνης». Επανερχόμενος ο Ίφιτος στην Ολυμπία παρατήρησε και
διαπίστωσε ότι μια από τις πολλές αγριελιές της Ιερής Άλτεως ήταν κατάµεστη
από ιστό αράχνης. Από αυτή «την Καλλιστέφανον ελαίαν» όρισε να κόβονται οι
κλάδοι για τα στεφάνια των Ολυµπιονικών: «παραγενόµενος ουν εις την Ολυ-
µπίαν πολλών εν τω τεµένει κοτίνων όντων, ευρών ένα περιεχόµενον αραχνίοις
περιωκοδόµησεν αυτόν και τοις νικώσιν εκ τούτου εδόθη ο στέφανος…»

7. Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΘΕΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ ΕΝ ΖΩΗ ΕΞΗΜΕΡΩΝΕΙ

ΠΡΩΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΤΗΝ ΑΓΡΑΜΠΕΛΟ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΚΑΡ-
ΠΟΥΣ ΤΗΣ ΗΜΕΡΗΣ ΠΑΡΑΓΕΙ ΤΟΝ ΟΙΝΟ ΚΑΙ ΣΥΝΑΜΑ ΒΡΙΣΚΕΙ
ΤΟ ΑΡΟΤΡΟ ΚΑΙ ΤΑ ΓΕΩΡΓΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ

Α. Η ΑΓΡΙΑ ΚΑΙ Η ΗΜΕΡΗ (ΟΙΝΟΦΟΡΟΣ) ΑΜΠΕΛΟΣ

Οίνος ή κοινώς κρασί λέγεται το ποτό που παράγεται από τον

καρπό, τα σταφύλια, της αμπέλου.
Άμπελος ή σταφυλή ή οίνη ή οινάς κ.α. λέγεται ένα πολυετές
αναρριχητικό, φυλλοβόλο (με ετήσιο βιολογικό κύκλο) και λεπτοβλα-
στοειδές φυτό, που καλλιεργείται κυρίως για τον καρπό του, το στα-
φύλι ή αρχαία ελληνικά και βότρυς, ενώ και τα φύλλα του
 45
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

χρησιμοποιούνται στη μαγειρική (ντολμάδες). Τα σταφύλια μπορούν

να καταναλωθούν ως έχουν ή να χρησιμοποιηθούν είτε για γλυκίσματα
(γλυκό του κουταλιού) είτε για την παρασκευή σταφίδων, κρασιού,
ξυδιού και άλλων οινοπνευματωδών ποτών όπως το τσίπουρο, η τσι-
κουδιά κ.α. και τελικά οινοπνεύματος (αιθανόλης).
Η άμπελος διακρίνεται σε άγρια (vitis silvestris) και σε ήμερη ή
εξημερωμένη (vitis vinifera). Η άμπελος, άγρια και ήμερη, ευδοκιμεί
σε εύκρατες περιοχές, όπως π.χ. στις παραμεσόγειες περιοχές.
Ειδικότερα από τη μια υπάρχει η άγρια άμπελος (η αγράμπελη),
που κάνει καρπούς που είναι πτωχοί προς βρώση και παραγωγή οίνου
και από την άλλη υπάρχει η ήμερη ή άλλως εξημερωμένη-καλλιεργη-
μένη άμπελος και οι ποικιλίες της, οι οποίες παράγουν αφενός πολ-
λούς και βρώσιμους καρπούς, και αφετερου καρπούς που περιέχουν
πολύ μούστο-οίνο..

Β. Η ΔΙΑΙΩΝΙΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ

Η άγρια άμπελος διαιωνίζεται και πολλαπλασιάζεται με σπόρο, κα-

θώς και με παραφυάδες και καταβολάδες, ήτοι οι βλαστοί της γέρνουν
στη γη και μόλις ακουμπήσουν εκεί βγάζουν ρίζες και αναπτύσσεται ως
νέο φυτό. Η ήμερη δε διαιωνίζεται με σπόρο, αν φυτέψουμε σπόρο
ήμερης αμπέλου βγαίνει πάλι άγρια ή τίποτε, αλλά μόνο τεχνικά, ήτοι
με μόσχευμα, με καταβολάδες, με εμβολιασμό και σήμερα και με ιστο-
καλλιέργεια, όπως θα δούμε πιο κάτω.

Γ. Η ΕΞΗΜΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΑΓΡΙΑΣ ΑΜΠΕΛΟΥ, ΠΟΤΕ ΚΑΙ ΑΠΟ

ΠΟΙΟΝ

Η άγρια άμπελος είναι δημιούργημα της φύσης, του θεού, και

υπάρχει από πάντα, ήτοι από συστάσεως της φύσης. Αντίθετα η ήμερη
άμπελος δεν υπάρχει από πάντα, αλλά μόνο από τότε που κάποιος
πέτυχε να εξημερώσει την άγρια άμπελο, ήτοι να δημιουργήσει
ένα άλλο τύπο αμπέλου που να παράγει και βρώσιμους και εκ-
μεταλλεύσιμους καρπούς. Δηλαδή η ήμερη άμπελος δεν είναι δη-
μιούργημα μόνο της φύσης, αλλά και της ανθρώπινης παρέμβασης.
Και αυτό δεν έγινε προ αμνημονεύτων χρόνων, αλλά τελευταία,
από τότε που άνθρωπος σταμάτησε το νομαδικό - μεταναστευτικό βίο
που έκανε για εξεύρεση πηγών διατροφής μια και αρχικά δεν υπήρχε
η γεωργία.
Και εκείνος που πέτυχε να εξημερώσει πρώτος την άγρια άμπελο
και να δημιουργήσει από τους καρπούς, τα σταφύλια, της ήμερης το
μούστο- οίνο ήο θεός Διόνυσος εν ζωή στη γη, και εξ αυτού μετά
 46
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

θεοποιήθηκε, θεωρήθηκε θεός της αμπέλου και του οίνου, όπως θα

δούμε πιο κάτω..

8. Ο ΔΙΟΝΥΣΟΣ ή ΒΑΚΧΟΣ ή ΙΑΚΧΟΣ , Ο ΘΕΟΣ ΤΗΣ ΑΜΠΕ-

ΛΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΟΙΝΟΥ

Σύμφωνα με τη μυθολογία, ελληνική και ξένη, εκείνος που πρώ-

τος εξημέρωσε - καλλιέργησε την άμπελο και από τους καρπούς της
ήμερης παρήγαγε τον οίνο είναι ο θεός Διόνυσος εν ζωή στη γη και γι
αυτό μετά τη μετάστασή του από τη γη στους ουρανούς θεοποιήθηκε,
δηλαδή θεωρήθηκε θεός του κρασιού. Ο ίδιος επίσης βρήκε το ζύθο
που παράγεται από το κριθάρι κ.α.

Α. Η ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΔΙΟΝΥΣΟΣ Ή ΙΑΚΧΟΣ Ή ΒΑΚΧΟΣ

Δεδομένου ότι ο Διόνυσος ήταν θεός του οίνου και συνάμα λεγό-
ταν και με την ονομασία Βάκχος ή «Ίακχος, άρα η ονομασία «Βάκχος»
παράγεται από τα επιφωνήματα βαχ!, αχ! που βγάζουν αυτοί που
έχουν ερωτικό ή άλλο βάσανο και πίνουν οίνο να τον ξεπεράσουν και
το ρήμα έχω /εκχέω. Ομοίως η ονομασία Ίακχος παράγεται από το
ρήμα έχω/εκχέω και τα χαρμόσυνα επιφωνήματα: ιά!, ιά! (> ιαχή,
ιαύων….) που βγάζουν αυτοί που πίνουν οίνο και ευθυμούν. Από το
επίρρημα ευ (= καλώς, ωραία) παράγεται η ευχή που λέμε πίνοντας
εβίβα = όλα καλά να πάνε και το «εὐαστήρ» = ο Διόνυσος (Ορφικός
ύμνος «Διονύσου»), επειδή λέει τα ενθουσιώδη: «ευοί - ευαν! (αρχαι-
οελληνικά) > εβίβα! (νεοελληνικά)» = όλα καλά!, στην υγειά μας!

Το βυζαντινό «Μέγα Ετυμολογικό», επικαλούμενο τον Πίνδαρο,

αναφέρει ότι το όνομα του θεού Διόνυσου ετυμολογείται από το όνομα
του Διός και αυτό της Νύσης του όρους, όπου γεννήθηκε και ανατρά-
φηκε ο Διόνυσος, πρβ: «Διόνυσος’ οι δε από του Διός και της Νυσης του
όρους ωνομάσθαι, επεί εν τούτω εγεννήθη , ως Πίνδαρος, και ανετράφη». (Μέγα
Ετυμολογικό)
Το όρος της Νύσης «κείται μεταξύ Φοινίκης και Νείλου (Διόδωρο 4,2) ή
άλλως στην Αιθιοπία («….και ήγεικε ες Νύσαν την υπέρ Αίγυπτον εούσαν εν τη
Αιθιοπία», Ηρόδοτος Β 145) , «…, και λαβὼν αὐτὸν Ερμής προς νύμφας εκό-
μισεν εν Νύσῃ κατοικούσας της Ασίας, ας ύστερον Ζεύς καταστερίσας ωνόμα-
σεν Υάδας. (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη Γ.4,3).
Ο Διόδωρος Σικελιώτης , σχετικά με το όνομα του Διόνυσου, α-
ναφέρει ότι ο Διόνυσος, σύμφωνα με τους μύθους, ονομάστηκε έτσι,
επειδή ήταν γιος του Δία και συνάμα ανατράφηκε στη Νύσα της Αρα-
βίας. Αναφέρει επίσης ότι με την ονομασία Διόνυσος ονομαζόταν και
 47
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ο καρπός της αμπέλου και επίσης ότι «Διόνυσος = δόσις οίνου», δη-
λαδή από τα δίδω-οίνος, πρβ:
«Ο Δίας έσμιξε κρυφά από τη γυναίκα του Ήρα με την κόρη του Κάδμου
Σεμέλη στη Θήβα και εκείνη έμεινε έγκυος στο Διόνυσο, όμως το ανακάλυψε η
Ήρα και έκανε τη Σεμέλη να αποβάλει. Μετά απ' αυτό, ο Δίας πήρε το παιδί, το
έδωσε στον Ερμή και τον πρόσταξε να το μεταφέρει στο σπήλαιο στη Νύσα,
που κείται μεταξύ Φοινίκης και Νείλου, και να το παραδώσει στις νύμφες που
έπρεπε να το αναθρέψουν και να το φροντίσουν με τη μεγαλύτερη επιμέλεια και
προσοχή. Κατά συνέπεια, εφόσον ο Διόνυσος ανατράφηκε στη Νύσα πήρε το
όνομα του από τον Δία και τη Νύσα». (Διόδωρος 4, 2-3…)
«άλλοι παραδίδουν πως υπήρξε ένας και άλλοι τρεις Διόνυσοι, υπάρχουν
κι εκείνοι που βεβαιώνουν πως ποτέ δεν έγινε γένεση του με ανθρώπινη τουλά-
χιστον μορφή και θεωρούν πως η λέξη Διόνυσος σημαίνει μόνο «οίνου δόσις»
[δώρο του οίνου]». (Διόδωρος 3,62-64)

Β. ΟΙ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ

Ο Διόνυσος, σύμφωνα με όλους τους μύθους, φέρεται γιος του

Δία, ο οποίος ήταν Κρητικός στην καταγωγή, αφού είχε γεννηθεί και
αντρωθεί στο Δικταίο άντρο της Κρήτης, άρα και ο Διόνυσος ήταν Κρη-
τικός στην καταγωγή, πρβ:
<<…. τον μεν οι εδέξατο Γαία πελώρη Κρήτῃ εν εὐρείῃ τρεφέμεν ἀτιταλλέμεναί τε ένθά
μιν ίκτο φέρουσα θοὴν δια νύκτα μέλαιναν, πρώτην ες Δίκτον» (Ησίοδος Θεογονία 480-5)
Οργισθείσα δε επί τούτοις Ρέα παραγίνεται μεν εις Κρήτη, οπηνίκα τον Δία εγκυμονούσα
ετύγχανε, γεννά δε εν τω άντρω της Δίκτης Δία και τούτον μεν δίδωσι τρέφεσθαι Κούρησί τε και
ταις Μελισσέως παισί νύμφαις, Αδραστεία τε και Ίδῃ.αύται μεν ουν τον παίδα έτρεφον τω της
Αμαλθείας γάλακτι, οι δε Κούρητες ένοπλοι εν τω άντρω το βρέφος φυλάσσοντες τοις δόρασι τας
ασπίδας συνέκρουον, ίνα μη της του παιδός φωνής ο Κρόνος ακούσῃ.Ρέα δε λίθον σπαργανώ-
σασα δέδωκε Κρόνω καταπιείν ως τον γεγεννημένον παίδα». (Απολλόδωρος Α, 1, 6 - 7),
«ανδρωθέντα δ’ αυτόν (ο Δίας) φασί πρώτον πόλιν κτίσαι πει την Δίκτα, όπου και τη
γένεσιν αυτού μυθολογούσι»,,,, (Διόδωρος 5.72),
«Λαβείν δε αυτόν την τούτων μίμησιν αποφαίνουσιν εκ τῶν Ελληνικών παραδειγμάτων
ζηλωτὴν γενόμενον της τε Μίνω του Κρητὸς και της Λυκούργου του Λακεδαιμονίου σοφίας· ων
ὁ μεν ομιλητής έφη γενέσθαι του Διός και φοιτών εις το Δικταίον όρος, εν ω τραφήναι τον Δία
μυθολογούσιν οι Κρήτες υπὸ των Κουρήτων νεογνὸν όντα, κατέβαινεν εις το ιερὸν άντρον και
τους νόμους εκεί συντιθεὶς εκόμιζεν, ους απέφαινε παρά του Διός λαμβάνειν· (Διονύσιος Αλι-
καρνασσεύς «Ρωμαϊκή Αρχαιολογία» Livre/Λογος 2 LXI,

Η μάνα του Διονύσου κατ’ άλλους μύθους ήταν η Δήμητρα ή η

κόρη της Περσεφόνη, κατ΄ άλλους η Σεμέλη, η κόρη του Κάδμου, ι-
δρυτή της Θήβας της Βοιωτίας και κατ΄ άλλους η Ήρα. Ειδικότερα ο
Διόνυσος, σύμφωνα με τους κρητικούς μύθους και τον ορφικό ύμνο
‘Διόνυσος’, ήταν γιος του Δία και της Δήμητρα ή της κόρης της Περ-
σεφόνης και σύζυγος της Αριάδνης, κόρης του βασιλιά της Κρήτης Μί-
νωα. Ο Διόνυσος, σύμφωνα με την ‘Θεογονία’ του Ησίοδου, τον
 48
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Ομηρικό ύμνο ‘Διόνυσος΄ κ.α. ήταν γιος του Δία και της Σεμέλης, κόρη
του Κάδμου που είχε έρθει από τη Φοινίκη στην Ελλάδα και έκτισε την
πόλη Θήβα στη Βοιωτία. Σύμφωνα με τον ίδιο μύθο ο Δίας έσμιξε κρυφά από
τη γυναίκα του Ήρα με την κόρη του Κάδμου Σεμέλη στη Θήβα και εκείνη έμεινε
έγκυος στο Διόνυσο, όμως το ανακάλυψε η Ήρα και έκανε τη Σεμέλη να αποβά-
λει. Μετά απ' αυτό, ο Δίας πήρε το παιδί, το έδωσε στον Ερμή και τον πρόσταξε
να το μεταφέρει στο σπήλαιο στη Νύσα, που κείται μεταξύ Φοινίκης και Νείλου,
και να το παραδώσει στις νύμφες που έπρεπε να το αναθρέψουν και να το φρο-
ντίσουν με τη μεγαλύτερη επιμέλεια και προσοχή. Κατά συνέπεια, εφόσον ο Διό-
νυσος ανατράφηκε στη Νύσα πήρε το όνομα του από τον Δία και τη Νύσα
Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει ότι οι γονείς του αιγυπτιακού
θεού Όσιρι ή άλλως Διόνυσου, σύμφωνα με τους αιγυπτιακούς μύθους,
είναι ο βασιλιάς εν ζωή Αμμων Δίας και η γυναίκα του Ήρα ( βλέπε
Διόδωρος 1, 1– 18). Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει επίσης ότι σύμ-
φωνα με τους Αιγυπτιακούς μύθους υπήρχαν δυο βασιλιάδες με το ό-
νομα Δίας και από αυτούς ο ένας, αυτός που βασίλευε στην Κρήτη,
ονόμασε το νησί της Κρήτης Ιδαία από το όνομα της συζύγου του,
που την έλεγαν Ιδαία (Διόδωρος 3,61) και με την οποία απέκτησε δέκα
γιους τους Κουρήτες και όταν πέθανε τον θάψανε στην Κρήτη. Ο άλ-
λος, ο Ατλάντιος ή άλλως Άμμων Δίας, μετονόμασε το νησί από Ιδαία
σε Κρήτη από τη γυναίκα του που την έλεγαν Κρήτη και η οποία ήταν
κόρη ενός των Κουρητών», ο οποίος λόγω τω ευεργεσιών του έκανε
εν ζωή, μετά τη μετάστασή του από τους ανθρώπους στον ουρανό οι
Ατλάντιοι τον αγόρευσαν θεό και κύριο του σύμπαντος κόσμου στον
αιώνα το άπαντα (Διόδωρος 3.70-71).

Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει, σχετικά με τον αν υπήρχε ένας

μόνο Διόνυσος ή πολλοί, ότι οι Κρήτες ισχυρίζονται ότι ο θεός Διόνυσος
ήταν Κρητικός και ένας. Απλώς, επειδή πήγε και σε πολλά άλλα μέρη
προσφέροντάς και εκεί τις ευεργεσίες του μερικοί άλλοι λαοί τον οι-
κειοποιήθηκαν(βλέπε Διόδωρος Σικελιώτης 5, 77,4). Το ίδιο αναφέρει
και για τους αρχαίους Αιγυπτίους, δηλαδή ότι και για εκείνους ο θεός
Διόνυσος ήταν ένας και Αιγύπτιος, όμως επειδή πήγε και σε πολλά άλλα
μέρη ( Ινδία, Αραβία κ.α.) προσφέροντάς και εκεί τις ευεργεσίες του
μερικοί άλλοι λαοί τον οικειοποιήθηκαν. Αναφέρει επίσης ότι οι Αιγύ-
πτιοι λένε ότι ο αιγυπτιακός θεός Οσιρις ή Διόνυσος δεν είναι ίδιος με
το θεό που οι Έλληνες ονομάζουν Διόνυσο, το γιο της Σεμέλης και του
Δία. Γι αυτούς η Σεμέλη έμεινε έγκυος από κάποιο άγνωστο και γέν-
νησε ένα αρσενικό μωρό. Προ αυτού, ο πατέρας της Σεμέλης, ο Κάδ-
μος, για να μη ξεφτιλιστεί, απόδωσε την πατρότητά του στο Δία και
ονομάστηκε Διόνυσος, γιος του Δία (βλέπε Διόδωρος 1.19-23).

Στην πραγματικότητα υπήρχε ένας μόνο Διόνυσος, αφού όλοι φέρονται

να έχουν τον ίδιο πατέρα, το Δία, και την ίδια ασχολία ,ήτοι την άμπελο, το
 49
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

κρασί κ.α. ,και απλώς το βιογραφικό του έχει μικρές παραλλαγές κατά τόπους
για το λόγο ότι τον διεκδικούν εκτός από τους Έλληνες και άλλοι λαοί, όπως οι
Αιγύπτιοι, οι Ινδοί και οι Λιβύοι και αυτό, επειδή εν ζωή είχε περάσει και από τα
μέρη τους.

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ;
Α) Ο Ηρόδοτος (Δ 79) αναφέρει ότι οι Σκύθες ούτε έπιναν ούτε και λά-
τρευαν το θεό Διόνυσο και ο Διονύσιος Αλικαρνασσέας ( Ρωμαϊκή Αρχαιολογία
13 11) αναφέρει ότι οι Κέλτες δε γνώριζαν ούτε τον οίνο της αμπέλου ούτε το
λάδι της ελιάς παρά μόνο το οίνο (μπύρα) που παρασκευάζεται από κριθάρι
που σαπίζει μέσα σε νερό και γίνεται χυλός.
Β) Ο Στράβωνας (15,3 11) αναφέρει ότι οι Μακεδόνες των Ελλήνων διέ-
δωσαν την καλλιέργειας της αμπέλου στη Σουσίδα και στη Βαβυλώνα, περιοχές
της Μεσοποταμίας: «την δ’ άμπελον ου φυομένην πρότερον Μακεδόνες κατε-
φύτευσαν κακεί και εν Βαβυλώνι» (Στράβων, 15, 3, 11).
Ο Αρριανός αναφέρει ότι στην Ινδία δεν υπήρχε η άμπελος και εκεί την
πήγε ο Διόνυσος από τη Θήβα, πρβ: «Διόνυσον δε ελθόντα ως καρτερός εγέ-
νετο Ινδών, πόληάς τε οικίσαι και νόμους θέσθαι τοίσι πόλεσι, οίνου τε δοτήρα
Ινδοίς γενέσθαι κατάπερ Έλλησι, και σπείρειν διδάξαι την γην'' (Αρριανός Ιν-
δική,7), «ου γαρ είναι εν τη Ινδών χώρα κισσόν, ούδέ ίναπερ αυτοίς άμπελοι
ήσαν ….εφυμνούντας τον Διονυσον (Αρριανός, Αλεξάνδρου Ανάβασης βιβλίο 5,
2,6) ,
«αλλά και ότι Διόνυσος μεν Θηβαίος, ουδέν τι προσήκων Μακεδόσι»
(Αρριανός, Αλεξάνδρου Ανάβασις/Βιβλίο Δ, 9)
«Νύσάν τε ουν εκάλεσε την πόλιν Διόνυσος απὶ της τροφού της Νύσης
και τη χώραν Νυσαίαν· το δε όρος ότι περί πλησίον εστί της πόλεως και τούτο
Μηρόν επωνόμασε Διόνυσος ότι δε κατά τον μύθον εν μηρό το του Διός ηυ-
ξήθη». (Αρριανός, Αλεξάνδρου Ανάβασις Βιβλίο Ε, 1.6)

ΑΝΑΚΤΟΡΑ ΚΝΩΣΟΥ
 50
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ ΚΝΩΣΟΥ,
ΜΕ ΟΙΝΟΧΟΟΥΣ

ΠΙΘΑΡΙΑ ΛΑΔΙΟΥ
ΚΑΙ ΚΡΑΣΙΟΥ ΣΤΟ ΑΝΑ-
ΚΤΟΡΟ ΚΝΩΣΟΥ.

Στο παλάτι της Κνω-

σού υπάρχουν πο-
λύχρονες τοιχογρα-
φίες που απεικονί-
ζουν οινοχόους να
σερβίρουν ποτά και
αφετέρου από το ότι
κατά τη διάρκεια α-
νασκαφών στην
Κνωσό βρέθηκε σε
προάστιό της, στο
Βαθύπετρο Αρχά-
νων Ηρακλείου Κρή-
της, ένας ληνός (πα-
τητήρι) από άργιλο, ηλικίας τουλάχιστον 3600 χρόνων, που θεωρείται
το αρχαιότερο μέχρι στιγμής της Ευρώπης.

Ο Γιάννης Τζεδακης, Γ. Δ/ντης Αρχαιοτήτων Υπ, Πολιτισμού

(Βλέπε Γ. Τζεδάκις, H. Μartlew, Μινωϊτών και Μυκηναίων Γεύσεις, Έκ-
θεση από τις 13 Ιουλίου 1999, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών,
Corpus, 9, Οκτώβριος 1999, 16.) ισχυρίζεται ότι: «Μετά το 1425 π.Χ,
 51
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

υπάρχουν σαφείς ενδείξεις κριθαρένιας μπύρας στην Κρήτη και στην

κυρίως Ελλάδα. Το παλιότερο εύρημα που υποδεικνύει χρήση κρασιού
με ρητίνη τερέβινθου στην Ελλάδα είναι από τον οικισμό Αποδούλου
στην Κρήτη, 1900-1700 π.Χ. Χρήση ρητίνης στην οινοποιία βρέθηκε
και στην περιοχή της Φαιστού, στην Κοιλάδα Αμαρίου. Εκτός από την
επάλειψη για λόγους μόνωσης των οινηρών δοχείων, η ρητίνωση του
οίνου βοηθούσε στη συντήρηση, την αποτροπή της μεταμόρφωσης του
σε ξύδι. Η χρήση της ήταν ευρύτατη σε όλη την Ευρασία, αλλά παρέ-
μεινε σε χρήση μέχρι σήμερα μόνο στην Ελληνική ρετσίνα. Η ρετσίνα
του τερέβινθου υπήρξε σύνηθες συστατικό της μακρόχρονης οινοποι-
ίας και στην Ελλάδα, αλλά και σύνηθες συστατικό των αρχαίων φαρ-
μάκων.

9. Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ, Ο ΘΗΒΑΙΟΣ, Ο ΑΙΓΥΠΤΙΟΣ, Ο ΙΝΔΟΣ ΚΑΙ

Ο ΛΙΒΥΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ

Α. Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ, Ο ΓΙΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΗ-

ΜΗΤΡΑΣ Η ΤΗΣ ΚΟΡΗΣ ΤΗΣ ΠΕΡΣΕΦΟΝΗΣ

Ο ορφικός ύμνος «Εις Διόνυσον» αναφέρει ότι ο βασιλιάς του

βακχείου (των πιοτήδων, εκείνων που πίνουν οίνο λέγοντας «ευη-
ευάν» > εβίβα) είναι ο Διόνυσος (ή άλλως ο Βάκχος), ο γιος του Δία
και της Περσεφόνης, πρβ:
Διονύσου ѳυμίαμα στύρακα Κικλήσκω Διόνυσον ἐρίβρομον, εὐαστῆρα,
πρωτόγονον, διφυῆ, τρίγονον, Βακχεῖον ἄνακτα, ἄγριον, ἄρρητον, κρύφιον, δι-
κέρωτα, δίμορφον, κισσόβρυον, ταυρωπόν, Ἀρήιον, εὔιον, ἁγνόν, ὠμάδιον,
τριετῆ, βοτρυηφόρον, ἐρνεσίπεπλον. Εὐβουλεῦ, πολύβουλε, Διὸς καὶ Περσεφο-
νείης ἀρρήτοις λέκτροισι τεκνωѳείς, ἄμβροτε δαῖμον· κλῦѳι, μάκαρ, φωνῆς, ἡδὺς
δ' ἐπίπνευσον ἀμεμ[φ]ής εὐμενὲς ἦτορ ἔχων, σὺν ἐυζώνοισι τιѳήναις.
Μτφ: Διονύσου θυμίαμα, στύρακα (ήδύοσμον) Τον Διόνυσον προσκαλώ,
τον θορυβώδη πού φωνάζει ευά (επιφώνημα ενθουσιώδες), τον πρωτογενή,
πού έχει δύο φύσεις, και εγεννήθη τρεις φορές, τον Βακχικόν βασιλέα, τον ζώντα
εις τους αγρούς, τον ανέκφραστον. τον απόκρυφον, πού έχει δύο κέρατα και δύο
μορφάς τον γεμάτο από κισσό, πού έχει πρόσωπο ταύρου, τον πολεμικόν τον
βακχικόν. τον αγνόν. πού τρώγει ωμά κρέατα, τον τριετή, πού τρέφει τα σταφύ-
λια και έχει για πέπλο βλαστάρια. Ω Ευβουλέα, πολυμήχανε, πού εγεννήθης
στα απερίγραπτα κρεββάτια του Διός και της Περσεφόνης αθάνατε δαίμονα
(θεέ) άκουσε, μακάριε, την φωνήν μου και σπεύσε με γλυκύτητα και με προσή-
νεια. έχων ευμενή διάθεσιν μαζί με τις καλλίζωνες συντρόφους σου (τις Μαινά-
δες και τις Βάκχες).

Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει ότι οι Κρήτες ισχυρίζονται πως

εκείνος που βρήκε το αμπέλι και την παραγωγή του οίνου κ.α., ήταν ο
θεός Διόνυσος εν ζωή στην Κρήτη και εξ αυτού μετά τη μετάστασή του
 52
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

από τη γη στους ουρανούς θεοποιήθηκε, θεωρήθηκε θεός και κάτοικος

του Ολύμπου. Αναφέρει επίσης ότι για τους Κρήτες ο Διόνυσος ήταν
κρητικός, γιος του Δία και της Δήμητρας ή της κόρης της Περσεφόνης
από την Κρήτη και ο οποίος με την Αριάδνη, την κόρη του Μίνωα,
απέκτησαν τον Οινοποίωνα, που δίδαξέ τους Ναξίους, Χιώτες, Μικρα-
σιάτες κ.α. την οινοποιία, πρβ:
«Για τον Διόνυσο, αναφέ-
ρει ο μύθος, πως ήταν ο εφευρέ-
της του αμπελιού και της καλ-
λιέργειας του, καθώς και της οι-
νοποιίας και της αποθήκευσης
πολλών φθινοπωρινών φρού-
των, παρέχοντας στους ανθρώ-
πους τη δυνατότητα να τα χρησι-
Αργυρή δραχμή Συβρίτου Κρήτης, μοποιούν ως τρόφιμα επί πολύν
290 π.Χ., με το Διόνυσο πάνω σε πάν- καιρό. Τούτος ο θεός, λένε,
θηρα και τον Ερμή. γεννήθηκε από τον Δία και την
Περσεφόνη στην Κρήτη, και ο
Ορφέας διέσωσε στις τελετές των μυστηρίων την παράδοση ότι ο Διόνυσος
έγινε κομμάτια από τους Τιτάνες- συμβαίνει, όμως, να έχουν γίνει περισσότεροι
Διόνυσοι, για τους οποίους γράψαμε αναλυτικά και με σαφήνεια στα οικεία κε-
φάλαια". Οι Κρήτες, τώρα, προσπαθούν να φέρουν αποδείξεις του ότι γεννήθηκε
στο νησί τους ο θεός, λέγοντας πως σχημάτισε δυο νησιά κοντά στην Κρήτη,
στους λεγόμενους Δίδυμους Κόλπους, τις οποίες ονόμασε Διονυσιάδες από τον
ίδιο, πράγμα που δεν έκανε σε κανένα άλλο μέρος της οικουμένης». {Διόδωρος
Σικελιώτης Βιβλιοθήκη 5, 75)
<< Εκείνον τον καιρό, σύμφωνα με τον μύθο, εμφανίστηκε ο Διόνυσος στο
νησί και λόγω της ομορφιάς της Αριάδνης πήρε την κόρη από τον Θησέα να την
έχει νόμιμη σύζυγο και να την αγαπάει πάνω απ' όλες. Πράγματι, μετά τον θά-
νατο της, από την αγάπη του την έκρινε άξια αθάνατων τιμών κι έβαλε στ' αστέ-
ρια του ουρανού το στέμμα της Αριάδνης>> .(Διόδωρος Σικελιώτης 4.61)

Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει επίσης ότι κατά τους μυθολό-

γους υπήρχαν και άλλοι Διόνυσοι και αυτός της Κρήτης ήταν ο δεύτε-
ρος.
<<Δεύτερος Διόνυσος, σύμφωνα με τους μυθολόγους, γεννήθηκε από τον
Δία και την Περσεφόνη, και κατ' άλλους από τον Δία και τη Δήμητρα.. Αυτόν τον
παρουσιάζουν ως τον πρώτο άνθρωπο που έζευξε βόδια σε άροτρο, ενώ μέχρι
τότε οι άνθρωποι κατεργάζονταν το έδαφος με τα χέρια. Επινόησε φιλόπονα και
πολλά άλλα χρήσιμα στη γεωργία, τα οποία απάλλαξαν τους ανθρώπους από
πολλούς κόπους- σε αντάλλαγμα οι ωφελημένοι του απένειμαν τιμές και θυσίες
αντίστοιχες με των θεών, ενώ πρόθυμα όλοι οι άνθρωποι του απένειμαν την
αθανασία για το μέγεθος της ευεργεσίας που είχε προσφέρει. Οι ζωγράφοι και
οι γλύπτες του απέδωσαν ως παράσημο κέρατα υποδηλώνοντας την άλλη φύση
του Διονύσου και ταυτόχρονα δείχνοντας το μέγεθος της χρησιμότητας που
 53
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

επινόησε για τους γεωργούς με την ανακάλυψη της χρήσης του αρότρου.>>
(Διόδωρος Σικελιώτης, 3.64)

Β. Ο ΘΗΒΑΙΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ, Ο ΓΙΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΕ-

ΜΕΛΗΣ

Ο Ησίοδος στη «Θεογονία» αναφέρει ότι ο «Διώνυσος» (με -ω-

αντί Διόνυσος) ήταν γιος του θεού Δία, του θεού που είχε γεννηθεί
στο όρος Δίκτη της Κρήτης, και της Σεμέλης, κόρης του Κάδμου, γιου
του βασιλιά της Φοινίκης Αγήνορα. Ο Ησίοδος αναφέρει επίσης ότι σύ-
ζυγος του Διονύσου ήταν η ξανθή Αριάδνη, κόρη του Κρητικού Βασιλιά
Μίνωα:
<<…. τον μεν οι εδέξατο Γαία πελώρη Κρήτῃ εν εὐρείῃ τρεφέμεν ἀτιταλ-
λέμεναί τε ένθά μιν ίκτο φέρουσα θοὴν δια νύκτα μέλαιναν, πρώτην ες Δίκτον»
(Ησίοδος Θεογονία 480-5)
<<…. ….Καδμείη δ᾽ άρα οι Σεμέλη τέκε φαίδιμον υιὸν μιχθείσ᾽ εν φιλότητι,
Διώνυσον πολυγηθέα, ἀθάνατον θνητή· νυν δ᾽ ἀμφότεροι θεοί εἰσιν………..
Xρυσοκόμης δε Διώνυσος ξανθήν Aριάδνην, κούρην Μίνωος, θαλερήν ποιήσατ᾽
άκοιτιν. Την δέ οι ἀθάνατον και ἀγήρω θήκε Κρονίων.>> Μετφ: Του Κάδμου η
κόρη, η Σεμέλη, στο Δία γέννησε γιο λαμπρό, σαν έσμιξε ερωτικά μαζί του, τον
πολύτερπνο Διόνυσο, έναν αθάνατο η θνητή. Μα τώρα και οι δυο είναι
θεοί………. Και ο χρυσόμαλλος Διόνυσος την Αριάδνη την ξανθή, του Μίνωα
την κόρη, θαλερή την πήρε ομόκλινή του. Κι αυτήν αθάνατη κι αγέραστη την
έκανε ο γιος του Κρόνου… <<…. (Ησιόδου Θεογονία 940-9)
Επομένως ο Διόνυσος, σύμφωνα με τον Ησίοδο, εκ πατρός ήταν
Κρητικός στην καταγωγή και εκ μητρός Φοίνικας, αφού ο Δίας, ο πα-
τέρας του Μίνωα, ήταν Κρητικός και η Σεμέλη, η μάνα του Διόνυσου,
ήταν κόρη του Κάδμου, που ήταν αφενός γιος του βασιλιά της Φοινί-
κης Αγήνορα και αφετερου ιδρυτής της Θήβας της Βοιωτίας όπου είχε
μετοικίσει . Επίσης η μάνα του του Μίνωα, η Ευρώπη, ήταν αδελφή
του Κάδμου, την οποία είχε κλέψει από τη Φοινίκη ο πατέρας του Μί-
νωα, ο Δίας ή στην πραγματικότητα ο βασιλιάς της Κρήτης Αστέριος,
που ήταν ο πραγματικός πατέρας του Μίνωα.

Ομοίως ο Ορφικός ύμνος «Σεμέλης» αναφέρει ότι ο «Διώνυσος»

(με -ω- αντί Διόνυσος) ήταν γιος του θεού Δία και της Σεμέλης, κόρης
του Κάδμου από τη Φοινίκη.
<<Σεμέλης ѳυμίαμα στύρακα Κικλήσκω κούρην Καδμηίδα παμβασίλειαν,
εὐειδῆ Σεμέλην, ἐρατοπλόκαμον, βαѳύκολπον, μητέρα ѳυρσοφόροιο Διω-
νύσου πολυγηѳοῦς, ἣ μεγάλας ὠδῖνας ἐλάσσατο πυρφόρωι αὐγῆι ἀѳανάτη τευ-
χѳεῖσα Διὸς βουλαῖς Κρονίοιο τιμὰς τευξαμένη παρ' ἀγαυῆς Περσεφονείης ἐν
ѳνητοῖσι βροτοῖσιν ἀνὰ τριετηρίδας ὥρας, ἡνίκα σοῦ Βάκχου γονίμην ὠδῖνα
τελῶσιν εὐίερόν τε τράπεζαν ἰδὲ μυστήριά ѳ' ἁγνά. νῦν σέ, ѳεά, λίτομαι, κούρη
Καδμηίς, ἄνασσα, πρηύνοον καλέων αἰεὶ μύσταισιν ὑπάρχειν.
 54
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ΜΤΦ Σεμέλης θυμίαμα, στύρακα - ηδύοσμον Την κόρην του Κάδμου

επικαλούμαι, την βασίλισσαν των πάντων, την ωραίαν Σεμέλην με τα αξιέρα-
στα πλοκάμια, την βαθύκολπο, την μητέρα του Διονύσου, πού κρατεί θύρ-
σον πού παρέχει μεγάλην ευθυμίαν ή οποία υπέφερε πολύ κατά την γέννησιν
του Διονύσου, πού έγινε κατά την αυγήν. πού φέρνει το φως και εγέννησε κατά
τάς βούλας (τάς προθέσεις) του αθανάτου Διός, υιού του Κρόνου και επέτυχε να
λάβη από την ονομαστήν Περσεφόνην τιμάς μεταξύ των θνητών ανθρώπων
κατά τριετίαν όταν τελούν (κάμνουν τελετήν, εορτάζουν) την γέννησιν του ιδικού
σου Βάκχου και την ιεράν τράπεζαν και τα αγνά μυστήρια. Τώρα, ώ θεά, βασί-
λισσα, κόρη του Κάδμου, εσένα ικετεύω και σε καλώ να έχης πάντοτε καλήν
διάθεσιν προς τους μεμυημένους.

Ομοίως οι ομηρικοί ύμνοι «Εις Διόνυσον 3» και «Εις Διώνυσον

7» (απαγωγή Διόνυσου από Τυρσυνούς) αναφέρουν ότι ο Διόνυσος
είναι γιος του Δία και της Σεμέλης, ο οποίος ανατράφηκε από τις νύμ-
φες σε άντρο της Νύσας, πρβ:
«ἀμφὶ Διώνυσον, Σεμέλης ἐρικυδέος υἱόν, μνήσομαι, ὡς ἐφάνη παρὰ θῖν‘
ἁλὸς ἀτρυγέτοιο ἀκτῇ ἔπι προβλῆτι νεηνίῃ ἀνδρὶ ἐοικώς, πρωθήβῃ: καλαὶ δὲ πε-
ρισσείοντο ἔθειραι, ………».(Ομηρικός ύμνου «Εις Διώνυσον 3 »)
«Κισσοκόμην Διόνυσον ερίβρομον άρχομ' αείδειν, Ζηνός και Σεμέλης ερι-
κυδέος αγλαόν υιόν, ον τρέφον ηύκομοι Νύμφαι παρά πατρός άνακτος δεξάμε-
ναι κόλποισι και ενδυκέως ατίταλλον Νύσης εν γυάλοις ο δ’ ἀέξετο πατρὸς έ-
κητι ἄντρῳ εν εὐώδει μεταρίθμιος ἀθανάτοισιν. αὐτὰρ ἐπειδὴ τόνδε θεαί
πολύυμνον ἔθρεψαν, δὴ τότε φοιτίζεσκε καθ’ ὑλήεντας εναύλους, κισσώ
και δάφνῃ πεπυκασμένος: αἳ δ’ ἅμ’ ἕποντο Νύμφαι, ὃ δ’ ἐξηγείτο: βρόμος
δ’ ἔχεν άσπετον ύλην. και σὺ μὲν ούτω χαίρε, πολυστάφυλ’ ὦ Διόνυσε:
δὸς δ’ ημάς χαίροντας ἐς ὥρας αὖτις ἱκέσθαι, ἐκ δ’ αὖθ’ ὡράων εις τοὺς
πολλούς ενιαυτούς».
Μετάφραση: Αρχίζω να τραγουδώ τον κισσόμαλο, βαρύβροντο Διόνυσο, το λαμπρό γιο
του Δία και της πολυξάκουστης Σεμέλης, που τον δέχτηκαν παρά του πατρός άνακτος οι ο-
μορφόμαλλες νύμφες στις αγκαλιές τους, τον ανάτρεφαν και τον φρόντιζαν στης Νύσας τις κοι-
λάδες. Αυτός μεγάλωνε χάρη στον πατέρα μέσα σε ευωδιαστό άντρο εκτιμημένος απο τους αθα-
νάτους. Αφού τον ανέθρεψαν αυτές να γίνει πολυύμνητος, τότε πια άρχισε να πηγαίνει συχνά σε
δεντροφυτεμένα μέρη στολισμένος με δάφνη και κισσό. τον ακολουθούσαν ξοπίσω νύμφες κι
εκείνος πήγαινε μπροστά. βούιζε το ατέλειωτο δάσος. κι εσύ έτσι να έχεις χαρές Διόνυσε πολυ-
στάφυλε. χάρισέ μας να φτάσουν χαρούμενοι πάλι στις καλές εποχές. κι από τις εποχές ας πάμε
πάλι σε πολλά-πολλά χρόνια. (Ομηρικός ύμνου «Εις Διόνυσον 3 »)

Ομοίως ο Ευριπίδης, σχετικά με το Διόνυσο αναφέρει; «Αμφί Διώνυσον,

Σεμέλης ερικυδέος υιόν, υμνήσομαι, ως εφάνη παρά θιν' αλός ατρυγέ-
τοιο…………….. είμι δ' εγώ Διόνυσος ερίβρομος, ον τέκε μήτηρ Καδμηίς Σεμέλη
Διός εν φιλότητι μιγείσα..».
Μτφ: «Τραγουδώντας το Διόνυσο, το γιο της δοξασμένης Σεμέλης, θενά
θυμίσω, πως μια μέρα, πάνω στην ανεξάντλητη θάλασσα, στην ακρότατη ενός
ακρωτηρίου την προεξοχή, φάνηκε, όμοιος μ’ έφηβο, στο άνθος της νιότης: τα
 55
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ωραία του μαύρα μαλλιά κυμάτιζαν πάνω στους δυνατούς του ώμους, που μα-
ντύας πορφυρός τους σκέπαζε. Ξάφνου, άντρες που βρίσκονταν πάνω σ’ ώριο
καράβι, πειρατές Τυρρηνοί, γοργά πλησιάζουν, τα σκοτεινά σκίζοντας κύματα:
μαύρη μοίρα τους φέρνει. Είχανε το θεό δει, ο ένας στον άλλο κάναν σινιάλο, και
πηδάνε στη γη. Ευθύς αρπάζουνε τη λεία τους, στο τήνε φέρνουνε, κι η καρδιά
τους γιομίζει χαρά. Τον είχαν νομίσει για γιο ενός βασιλιά, του Δία απόγονου,
και θέλαν μ’ αλυσίδες βαριές να τον δέσουν, όμως ο θεός δε δέθηκε, τα δεσμά
πέφτουν απ’ τα χέρια τα πόδια του, μακριά, κι εκείνος , καθισμένος, με τα μαύρα
μάτια χαμογελά……… Δύστυχε, πρόσεχε να μας βοηθήσει ο άνεμος. Όρτσα τα
πανιά! Όσο γι’ αυτόν, οι άντρες μας ύστερα θα φροντίσουνε. Ελπίζω στην Αίγυ-
πτο θα φτάσει ή στην Κύπρο ή στους Υπερβόρειους σιμά ή ακόμα πιο μακριά,
και θα μας πει στο τέλος που είναι οι δικοί του, που τα πλούτια του και οι γονιοί
του, αφού στα χέρια μας να πέσει έκανε ο θεός……”.

Ομοίως Απολλόδωρος (Γ 5,1-3 ), σχετικά με το Έλληνα θεό Διόνυσο και

την επίσκεψή του σε Αίγυπτο, Ινδία, Φρυγία κ.α. μέρη προσφέροντας εκεί τις
ευεργεσίες του , αναφέρει τα εξής:
«Διόνυσος δ’ ευρετής αμπέλου γενόμενος, Ήρας μανίαν αυτώ εμβαλού-
σης περιπλανάται Αίγυπτόν τε και Συρίαν. και το μεν πρώτον Πρωτεύς αυτόν
υποδέχεται βασιλεύς Αιγυπτίων, αυθις δ’ εις Κύβελα της Φρυγίας αφικνείται, κα-
κεί καθαρθείς υπο Ρέας και τας τελετας εκμαθών, και λαβων παρ’ εκείνης την
στολήν, [επι Ινδούς] δια της Θράκης επείγετο, Λυκούργος δε παις Δρύαντος.
Ηδωνῶν βασιλεύων, οι Στρυμόνα ποταμὸν παροικοῦσι, πρῶτος ὑβρίσας ἐξέβα-
λεν αὐτόν. καὶ Διόνυσος μὲν εἰς θάλασσαν πρὸς Θέτιν τὴν Νηρέως κατέφυγε,
Βάκχαι δὲ ἐγένοντο αιχμάλωτοι καὶ τὸ συνεπόμενον Σατύρων πλήθος αὐτῷ. αύ-
θις δὲ αἱ Βάκχαι ἐλύθησαν ἐξαίφνης, Λυκούργῳ δὲ μανίαν ἐνεποίησε Διόνυσος.
ὁ δὲ μεμηνὼς Δρύαντα τὸν παίδα, αμπέλου νομίζων κλήμα κόπτειν, πελέκει
πλήξας ἀπέκτεινε, καὶ ἀκρωτηριάσας αυτόν ἐσωφρόνησε. τῆς δὲ γης ἀκάρπου
μενούσης, έχρησεν ὁ θεὸς καρποφορήσειν αυτήν, αν θανατωθῇ Λυκούργος.
Ἠδωνοὶ δὲ ἀκούσαντες εἰς τὸ Παγγαίον αυτόν ἀπαγαγόντες ὄρος ἔδησαν, κἀκεῖ
κατὰ Διονύσου βούλησιν ὑπὸ ἵππων διαφθαρεὶς ἀπέθανε. διελὼν δε Θράκην
[και την Ινδικήν άπασαν, στήλας εκεί στήσας ήκεν εις Θήβας, και τας γυναίκας
ηνάγκασε καταλιπούσας τας οικίας βακχεύειν εν τω Κιθαιρών. Πενθεὺς δὲ γεν-
νηθεὶς ἐξ Αγαυής Ἐχίονι, παρὰ Κάδμου εἰληφὼς τὴν βασιλείαν, διεκώλυε ταῦτα
γίνεσθαι, καὶ παραγενόμενος εἰς Κιθαιρῶνα τῶν Βακχῶν κατάσκοπος ὑπὸ τῆς
μητρός Αγαυής κατά μανίαν ἐμελίσθη· Ενόμισε γάρ αυτόν θηρίον είναι. δείξας
δε Θηβαίοις ότι θεός ἐστιν, ἧκεν εις Άργος, κἀκεί πάλιν ου τιμώντων αυτόν εξέ-
μηνε τας γυναίκας. αι δε εν τοις όρεσι τους ἐπιμαστιδίους έχουσαι παίδας τας
σάρκας αυτών ἐσιτοῦντο. βουλόμενος δε από της Ικαρίας εις Νάξον διακομισθή-
ναι, Τυρρηνών ληστρικήν εμισθώσατο τριήρη. οι δ’ αυτόν ενθέμενοι Νάξον μεν
παρέπλεον, ηπείγοντο δ’ εις την Ασίαν απεμπολήσοντες. ο δε τον μεν ιστόν και
τας κώπας εποίησεν όφεις, το δε σκάφος όπλησε κισσού καΙ βοής αυλών· οι δε
εμμανείς γενόμενοι κατά της θαλάττης έφυγον και ἐγένοντο δελφίνες. ως δε αυ-
τόν θεόν άνθρωποι ετίμων, ὁ δὲ ἀναγαγὼν ἐξ Ἅιδου την μητέρα, καΙι προσαγο-
ρεύσας Θυώνην, μετ᾽ αυτής εις ουρανόν ἀνήλθεν. (Απολλόδωρος Βιβλιοθήκη Γ
5, 1 –3)
 56
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Ομοίως ο Διόδωρος Σικελιώτης ( 3, 62-68), σχετικά με το θηβαίο

Διόνυσο, αναφέρει τα εξής:
Τρίτος Διόνυσος, λένε, γεννήθηκε στις Θήβες της Βοιωτίας από τον
Δία και τη Σεμέλη την κόρη του Κάδμου. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Δίας την ερω-
τεύτηκε και λόγω της ομορφιάς της έσμιξε πολλές φορές μαζί της, η Ήρα, που
ζήλευε κι ήθελε να τιμωρήσει την κοπέλα, πήρε τη μορφή κάποιας γυναίκας που
εκτιμούσε η Σεμέλη και την οδήγησε στην παραφροσύνη· διότι της είπε πως ο
Δίας είχε καθήκον να εμφανιστεί και να σμίξει μαζί της με τη μορφή και το μεγα-
λείο που είχε και κατά τη συμπεριφορά του προς την Ήρα. Έτσι, λοιπόν, ο Δίας,
αφού αξίωσε η Σεμέλη να απολαμβάνει ίσες τιμές με την Ήρα, εμφανίστηκε με
βροντές και κεραυνούς, και η Σεμέλη, που δεν άντεξε το βάρος της περίστασης
πέθανε και απέβαλε το βρέφος πριν από την ώρα του. Τούτο το βρέφος ο Δίας
το πήρε γρήγορα και το έκρυψε μέσα στον μηρό του" μετά από αυτά, όταν η
χρονική περίοδος που ορίζει η φύση για τη γέννηση ολοκλήρωσε την ανάπτυξη
του, πήγε το βρέφος στη Νύσα της Αραβίας. Εκεί, το παιδί ανατράφηκε από
νύμφες και ονομάστηκε Διόνυσος, από το όνομα του πατέρα του και του τόπου,
μεγαλώνοντας απόκτησε εξαιρετική ομορφιά και στην αρχή περνούσε τον καιρό
του με χορούς και θιάσους γυναικών μέσα σε ανέσεις και διασκεδάσεις" αργό-
τερα, σχημάτισε στρατό με τις γυναίκες και εξοπλίζοντας τες με θύρσους έκανε
εκστρατεία σ' ολόκληρη την οικουμένη. Δίδαξε τις τελετές και μετέδωσε τα μυ-
στήρια στους ανθρώπους που ζούσαν με ευσέβεια και δικαιοσύνη και, επί
πλέον, έκανε παντού πανηγύρια και οργάνωνε μουσικούς αγώνες, και, συνο-
λικά, απάλυνε τα μίση των εθνών και των πόλεων και αντί για επαναστάσεις και
πολέμους έφερε την ομόνοια και τη στέρεη ειρήνη…. ( Διόδωρος ο Σικελιώτης
3, 62-68)

Γ. Ο ΑΙΓΥΠΤΙΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ Η ΟΣΙΡΙΣ, Ο ΓΙΟΣ ΤΟΥ ΑΜ-

ΜΩΝΑ ΔΙΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΗΡΑΣ

Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης ( 1, 1– 18) καταρχήν αναφέρει ότι οι Αιγύπτιοι

λένε πως αρχικά υπήρχαν οι ουράνιοι θεοί, ήτοι αρχικά είχε γίνει θεοποίηση
του ήλιου, που πήρε στα αιγυπτιακά το όνομα Όσιρις και στα ελληνικά Διόνυσος
και της σελήνης που πήρε στα αιγυπτιακά το όνομα Ίσιδα και στα ελληνικά
Δήμητρα,, καθώς. και των στοιχείων που εκπέμπουν αυτά τα άστρα στη γη, τα
οποία πήραν τα ονόματα Δίας, Αθηνά, Ρέα….., γιατί χωρίς αυτά τα στοιχεία δεν
υπάρχει ζωή. Μετά κάποιοι θνητοί, κάποιοι βασιλιάδες, λόγω του ότι είχαν προ-
σφέρει ευεργεσίες στους ανθρώπους θεοποιήθηκαν και πήραν τα ονόματα των
ουράνιων θεών και προ αυτού υπήρχε π.χ. η συνωνυμία όσιρις = ο ήλιος και
όσιρις = ο θεός. Γονείς του Όσιρι ή άλλως Διόνυσου ήταν ο βασιλιάς εν ζωή
Αμμων Δίας και η γυναίκα του Ήρα, οι οποίοι τον έστειλαν για ανατροφή στην
περιοχή της Αραβίας που λέγεται Νύσα απ όπου προήλθε το ελληνικό του ό-
νομα Διόνυσος. Ο Όσιρις ή Διόνυσος ανακάλυψε εν ζωή το αμπέλι κοντά στη
Νύσα και το οίνο, και η Ίσιδα το σίτο και όλα αυτά (αμπέλι, οίνος και σιτάρ)ι, τα
οποία πήγαν-διέδωσαν στην Αθήνα ο αιγυπτιακής καταγωγής βασιλιάς της
 57
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Αθήνας Κέκροπας και στη Μακεδονία τα πήγε ο αιγυπτιακής καταγωγής βασι-

λιάς της Μακεδόνας Μακεδών, πρβ: :
<<……Ο Οσιρις, προσθέτουν, ίδρυσε ιερό των γονιών του Δία και της
Ήρας, ονομαστό για το μέγεθος όσο και για την πολυτέλειά του, και δυο χρυσούς
ναούς του Δία, τον μεγάλο προς τιμή του ουράνιου Δία, ενώ τον μικρότερο προς
τιμή του βασιλιά και πατέρα του αυτόν που αποκαλούν Αμμωνα …….. Λένε ε-
πίσης (οι Αιγύπτιοι) πως ο Όσιρις ενδιαφερόταν για τη γεωργία και πως ανατρά-
φηκε στη Νύσα της Ευδαίμονος Αραβίας κοντά στην Αίγυπτο, όντας γιος του
Δία, κι έτσι το όνομα που έχει στους Έλληνες προκύπτει από τον πατέρα
του και από τον τόπο που γεννήθηκε, ονομάζεται, δηλαδή, Διόνυσος. Τη
Νύσα αναφέρει στους Ύμνους του κι ο ποιητής, ότι βρισκόταν κοντά στην Αίγυ-
πτο, όταν λέει: Κι υπάρχει κάποια Νύσα, βουνό ψηλό και δασωμένο, μακρά απ'
τη Φοινίκη, πλάι στης Αιγύπτου το ποτάμι. Αυτός, λένε, ανακάλυψε το κλήμα,
κοντά στη Νύσα, επινόησε την κατεργασία του καρπού του και, δοκιμάζοντας
πρώτος το κρασί, δίδαξε στους υπόλοιπους ανθρώπους την καλλιέργεια της α-
μπέλου και τη χρήση του κρασιού και πώς να μαζεύουν και να διατηρούνε τον
καρπό. Ο Όσιρις τιμούσε περισσότερο απ' όλους τον Ερμή, που ήταν προικι-
σμένος με την εντελώς ιδιαίτερη ικανότητα να εφευρίσκει πράγματα χρήσιμα για
την κοινωνική ζωή…………. .Γενικά ο Όσιρις αυτόν είχε ως ιερογραμματέα, με
τον οποίο συζητούσε για όλα τα ζητήματα και άκουγε τις δικές του συμβουλές
περισσότερο από όλους. Λένε επίσης ότι το φυτό της ελιάς αυτός το βρήκε
κι όχι η Αθηνά, όπως λένε οι Έλληνες>> (Διόδωρος 1,15-16).
<<20. ….. Τον γιο του
τον Μακεδόνα τον άφησε (ο
Όσιρις) βασιλιά στη χώρα που
ονομάστηκε απ' αυτόν Μακε-
δονία, ενώ στον Τριπτόλεμο
ανέθεσε την επιμέλεια της γε-
ωργίας στην Αττική. Έτσι ο Ό-
σιρις, αφού γύρισε όλο τον κό-
σμο, προήγαγε την κοινωνική
ζωή εισάγοντας τους καρπούς
που καλλιεργούνται ευκολό-
τερα. Κι αν σε κάποια χώρα
δεν ευδοκιμούσε το φυτό της
αμπέλου, τους μάθαινε να πί-
νουν το ποτό που βγαίνει απ'
το κριθάρι και δεν υστερεί
πολύ από το κρασί ως προς
Ο Διόνυσος επί πάνθηρα, κρατεί
την ευωδία και τη δύναμη. Ε-
θύρσο με ταινία. Ψηφιδωτό δάπεδο με βό- πιστρέφοντας στην Αίγυπτο έ-
τσαλα και πηλό, όπου το περίγραμμα είναι φερε μαζί του τα καλύτερα
από μολύβι. Πέλλα, Οικία του Διονύσου δώρα από παντού και για το
μέγεθος της ευεργεσίας του
συμφωνήθηκε από όλους να λάβει την αθανασία και τιμή όμοια με αυτήν που
απέδιδαν στους ουράνιους θεούς. Μετά απ' αυτά, από τη φύση την ανθρώπινη
 58
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

μετέβη στη θεϊκή και η Ίσις με τον Ερμή του απέδωσαν τις πλέον επιφανείς τιμές.
Οι ίδιοι θέσπισαν και τελετές και εισηγήθηκαν μυστικές ιερουργίες, λαμπρύνο-
ντας έτσι τη δύναμη του θεού….. (Διόδωρος 1,15-16).

<<23 …Λένε ( οι Αιγύπτιοι) πως από τον Όσιρι και την Ίσιδα μέχρι τη
βασιλεία του Αλεξάνδρου που ίδρυσε την ομώνυμη πόλη του στην Αίγυπτο, τα
χρόνια που πέρασαν είναι πολύ παραπάνω από δέκα χιλιάδες, ενώ κάποιοι τα
λογαριάζουν λίγο λιγότερα από είκοσι τρεις χιλιάδες. Εκείνοι που λένε πως ο
θεός Διόνυσος γεννήθηκε στις Θήβες της Βοιωτίας, γιος του Δία και της Σεμέλης,
κατά τους ιερείς, επινοούν πράγματα. Διότι όταν επισκέφτηκε την Αίγυπτο ο Ορ-
φέας, πήρε μέρος στις τελετές και μυήθηκε στα Διονυσιακά μυστήρια, τα υιοθέ-
τησε και, φίλος όντας των απογόνων του Κάδμου, που τον τιμούσαν κι κιόλας,
μετέθεσε προς χάρη τους τη γέννηση του θεού στην πόλη τους· όσο για τον
κόσμο, τόσο από άγνοια όσο και από επιθυμία να θεωρείται ο θεός Έλληνας,
αποδέχτηκε με προθυμία τις τελετές και τα μυστήρια. Οι αφορμές που οδήγησαν
τον Ορφέα στη μετάθεση της γέννησης και των τελετών του θεού ήταν περίπου
οι εξής. Ο Κάδμος, που ήταν από τις Θήβες της Αιγύπτου, μαζί με τα άλλα του
παιδιά γέννησε και τη Σεμέλη. Αυτή βιάστηκε από κάποιον άγνωστο, έμεινε έ-
γκυος και γέννησε εφταμηνίτικο βρέφος που ήταν στην όψη ίδιο με τον Όσιρι,
όπως πίστευαν πως έμοιαζε οι Αιγύπτιοι. Τέτοιο παιδί συνήθως δεν έρχεται στον
κόσμο ζωντανό, είτε γιατί δεν το θέλουν οι θεοί είτε γιατί είναι αντίθετο στη Φύση.
Ο Κάδμος, που ανακάλυψε τι συνέβη, επειδή είχε λάβει χρησμό που του έλεγε
να τηρεί τα πατροπαράδοτα θέσμια, χρύσωσε το μωρό και του πρόσφερε τις
καθιερωμένες θυσίες, ως να είχε τρόπον τινά επιφανεί ο Όσιρις στους ανθρώ-
πους. Την πατρότητα του βρέφους απέδωσε στον Δία, μεγαλύνοντας έτσι τον
Όσιρι και απαλλάσσοντας τη διακορευμένη από την κατακραυγή του κόσμου" γι'
αυτό κυκλοφορεί στους Έλληνες η ιστορία ότι η Σεμέλη του Κάδμου γέννησε με
τον Δία τον Όσιρι. Στα κατοπινά χρόνια, ο Ορφέας, που απόκτησε μεγάλη φήμη
ανάμεσα στους Έλληνες για τη μουσική, τις τελετές και τα θεολογικά ζητήματα,
φιλοξενήθηκε από τους απογόνους του Κάδμου και δέχτηκε εξαιρετικές τιμές
στις Θήβες. Επειδή είχε διδαχτεί τη θεολογία των Αιγυπτίων, μετέφερε την αρ-
χαία γέννηση του Όσιρι στους νεότερους χρόνους και για να ευχαριστήσει τους
Καδμείους καθιέρωσε καινούρια τελετουργία, όπου δίδασκε στους μυούμενους
ότι ο Διόνυσος γεννήθηκε από τη Σεμέλη και τον Δία. Οι άνθρωποι είτε γιατί
εξαπατούνταν από άγνοια είτε επειδή ο Ορφέας είχε μεγάλη αξιοπιστία και κύ-
ρος στους σχετικούς με τα θεολογικά, αλλά κυρίως επειδή ήταν ιδιαίτερα κολα-
κευτικό να θεωρούν τον θεό Έλληνα, όπως ειπώθηκε και παραπάνω, υιοθέτη-
σαν τις τελετές του. Αργότερα, όταν παρέλαβαν τούτη την εκδοχή οι μυθογράφοι
και οι ποιητές, γέμισαν μ' αυτήν τα θέατρα και εμφύσησαν στους μεταγενέστε-
ρους ισχυρή και αμετακίνητη πίστη…>> (Διόδωρος 1, 23)
<<27… Δεν αγνοώ δε ότι σύμφωνα με μερικούς ιστορικούς οι τάφοι τού-
των των θεών βρίσκονται στη Νύσα της Αραβίας, απ' όπου ονομάστηκε και ο
Διόνυσος Νυσαίος. Και πως υπάρχει από μια στήλη για κάθε θεό γραμμένη με
τα ιερά γράμματα. Στη στήλη της Ίσιδος υπάρχει η επιγραφή: «Εγώ είμαι η Ίσις,
η βασίλισσα όλων των χωρών, που με εκπαίδευσε ο Ερμής, και όσα εγώ νομο-
θέτησα κανείς δεν μπορεί να καταργήσει. Εγώ είμαι η μεγαλύτερη θυγατέρα του
 59
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

πιο νέου θεού, του Κρόνου" είμαι γυναίκα και αδελφή του βασιλέως Όσιρί" εγώ
είμαι η πρώτη που ανακάλυψε καρπό για τους ανθρώπους· εγώ είμαι η μητέρα
του βασιλέως Ώρου' εγώ είμαι αυτή που ανατέλλει στον αστερισμό του Κυνός-
εγώ έκτισα τη Βούβαστο. Χαίρε, χαίρε Αίγυπτος που με ανέθρεψες». Στη στήλη
του Όσιρι η επιγραφή λέει: «Πατέρας μου είναι ο Κρόνος, ο πιο νέος απ' τους
θεούς είμαι ο Όσιρις ο βασιλεύς που εκστράτευσε σ' όλες τις χώρες μέχρι τα
ακατοίκητα μέρη των Ινδιών και στις χώρες του βορρά ως τις πηγές του Ίστρου
και πάλι στα υπόλοιπα μέρη μέχρι τον Ωκεανό. Είμαι ο μεγαλύτερος γιος του
Κρόνου, βλαστάρι από όμορφο κι ευγενικό αβγό, γεννήθηκα από σπόρο συγ-
γενή με την ημέρα…..>> (Διόδωρος 1,27)
--------------------------------------------------------

<<…. Αρχή θα κάνουμε από τον Διόνυσο, επειδή και εξαιρετικά παλαιός
είναι αλλά και μέγιστες ευεργεσίες προσέφερε στο ανθρώπινο γένος. Ήδη έ-
χουμε πει στα προηγούμενα βιβλία πως μερικοί βάρβαροι λαοί διεκδικούν τη
γένεση τούτου του θεού. Οι Αιγύπτιοι, για παράδειγμα, λένε πως ο θεός που
εκείνοι ονομάζουν Όσιρι είναι ο καλούμενος από τους Έλληνες Διόνυσος. Αυτός,
κατά τη μυθολογία τους, επισκέφτηκε ολόκληρη την οικουμένη, ανακάλυψε
τον οίνο και δίδαξε στους ανθρώπους την καλλιέργεια του αμπελιού, και
γι' αυτή την ευεργεσία όλοι συμφώνησαν να του χαρίσουν την αθανασία. Το ίδιο
και οι Ινδοί δηλώνουν πως τούτος ο θεός γεννήθηκε σ' εκείνους και πως,
αφού φιλόπονα βρήκε την καλλιέργεια του αμπελιού, μετέδωσε τη χρήση
του κρασιού στους ανθρώπους ολόκληρης της οικουμένης…... (Διόδωρος
4,1,6-7)
--------------------------------------------------------

Δ. Ο ΙΝΔΟΣ ΚΑΙ Ο ΛΙΒΥΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ

Ο Διόδωρος Σικελιώτης στη συνέχεια, ήτοι μετά από αυτά ισχυρίζονται

οι Αιγύπτιοι για τη γένεση και τις πράξεις του θεού Διόνυσου, προσθέτει και τα
μυθολογούμενα από τους Έλληνες και σ’ αυτά αναφέρει τα εξής;
<< 62. Δεδομένου ότι αναφέραμε προηγουμένως, στα περί της Αιγύπτου,
τα σχετικά με τη γένεση του Διονύσου και τις πράξεις του, σύμφωνα με τις εγ-
χώριες παραδόσεις, έχουμε τη γνώμη πως καλό είναι να προσθέσουμε τα μυ-
θολογούμενα περί τούτου του θεού και από τους Έλληνες. Επειδή, όμως, οι
αρχαίοι μυθογράφοι και ποιητές που έγραψαν για τον Διόνυσο δεν συμφωνούν
μεταξύ τους και επί πλέον έγραψαν πολλές τερατολογίες, είναι δύσκολο να μι-
λήσουμε ξεκάθαρα για τη γένεση και τις πράξεις τούτου του θεού. Διότι άλλοι
παραδίδουν πως υπήρξε ένας και άλλοι τρεις Διόνυσοι, υπάρχουν κι εκείνοι που
βεβαιώνουν πως ποτέ δεν έγινε γένεση του με ανθρώπινη τουλάχιστον μορφή
και θεωρούν πως η λέξη Διόνυσος σημαίνει μόνο «οίνου δόσις» [δώρο του οί-
νου]. Γι' αυτό κι εμείς θα προσπαθήσουμε να περιγράψουμε σύντομα και επι-
γραμματικά τι λέει ο καθένας.
Οι συγγραφείς, λοιπόν, που ερμηνεύουν τούτο τον θεό με βάση φυσικά
αίτια και ονομάζουν τον Διόνυσο από τον καρπό της αμπέλου λένε πως η γη
έβγαλε και την άμπελο αυτοφυώς μαζί με τα υπόλοιπα φυτά και πως δεν
 60
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ανακαλύφτηκε από κάποιον που τη φύτεψε αρχικά. Τεκμήριο του ισχυρισμού

τους είναι ότι μέχρι και σήμερα σε πολλούς τόπους φυτρώνουν άγρια αμπέλια
και καρποφορούν με τον ίδιο τρόπο που καρποφορούν και τα καλλιεργούμενα
από ανθρώπινα χέρια. Οι παλαιοί, επίσης, ονόμαζαν τον Διόνυσο «διμήτορα»",
υπολογίζοντας μία και πρώτη γένεση, όταν το φυτό μπει στο χώμα κι αρχίζει να
μεγαλώνει, και δεύτερη, όταν βρίθει καρπών και ωριμάζει τα τσαμπιά, ώστε θε-
ωρείται πως η μια είναι από τη γη και η άλλη γένεση του θεού από το φυτό της
αμπέλου. Οι συγγραφείς μύθων, όμως, έχουν παραδώσει και τρίτη γένεση,
σύμφωνα με την οποία, λένε, ο θεός γεννήθηκε από τον Δία και τη Δήμη-
τρα, …….
63. Οι μυθογράφοι που παρουσιάζουν τον θεό ως έχοντα ανθρώπινη
μορφή του αποδίδουν αφ' ενός την ανακάλυψη και την καλλιέργεια του αμπελιού
καθώς και κάθε άλλη διαδικασία σχετική με την παραγωγή του οίνου, αλλά δια-
φωνούν ως προς το αν ο Διόνυσος ήταν ένας ή περισσότεροι. Άλλοι ισχυρίζο-
νται πως ήταν ένας και ο αυτός εκείνος που δίδαξε τα της οινοποιίας και της
συγκομιδής των ξύλινων λεγόμενων καρπών και εκείνος που εκστράτευσε σ'
ολόκληρη την οικουμένη, αλλά και που εισήγαγε τα μυστήρια και τις βακχικές
τελετές- ενώ άλλοι, όπως είπα πιο πριν, υποστηρίζουν πως υπήρχαν τρεις, σε
διαφορετικές χρονικές περιόδους, και προσάπτουν στον καθένα διαφορετικές
πράξεις.
Λένε, λοιπόν, πως ο πιο αρχαίος ήταν Ινδός και δεδομένου ότι σ' εκείνη
τη χώρα, λόγω του εύκρατου κλίματος της, βγήκαν αυτοφυή πολλά φυτά αμπέ-
λου, εκείνος πρώτος συνέθλιψε τα τσαμπιά και επινόησε τη χρησιμότητα των
ιδιοτήτων του κρασιού, με τον ίδιο τρόπο οργάνωσε και την κατάλληλη επεξερ-
γασία για τα σύκα και τα υπόλοιπα φρούτα και, γενικά, εκείνος επινόησε τα σχε-
τικά με τη συγκομιδή και το σόδιασμα τούτων των καρπών. Ο ίδιος, επίσης, πα-
ραδίνουν πως είχε γενειάδα, σύμφωνα με το έθιμο των Ινδών να τρέφουν και να
φροντίζουν τις γενειάδες τους μέχρι τον θάνατο τους. Ο Διόνυσος, τώρα, που
γύρισε με στρατό όλη την οικουμένη, δίδαξε την καλλιέργεια του αμπελιού και το
πάτημα των τσαμπιών μέσα στους ληνούς- γεγονός από το οποίο ονομάστηκε
και Ληναίος. Έτσι, μεταδίδοντας σε όλους και τις υπόλοιπες ανακαλύψεις του,
έτυχε, μετά τη μετάσταση του από τους ανθρώπους, αθανάτων τιμών από ό-
σους ωφελήθηκαν. Μάλιστα, μέχρι σήμερα ακόμη, επιδεικνύεται από τους Ιν-
δούς ο τόπος όπου συνέβη να γεννηθεί ο θεός, καθώς και πόλεις με το όνομα
του στην τοπική γλώσσα· διατηρούνται και πολλά άλλα αξιόλογα τεκμήρια για
τη γέννηση του στους Ινδούς, για τα οποία αν γράφαμε θα μακρηγορούσαμε.
64. Δεύτερος Διόνυσος, σύμφωνα με τους μυθολόγους, γεννήθηκε
από τον Δία (και την Περσεφόνη, και κατ' άλλους από τον Δία και τη Δήμητρα
. Αυτόν τον παρουσιάζουν ως τον πρώτο άνθρωπο που έζευξε βόδια σε άροτρο,
ενώ μέχρι τότε οι άνθρωποι κατεργάζονταν το έδαφος με τα χέρια. Επινόησε
φιλόπονα και πολλά άλλα χρήσιμα στη γεωργία, τα οποία απάλλαξαν τους αν-
θρώπους από πολλούς κόπους- σε αντάλλαγμα οι ωφελημένοι του απένειμαν
τιμές και θυσίες αντίστοιχες με των θεών, ενώ πρόθυμα όλοι οι άνθρωποι του
απένειμαν την αθανασία για το μέγεθος της ευεργεσίας που είχε προσφέρει. Οι
ζωγράφοι και οι γλύπτες του απέδωσαν ως παράσημο κέρατα υποδηλώνοντας
την άλλη φύση του Διονύσου και ταυτόχρονα δείχνοντας το μέγεθος της
 61
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

χρησιμότητας που επινόησε για τους γεωργούς με την ανακάλυψη της χρήσης
του αρότρου.
Τρίτος Διόνυσος, λένε, γεννήθηκε στις Θήβες της Βοιωτίας από τον
Δία και τη Σεμέλη την κόρη του Κάδμου. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Δίας την ερω-
τεύτηκε και λόγω της ομορφιάς της έσμιξε πολλές φορές μαζί της, η Ήρα, που
ζήλευε κι ήθελε να τιμωρήσει την κοπέλα, πήρε τη μορφή κάποιας γυναίκας που
εκτιμούσε η Σεμέλη και την οδήγησε στην παραφροσύνη· διότι της είπε πως ο
Δίας είχε καθήκον να εμφανιστεί και να σμίξει μαζί της με τη μορφή και το μεγα-
λείο που είχε και κατά τη συμπεριφορά του προς την Ήρα. Έτσι, λοιπόν, ο Δίας,
αφού αξίωσε η Σεμέλη να απολαμβάνει ίσες τιμές με την Ήρα, εμφανίστηκε με
βροντές και κεραυνούς, και η Σεμέλη, που δεν άντεξε το βάρος της περίστασης
πέθανε και απέβαλε το βρέφος πριν από την ώρα του. Τούτο το βρέφος ο Δίας
το πήρε γρήγορα και το έκρυψε μέσα στον μηρό του" μετά από αυτά, όταν η
χρονική περίοδος που ορίζει η φύση για τη γέννηση ολοκλήρωσε την ανάπτυξη
του, πήγε το βρέφος στη Νύσα της Αραβίας. Εκεί, το παιδί ανατράφηκε από
νύμφες και ονομάστηκε Διόνυσος, από το όνομα του πατέρα του και του τόπου,
μεγαλώνοντας απόκτησε εξαιρετική ομορφιά και στην αρχή περνούσε τον καιρό
του με χορούς και θιάσους γυναικών μέσα σε ανέσεις και διασκεδάσεις" αργό-
τερα, σχημάτισε στρατό με τις γυναίκες και εξοπλίζοντας τες με θύρσους έκανε
εκστρατεία σ' ολόκληρη την οικουμένη. Δίδαξε τις τελετές και μετέδωσε τα μυ-
στήρια στους ανθρώπους που ζούσαν με ευσέβεια και δικαιοσύνη και, επί
πλέον, έκανε παντού πανηγύρια και οργάνωνε μουσικούς αγώνες, και, συνο-
λικά, απάλυνε τα μίση των εθνών και των πόλεων και αντί για επαναστάσεις και
πολέμους έφερε την ομόνοια και τη στέρεη ειρήνη.
65. Καθώς το νέο της παρουσίας του θεού απλώθηκε σε κάθε τόπο και
επειδή με την επιεική συμπεριφορά του προς όλους συνέβαλλε κατά πολύ στην
εξημέρωση του τρόπου ζωής των ανθρώπων, λαοί ολόκληροι έβγαιναν να τον
προϋπαντήσουν και να τον καλωσορίσουν με μεγάλη χαρά. Υπήρχαν, όμως, και
μερικοί που από υπερηφάνεια και ασέβεια τον καταφρονούσαν κι έλεγαν πως
περιφέρει τις βάκχες ένεκα της ακολασίας του και πως εισάγει τις τελετές και τα
μυστήρια για να ξεμυαλίσει και τις γυναίκες των άλλων, αυτούς, όμως, τους τι-
μωρούσε παραχρήμα………………………….
66. Σε τούτες, λοιπόν, τις διηγήσεις περί της γένεσης του Διονύσου συμ-
φωνούν γενικά οι παλαιοί" υπάρχουν όμως και ουκ ολίγες ελληνικές πόλεις
που ερίζουν περί του τόπου γεννήσεως του. Οι κάτοικοι της Ηλείας και της
Νάξου, για παράδειγμα, καθώς και οι κάτοικοι των Ελευθερών και της Τέω, αλλά
και πολλοί άλλοι ισχυρίζονται πως γεννήθηκε στον τόπο τους. Οι κάτοικοι της
Τέω φέρνουν τεκμήριο της σ' εκείνους γένεσης του θεού την πηγή στην πόλη
τους που από μόνη της, μέχρι και σήμερα, σε τακτά χρονικά διαστήματα, εμφα-
νίζεται από τη γη και ρέει κρασί εξαιρετικού αρώματος" από τους υπόλοιπους,
άλλοι δείχνουν τον ιερό τόπο του Διονύσου και άλλοι ναούς και τεμένη αφιερω-
μένα σ' αυτόν από τα πάρα πολύ αρχαία χρόνια. Γενικά, όμως, επειδή σε πολ-
λούς τόπους της οικουμένης άφησε ο θεός σημάδια της ευεργεσίας αλλά και της
παρουσίας του, δεν είναι καθόλου παράδοξο που όλοι τους πιστεύουν ότι ο Διό-
νυσος είχε κάποια πιο ιδιαίτερη σχέση με την πόλη ή τη χώρα τους. Αυτά που
λέμε τα μαρτυρεί και ο ποιητής στους ύμνους, όταν μιλάει για εκείνους που
 62
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ερίζουν για τον τόπο γέννησης του Διονύσου και, ταυτόχρονα, τον παρουσιάζει
να έχει γεννηθεί στη Νύσα της Αραβίας.
Άλλοι εσένα απ' το Δράκανο κι άλλοι απ' την ανεμόεσσα Ίκαρο, σε θέλουν,
άλλοι απ' τη Νάξο, διογέννητε, που ράφτηκες [στον μηρό], άλλοι στον Αλφειό,
τον ποταμό με τις μεγάλες δίνες, θέλουν να σε γέννησε η Σεμέλη έγκυος από
τον Δία που χαίρεται τους κεραυνούς, άλλοι στις Θήβες, βασιλιάς, λένε, πως
έγινες, • μα ψεύδονται- εσένα σε γέννησε ο πατέρας ανθρώπων και θεών και σ'
έκρυψε μακριά απ' τους ανθρώπους και τη λευκοχέρα Ήρα. Υπάρχει κάποια
Νύσα, βουνό ψηλό, γεμάτο δάση, μακριά απ' τη Φοινίκη, στις ροές σιμά του
Αιγύπτου.
Άλλωστε, δεν αγνοώ πως και οι κάτοικοι της Λιβύης που ζουν στα πα-
ράλια του ωκεανού ερίζουν για τη γένεση του θεού και τη Νύσα και τα υπόλοιπα
που λένε γι' αυτόν οι μύθοι τα δείχνουν να έχουν γίνει σ' αυτούς, λέγοντας, επί-
σης, πως πολλά τεκμήρια τούτων των πραγμάτων υπάρχουν μέχρι σήμερα στη
χώρα τους· γνωρίζω, επίσης, ότι πολλοί αρχαίοι μυθογράφοι και ποιητές των
Ελλήνων συμφωνούν με τα όσα εξιστορούν καθώς και ουκ ολίγοι από τους με-
ταγενέστερους συγγραφείς. Γι' αυτό τον λόγο, για να μην παραλείψουμε τίποτα
από όσα εξιστορούνται για τον Διόνυσο, θα αναφέρουμε σε γενικές γραμμές τα
λεγόμενα από τους Λιβύους και τα γραφόμενα των Ελλήνων συγγραφέων που
συμφωνούν μαζί τους και με τον Διονύσιο που συνέθεσε συλλογή παλαιών μύ-
θων. Διότι αυτός συνέταξε τα περί τον Διόνυσο και τις Αμαζόνες, για τους Αργο-
ναύτες και τα γεγονότα κατά τον Τρωικό πόλεμο και πολλά άλλα, παραθέτοντας
τα ποιήματα των αρχαίων μυθολόγων και ποιητών………………….
68. Λέει λοιπόν, πως ο Άμμωνας, βασιλιάς σ' αυτό το μέρος της Λιβύης
παντρεύτηκε την κόρη του Ουρανού την ονομαζόμενη Ρέα, που ήταν αδελφή
του Κρόνου και των υπολοίπων Τιτάνων. Μια φορά που επισκεπτόταν το βασί-
λειο του συνάντησε κοντά στα Κεραύνια λεγόμενα όρη μια παρθένα ξεχωριστής
ομορφιάς, της οποίας το όνομα ήταν Αμάλθεια. Καθώς την ερωτεύτηκε κι έ-
σμιξε μαζί της, απόκτησε από αυτήν γιο θαυμαστό για την ομορφιά και τη σω-
ματική του ρώμη, έτσι, ανέδειξε την Αμάλθεια κυρία της γύρω γειτονικής περιο-
χής, της οποίας το σχήμα έμοιαζε με κέρατο βοδιού και γι' αυτό ονομάστηκε
«Κέρας Εσπέρου»· η περιοχή, ένεκα της ποιότητας του εδάφους, είναι γεμάτη
με όλες τις ποικιλίες της αμπέλου και των υπολοίπων δέντρων που βγάζουν
τους ήμερους καρπούς. Όταν η προαναφερθείσα γυναίκα ανέλαβε την εξουσία
εκείνης της χώρας, ονομάστηκε «Κέρας Αμάλθειας»· γι' αυτό και οι μεταγενέστε-
ροι άνθρωποι, ένεκα της παραπάνω αιτίας, την καλύτερη γη που βγάζει κάθε
είδους καρπούς την προσαγορεύουν, επίσης, κέρας Αμάλθειας. Ο Αμμωνας,
λοιπόν, φοβούμενος τη ζηλοτυπία της Ρέας, απέκρυψε το γεγονός και μετέφερε
το παιδί κρυφά σε κάποια πόλη Νύσα, που βρισκόταν σε πολύ μεγάλη από-
σταση από εκείνα τα μέρη. Τούτη η πόλη κείται σε-κάποιο νησί που περιέχεται
μέσα στον ποταμό Τρίτωνα και που είναι απόκρημνο απ' όλες τις πλευρές εκτός
από ένα σημείο που υπάρχει στενή πρόσβαση, το οποίο ονομαζόταν Νύσιες
πύλες…….
73. Επειδή οι Λίβυοι του είχαν πει, πριν τη μάχη, ότι τον καιρό που εξέ-
πεσε από τη βασιλεία ο Άμμων, είχε προφητεύσει στους εγχώριους ότι την κα-
θορισμένη στιγμή θα ερχόταν ο γιος του ο Διόνυσος, θα ανακτούσε το βασίλειο
 63
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

του πατέρα του και, αφού θα γινόταν κύριος ολόκληρης της οικουμένης, θα θε-
ωρούνταν θεός, ο Διόνυσος πίστεψε πως ήταν αληθινός μάντης, ίδρυσε μαντείο
στον πατέρα του, ανοικοδόμησε την πόλη, όρισε να του απονέμονται τιμές ως
να ήταν θεός και έβαλε επιμελητές στο μαντείο. Σύμφωνα με την παράδοση,
επίσης, το κεφάλι του Άμμωνα είχε το σχήμα κεφαλής κριαριού, γιατί τέτοιο πα-
ράσημο είχε το κράνος που φορούσε στις εκστρατείες. Υπάρχουν όμως κι εκεί-
νοι που διηγούνται τον μύθο ότι πραγματικά είχε κερατάκια δεξιά κι αριστερά
στους κροτάφους του, γι' αυτό και ο Διόνυσος, ως γιος του, είχε ίδια όψη με τον
πατέρα του κι έτσι παραδόθηκε στις επόμενες γενιές των ανθρώπων τούτος ο
θεός να έχει κέρατα. Μετά την ανοικοδόμηση της πόλης και την ίδρυση του μα-
ντείου, πρώτα απ' όλα, λένε, ο Διόνυσος ζήτησε να χρησμοδοτήσει ο θεός για
την εκστρατεία κι έλαβε τον χρησμό από τον πατέρα του ότι θα ευεργετήσει τους
ανθρώπους και θα κερδίσει την αθανασία. Έτσι, με υψηλό φρόνημα, εκστρά-
τευσε πρώτα στην Αίγυπτο, όπου έβαλε βασιλιά της χώρας τον Δία, τον γιο του
Κρόνου και της Ρέας, παιδί ακόμη στην ηλικία. Πλάι του τοποθέτησε και επιμε-
λητή τον Όλυμπο, ο οποίος τον εκπαίδευσε και τον έκανε να πρωτεύσει στην
αρετή, κι έτσι ο Δίας προσαγορεύτηκε Ολύμπιος. Όσο για τον Διόνυσο, λέγε-
ται πως δίδαξε στους Αιγυπτίους την καλλιέργεια του αμπελιού και τον
τρόπο χρήσης και αποθήκευσης τόσο του κρασιού όσο και των φρούτων
και των άλλων καρπών. Καθώς λοιπόν διαδιδόταν παντού η καλή του
φήμη, κανείς δεν του αντιτασσόταν ως εχθρός, αλλά όλοι τον υπάκουαν
πρόθυμα και τον τιμούσαν με επιδοκιμασίες και θυσίες σαν θεό. Με τον
ίδιο τρόπο, λένε, γύρισε όλη την οικουμένη, εξημερώνοντας τη γη με τις
καλλιέργειες και ευεργετώντας τους λαούς με μεγάλα και πολύτιμα δώρα
ανά τους αιώνες. Γι' αυτό και όλοι οι άνθρωποι, ενώ σχετικά με τους υπόλοι-
πους θεούς δεν έχουν τις ίδιες πεποιθήσεις μεταξύ τους, η συμφωνία που πα-
ρουσιάζουν μόνο σχεδόν στην περίπτωση του Διονύσου αποδεικνύει την αθα-
νασία του" γιατί δεν υπάρχει άνθρωπος, είτε Έλληνας είτε βάρβαρος, που να
μην έχει δεχτεί τη δωρεά και τη χάρη του και ακόμα κι εκείνοι που έχουν εντελούς
άγρια γη ή γη που είναι εντελώς ακατάλληλη για καλλιέργεια αμπελιού έμαθαν
να κατασκευάζουν ένα ποτό από κριθάρι που λίγο υπολείπεται σε ευωδιά από
το κρασί. Ο Διόνυσος, λοιπόν, λένε, καθώς κατέβαινε από την Ινδία προς τη
θάλασσα, έμαθε πως όλοι οι Τιτάνες είχαν συγκεντρώσει δυνάμεις και είχαν πε-
ράσει στην Κρήτη να πολεμήσουν τον Άμμωνα. Ο Δίας είχε ήδη περάσει από
την Αίγυπτο να βοηθήσει τον Άμμωνα και μεγάλος πόλεμος είχε ξεσπάσει στο
νησί, γρήγορα, λοιπόν, ο Διόνυσος και η Αθηνά και μερικοί άλλοι θεωρούμενοι
θεοί έτρεξαν στην Κρήτη. Σε μεγάλη μάχη που δόθηκε, νίκησε το στρατόπεδο
του Διονύσου που σκότωσε όλους τους Τιτάνες. Μετά από αυτά, ο Άμμωνας και
ο Διόνυσος πέρασαν από την ανθρώπινη φύση στην αθανασία και ο Δίας, λένε,
βασίλευσε σ' ολόκληρο τον κόσμο, αφού οι Τιτάνες είχαν τιμωρηθεί και δεν υ-
πήρχε κανείς να τολμήσει από ασέβεια να αμφισβητήσει την εξουσία
του…………………………
74. Ο πρώτος, λοιπόν, Διόνυσος, ο γιος του Άμμωνα και της Αμάλθειας,
τούτες τις πράξεις ιστορούν οι Λίβυοι πως έκανε. Ο δεύτερος, λένε, που γεννή-
θηκε από τον Δία και την Ιώ την κόρη του Ινάχου, βασίλευσε στην Αίγυπτο και
εισήγαγε τις τελετές. Ο τελευταίος, που γεννήθηκε από τον Δία και τη Σεμέλη,
 64
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

έγινε στους Έλληνες ζηλωτής των προηγουμένων. Μιμούμενος τη συμπεριφορά

των δύο άλλων, εκστράτευσε σ' ολόκληρη την οικουμένη κι άφησε ουκ ολίγες
στήλες όρια της εκστρατείας του' εξημέρωνε τα εδάφη με τις καλλιέργειες και
επέλεξε γυναίκες στρατιωτίνες, όπως έκανε ο παλαιός με τις Αμαζόνες. Αυτός
ξεπέρασε τους άλλους στα περί των οργιασμών, καθώς άλλες τελετές μετέτρεψε
προς το καλύτερο και άλλες επινόησε. Επειδή από το μεγάλο χρονικό διάστημα
που είχε περάσει οι προηγούμενοι εφευρέτες δεν ήταν πια γνωστοί στους πολ-
λούς, κληρονόμησε αυτός τη φήμη και τη δόξα των προγενεστέρων. Κι αυτός
δεν είναι ο μόνος στον οποίο συνέβη το παραπάνω, αλλά συνέβη αργότερα και
στον Ηρακλή. Διότι υπήρχαν δύο προγενέστεροι του που είχαν το ίδιο όνομα, ο
πιο αρχαίος Ηρακλής, σύμφωνα με τον μύθο, είχε γεννηθεί στους Αιγυπτίους
και, αφού καθυπόταξε με τα όπλα μεγάλο μέρος της οικουμένης, τοποθέτησε τη
στήλη της Λιβύης, ενώ ο δεύτερος, που ήταν ένας από τους Ιδαίους Δακτύλους
της Κρήτης, έγινε γητευτής, απόκτησε στρατηγικές γνώσεις και συνέστησε τους
Ολυμπιακούς αγώνες- ο τελευταίος, που γεννήθηκε λίγο πριν τα Τρωικά από
την Αλκμήνη και τον Δία, γύρισε μεγάλο μέρος της οικουμένης, εκτελώντας τα
προστάγματα του Ευρυσθέα. Αφού έφερε σε πέρας όλους τους άθλους, έστησε
στήλη στην Ευρώπη, επειδή όμως είχε το ίδιο όνομα και προτιμούσε τον ίδιο
τρόπο ζωής με τους άλλους δυο, καθώς είχαν περάσει πολλά χρόνια, όταν πέ-
θανε, κληρονόμησε και τις πράξεις των αρχαίων, ως να είχε υπάρξει ένας Ηρα-
κλής όλους τους προηγούμενους αιώνες. Υπέρ της άποψης ότι υπήρξαν περισ-
σότεροι Διόνυσοι, εκτός των άλλων αποδείξεων, επιχειρούν να φέρουν απόδειξη
και από την Τιτανομαχία" δεδομένου ότι όλοι συμφωνούν πως ο Διόνυσος αγω-
νίστηκε στο πλευρό του Δία κατά τον πόλεμο με τους Τιτάνες, κατά κανέναν
τρόπο, λένε, δεν πρέπει η γενιά των Τιτάνων να τοποθετείται την εποχή της
Σεμέλης ούτε να ισχυρίζεται κάποιος πως ο Κάδμος ο γιος του Αγήνορος είναι
πρεσβύτερος από τους θεούς του Ολύμπου. Αυτοί, λοιπόν, είναι οι μύθοι που
λένε οι Λίβυοι για τον Διόνυσο" όσο για μας, αφού ολοκληρώσαμε τα σχέδιο που
ανακοινώσαμε στην αρχή, κλείνουμε εδώ το τρίτο βιβλίο. (Διόδωρος Σικελιώτης,
3, 62-74)

Ε. Ο ΒΑΚΧΟΣ ΖΑΓΡΕΑΣ, Ο ΓΙΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΗΜΗ-

ΤΡΑΣ

Ο Νόννος Πανοπολίτης, 4ος αι. μ.Χ., στο έργο του Διονυσιακά,

έχει την εξής υπόθεση, με την οποία «παντρεύει» πολλούς μύ-
θους που λέγονται για το Διόνυσο:
Ο Δίας σμίγει με την Περσεφόνη και από την ένωση αυτή θα γεν-
νηθεί ο Βάκχος Ζαγρεύς, ο οποίος λίγο μετά θα βρει βάναυσο θάνατο
από έναν Τιτάνα. Ο Δίας έξαλλος από θυμό προκαλεί κατακλυσμό για
να εκδικηθεί το θάνατο του παιδιού του. Ο Αιώνας συμβουλεύει το Δία
να γεννήσει έναν δεύτερο Βάκχο, το Διόνυσο.
Με τη βοήθεια του βέλους του Έρωτα ο Δίας μεταμορφωμένος σε
αετό πλησιάζει τη λουόμενη Σεμέλη, θυγατέρα του Κάδμου. Ο Φθόνος
 65
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

σπέρνει ζιζάνια στην Ήρα και Αθηνά, που ορκίζονται εκδίκηση για τη
μοιχεία του Δία. Η Αθηνά μεταμορφώνεται στη γριά μαμή του Κάδμου
και εμφυτεύει στη Σεμέλη τον πόθο να δει το Δία με όλη του τη μεγα-
λοπρέπεια. Ο Δίας εκπληρώνοντας την επιθυμία της Σεμέλης εμφανί-
ζεται με τους κεραυνούς του, με αποτέλεσμα η Σεμέλη να καεί ζω-
ντανή. Το αγέννητο έμβρυο όμως θα σωθεί από το θάνατο. Ο Δίας
κρύβει το έμβρυο του Διονύσου στις σάρκες του για να τον επωάσει. Ο
Διόνυσος μετά τη γέννησή του θα οδηγηθεί από τον Ερμή στην Ιώ,
αδελφή της Σεμέλης, και θα εκπαιδευτεί εκεί μαζί με τη Μύστη. Από
εκεί θα σταλεί στη Λυδία για να μεγαλώσει κοντά στη Ρέα, που θα γίνει
μαμή του. Η Ήρα θα τιμωρήσει την Ιώ με παραφροσύνη, η οποία έκτοτε
θα περιπλανάται στα δάση του Παρνασσού μέχρι να γιατρευτεί από τον
Απόλλωνα.
Η φοβερή εκδίκηση της Ήρας συνεχίζεται. Η Ινώ και τα παιδιά
της, Λέαρχος και Μελικέρτης θα πέσουν θύμα του πατέρα τους, Αθάμα,
ο οποίος μέσα στην παραφροσύνη τους θα τους σκοτώσει όλους. Στο
μεταξύ ο Διόνυσος μεγαλώνει σε ειδυλλιακό βουκολικό περιβάλλον. Θα
ερωτευθεί το συνομήλικο σύντροφό του, τον Άμπελο. Ο Άμπελος θα
στολίσει έναν ταύρο και στην προσπάθειά του να τον ιππεύσει θα πέσει
και θα τραυματιστεί θανάσιμα. Ο Διόνυσος θρηνεί το χαμό του αγαπη-
μένου του φίλου. Ο Έρωτας μεταμορφώνεται σε Σάτυρο και για να
διασκεδάσει το Διόνυσο του διηγείται την ιστορία του Κάλαμου και του
Κάρπου. Οι Ώρες και οι τέσσερις Εποχές κάνουν επίσκεψη στον Ήλιο.
Στο παλάτι του Ήλιου οι Ώρες μελετάνε τα άστρα για να εξακριβώσουν
το πεπρωμένο του σταφυλιού, και αποφασίζουν ότι θα είναι αφιερω-
μένο στο Διόνυσο. Μεταμορφώνουν το νεκρό Άμπελο σε σταφύλι και
επινοούν την παραγωγή του οίνου. Ο χορός των Σατύρων πίνει και
μεθάει. Ο Δίας διατάζει το Διόνυσο να κάνει εκστρατεία κατά των Ινδών
για να συμπεριληφθεί στον Όλυμπο. Η Ρέα στέλνει τον Κορύβαντα
Πυρρίχιο να επιστρατεύσει πολεμιστές. Ακολουθεί αναλυτική ανα-
φορά των λαών, με την πατρίδα τους και τον αρχηγό τους. Η Ρέα επι-
στρατεύει και θεούς για να πολεμήσουν στο πλευρό του Διονύσου. Η
Ήρα όμως θα πάει με το μέρος των Ινδών. Ακολουθεί αναλυτική ανα-
φορά των στρατευμάτων και των οπλισμών τους. Στην όχθη του πο-
ταμού Αστακού γίνεται μάχη, κατά την οποία ο Διόνυσος μετατρέπει τα
ύδατα του ποταμού σε κρασί, μεθώντας και εξουδετερώνοντας με αυτό
τον τρόπο τους αντιπάλους του. Οι μεθυσμένοι εχθροί κάνουν ένα
σωρό παράλογα καμώματα και τελικά πέφτουν εξουθενωμένοι για ύ-
πνο. Ο Διόνυσος διατάζει τότε να τους δέσουν όλους χειροπόδαρα. Στα
άγρια δάση κοντά εκεί στον ποταμό Αστακό διαδραματίζεται και ένας
άλλος αξιοπερίεργος μύθος. Είναι αυτός που μας μιλάει για τον Ύμνο
που ερωτεύτηκε μια σκληρόκαρδη κόρη παρθένα κυνηγό, τη Νίκαια. Η
Νίκαια δεν ανταπέδιδε τον έρωτα του Ύμνου, και γι αυτό εκείνος της
ζήτησε να τον σκοτώσει για να τον λυτρώσει από τον καημό που έκαιγε
 66
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

στην καρδιά του. Η Νίκαια το σκότωσε με ένα βέλος. Ο Έρωτας για να

την τιμωρήσει βάζει το Διόνυσο να την υποτάξει. Ο Διόνυσος δέχεται
το βέλος του Έρωτα όταν παρακολουθεί τη Νίκαια που κολυμπάει. Την
ακολουθεί ερωτευμένος, και πάλι με τη βοήθεια της επιρροής του κρα-
σιού την κάνει δική του. Η Νίκαια όταν αντιλήφθηκε ότι έγινε πάει να
αυτοκτονήσει. Ο Διόνυσος δείχνει στο Βρόνγο την καλλιέργεια του
σταφυλιού. Ο Ορόντης θα κάνει εκστρατεία εναντίον του Διονύσου,
αλλά ο θεός θα νικήσει με τη βοήθεια του θυρσού του. Ο βασιλιάς
των Ασσυρίων Στάφυλος φιλοξενεί στο παλάτι του το Διόνυσο. Σύ-
ζυγος του Στάφυλου είναι η Μέθη, γιός του ο Βότρυς. Ο θεός θα
τους κεράσει όλους κρασί και θα τους μεθύσει. Ο Στάφυλος διηγείται
τη μονομαχία του Δία κατά της Κάμπης. Μετά τον αιφνίδιο θάνατο του
Στάφυλου, η Μέθη και ο Βότρυς ασπάζονται τη θρησκεία του Διονύσου.
Διοργανώνουν επίσημη νεκρώσιμη γιορτή με διαγωνισμό τραγουδιού,
μουσικής, χορού και θεάτρου. Νικητής αναδείχνεται ο Οίαγρος, πατέ-
ρας του Ορφέα, ενώ δεύτερος έρχεται ο Αθηναίος Ερεχθέας. Ο Σιληνός
χάνει τα βήματα στο χορό και μεταμορφώνεται σε ποταμό. Ο Ήφαιστος
δίνει στη Θέτιδα την ασπίδα που προορίζεται για τον Αχιλλέα. (ερυθρό-
μορφη κύλιξ, 490-480 π.Χ.) Ενώ οι γιορτές συνεχίζουν, ο Διόνυσος
βλέπει στον ύπνο του ότι πρέπει να συνεχίσει την εκστρατεία του. Ο
Βάκχος συνοδευόμενος από τη Μέθη και το Βότρυ φτάνει στην Αραβία,
όπου βασιλεύει ο Λυκούργος, γιος του Άρη.
Η Ήρα, από την αιώνια ζήλια
της εναντίον του Διονύσου θα
δωρίσει στο Λυκούργο ένα μαζικό
τσεκούρι που θα τον κάνει ανί-
κητο στη μάχη, ενώ η Ίριδα μετα-
μορφωμένη σε Ερμή θα συμβου-
λέψει το Διόνυσο να μην εμφανι-
στεί με την πολεμική του στολή,
αλλά βάζοντας τα γιορτινά του και
με τη βακχική του συνοδεία να
πάει στο Λυκούργο και να του δω-
ρίσει κρασί. Στη μάχη που θα α-
κολουθήσει, οι Βάκχοι θα κατα-
φύγουν στα γύρω βουνά, ενώ ο Διόνυσος θα ζητήσει καταφύγιο στο
Νηρέα και την Τηθύα στη θάλασσα. Ο Λυκούργος κυνηγάει τη βακχική
συνοδεία του Διονύσου. Η Αμβροσία μεταμορφώνεται σε τσαμπί στα-
φυλιού που συσπειρώνει το κοτσάνι της γύρω από το Λυκούργο ακι-
νητοποιώντας τον. Ο κακόμοιρος Λυκούργος παρόλο που γίνεται έρ-
μαιο των Βακχών, οι οποίοι τον μαστιγώνουν, αρνείται να παραδοθεί.
Για καλή του τύχη έρχεται η Ήρα και τον ελευθερώνει, επεμβαίνει όμως
ο Δίας και τον τιμωρεί με την απώλεια της όρασης.
 67
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ΣΤ. ΑΛΛΟΙ ΜΥΘΟΙ ΓΙΑ ΤΟ ΘΕΟ ΔΙΟΝΥΣΟ

1) ΑΠΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗΣ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΟΝΥΣΟ, Ο ΣΤΑΦΥΛΟΣ, Ο ΟΙΝΟ-

ΠΙΩΝΑΣ ΚΛΠ

Σύμφωνα με τον Απολλόδωρο (Επιτομή 1, 9), ο Θησέας επιστρέφοντας

στην Αθήνα από την Κνωσό έχοντας μαζί του τα παιδιά των Αθηναίων, που
απελευθέρωσε από το Μινώταυρο και την κόρη του Μίνωα Αριάδνη έκανε
στάση στη Νάξο. Εκεί βλέποντάς την Αριάδνη ο Διόνυσος την ερωτεύτηκε και
την απήγε στη Λήμνο και από την ερωτική τους συνεύρεση γεννήθηκαν ο Θόα-
ντας, ο Στάφυλος, ο Οινοπίωνας και ο Πεπάρηθος, πρβ:
« υποθεμένου δε εκείνου, λίνον εισιόντι Θησεϊ δίδωσι· τούτο ἐξάψας Θη-
σεύς της θύρας εφελκόμενος ειςῄει. καταλαβὼν δὲ Μινώταυρον εν ἐσχάτῳ μέρει
τοῦ λαβυρίνθου παίων πυγμαίς απέκτεινεν, εφελκόμενος δε το λίνον πάλιν εξήει.
και διανυκτός (ο Θησευς) μετά Αριάδνης και των παίδων εις Νάξον αφικνείται.
ένθα Διόνυσος ερασθείς Αριάδνης ήρπασε, και κομίσας εις Λήμνον εμίγη. Και
γεννά Θόαντα Στάφυλον Οινοπίωνα και Πεπάρηθον». (Απολλόδωρος Επιτομή
1.9)
Σύμφωνα επίσης με το μύθο, όπως τον αναφέρει ο Διόδωρος ο Σικελιώ-
της (4,61 και 5.51-84), ο Θησέας, μετά την εξόντωση του Μινώταυρου με τη
βοήθεια της Αριάδνης, της κόρης του Μίνωα, απέπλευσε από την Κρήτη με προ-
ορισμό την Αθήνα, παίρνοντας μαζί του και την Αριάδνη που τον είχε ερωτευθεί.
Θαλασσοταραχή τους υποχρέωσε ν’ αγκυροβολήσουν στη Νάξο, τότε ονομαζό-
ταν Δία, για να ξεκουραστούν. Ο Θησέας άραξε το πλοίο του και η Αριάδνη,
ταλαιπωρημένη έγειρε στην αμμουδιά και την πήρε ο ύπνος. Ο Θησέας με τους
συντρόφους του παρέμειναν στο πλοίο κι αποκοιμήθηκαν. Τότε ο Διόνυσος,
που είχε στο μεταξύ ερωτευθεί την Αριάδνη, επισκέφθηκε το Θησέα στον ύπνο
του και του είπε να φύγει χωρίς αυτήν. Εκείνος αντέδρασε, αλλά ο θεός επέμενε,
δηλώνοντας την υπεροχή του λόγω της θεϊκής του ιδιότητας. Φοβούμενος τις
συνέπειες της τιμωρίας του θεού, ο Θησέας υποχρεώθηκε να φύγει. Στη συνέ-
χεια ο Διόνυσος πήγε κοντά στην Αριάδνη. Εκείνη μόλις ξύπνησε τον είδε να
στέκεται δίπλα της και να της λέει λόγια τρυφερά. Τον ρώτησε αμέσως για το
Θησέα, αλλά εκείνος της απάντησε ότι είχε φύγει, ενώ της έδωσε να πιει κρασί
από ένα χρυσό κύπελλο και της πρόσφερε ένα χρυσό στεφάνι. Θυμωμένη με το
Θησέα η Αριάδνη δέχθηκε την πρόταση του Διονύσου. Εκείνος την πήρε και την
πήγε στο όρος Δρίος, το σημερινό βουνό Κόρωνος. Από εκεί έφυγαν για τον
Όλυμπο. Από το γάμο αυτό γεννήθηκαν δυο γιοί, ο Στάφυλος (‘έλαβε μέρος στην
Αργοναυτική εκστρατεία) και ο Οινοπίωνας και μια κόρη η Ευάνθη (Απολλόδω-
ρος. Επιτομή. 1.9, Πλούταρχου Θησεύς 20).
 68
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

<<Φτάνοντας στην
Κρήτη, η Αριάδνη, η θυγα-
τέρα του Μίνωα, ερωτεύ-
τηκε τον Θησέα που είχε ε-
ξαίρετο παρουσιαστικό, ο
Θησέας μίλησε μαζί της κι
εξασφαλίζοντας τη βοήθεια
της σκότωσε τον Μινώ-
ταυρο και μαθαίνοντας απ'
αυτή την έξοδο του λαβυ-
ρίνθου σώθηκε. Για την επι-
στροφή στην πατρίδα έχο-
ντας κλέψει την Αριάδνη α-
πέπλευσε νύχτα και κρυφά
κι έφτασε στο νησί που τότε
ονομαζόταν Δία ενώ σή-
μερα Νάξος. Εκείνον τον
Ο Διόνυσος επί πάνθηρα, κρατεί θύρσο με ται- καιρό, σύμφωνα με τον
νία. Ψηφιδωτό δάπεδο με βότσαλα και πηλό, ό- μύθο, εμφανίστηκε ο Διόνυ-
που το περίγραμμα είναι από μολύβι. Πέλλα, σος στο νησί και λόγω της
Οικία του Διονύσου ομορφιάς της Αριάδνης
πήρε την κόρη από τον Θησέα να την έχει νόμιμη σύζυγο και να την αγαπάει
πάνω απ' όλες. Πράγματι, μετά τον θάνατο της, από την αγάπη του την έκρινε
άξια αθάνατων τιμών κι έβαλε στ' αστέρια του ουρανού το στέμμα της Αριάδ-
νης>> .(Διόδωρος Σικελιώτης 4.61)
<<Ο Ραδάμανθυς παρέδωσε στον Έρυθρο, έναν από τους γιους του, τη
βασιλεία των Ερυθρών, όπως ονομάστηκαν από εκείνον, και παρέδωσε, λένε,
τη Χίο , στον γιο της Αριάδνης του Μίνωα, τον Οινοπίωνα, για τον οποίο μερικοί
αναφέρουν τον μύθο πως ήταν γιος του Διονύσου και πως έμαθε από τον πα-
τέρα του την τέχνη της οινοποιίας. .(Διόδωρος Σικελιώτης 5.79)
«Ο Ραδάμανθυς πήγε να μείνει στα νησιά απέναντι από την Ιωνία και την
Καρία και έκανε ιδρυτή της ομώνυμης πόλης στην Ασία τον Έρυθρο, ενώ τον
Χίο , τον γιο του Οινοπίωνα και της Αριάδνης του Μίνωα, τον εγκατέστησε κύριο
της Χίου. Όλα ετούτα έγιναν πριν από τα Τρωικά». .(Διόδωρος Σικελιώτης 5.84)
<<Οι Θράκες, λοιπόν, που έμειναν εγκαταστημένοι εκεί (στη Νάξο) για
περισσότερα από διακόσια χρόνια, αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το νησί,
γιατί έπεσαν συνεχείς ξηρασίες. Μετά απ' αυτά, ήρθαν Κάρες μετανάστες από
τη λεγόμενη Λατμία κι εγκαταστάθηκαν στο νησί. Βασιλιάς τους ήταν ο Νάξος, ο
γιος του Πολέμωνα, και ονόμασε το νησί από τ' όνομα του Νάξο αντί για Δία. Ο
Νάξος, τώρα, υπήρξε καλός και σπουδαίος άντρας και άφησε απόγονο ένα γιο,
τον Λεύκιππο, ο γιος του Ποίου, ο Σμέρδιος, έγινε βασιλιάς του νησιού. Επί της
δικής του βασιλείας, γυρνώντας ο Θησέας από την Κρήτη με την Αριάδνη φιλο-
ξενήθηκε στο νησί και βλέποντας στον ύπνο του τον Διόνυσο να τον απειλεί, αν
δεν του άφηνε την Αριάδνη, φοβήθηκε, την άφησε και απέπλευσε. Τη νύχτα ο
Διόνυσος πήρε την Αριάδνη στο βουνό που ονομάζεται Δρίος, όπου πρώτα ε-
ξαφανίστηκε ο θεός και στη συνέχεια έγινε άφαντη και η Αριάδνη. Οι κάτοικοι
 69
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

της Νάξου, στους μύθους τους για τούτο τον θεό, λένε πως ο θεός ανατράφηκε
κοντά τους και πως γι' αυτό το νησί του ήταν προσφιλέστατο και πως από μερι-
κούς ονομαζόταν μάλιστα Διονυσίας. Διότι σύμφωνα με τη μυθολογική παρά-
δοση ο Δίας, τότε που κατακεραυνώθηκε η Σεμέλη πριν γεννήσει, πήρε το βρέ-
φος και το έραψε στον μηρό του κι όταν έφτασε η ορισμένη στιγμή της γέννησης,
θέλοντας να ξεφύγει από την Ήρα, έβγαλε το βρέφος στη σημερινή Νάξο και το
έδωσε να το αναθρέψουν οι Νύμφες της περιοχής, η Φιλία, η Κορωνίς και η
Κλείδη. Ο λόγος για τον οποίο κατακεραύνωσε ο Δίας τη Σεμέλη πριν γεννήσει
ήταν για να μη βγει το μωρό από θνητή αλλά από δύο αθάνατους και να είναι
αθάνατο εκ γενετής. Έτσι, για την ευεργεσία που έκαναν στον Διόνυσο με την
ανατροφή του, δέχτηκαν οι ντόπιοι την ευγνωμοσύνη του" γιατί χαρίζοντας στο
νησί την ευδαιμονία, ανέπτυξαν οι ντόπιοι αξιόλογη ναυτική δύναμη και ήταν οι
πρώτοι που αποστάτησαν από το ναυτικό του Ξέρξη και συμμετείχαν στη ναυ-
μαχία κατά του βαρβάρου και πήραν επίσης μέρος στη μάχη των Πλαταιών,
όπου μάλιστα διακρίθηκαν. Αλλά και το κρασί που βγαίνει εκεί έχει κάτι το ιδιαί-
τερο και καταδεικνύει την οικειότητα του θεού προς το νησί (ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕ-
ΛΙΩΤΗΣ 5, 51-52).

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΕΠΙΣΗΣ ΟΤΙ:

Α) Ο Πλούταρχος στο «Θησεύς» (20), σχετικά με το Διόνυσο και την Α-
ριάδνη, αναφέρει τα εξής: «Πολλά ακόμα λέγονται γι αυτά και για την Αριάδνη.
...Άλλοι λέγουν πως ναύτες έφεραν την Αριάδνη στη Νάξο, όπου παντρεύτηκε
τον ιερέα του Διόνυσου Οίναρο, γιατί ο Θησέας αγάπησε άλλη και την παρά-
τησε…. Άλλοι πάλι λένε πως η Αριάδνη έκαμε με το Θησέα τον Οινοπίωνα
και το Στάφυλο. Ένας από αυτούς είναι και ο Χίος ποιητής Ίων, που γράφει για
την πατρίδα του: Την έχτισε μια φορά κι έναν καιρό ο Θησείδης Οινοποίων»…..
Αλλά και μερικοί Νάξιοι αναφέρουν σε παραλλαγή πως υπήρχαν δυο Μίνωες
και δυο Αριάδνες, από τις οποίες η μία παντρεύτηκε το Διόνυσο στη Νάξο και
γέννησε τον Οινοπίωνα και στο Στάφυλο, ενώ την άλλη την άρπαξε ο Θη-
σέας.».
Β) Ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης, 3ος αι. μ.Χ., στο έργο του «Δειπνοσοφι-
σταί» αναφέρει πως ο Θεόπομπος αναφέρει πως ο Οινοπίωνας, ο γιος του Κρη-
τικού Διονύσου, είναι ο πρώτος που δίδαξε την αμπελοκαλλιέργεια και την οι-
νοποιία στους Χιώτες, τους οποίους ενοποίησε, για να τα μεταδώσουν στους
άλλους ανθρώπους, πρβ:
«Θεόπομπος δέ φησι, παρά Χίοις πρώτοις γενέσθαι τον μέλανα οίνον,
και το φυτεύειν δε και θεραπεύειν αμπέλους Χίους πρώτους, μαθόντας παρ' Οι-
νοπίωνος του Διονύσου, ός και συνώκισε την νήσον, τοις άλλοις ανθρώποις με-
ταδούναι. Ο δε λευκός οίνος άσθενής, και λεπτός. Ο δε κιρρος πέττει ράον,
ξηραντικός ών». (Αθήναιος Ναυκρατιδης, 26 c). Ο Αθήναιος αναφέρει επίσης ότι
στη Νάξο υπήρχε παλιά κάποια άμπελος που ονομάζονταν Ναξία, πρβ: «Ην δε
τις άμπελος Ναξύα καλουμένη». (Δειπνοσοφιστών, 52 d)
Γ) Το λεξικό Σουίδα, σχετικά με το Διόνυσο, αναφέρει: <<[Ζαγρεύς:] ὁ
Διόνυσος παρά ποιηταίς. δοκεί γαρ ο Ζευς μιχθήναι τη Περσεφόνη, εξ ης χθό-
νιος Διόνυσος>> << [Λεύκη·] Δημοσθένης εν τω υπερ Κτησιφώντος· τους εστε-
φανωμένους τω μαράθρῳ και τη λεύκῃ. εστέφοντο δε οι τα Βακχικά τελούμενοι
 70
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

τη λεύκῃ διὰ τὸ χθόνιον μὲν είναι το φυτόν, χθόνιον δε και το της Περσεφόνης
Διόνυσον. την δε λεύκην πεφυκέναι φησί ποὸς τω Αχέροντι, όθεν και Αχερωΐδα
καλείσθαι αυτήν παρ' Ομή\ήρῳ.>>
Δ) Ο Θεόκριτος υμνώντας το θεό, αναφέρει ότι ο Διόνυσος νυμφεύτηκε
στο όρος του νησιού Νάξος, το Δράκανο: «Χαίρε μοι Διόνυσος, ον εν Δρακάνω
νιφόεντι Ζευς ύπατος μεγάλαν επιγουνίδα θήκατο λύσας» (Θεόκριτου Ειδύλλια,
ΣΤ 33)
Ε) Ο Πλάτωνας αναφέρει ότι στην Κρήτη υπήρχε νόμος του Μίνωα, που
απαγόρευσε τα μεθύσια, νόμο που αντέγραψαν οι Σπαρτιάτες: «Εν Κρήτη δε εις
ούτος έστι των άλλων νόμων, ους Μίνως έθηκε, μη συμπίνεις αλλήλοις εις μέ-
θην» (Πλάτων Μίνως 319-a-b)

2) ΟΙ ΟΙΝΟΤΡΟΦΟΙ: ΕΛΑΪΔΑ, ΟΙΝΩ ΚΑΙ ΣΠΕΡΜΩ

Η Ελαίς, η Σπερμώ και η Οινώ, οι καλούμενες και «οινότροφοι», που

συνδέονται με την ανακάλυψη των βασικότερων ελληνικών υγρών προϊόντων
(λαδιού, οίνου κλπ), σύμφωνα με τον Απολλόδωρο (Επιτομή 3, 10), ήταν κόρες
του Ανίου, γιου του Απόλλωνα (ο Απόλλωνας ήταν Κρητικός, σύμφωνα με το
Διόδωρο 5.65-77), και σ’ αυτές ο Διόνυσος έδωσε ένα μοναδικό χάρισμα να
παράγουν από τη γη λάδι, σίτο και οίνο, πρβ: «ότι θυγατέρες Ανίου του Απόλ-
λωνος Ελαΐς Σπερμώ Οινώ, αι Οινότροφοι λεγόμεναι· αις εχαρίσατο Διόνυσος
ποιείν εκ γης έλαιον σίτον οίνον». (Απολλόδωρος Επιτομή 3-10)
Ο Άνιος, σύμφωνα με το Λυκόφρονα, ήταν γιός του Απόλλωνα και της
Ροιώς που αυτή είχε με τη σειρά της πατέρα το Στάφυλο και παππού τον ίδιο το
Διόνυσο. Από τον έρωτά της με το Δία απέκτησε έναν υιό, τον Αίνιο, όσο όμως
ήταν έγκυος ο πατέρας της ο Στάφυλος, ο οποίος δε γνώριζε πως ο εγγονός του
είχε πατέρα θεό, έβαλε την κόρη του μέσα σε μια λάρνακα και την άφησε στη
θάλασσα. Η λάρνακα με τη Ροιώ κατά την παράδοση έφτασε στην Εύβοια (ή
ακόμη και στη Δήλο) όπου εκεί γεννήθηκε ο Αίνιος, πρβ: Lycophron, Alexandra, Σχό-
λιο 570: << ων οὐδ᾽ ὁ Ῥοιούς] Σταφύλου του υιού Διονύσου θυγάτηρ γίνεται Ῥοιώ. ταύτη εμίγη
Απόλλων. αισθόμενος δὲ ὁ Στάφυλος έβαλεν αυτήν εις λάρνακα και ἀφῆκε κατά την θάλασσαν.
ἡ δε προσεπελάσθη τῇ Εύβοια και εγέννησεν αὐτόθι περί τι άντρον παίδα, ὅν Άνιον ἐκάλεσε
διὰ τὸ ἀνιαθῆναι αυτήν δι' αυτόν. τούτον δὲ Απόλλων ἤνεγκεν εις Δήλον, ὃς γήμας Δωρίππην
ἐγέννησε τας Οινοτρόπους (ss3s4) Οἰνώ, Σπερμώ, Ἐλαΐδα (ss4) αις ὁ Διόνυσος ἐχαρίσατο
ὁπότε βούλονται, σπέρμα λαμβάνειν. Φερεκύδης (FGrH 3 F 140) δέ φησιν ότι Άνιος έπεισε τοὺς
Έλληνας παραγενομένους πρὸς αὐτὸν αὐτοῦ μένειν τὰ θ' ἔτη· δεδόσθαι δὲ αὐτοις παρὰ τῶν
θεῶν τῷ δεκάτῳ ἔτει πορθῆσαι την Ἴλιον, ὑπέσχετο δὲ αυτοίς ὑπὸ των θυγατέρων αὐτοῦ
τραφήσεσθαι. ἔστι δὲ τοῦτο και παρά τῷ τὰ Κύπρια πεποιηκότι (EGF 19) (ss3s4). μέμνηται δὲ
και Καλλίμαχος τῶν Ἀνίου θυγατέρων εν τοις Αἰτίοις (ss3).

3) Η ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΗ, Η ΑΠΑΓΩΓΗ ΚΛΠ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ ΑΠΟ ΤΟΥΣ

ΤΥΡΡΗΝΟΥΣ ΠΕΙΡΑΤΕΣ

Σύμφωνα με τον Απολλόδωρο (Γ 5, 1 – 3), τον Ομηρικό Ύμνο «Εις Διό-

νυσο», την Τραγωδία «Κύκλωψ» του Ευριπίδη κ.α., η θεά ‘Ήρα, έχοντας μανία
στο Διόνυσο, επειδή βρήκε την άμπελο ή επειδή τον έκανε ο σύζυγος της Δίας
 71
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

με άλλη γυναίκα, το υπέβαλε να περιπλανάται από Αίγυπτο μέχρι Συρία, Περι-

πλανώμενος ο Διόνυσος και θέλοντας να περάσει κάποια μέρα από τη νήσο
Ικαρία στη νήσο Νάξο μίσθωσε μια τριήρη Τυρρηνών ληστών και εκείνοι στη
συνέχεια έφυγαν σε άγνωστη κατεύθυνση προκειμένου να τον πουλήσουν ως
σκλάβο. Όταν ο Διόνυσος αντιλήφθηκε το γεγονός, δηλ. ότι οι μεταφορείς του
δεν ήταν φιλήσυχοι ναυτικοί, αλλά πειρατές, τους είπε ότι είναι θεός και μάλιστα
της γονιμότητας, της απόλαυσης της φύσης και φυσικά του οίνου, αλλά εκείνοι
δεν τον πίστεψαν εκτός από ένα ναυτόπουλο, τον τιμονιέρη του πλοίου. Προ
αυτού ξαφνικά, άρχισε να κυλά κρασί πάνω στο γρήγορο μαύρο καράβι. Ήταν
γλυκόπιοτο και μοσχοβολούσε ένα θείο άρωμα. Στην κορυφή του καταρτιού α-
πλώθηκε ένα κλήμα, απ΄όπου κρέμονταν πολλά σταφύλια. Γύρω απ΄το κατάρτι
τυλίχτηκε ανθισμένος κισσός, ενώ τα κουπιά έγιναν φίδια. Οι πειρατές ρίχτηκαν
τρομαγμένοι στη θάλασσα και μεταμορφώθηκαν σε δελφίνια. Ο Διόνυσος έσωσε
μόνο τον τιμονιέρη, στον οποίο φανερώθηκε σα θεός, γιος του Δία και της Σεμέ-
λης.

4) Ο ΜΥΘΟΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΙΚΑΡΙΟΥ ΤΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ

Ο Απολλόδωρο (Βιβλιοθήκη Γ. 14.7) αναφέρει ότι ο Διόνυσος και η Δή-

μητρα ήρθαν στην Αττική επι βασιλιά Πανδίωνα στην Αθήνα και από αυτούς τη
Δήμητρα υποδέχτηκε ο Κελεός στην Ελευσίνα και το Διόνυσο ο Ικάριος. Ο Ικά-
ριος παρέλαβε από το Διόνυσο ένα κλήμα αμπέλου και συνάμα ο Διόνυσος του
δίδαξε την καλλιέργεια της αμπέλου (του κλήματος) και τη γνώση για την εκ στα-
φυλιών κατασκευή οίνου. Ενθουσιασμένος από τις θαυματουργές ιδιότητες του
άγνωστου μέχρι τότε ποτού ο Ικάριος κάλεσε βοσκούς και τους κέρασε τον οίνο
που είχε παρασκευάσει. Μη γνωρίζοντας όμως αυτοί τις ιδιότητες του ποτού,
ήπιαν παραπάνω απ’ όσο έπρεπε και μάλιστα ανέρωτο οπότε άρχισαν να ζαλί-
ζονται και να αισθάνονται άσχημα. Θεωρώντας πως ο Ικάριος θέλησε να τους
δηλητηριάσει τον σκότωσαν. Την επόμενη μέρα όμως μόλις συνήλθαν κατάλα-
βαν το λάθος τους και για να κρύψουν το έγκλημα τους έθαψαν τον Ικάριο κάτω
από ένα πεύκο και έφυγαν για την Κέα. Η Ηριγόνη όμως βρήκε το σώμα του
πατέρα της χάρη στη σκύλα της τη Μαίρα η οποία υπέδειξε το σημείο που βρι-
σκόταν θαμμένος. Η Ηριγόνη στη συνεχεία κρεμάστηκε από τη λύπη στο δέν-
δρο στη ρίζα του οποίου ήταν ο τάφος του πατέρα της, πρβ:
«Εριχθονίου δε αποθανόντος και ταφέντος εν τω αυτώ τεμένει της Αθηνάς
Πανδίων εβασίλευσεν, εφ’ ου Δημήτηρ και Διόνυσος εις την Αττικήν ήλθον. αλλά
Δήμητρα μεν Κελεός [εις την Ελευσίνα] υπεδέξατο, Διόνυσον δε Ικάριος· ός λαμ-
βάνει παρά αυτού κλήμα αμπέλου και τα περί την οινοποιίαν μανθάνει. και τας
του θεού δωρήσασθαι θέλων χάριτας ανθρώποις, αφικνείται προς τινας ποιμέ-
νας, οι γευσάμενοι του ποτού και χωρίς ύδατος διο ηδονήν αφειδώς ελκύσαντες,
πεφαρμάχθαι νομίζοντες απέκτειναν αυτόν. Μεθ’ ημέραν δε νοήσαντες έθαψαν
αυτόν. Ηριγόνη δε τη θυγατρι τον πατέρα μαστευούσα κύων συνήθης όνομα
Μαίρα, η τω Ικαρίω συνείπετο, τον νεκρὸν εμήνυσε· κα’κείνη κατοδυραμένη τον
πατέρα εαυτὴν ανήρτησε». (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη Γ.14.7).
 72
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Ο Διόνυσος, ο Ικάριος και οι πρώτοι οινοπίοντες (Νέα Πάφος Κύπρου, Μωσαϊκό

από το σπίτι του Διόνυσου, 2ος αι. μ.Χ.) Ο Διόνυσος από την Κρήτη ήταν ο πρώ-
τος άνθρωπος που βρήκε το αμπέλι και τον οίνο, αλλά και έζευξε βόδια σε άρο-
τρο, βρήκε γεωργικά εργαλεία κ.α., σύμφωνα με το Διόδωρο , βλέπε Διόδωρος
3,64 και 5,75)

5) Η ΟΝΟΜΑΣΙΑ «ΟΙΝΟΣ», ΟΙ ΜΥΘΟΙ ΤΟΥ ΟΙΝΕΑ ΚΑΙ ΤΟΥ ΟΡΕ-

ΣΘΕΑ

Ο Απολλόδωρος (Βιβλιοθήκη Α.8.1) αναφέρει ότι εκείνος που έλαβε

πρώτος κλήμα αμπέλου από το Διόνυσο και το φύτεψε ήταν ο Οινέας, ο βασι-
λιάς της Καλυδώνος (= αρχαία πόλης της Αιτωλίας πλησίον του Εύηνου ποτα-
μού), απ΄ όπου και η ονομασία οίνος = το κρασί. Ο Οινέας έλαβε λέει πρώτος
το κλίμα της αμπέλου από το Διόνυσο, επειδή ο Διόνυσος ειχε ερωτευθεί τη
γυναίκα του Οινέα, την Αλθαία, όταν είχε φιλοξενήσει κάποτε το Διόνυσο, πρβ:
«Οινεύς δε βασιλεύων Καλυδώνος παρά Διονύσου φυτόν αμπέλου πρώτος έ-
λαβε. γήμας δε Αλθαίαν την Θεστίου γεννά Τοξέα, ον αυτός έκτεινεν υπερπηδή-
σαντα την τάφρον, και παρά τούτον Θυρέα και Κλύμενον, και θυγατέρα Γόργην,
ην Ανδραίμων έγημε, και Δηιάνειραν, ον Αλθαίαν λέγουσιν εκ Διονύσου γεννή-
σαι. αύτη δε ηνιόχει και τα κατά πόλεμον ήσκει, και περί των γάμων αυτής Ηρα-
κλής προς Αχελώον επάλαισεν» (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη Α, 8.1)
Ο Αθήναιος Ναυκρατίτης («Δειπνοσοφιστών») αναφέρει ότι ο Κολοφώ-
νιος Νίκανδρος και ο Μελανιππίδης ο Μήλιος λένε πως ο οίνος ονομάστηκε έτσι
από το βασιλιά της Αιτωλίας Οινέα, που σύνθλιψε σταφύλια μέσα σε ένα κύλικα.
Ο Αθήναιος αναφέρει επίσης ότι ο Εκαταίος ο Μιλήσιος λέει πως η άμπελος
στην Αιτωλία ευρέθηκε μετά τον κατακλυσμό του Δευκαλίωνα. Ένας γιος του
Δευκαλίωνα, ο Ορεσθέας, σαν ήρθε κι εγκαταστάθηκε στην Αιτωλία, η σκύλα
του γέννησε ένα κομμάτι ξύλο. Ο Ορεσθέας το έθαψε και από εκείνο φύτρωσε
κλήμα αμπελιού σταφύλια φορτωμένο». Σε ανάμνηση αυτού του γεγονότος, ο
Ορεσθέας ονόμασε «Φύτιον» το γιο που απέκτησε κατόπιν. Ο γιος του Φυτίου
ήταν ο Οινέας που έγινε επώνυμος της αμπέλου, πρβ: «Ότι τον οίνον ο Κολο-
φώνιος Νίκανδρος ωνομάσθαι φησίν από Οινέως, Οινεύς δ', εν κοίλοισιν απο-
θλίψας δεπάεσσιν οίνον έκλησε. Φησί δε και Μελανιππίδης ο Μήλιος, Επώνυ-
μον δέσποτ’ οινoν Οινέως." Εκαταίος δ' ο Μιλήσιος, την άμπελον εν Αιτωλία
λέγων ευρεθήναι, φησί και τάδε: Ορεσθεύς, ο Δευκαλίωνος, ήλθεν εις Αιτωλίαν
 73
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

επί βασιλεία, και κιων αυτό στέλεχος έτεκε και ός εκέλευσεν αυτό καταρυχθήναι
και εξ αυτού παίδα Φύτιον εκάλεσε. Τούτου δ' Οινεύς εγένετο, κληθείς άπό τών
αμπέλων οι γάρ παλαιοί, φησιν, Έλληνες οινας εκάλουν τάς αμπέλους. Οινέως
δ' εγένετο Αιτωλός." Πλάτων δ' εν Κρατύλω, ετυμολογών τον οίνον, οιόνoυν αυ-
τόν φησιν είναι, διά το οιήσεως ημών τον νούν εμπιπλάν. Η τάχα από της όνή-
σεως κέκληται παρετυμολογών γαρ, Όμηρος την φωνην ώδε πώς φησίν» (Αθή-
ναιος Ναυκρατίτης, Δειπνοσοφιστών, 35 a - b )
Ο Παυσανίας στα «Φωκικά» αναφέρει ότι η εμφάνιση του αμπελιού έγινε
στη χώρα των Οζωλών της Λοκρίδας μετά από τον κατακλυσμό του Δευκαλί-
ωνα και σχετίζεται με την ονομασία της περιοχής, πρβ: «Η χώρα των Λοκρών
που λέγονται Οζόλες συνορεύει με τη Φωκίδα στην περιοχή της Κίρρας. Για την
επωνυμία των Λοκρών έχω ακούσει διαφορετικές εκδοχές, και θα σας τις πω
όλες. Όταν ήταν βασιλιάς ο Ορεσθέας, ο γιος του Δευκαλίωνα, είχε μια σκύλα
που γέννησε αντί για σκυλί ένα ξύλο. Λένε ότι ο Ορεσθέας έχωσε το ξύλο στη
γη και από εκεί φύτρωσε την άνοιξη αμπέλι. Οι ντόπιοι πήραν την ονομασία τους
(Οζόλες) από τους όζους [τα κλαδιά] του ξύλου αυτού». (Παυσανίας, "Φωκικά",
Κεφ. 38)

6) Ο ΜΥΘΟΣ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΙΟΥ ΤΗΣ ΗΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΙΓΥΠΤΟΥ

Ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης, 3ος αι. μ.Χ., στο έργο του «Δειπνοσοφι-

σταί»(Tomus I) αναφέρει ότι ο Θεόπομπος ο Χίας αναφέρει πως το αμπέλι βρέ-
θηκε στην Ολυμπία της Ηλείας, όμως ο Ελλάνικος λέει ότι αυτό βρέθηκε στην
Πλινθίνη, µια πόλη της Αιγύπτου και εκεί βρέθηκε και υποκατάστατο του οίνου,
ο ζύθος, ώστε αυτοί που δεν είχαν κρασί εξαιτίας της φτώχιας τους από το κρι-
θάρι. Αναφέρει επίσης ότι ο Αριστοτέλης λέει πως οι μεθυσμένοι από το κρασί
πέφτουν προς τα µπρος, ενώ οι (µμεθυσμένοι) από το κρίθινο ποτό πέφτουν
ανάσκελα, γιατί το κρασί φέρνει βάρος στο κεφάλι,. ενώ το κριθαρένιο ποτό φέρ-
νει υπνηλία:
. <<61. Ότι ο Θεόπομπος ο Χίος την άμπελον ιστορεί ευρεθήναι εν Ολυ-
μπία παρά τον Αλφειόν και ότι της "Ηλείας τόπος έστιν απέχων οκτώ στάδια,
ενώ οι εγχώριοι κατακλείοντες τους Διονυσίοις χαλκούς λέβητας τρεις κενούς
παρόντων αποσφραγίζονται, και ύστερον ανοίγον τες ευρίσκουσιν οίνου πεπλη-
ρωμένους. Ελλάνικος δέ φη σιν, εντή Πλινθίνη πόλει Αιγύπτου πρώτη ευρεθήναι
την άμπελον. Διο και Δίων, ο εξ Ακαδημίας, φιλoίνους φησί και φιλοπότας τους
Αιγυπτίους γενέσθαι ευρεθήναι τε βοήθημα παρ' αυτούς, ώστε τους διά πενίαν
απορούντας οίνου τον εκ των κριθων γενόμενον πίνειν και ούτως ήδεσθαι τους
τούτον προσφερομένους, ώς και άδειν, και .όρχείσθαι, και πάντα ποιείν, όσα
τους εξοίνους γινομένους. Αριστοτέλης δέ φησιν, ότι οι μεν απ' οίνου μεθυσθέ-
ντες επί πρόσωπον φέρονται, οι δε τον κρίθινον πεπωκότες εξυπτιάζονται την
κεφαλήν ο μεν γαρ οίνος καρηβαρικός, ο δε κρίθινος καρωτικός,
62. Ότι δε φίλοινοι Αιγύπτιοι, σημείον και το παρά μόνοις αυτοίς, ώς νό-
μιμον εν τοις δείπνοις, προ πάντων εδεσμάτων κράμβας έσθειν έφθάς μέχρι
του δεύρο παρασκευάζεσθαι. Και πολλοί εις τάς κατασκευαζομένας αμεθύστους
προσλαμβάνουσι το τής κράμβης σπέρμα. Και ενώ δ' αν αμπελώνι κράμβαι
 74
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

φύωνται, αμαυρότερος ο οίνος γίνεται. Διό και Συβαρίται, φησί Τίμαιος, προ του
πίνειν κράμβας ήσθιον. Αλεξις’ Εχθές υπέπινες, είτα νυν κραιπαλάς,
Κατανύστασον παύσει γαρ. Εϊτά σοι δότω ράφανόν τις εφθήν,
Εύβουλος δέ πού φησι, Γύναι, ράφανόν με νομίσασ., εις έμε συ την κραι-
πάλην μέλλεις αφέίναι πάσαν, ώς έμοί δοκείς, Ότι δε την κράμβην ράφανον ε-
κάλουν οι παλαιοί, Απολλόδωρος δηλοί, ο Καρύστιος, ": " Οίδ’ ότι καλούμεν ρά-
φανον, ημείς δ' οι ξένοι κράμβην γυναιξί διαφέρειν οίει δε τί; Αναξανδρί-
δης,………>>. (Αθήναιος Ναυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί 1, 61)

10. ΔΙΟΝΥΣΙΑΚΕΣ ΓΙΟΡΤΕΣ: ΛΗΝΑΙΑ ΚΑΙ ΤΡΥΓΩΔΙΑ Ή

ΤΡΑΓΩΔΙΑ

Για χάρη του Διόνυσου στην αρχαιότητα τελούνταν πάρα πολλές

γιορτές που λέγονταν Διονυσιακές ή απλά «Διονύσια». Χαρακτηριστικό
των γιορτών αυτών ήταν η να παρότρυναν τους ανθρώπους να ατενί-
ζουν τη ζωή και τον κόσμο με χαρωπή διάθεση απαλλαγμένοι, από φό-
βους και προκαταλήψεις. Η θορυβώδης μουσική, τα τύμπανα, τα κύμ-
βαλα ήταν κοινά σε όλες τις Διονυσιακές γιορτές. Από τις γιορτές αυτές
κατάγονται οι αποκριάτικες ή άλλως καρναβάλια.
1. «Τα Λήναια», που εορτάζονταν στις 12 του μήνα Γαμηλιώνος, ο οποίος
τοποθετούνταν στα τέλη Ιανουαρίου με αρχές Φεβρουαρίου. Τα Λήναια (ληνός
= το πατητήρι) ήταν γιορτή που γινόταν την εποχή που πατούσαν τα σταφύλια
για τη συλλογή του μούστου ή άλλως γλεύκος. Κατά τη διάρκεια της γιορτής,
που τελούνταν το μήνα Γαμηλιώνα (Ιανουάριο), αφενός οι αμπελουργοί πρό-
σφεραν μέρος του κρασιού στο ναό του Διόνυσου για κοινό συμπόσιο και αφε-
τέρου γίνονταν και αγώνες κωμωδίας και τραγωδίας. Ακολουθούσε πομπή
μέσα στην πόλη, τραγουδώντας ύμνους και διθυράμβους προς τιμή του Διονύ-
σου. Η πομπή κατέληγε στο ιερό του Ληναίου Διονύσου, όπου θυσίαζαν ένα
τράγο. Της πομπής προηγούντο κανηφόροι παρθένες που έφεραν επί της κε-
φαλής κάνιστρα (πολλάκις χρυσά) γεμάτα με άνθη και σύκα, Ακολουθούσε άν-
δρας πάνω σε κοντάρι σε σχήμα συνήθως υπερμεγέθη φαλλού και μετά άνδρες
με γυναικείες ενδυμασίες (ιθύφαλοι). Οι ακολουθούντες την πομπή των Διονυ-
σίων (θίασος) μεταμφιεσμένοι σε Σάτυρους, Σειληνούς και Βάκχες, προκαλού-
σαν την ελεύθερη εκδήλωση του Διονυσιακού στοιχείου της ψυχής, τον αυθορ-
μητισμό, την απελευθέρωση της εσωτερικής ορμής και δημιουργούσαν το Διο-
νυσιακό ενθουσιασμό, με τη βοήθεια του «άκρατου οίνου» ψάλλοντας διθυράμ-
βους. Ο θρησκευτικός και πνευματικός χαρακτήρας των Διονυσιακών γιορτών
έδωσε αφορμή να δημιουργηθεί η διδακτική τραγωδία, το σατυρικόν δράμα κι η
κωμωδία.
2. Τα Ανθεστήρια, που γιορτάζονταν από τις 11 ως τις 13 του μήνα Αν-
θεστηριώνος, ο οποίος τοποθετούνταν στα τέλη Φεβρουαρίου με αρχές Μαρ-
τίου, κυρίως στις ιωνικές-αττικές περιοχές και είχαν άμεση σχέση με το άνοιγμα
των πιθαριών που περιείχαν κρασί και την οινοποσία. Την πρώτη ημέρα της
γιορτής την αποκαλούσαν Πιθοιγία και αφορούσε το άνοιγμα των πίθων, τα
 75
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

οποία είχαν σφραγιστεί από την εποχή του τρύγου και το κρασί είχε υποστεί τη
ζύμωση.
Η δεύτερη μέρα ήταν αυτή των Χόων και είχε ονομαστεί έτσι από το σχήμα
που είχαν τα αγγεία που τα χρησιμοποιούσαν ως μέτρο χωρητικότητας στους
αγώνες οινοποσίας που γίνονταν το απόγευμα της μέρας αυτής. Την ημέρα των
Χοών η πόση του νέου κρασιού κλιμακώνεται σε διαγωνισμό οινοποσίας: Καθέ-
νας έχει την αναλογούσα ποσότητα αναμεμειγμένου κρασιού, σε ένα ειδικό αγ-
γείο (χουν) που περιείχε πάνω από δυο λίτρα. Όποιος αδειάσει πρώτον τον
χουν είναι ο νικητής. Αυτή η ημέρα της οικιακής χαράς εν τούτοις είναι μιαρή
ημέρα. Η πόλη κατοικείται από ανησυχητικούς ξένους ή κακά πνεύματα, οι ο-
ποίοι κατόπιν ερμηνεύθηκαν ως «ψυχές των νεκρών». Στην πραγματικότητα
πρόκειται για χρήση προσωπείων. Ο Διόνυσος ο θεός του οίνου είναι συγχρό-
νως ο θεός του προσωπείου.
Χύτροι «χύτρες» ονόμαζαν την τρίτη ημέρα και είχε πάρει το όνομά της
από τα δοχεία μέσα στα οποία μαγείρευαν ένα είδος ζωμού από διάφορα είδη
σπόρων με μέλι, που προσφέρονταν στο χθόνιο Ερμή16. Αυτό αποτελεί το
πρωτόγονο φαγητό με δημητριακά των πρώτων γεωργών, παλαιότερο από την
άλεση του αλευριού και το ψήσιμο του ψωμιού.
3. Τα Διονύσια ήταν στην πραγματικότητα δύο γιορτές: τα "εν άστει" και
τα "κατ’ αγρούς" Διονύσια. Τα "εν άστει" εορτάζονταν το μήνα Ελαφηβολιώνα,
στο τέλος Μαρτίου με αρχές Απριλίου στο ναό του Διονύσου, στους πρόποδες
της Ακροπόλεως. Η γιορτή διαρκούσε πολλές ημέρες και στην κορύφωσή της
μια πομπή μετέφερε το ξόανο του θεού μέσω του Κεραµεικού, στο ιερό του Διο-
νύσου. Η γιορτή περιλάµβανε θυσία ταύρου και μετά την ολοκλήρωση της πο-
µπής, οι πολίτες τριγυρνούσαν στην πόλη γιορτάζοντας με χορούς και τραγού-
δια. Παρόµοια διαδικασία ακολουθούνταν και στα "κατ’ αγρούς Διονύσια, τα ο-
ποία όμως γιορτάζονταν το μήνα Ποσειδεών, στα τέλη Δεκεµβρίου με αρχές Ια-
νουαρίου.
4. Τα Αγριώνια γιορτάζονταν ανά τρία έτη, από την 23η ως την 26η του
μηνός Αγριωνίου, αρχή του έτους των Βοιωτών κυρίως στη Θήβα, την Κρήτη,
τη Λέσβο και τη Χίο. Στη γιορτή έπαιρναν μέρος αποκλειστικά γυναίκες, που
αναζητούσαν το Διόνυσο, τρέχοντας μαινόμενες στους αγρούς και τα όρη.

Δραχμή Μελιβοίας Θεσσαλίας Σικελία, δραχμή με Διόνυσο

367 π.Χ. και σταφύλι, Χαλκιδέων Νάξου, 530
π.Χ.

Η ΤΡΑΓΩΔΙΑ ή ΤΡΥΓΩΔΙΑ KAI TO EBIBA!

 76
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Ο Αθήναιος Ναυκρατίδης (Δειπνοσοφιστών, 40 a 11) αναφέρει ότι την

ίδια αρχή έχουν ο οίνος και η μουσική, η τραγωδία βρέθηκε στο Δήμο Ικαρίων
(σημερινό Διόνυσο Αττικής) και ότι η μέθη γέννησε την τρυγωδία > τραγωδία
(δηλ. σχετίζει τον τρύγο με την τραγωδία), πρβ «Ότι Σιμωνίδης την αυτήν αρχήν
τίθησι οίνου και μουσικής. Από μέθης και η της κωμωδίας και η της τραγωδίας
εύρεσις εν Ικαρίω της Αττικής ευρέθη, και κατ´ αυτόν τον της τρύγης καιρόν· αφ´
ου δη και τρυγωδία το πρώτον εκλήθη η κωμωδία».
Σημειώνεται επίσης ότι η λέξη βακχική λέξη «εβίβα» προέρχεται από το
επιφώνημα ευά και από εκεί οι λέξεις ευ > ευάν > εβίβα = όλα καλά. (Διόδωρος
Σικελιώτης 4, 2 - 3).
 77
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο
ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ

1. ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ

Οι οργανισμοί δεν είναι όλοι ίδιοι, αλλά δυο λογιών, τα φυτά και τα ζώα,
με πέρα πολλές υποκατηγορίες και υποκατηγορίες των υποκατηγοριών
Τα φυτά διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες (είδη): πόες, θάμνοι, δέντρα και
τα ζώα σε δυο κατηγορίες (είδη): σπονδυλωτά και ασπόνδυλα,. Συνάμα η κάθε
μια από τις εν λόγω κατηγορίες των φυτών και των ζώων διακρίνεται σε πάρα
πολλές, αμέτρητες, υποκατηγορίες (υποείδη) που όλες μαζί αποτελούν τη δια-
τροφική αλυσίδα και το οικοσύστημα της ζωής.
ΦΥΤΑ: πόες, θάμνοι, δέντρα
ΖΩΑ: σπονδυλωτά, ασπόνδυλα.
ΣΠΟΝΔΥΛΩΤΑ: αμφίβια, ψάρια, ερπετά, πτηνά, θηλαστικά
ΑΣΠΟΝΔΥΛΑ: σουπιές, καλαμάρια, χταπόδια, σπόγγοι, κοραλλιά, σκώ-
ληκες, σαλιγκάρια, έντομα, αράχνες, σκορπιοί, καβούρια…..
Το κάθε είδος των φυτών και των ζώων από τα παραπάνω αποτελείται
και από πάρα πολλά υποείδη, τα οποία όλα μαζί αποτελούν οικοσύστημα και
διατροφική αλυσίδα ή διατροφικά πλέγματα. Για παράδειγμα στα πτηνά υπάρ-
χουν καταρχήν τα είδη: αετοί, γεράκια, κότες, σπουργίτια, πελεκάνοι, σπίνοι, πά-
πιες, χήνες, πέρδικες κ.α. όπου το καθένα από αυτά διαφέρει του άλλου και στο
περιβάλλον που ζει και στην τροφή που τρώει και προ αυτού και στα όργανα
λειτουργίας (οπότε και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά: εμφάνιση, χρώμα, μέγεθος
κ.α.). Τα είδη αυτά των πτηνών διαιρούνται επίσης σε υποείδη. Για παράδειγμα.
οι αετοί διαχωρίζονται στα υποείδη: ψαραετοί, γύπες, σταυραετοί, χρυσαετοί
κ.α.
Το αυτό συμβαίνει και με τα υπόλοιπα είδη και υποείδη των πτηνών,
καθώς και γενικά σε όλα τα είδη και υποείδη των ζώων.

2. ΤΑ ΦΥΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΟΥΣ

Τα φυτά είναι ζωντανοί οργανισμοί, μόνο που δεν κινούνται σε σχέση με

τα ζώα. Απλά την μετακίνηση των σπόρων τους την κάνει είτε το φύσημα του
αέρας είτε τα ζώα άθελά και εν αγνοία τους (τα ζώα τρώνε τους βλαστούς με
τους καρπούς και με τα περιττώματά τους μεταφέρουν αλλού τους καρπούς ή
οι καρποί μπερδεύονται στα μαλλιά των ζών και μεταφέρονται αλλού κ.α.) και γι
αυτό και υπάρχουν παντού φυτά.
Τα φυτά είναι το κλειδί για την εξέλιξη και τη συνέχιση της ζωής στον πλα-
νήτη γη και αυτό, γιατί χωρίς τα φυτά οι άλλοι ζωντανοί οργανισμοί (τα ζώα όλα)
θα εξαφανίζονταν. Η ύλη, τα φυτά και τα ζώα αποτελούν τη διατροφική πυρα-
μίδα της ζωής. Έτσι στα φυτά, που είναι ο πρώτος κρίκος στην τροφική αλυσίδα
 78
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ή η βάση στην τροφική πυραμίδα, βασίζεται η επιβίωση των άλλων οργανισμών

και συνεπώς χωρίς την ύπαρξη των φυτών δε θα υπήρχαν ούτε τα ζώα.
Τα φυτά τρώνε είδη ύλης (δηλαδή χώμα και τα στοιχεία του: κάλιο, νάτριο
κ.α.) και έτσι ζουν-υπάρχουν. Τα φυτοφάγα ζώα τρώνε μέρος από τα φυτά ή τα
γεννήματα και προϊόντα τους και έτσι ζουν. Τα σαρκοφάγα ζώα τρώνε μέρος
από τα φυτοφάγα ζώα ή τα γεννήματα και προϊόντα τους και έτσι ζουν. Τα φυτά
και τα ζώα που δε θα καταναλωθούν μετά από ένα χρονικό διάστημα πεθαί-
νουν και γίνονται και πάλι ύλη.
Πέραν αυτού τα φυτά στον άνθρωπο παρέχουν καύσιμα, φάρμακα, ξυ-
λεία, κάνουν ρύθμιση του κλίματός κ.α.
Στον πλανήτη γη υπάρχουν εκατομμύρια φυτά. Άλλα είναι μικρά και άλλα
μεγάλα, άλλα είναι κοντά και άλλα πανύψηλα, άλλα τα τρώμε και άλλα όχι, άλλα
τα γνωρίζουμε και άλλα ούτε καν ξέρουμε ότι υπάρχουν.
Το σύνολο των φυτών μιας χώρας αποτελεί τη χλωρίδα της. Στον πλα-
νήτη γη υπάρχουν αναρίθμητα (ίσως εκατομμύρια) φυτά. Άλλα είναι μικρά σε
μέγεθος και άλλα μεγάλα, άλλα είναι κοντά και άλλα πανύψηλα, άλλα τα τρώνε
οι άνθρωποι και άλλα όχι, άλλα τα γνωρίζουμε και άλλα ούτε καν ξέρουμε ότι
υπάρχουν.
Τα είδη των φυτών έχουν όλα ίδια ή πάνω κάτω ίδια όργανα,. Απλά τα
εν λόγω όργανα δεν είναι του αυτού ή ίδιου μήκους ή ίδιου ύψους ή της ίδιας
αντοχής ή του ίδιου χρώματος ή της ίδιας διάρκειας ζωής κ.α., σε όλα τα είδη
των φυτών, αλλά το κάθε είδος έχει τα δικά του.
Όλα έχουν ένα βλαστό στο κάτω μέρος του οποίου υπάρχουν οι ρίζες,
ήτοι τα όργανα τροφοδοσίας, και στο υπόλοιπο μέρος προς τα επάνω υπάρ-
χουν τα άλλα όργανα. Εξωτερικά του βλαστού υπάρχουν το προστατευτικό πε-
ρίβλημα (= η φλούδα, που είναι κάτι όπως το δέρμα στα ζώα), οι κλάδοι με τα
φύλλα (όπου εσωτερικά τους βρίσκονται τα αναπνευστικά όργανα και όπου γί-
νεται η φωτοσύνθεση), τα άνθη (που είναι το εξωτερικό μέρος των γεννητικών
οργάνων), τα «μάτια» απ΄όπου βγαίνουν τα φύλλα και οι κλάδοι. κ.α.. Εσωτε-
ρικά στο βλαστό υπάρχει το κυκλοφοριακό σύστημα της τροφής, της φωτοσύν-
θεσης, κ.α. Όταν ο κεντρικός βλαστός κοπεί, το ρόλο του κεντρικού βλαστού
παίρνει ο κλάδος που βρίσκεται στο πιο ψηλό σημείο και αν δεν έχει το φυτό
βγάζει κλάδο.
Τα φυτά δεν τρώνε όλα το ίδιο μενού τροφής ούτε και ζουν όλα στο ίδιο
περιβάλλον, αλλά κάθε είδος τους έχει το δικό του μενού διατροφής και το περι-
βάλλον που ζει και αυτό, γιατί αν ζούσαν όλα στο ίδιο μέρος, λόγω του πολλα-
πλασιασμού τους, δεν θα τα χωρούσε και αν έτρωγαν όλα την ίδια τροφή αυτή
δεν θα επαρκούσε. Επίσης τα φυτά δεν φυτρώνουν ούτε και ανθίζουν όλα τον
ίδιο μήνα, αλλά καθένα φυτρώνει και ανθίζει κάποιο μήνα πριν από το Καλο-
καίρι, π.χ. οι μυγδαλιές ανθίζουν το Φεβρουάριο, οι λεμονιές το Απρίλιο κ.α.,
και αυτό για να μπορούν π.χ. τα έντομα να προλάβουν τη γονιμοποίηση όλων.
Επίσης τα φυτά δεν ζουν όλα το ίδιο χρονικό διάστηκα, αλλά άλλα είναι μονοετή
ή και λιγότερο και άλλα πολυετή έως αιωνόβια και αυτό και για το λόγο ότι τα
φυτά και τα ζώα αποτελούν διατροφική πυραμίδα.
.Ειδικότερα τα φυτά διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες, βάσει της χρονικής
διάρκειας που ζουν και του μεγέθους τους: οι πόες, οι θάμνοι και τα δέντρα.
 79
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Οι πόες έχουν μαλακό, πράσινο και μικρού μεγέθους (σε μήκος και διά-
μετρο) κυκλικό βλαστό (άλλα έχουν ένα μόνο βλαστό και άλλα ένα κορμό με
πολλά μικρά κλαδιά) και ζουν μικρό χρονικό διάστημα, κάπου ένα χρόνο: χόρτα,
δημητριακά, λαχανικά κ.α. Τα περισσότερα φυτρώνουν την Άνοιξη ή και πρω-
τύτερα και άλλα τελειώνουν πριν από το Καλοκαίρι, για να αποφύγουν τη θέρμη
και τη ξηρασία του Καλοκαιριού και άλλα το Φθινόπωρο, για να αποφύγουν το
κρύο και τα χιόνια του Χειμώνα.
Οι θάμνοι είναι πιο μεγάλου μεγέθους από τις πόες και ζουν μεγαλύτερο
χρονικό διάστημα από τις πόες. Στην πραγματικότητα είναι πολυετή, αν όχι αιώ-
νια φυτά. Δεν αναπτύσσουν ένα μόνο κεντρικό κορμό, αλλά ήδη από τη βάση
τους βγάζουν πολλούς ξυλώδεις κλάδους (ως οι παραφυάδες), που το ύψος
τους φτάνει και μέχρι τρία-έξι μέτρα και που σε ορισμένους θάμνους αυτοί οι
κλάδοι πολλαπλασιάζονται και με καταβολάδες. Ο τρόπος αυτός ανάπτυξης,
δηλαδή με εκτεταμένο σχετικά βαθύ και διακλαδιζόμενο ριζικό σύστημα, επιτυγ-
χάνεται η αλληλοϋποστήριξη στο φύσημα τους αέρα, καλύτερη εκμετάλλευση
της ριζικής υγρασίας, η επιβίωση κάποιου βλαστού από το φάγωμα των ζώων
κ.α. Σε πολλούς θάμνους , όπως στα πουρνάρια (βελανιδιές) και στα λιανο-
κλάδια (σφεντάμια), κόβοντας όλους τους κορμούς-βλαστούς πλην ενός, μετα-
τρέπεται σε δέντρο. Θάμνοι από τους οποίους εξάγονται θρεπτικοί καρποί ό-
πως: Ακτινίδιο, Βατομουριά, Βελανιδιά, Ιπποφαές, Καστανιά, Μαστιχόδενδρο,
Ροδιά κ.α. με αρωματικές ιδιότητες που χρησιμοποιούνται κυρίως ως μπαχα-
ρικά: Δάφνη, Δενδρολίβανο κ.α. Θάμνοι με καλλωπιστική χρήση: Ακακία, Γαρ-
δένια, Ιβίσκος, Κισσός, Λυγαριά, Μπουκαμβίλια, Πικροδάφνη, Σπάρτο, Πικρο-
δάφνη, Τριανταφυλλιά κ.α.. Θάμνοι που παράγουν αιθέρια έλαια ή ξυλεία ή έ-
χουν βαφικές ιδιότητες: Γιασεμί, Θυμάρι κ.α.
Τα δέντρα είναι τα πιο μεγάλου μεγέθους φυτά και ζουν πάρα πολλά χρό-
νια, αν όχι αιώνια. Έχουν ένα κεντρικό δυνατό, ξυλώδη και χοντρό κυκλικό βλα-
στό (κορμό) με πολλά κλαδιά. Αν ο βλαστός αυτός κοπεί στο πάνω μέρος το
ρόλο του αναλαμβάνει το πιο ψιλά ευρισκόμενο κλαδί του και αν και αυτό κοπεί,
αναλαμβάνει το επόμενο.
.
3. ΤΑ ΖΩΑ ΚΑΙ ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΟΥΣ

Τα ζώα ανάλογα με την τροφή τους, σε φυτοφάγα, δηλαδή σ’ αυτά που

τρώνε μέρος από τα φυτά ή τα γεννήματά τους π.χ. βόδια, γαϊδούρια, πρόβατα,
σπουργίτια, κ.α., σε σαρκοφάγα, δηλαδή σε αυτά που τρώνε άλλα ζώα ή τα
γεννήματά τους, όπως π.χ. οι λύκοι, τα γεράκια, τα χελιδόνια, κ.α. και πολυφάγα
, δηλαδή αυτά που τρώνε και μέρος φυτών και μέρος άλλων ζώων, όπως π.χ.
οι πίθηκοι, οι άνθρωποι κ.α.. Παμφάγα ζώα με την κυριολεκτική έννοια του όρου
δεν υπάρχουν.
Ετερότροφα λέγονται εκείνα τα ζώα που είναι ανίκανα για μια αυτόνομη
ζωή και ζουν σε βάρος άλλων οργανισμών (παράσιτα) ή αναπτύσσονται πάνω
σε οργανικές ουσίες που βρίσκονται σε κατάσταση αποσύνθεσης (σαπρόφυτα).
Τα ζώα ανάλογα με τη θέση που έχουν μέσα στη διατροφική πυραμίδα
και στο οικοσύστημα, ήτοι το είδος της τροφής που τρώνε και το περιβάλλον
 80
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

που ζουν, είναι και τα όργανά τους, άρα και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και η
εμφάνισή τους.
Όλα τα είδη των ζώων έχουν υποείδη που άλλα είναι φυτοφάγα, άλλα
σαρκοφάγα και άλλα πολυφάγα ζώα. Για παράδειγμα στα πτηνά τα χελιδόνια
τρώνε έντομα, οι αετοί σάρκες ζώων, τα γεράκια τρώνε άλλα πτηνά, τα σπουρ-
γίτια τρώνε σπόρους, οι κότες τρώνε σπόρους και σκώληκες, ο πελεκάνος τρώει
ψάρια κ.α. Το αυτό συμβαίνει και στα ψάρια και στα ερπετά κ.α.
Ανάλογο με το είδος της τροφής των πτηνών είναι το σχήμα και το μέγε-
θος του ράμφους των πουλιών. Τα πουλιά που τρέφονται με σπόρους, όπως
για παράδειγμα το σπουργίτι, έχουν κοντό και σκληρό ράμφος, για να σπάνε με
αυτό τους σπόρους. Τα πουλιά που τρέφονται με ψάρια, όπως για παράδειγμα
ο πελεκάνος, έχουν σακούλα κάτω από το ράμφος, για να αποθηκεύουν εκεί την
τροφή. Τα σαρκοφάγα πουλιά πάλι, όπως για παράδειγμα ο αετός, έχουν γαμψό
ράμφος, για να κατασπαράζουν τη λεία του κ.α.
Ανάλογα με τις θερμοκρασίες που επικρατούν στο περιβάλλον που ζει
ένα ζώο είναι και η κατασκευή του δέρματος, ώστε το ζώο να προστατεύεται
από το πολύ κρύο ή την πολλή ζέστη. Για να αντιμετωπίζουν το κρύο ζώα, όπως
η φάλαινα, η πολική αρκούδα και η φώκια, έχουν ένα παχύ στρώμα λίπους κάτω
από το δέρμα τους. Η αρκούδα μάλιστα διαθέτει επιπλέον και μια παχιά, διπλή
γούνα που την κρατά ζεστή.
Τα ζώα ανάλογα με το μέρος που διαβιούν – κινούνται διακρίνονται σε
υδρόβια (ψάρια, φάλαινες, καλαμάρια κ.α.), αμφίβια (βάτραχοι, σαλαμάνδρες
κ.α.), ερπετά (χελώνες, σαύρες, κροκόδειλοι, φίδια κ.α.), πτηνά (γερανοί, χελι-
δόνια κ.α.), έντομα (μύγες, πεταλούδες κ.α.) κ.α.
Τα είδη των ζώων, που είναι αναρίθμητα, ταξινομούνται και με βάση το
αν έχουν ή όχι σπονδυλική στήλη και κόκκαλα. Τα ζώα που έχουν σπονδυλική
στήλη και σκελετό από κόκκαλα ονομάζονται σπονδυλωτά, ενώ εκείνα που δεν
έχουν, λέγονται ασπόνδυλα. Από τα ασπόνδυλα, που υπολογίζεται ότι αποτε-
λούν το 97 % περίπου των ζώων, τα περισσότερα ζουν μόνο μέσα στο νερό ή
σε υγρό ή σαρκώδες μέρος, όπως τα σκουλήκια και τα έντομα.
Ασπόνδυλα είναι τα σφουγγάρια, τα κοράλλια, οι μέδουσες, τα σκουλήκια,
οι αστερίες, οι αχινοί, τα σαλιγκάρια, τα χταπόδια, τα έντομα, οι αράχνες, τα κα-
βούρια.
Τα σπονδυλωτά ζώα ανάλογα με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους χωρί-
ζονται σε πέντε υποκατηγορίες: αμφίβια, ερπετά, ψάρια, πτηνά και θηλα-
στικά.
Τα ασπόνδυλα ζώα ανάλογα με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους χωρίζο-
νται σε έξι υποκατηγορίες: σκώληκες, μαλάκια, εχινόδερμα, αρθρόποδα, κνι-
δόζωα και σπόγγους.
Τα ζώα είναι άλλα αμφιγονικά και άλλα ερμαφρόδιτα. Ερμαφρόδιτα είναι
τα περισσότερα από τα μικρόβια, τα ερπετά και τα ασπόνδυλα (σκώληκες, σα-
λιγκάρια κ.α.). Τα αμφιγονικά αναπαράγονται -πολλαπλασιάζονται μόνο με γο-
νιμοποίηση, ενώ τα ερμαφρόδιτά άλλα με γονιμοποίηση και κάποια από αυτά
και με εκβλάστηση – διαίρεση, που είναι κάτι όπως οι παραφυάδες και καταβο-
λάδες στα φυτά.
 81
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Τα ζώα διακρίνονται επίσης σε ζωοτόκα (αυτά που μετά θηλάζουν): άν-

θρωποι, πίθηκοι, αγελάδες, πρόβατα, λύκοι κ.α.) και ωοτόκα (αυτά που γενούν
αυγά): πτηνά, ψάρια, ερπετά κ.α.

4. ΤΑ ΑΓΡΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΗΜΕΡΑ ΦΥΤΑ ΚΑΙ ΖΩΑ

Τα φυτά και τα ζώα, πέρα των άλλων διακρίσεων τους, διακρίνονται και
σε άγρια και ήμερα. Πολλά από τα φυτά που καλλιεργεί και πολλά από τα ζώα
που εκτρέφει ο άνθρωπος έχουν προέλθει από άγρια, σε κάποια από τα οποία
ανάγκασε να αλλάξουν κάπως τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους προς όφελος
του, δηλαδή να εξυπηρετούν τις ανάγκες του ανθρώπου.
Τα ήμερα ζώα δημιουργήθηκαν είτε να ως προς την ποιότητα, ποσότητα,
γεύση κ.α., συμπεριφέρονται με άγριο τρόπο. είτε να γεννούν περισσότερους
απογόνους είτε να βγάζουν περισσότερο μαλλί ή κρέας ή γάλα κ.α. Οι σκύλοι
π.χ. προήλθαν από τους λύκους με σκοπό είτε να κάνουν παρέα στους ανθρώ-
πους είτε να τους βοηθούν στο κυνήγι ή στη φύλαξη κάποιου χώρου κ.α. Τα
κατσίκια έχουν προέλθει από τις άγριες αίγες, για περισσότερο γάλα. Τα ήμερα
γαϊδούρια και τα ήμερα άλογα έχουν προέλθει από άγρια προκειμένου να βοη-
θούν τον άνθρωπο στις γεωργοκτηνοτροφικές , καθώς και στις στρατιωτικές ερ-
γασίες κ.α.
Τα άγρια φυτά και άγρια ζώα υπάρχουν από πάντα, από τη δημιουργία
της φύσης και διαιωνίζονται -πολλαπλασιάζονται με το σπόρο τους. Αντίθετα τα
ήμερα δεν υπάρχουν από πάντα, αλλά από τότε που κάποιος πέτυχε την εξη-
μέρωσή τους. διαιωνίζονται - πολλαπλασιασμό τους. Τα ήμερα φυτά, όπως π.χ.
η ήμερη ελιά, η ήμερος αμυγδαλιά , η ήμερος άμπελος κ.α. διαιωνίζονται - πολ-
λαπλασιάζονται όχι με το σπόρο τους, αλλά είτε με εμβολιασμό είτε με μοσχεύ-
ματα. Αν φυτέψουμε καρπό τους, βγάζει πάλι άγριο φυτό ή τίποτε.
Τα ήμερα φυτά δημιουργήθηκαν προκειμένου να γενούν περισσότερους
καρπούς ή οι καρποί τους να περιέχουν περισσότερο χυμό ή σάκχαρο και έτσι
να τρώγονται κ.α. Η αμυγδαλιά π.χ. έχει προέλθει από την άγρια (την πικραμυ-
γδαλιά) και της οποίας τα φύλλα είναι μικρότερα φύλλα και οι καρποί της πικροί
και ως εξ αυτού δεν τρώγονται. Ομοίως η αχλαδιά έχει προέλθει από την άγρια
αχλαδιά, που κάνει πολύ μικρούς και πολύ ξυλώδεις καρπούς και ως εκ τούτου
μη φαγώσιμους. Ομοίως υπάρχει η αγριελιά (η κότινος), που ο καρπός της είναι
πολύ μικρός και με πολύ μικρή ποσότητα χυμού και ως εκ τούτου βγάζει πολύ
λίγο λάδι και η ήμερη ελιά (σε πολλά είδη), που έχει μεγαλύτερους καρπούς και
με πολύ χυμό και ως εκ τούτου βγάζει περισσότερο λάδι και οι καρποί της τρώ-
γονται, κ.α.
Η εξημέρωση των ήμερων ζώων που υπάρχουν επιτεύχθηκε με το δια-
χωρισμό τους από τα άλλα άγρια και την κατάλληλη εκτροφή τους, ήτοι με ή-
ρεμη συμπεριφορά, με άφθονη και καλή τροφή, κ.α., ώστε να πάψουν να τα
κυριεύει το πάθος της διατροφής, του έρωτα, του εχθρού κ.α. Επίσης πολλά
ήμερα ζώα έχουν δημιουργηθεί με διασταυρώσεις συγγενικών ειδών. Για παρά-
δειγμα η διασταύρωση αλόγου και γαϊδουριού δημιουργεί τον καλούμενο ημίονο,
που είναι ζώο κάτι μεταξύ αλόγου και γαϊδουριού. Η εξημέρωση των ήμερων
φυτών που υπάρχουν επιτεύχθηκε με το διαχωρισμό τους από τα άλλα άγρια
 82
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

και την καλλιέργειά τους, ήτοι με όργωμα, την κατάλληλη λίπανση, το κλάδευμα
κ.α. (Περισσότερα βλέπε «υβρίδια και μεταλλαγμένοι ή γενετικά τροποποιημένοι
οργανισμοί»)

5. ΤΑ ΜΙΚΡΟΒΙΑ, ΟΙ ΙΟΙ, ΟΙ ΜΥΚΗΤΕΣ, ΤΑ ΒΑΚΤΥΡΙΔΙΑ

κ.α.

Στο κόσμο υπάρχουν και οργανισμοί που δεν είναι ορατοί, τα καλούμενα
μικρόβια και ως εξ αυτού οι περισσότεροι από αυτούς είναι ακόμη από λίγο έως
πολύ άγνωστοι. Ειδικότερα μικροοργανισμοί ή μικρόβια λέγονται εκείνοι οι ορ-
γανισμοί τους οποίους δεν μπορούμε να διακρίνουμε με γυμνό μάτι, γιατί έχουν
μέγεθος μικρότερο από 0,1 mm. Λέγονται μικρόβια, επειδή έχουν μικρό βίο, ήτοι
λίγη ζωή, σε σχέση με τα άλλα έμβια όντα.
Αφού τα μικρόβια ( μύκητες, οι υιοί, τα βακτηρίδια κ.α.) τρέφονται παρα-
σιτικά πάνω σε ζώα ή πάνω σε φυτά και δεν τρώνε ύλη (ουσίες από χώμα),
όπως τα φυτά,, άρα ανήκουν στο είδος των ζώων, απλά είναι μικροοργανισμοί.
Πολλοί από τους μικροοργανισμούς, όπως για παράδειγμα τα νιτροποιη-
τικά βακτήρια, περνούν όλη τη ζωή τους στο φυσικό περιβάλλον. Άλλοι, προκει-
μένου να επιβιώσουν και να αναπαραχθούν, περνούν ένα μέρος ή ολόκληρη τη
ζωή τους στο εσωτερικό κάποιου πολυκύτταρου οργανισμού. Οι μικροοργανι-
σμοί αυτοί χαρακτηρίζονται ως παράσιτα και ο οργανισμός που τους «φιλοξε-
νεί» ως ξενιστής. Μερικοί ωστόσο από τους μικροοργανισμούς που χρησιμο-
ποιούν τον άνθρωπο ως ξενιστή τους μπορεί να προκαλέσουν διαταραχές στην
υγεία του. Οι μικροοργανισμοί αυτοί ονομάζονται παθογόνοι.
Οι περισσότεροι όμως μικροοργανισμοί όχι μόνο δεν είναι βλαβεροί για
τον άνθρωπο, αλλά αντίθετα είναι χρήσιμοι ή και απαραίτητοι, καθώς συμμετέ-
χουν σε σημαντικές διεργασίες (όπως η αποικοδόμηση της νεκρής οργανικής
ύλης) ή χρησιμοποιούνται από τον άνθρωπο για την παραγωγή ουσιών χρήσι-
μων σε διάφορους τομείς (π.χ. υγεία, διατροφή κτλ.).
Το τυρί, το ψωμί, το γιαούρτι, η σοκολάτα, το ξύδι και το αλκοόλ πα-
ράγονται όλα μέσω της ανάπτυξης μικροβίων. Τα μικρόβια που χρησιμοποι-
ούνται για να φτιαχτούν αυτά τα προϊόντα προκαλούν μια χημική αλλαγή γνωστή
ως ζύμωση – μια διαδικασία με την οποία τα μικρόβια διασπούν τα σύνθετα
σάκχαρα σε απλές ενώσεις όπως διοξείδιο του άνθρακα και αλκοόλ. Η ζύμωση
μετατρέπει το ένα είδος τρόφιμου στο άλλο. Όταν το μικρόβιο στρεπτόκοκκος ή
ο γαλακτοβάκιλλος προστίθενται στο γάλα καταναλώνουν τα σάκχαρα κατά τη
διάρκεια της ανάπτυξης τους, μετατρέποντας το γάλα σε γιαούρτι.
Μερικά παθογόνα βακτήρια είναι υπεύθυνα για σοβαρές ασθένειες του
ανθρώπου. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν το Vibrio cholerae, που
προκαλεί τη χολέρα, και το Treponema pallidum, που προκαλεί τη σύφιλη.
Άλλοι μικροοργανισμοί, όπως το βακτήριο Escherichia coli που ζει στο έ-
ντερο, όταν βρίσκονται σε μικρό αριθμό και δε μεταναστεύουν σε άλλους ιστούς
και όργανα, αποτελούν φυσιολογική μικροχλωρίδα για τον άνθρωπο, είτε διότι
παράγουν χρήσιμες χημικές ουσίες τις οποίες ο άνθρωπος δεν μπορεί να συν-
θέσει μόνος του (π.χ. βιταμίνη Κ από την E. coli) είτε διότι συμβάλλουν στην
 83
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

άμυνα του οργανισμού. Αν όμως, για κάποιο λόγο, αυξηθούν (π.χ. επειδή ο ξε-
νιστής παρουσιάζει μειωμένη αντίσταση) ή βρεθούν σε άλλους ιστούς, τότε προ-
καλούν την εκδήλωση ασθενειών. Οι μικροοργανισμοί αυτοί χαρακτηρίζονται
ως δυνητικά παθογόνοι.

Οι βιολόγοι σήμερα διαχωρίζουν τα έμβια όντα σε τέσσερεις κατηγορίες:

τα Φυτά, τα Ζώα, τα Πρώτιστα (τα βακτηρίδια και οι υιοί) και τους Μύκητες,
Τα Πρώτιστα έχουν επιμέρους ονομασίες: βακτηρίδια (τέτανος, διφθερί-
τιδα κ.α.), υιοί, αμοιβάδες κ.α. Οι Μύκητες ονομάζονται: μούχλα, ζυμομύκητες,
μανιτάρια κ.α.
Οι μύκητες διατρέφονται από οργανικά συστατικά ζώντων ή νεκρών ορ-
γανισμών γι' αυτό και θεωρούνται το "βιολογικό εργαστήριο αποδόμησης των
οργανικών ουσιών. Ο μύκητας Penicillium notatum παράγει μια ουσία, την πε-
νικιλίνη, το πρώτο αντιβιοτικό που ανακαλύφθηκε από τον Άγγλο γιατρό Αλεξά-
ντερ Φλέμινγκ. Άλλοι μύκητες μπορεί να γίνουν βλαβεροί προκαλώντας λοίμωξη
ή να είναι δηλητηριώδεις, αν τους φάει κάποιος, ενώ άλλοι μύκητες μπορεί να
είναι ωφέλιμοι ή βλαβεροί, π.χ. το πενικίλλιο που παράγει το αντιβιοτικό πενικι-
λίνη και το Agaricus, κοινώς γνωστό ως λευκό μανιτάρι που μπορεί να φαγωθεί.
Οι ιοί είναι οι μικρότεροι από τα μικρόβια και είναι γενικά βλαβεροί στον
άνθρωπο. Οι ιοί δεν μπορούν να επιβιώσουν από μόνοι τους. Χρειάζονται ένα
κύτταρο να τους «φιλοξενήσει» για να επιβιώσουν και να αναπαραχθούν. Αφού
μπουν μέσα στο κύτταρο «οικοδεσπότη» («ξενιστή»), πολλαπλασιάζονται ρα-
γδαία σε εκατομμύρια και σταδιακά καταστρέφουν το κύτταρο!
Οι μύκητες είναι πολυκύτταροι οργανισμοί που μπορεί να είναι και ωφέλι-
μοι και βλαβεροί για τους ανθρώπους.
Τα βακτήρια είναι μονοκύτταροι οργανισμοί που μπορούν να πολλαπλα-
σιάζονται ραγδαία μια φορά κάθε 20 λεπτά. Κατά τη διάρκεια της φυσιολογικής
ανάπτυξής τους, μερικά παράγουν ουσίες (τοξίνες) που είναι εξαιρετικά βλαβε-
ρές για τους ανθρώπους και μας προκαλούν ασθένειες (π.χ. ο Σταφυλόκοκκος).
Άλλα βακτήρια είναι εντελώς αβλαβή ενώ άλλα είναι εξαιρετικά ωφέλιμα για μας
(Γαλακτοβάκιλλος στη βιομηχανία τροφίμων) ακόμη και απαραίτητα για την αν-
θρώπινη ζωή.
Τα μικρόβια δεν έχουν κινητικό σύστημα και προ αυτού μεταδίδονται από
τους ξενιστές οπότε η καθαριότητα αποβάλει τα παθογόνα.
Τις πιο πολλές φορές το αμυντικό σύστημα κατατροπώνει τα βλαβερά μι-
κρόβια που μπαίνουν στο σώμα, όμως σε μερικές περιπτώσεις το αμυντικό σύ-
στημα χρειάζεται βοήθεια. Τα αντιβιοτικά είναι ειδικά φάρμακα που χρησιμοποι-
ούνται από τους γιατρούς για να σκοτώσουν τα βλαβερά βακτήρια
 84
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο
ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ
ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ

1. ΤΑ ΓΕΝΝΗΤΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΚΑΙ Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ

ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ

Όλοι οι έμβιοι οργανισμοί διαθέτουν ένα ιδιαίτερο μηχανισμό στο σώμα

τους, τα καλούμενα γεννητικά όργανα, με τον οποίο, πριν πεθάνουν, δημιουρ-
γούν άλλα προκειμένου να διαιωνίζεται το είδος τους. Τα γεννητικά όργανα α-
ποτυπώνουν - αποθηκεύουν και στη συνέχεια μεταβιβάζουν στο γόνο τις πλη-
ροφορίες, σύμφωνα με τις οποίες θα γίνει η αυτό-δημιουργία και η αυτό-λειτουρ-
γία του. Τα γεννητικά όργανα και ο γόνος μοιάζουν με υπολογιστή και το λογι-
σμό του, τα γεννητικά όργανα γράφουν μέσα στο γόνο το γενετικό του βιολογικό
κώδικα. Κληρονομικότητα λέγεται η μεταβίβαση των χαρακτηριστικών από τους
γονείς στους απογόνους. Σε μοριακό επίπεδο, αφορά τη μετάδοση της κωδικο-
ποιημένης στο DNA γενετικής πληροφορίας. Η κληρονομικότητα είναι μηχανι-
σμός με βασικό όργανο τα γεννητικά όργανα του κάθε έμβιου όντος, χάρη στον
οποίο τα χαρακτηριστικά των γονέων (τα γονίδια) και των ειδών τους μεταδίδο-
νται μέσω των γεννητικών οργάνων στους απογόνους που δημιουργούν. Για
τους βιολόγους στον άνθρωπο παράδειγμα κληρονομικότητας είναι ο φυλοκα-
θορισμός, που ακολουθεί ένα συγκεκριμένο πρότυπο εξαρτώμενο από τα χρω-
μοσώματα που διαθέτει το άτομο. Το άτομο που φέρει ΧΧ χρωμόσωμα είναι
θηλυκό, ενώ αυτό που φέρει ΧΥ είναι αρσενικό. Κάθε αρσενικό άτομο κληρονο-
μεί υποχρεωτικά το Χ χρωμόσωμα από τη μητέρα του (το άλλο χρωμόσωμα, το
Υ, το κληρονομεί από τον πατέρα του), ενώ κάθε θηλυκό άτομο κληρονομεί υ-
ποχρεωτικά το Χ χρωμόσωμα από τον πατέρα του (το άλλο χρωμόσωμα το
κληρονομεί από τη μητέρα του).

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:
Α) Τα γεννητικά όργανα των φυτών είναι τα άνθη και τα οποία μετά τη
γονιμοποίηση εξαφανίζονται . σιγά-σιγά.
Β) Η αναπαραγωγή ορισμένων φυτών γίνεται και χωρίς γεννητικά όρ-
γανα- γονιμοποίηση,, αλλά με εκβλάστηση – διαίρεση ή άλλως με παραφυάδες,
καταβολάδες και κονδύλους.. Επίσης τα μικρόβια αναπαράγονται ομοίως με
εκβλάστηση – διαίρεση.
Γ) Η διαιώνιση - πολλαπλασιασμός των άγριων φυτών και των άγριων
ζώων είναι διαφορετικός στα ήμερα.. Τα ήμερα δεν πολλαπλασιάζονται με
σπόρο και , αλλά με μοσχεύματα ή εμβολιασμό, αν και έχουν γεννητικά όργανα.
Τα γεννητικά τους όργανα γενούν μόνο άγρια φυτά ή τίποτα.
 85
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

2. ΤΑ ΑΜΦΙΓΟΝΙΚΑ ΚΑΙ ΤΑ ΕΡΜΑΦΡΟΔΙΤΑ ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΦΥ-

ΤΩΝ ΚΑΙ ΖΩΩΝ

Τα έμβια όντα από άποψης γενετικών οργάνων και γονιμοποίησης, δια-

κρίνονται σε δυο είδη, στα ερμαφρόδιτα και στα αμφιγονικά.
Ερμαφρόδιτα λέγονται τα ζώα και τα φυτά που διαθέτουν και τα δυο είδη
των γεννητικών οργάνων. Το άτομο που ταυτόχρονα είναι και αρσενικό και θη-
λυκό, Ερμής και Αφροδίτη. Ερμαφρόδιτα είναι όλα τα είδη των φυτών, καθώς
και κάποια από τα ζώα, όπως τα είδη των σαλιγκαριών, τα είδη σκωλήκων, τα
είδη βακτηριδίων κ.α. Απλά δεν είναι όλα τα ερμαφρόδιτα αυτό-γονιμοποιού-
μενα, άλλα υπάρχουν και κάποια που ετερο-γονιμοποιούνταιι. Στα φυτά π.χ.
κάποια είδη από τις συκές, τις κερασιές κ.α., και στα τα σαλιγκάρια κ.α. ετερο-
γονιμοποιούνται. Τα παιδιά στα ερμαφρόδιτα που αυτό-γονιμοποιούνται λέγο-
νται μονογονεϊκά, επειδή τα παιδιά τους έχουν μόνο ένα γονέα. Τα σαλιγκάρια
δεν είναι μονογονεϊκά, γιατί οι γονείς τους γονιμοποιούν και ταυτόχρονα γονιμο-
ποιούνται δυο-δυο, άρα εδώ έχουμε δυο γονείς.
Αμφιγονικά λέγονται τα ζώα και τα φυτά που διαθέτουν μόνο το ένα από
τα δυο είδη των γεννητικών οργάνων, που είναι είτε αρσενικά είτε θηλυκά, ε-
πειδή για να δημιουργήσουν μετά γεννητικά τους όργανα γόνο, απαιτούνται δυο
γονείς διαφορετικού φύλου, όπως π.χ. τα αρσενικά και τα θηλυκά άτομα στους
ανθρώπους, στις γάτες, στους σκύλους, στους πιθήκους, στα πτηνά κ.α. Και
αφού ερμαφρόδιτα είναι όλα τα φυτά και πολλά από τα ζώα, άρα αρχικά όλοι οι
οργανισμοί ήταν ερμαφρόδιτοι και μετά κάποια από τα ζώα μετάλλαξαν σε αμ-
φιγονικά, οπότε πρώτα γεννήθηκαν τα ερμαφρόδιτα και μετά τα αμφιγονικά. Άλ-
λωστε ακόμη και σήμερα πολλά άτομα στα ζώα και στους ανθρώπους γεννιού-
νται έχοντας φύλλο που δεν ταιριάζει με τα γεννητικά τους όργανα (είναι είτε
λεσβίες είτε θηλυπρεπείς κ.α.). Τα φυτά, επειδή είναι ερμαφρόδιτα, μπορούν
και αναπαράγονται και χωρίς γονιμοποίηση, δηλαδή με εκβλάστηση – διαίρεση
(παραφυάδες, καταβολάδες, κονδύλους κ.α.), όπως θα δούμε πιο κάτω.. Ο-
μοίως τα μικρόβια, επειδή είναι ερμαφρόδιτα, μπορούν και αναπαράγονται και
χωρίς γονιμοποίηση, αλλά με εκβλάστηση – διαίρεσή, κάτι όπως τα φυτά.

3. Η ΕΓΓΕΝΗΣ ΚΑΙ Η ΑΓΕΝΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗ

Η διαιώνιση - πολλαπλασιασμός των άγριων φυτών και των άγριων ζώων

είναι διαφορετικός στα ήμερα.. Τα ήμερα δεν πολλαπλασιάζονται με σπόρο και
, αλλά με μοσχεύματα ή εμβολιασμό, αν και έχουν γεννητικά όργανα. Τα γεννη-
τικά τους όργανα γενούν μόνο άγρια φυτά ή τίποτα.
Η αναπαραγωγή ορισμένων φυτών γίνεται και χωρίς γεννητικά όργανα-
γονιμοποίηση, όπως θα δούμε πιο κάτω,, αλλά με εκβλάστηση – διαίρεση ή άλ-
λως με παραφυάδες, καταβολάδες και κονδύλους.. Επίσης τα μικρόβια ανα-
παράγονται με εκβλάστηση – διαίρεση.
Ειδικότερά τα άτομα σε όλα τα είδη των φυτών και των ζώων γεννιούνται
κανονικά από γεννητικά όργανα με «γονιμοποίηση – σπόρο». Ωστόσο πολλά
 86
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

από τα φυτά και κάποια από τα ζώα (τα μικρόβια: βακτηρίδια, υιοί, μύκητες κ.α.)
και κάποια από τα μαλάκια (γυμνοσάλιαγκες, χοχλιοί, γαιοσκώληκες κ.α.), ε-
πειδή είναι ερμαφρόδιτα έμβια όντα, ήτοι έχουν και αρσενικά και θηλυκά γενε-
τικά όργανα, έχουν τη δυνατότητα να αναπαράγονται και με γονιμοποίηση-
σπόρο και με «εκβλάστηση – διαίρεση».
Η παραγωγή με «γονιμοποίηση – σπόρο» λέγεται και «εγγενής πα-
ραγωγή» και αυτή με «εκβλάστησή – διαίρεση» λέγεται και «αγενής παρα-
γωγή». Στα φυτά η αγενής παραγωγή διακρίνεται – ονομάζεται πολλαπλασια-
σμός με παραφυάδες, καταβολάδες και κονδύλους και στα ζώα λέγεται και
«κλωνοποίηση».
Η αγενής παραγωγή δημιουργεί πιστά αντίγραφα του μητρικού, αφού εί-
ναι τεμαχισμός του μητρικού, ενώ η εγγενής παραγωγή δημιουργεί κάτι ανάμεσα
στους δυο γονείς, άρα όχι πιστό αντίγραφο, π.χ. σκύλος και σκύλα γενούν σκυ-
λάκι, ενώ λύκος και σκύλα γενούν λυκόσκυλο. Τα περισσότερα από τα φυτά
πολλαπλασιάζονται και με γονιμοποίηση-σπόρο και με εκβλάστηση-διαίρεση.
Τα ωοτόκα (σαλιγκάρια κ.α.) από τα ερμαφρόδυτα ζώα πολλαπλασιάζονται με
γονιμοποίηση (ύστερα από αυτό-γονιμοποίηση ή ετερο-γονιμοποίηση) και τα
άλλα με εκβλάστηση-διχοτόμηση. Δηλαδή βγάζουν σε κάποιο μέρος του σώμα-
τός τους εξόγκωμα που γίνεται βλαστός και μετά αποκόπτεται και δημιουργείται
νέο φυτό ή νέο ζώο, κάτι όπως οι παραφυάδες στα φυτά.
Τα αμφιγονικά άτομα στα ζώα, όπως οι άνθρωποι, οι πίθηκοι, οι σκύλοι
κ.α., επειδή έχουν μόνο το ένα είδος των γεννητικών οργάνων, αναπαράγονται
μόνο με γονιμοποίηση-σπόρο. Η γονιμοποίηση και η εκβλάστηση στα φυτά και
στα ζώα διεγείρεται – κυβερνάται από την ακατανίκητη και μη αντιληπτή στις
αισθήσεις δύναμη που ενυπάρχει μέσα σε όλα τα φυτά και τα ζώα ως ποιότητα
– ιδιότητα και η οποία κατευθύνεται από τη παγκόσμια δύναμη που από τη Θρη-
σκεία ονομάζεται Θεός.

Σημειώνεται ότι:
Α) Υπάρχουν και πιο περίεργες ακόμη παραγωγές με γονιμοποίηση. Στις
μέλισσες π.χ., ένα θηλυκό, η καλούμενη βασίλισσα γεννά όλα τα άτομα του εί-
δους, αρσενικά και θηλυκά. Τα θηλυκά είναι μόνο να δουλεύουν, εξ ου η ονομα-
σία τους εργάτριες και τα αρσενικά μόνο να γονιμοποιούν και να τρώνε εξ ου και
η ονομασία τους κηφήνες.
Β) Τα μικρόβια, επειδή είναι ερμαφρόδιτα, πολλαπλασιάζονται – αναπα-
ράγονται με «εκβλάστηση - διαίρεση», κάτι που είναι όπως οι καταβολάδες και
οι παραφυάδες των φυτών. Οι ιοί ζουν και αναπαράγονται παρασιτικά μέσω
άλλων οργανισμών. Ο πολλαπλασιασμός των ιών γίνεται στο εσωτερικό των
κυττάρων - ξενιστών όπου παρασιτούν. Μόλις προσβάλλουν ένα κύτταρο, το
μετατρέπουν σε εργοστάσιο παραγωγής ιών, και μόλις εκπληρωθεί η αποστολή
τους το κύτταρο καταστρέφεται. Ομοίως τα βακτήρια ζουν παρασιτικά και ανα-
παράγονται κυρίως μονογονεϊκά με απλή διχοτόμηση. Οι μύκητες άλλοι πολλα-
πλασιάζονται με απλή διχοτόμηση, ενώ άλλοι πολλαπλασιάζονται με εκβλά-
στηση. Σ' αυτούς τους τελευταίους σχηματίζεται σε κάποιο σημείο του αρχικού
κυττάρου ένα εξόγκωμα, το εκβλάστημα, το οποίο, όταν αναπτυχθεί αρκετά, είτε
 87
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

παραμένει ενωμένο με το γονικό οργανισμό είτε αποκόβεται από αυτόν και ζει
πλέον ως αυτοτελής οργανισμός.

Α. Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΜΕ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ - ΣΠΟΡΟ

Τα άτομα σε όλα τα είδη των φυτών και των ζώων διαθέτουν τα καλού-
μενα γεννητικά όργανα, με τα οποία, πριν πεθάνουν, και ύστερα από την κα-
λούμενη γονιμοποίηση, γεννούν άλλα και έτσι διαιωνίζεται το είδος τους. Για να
γεννηθεί - δημιουργηθεί ένα νέο φυτό ή ένα νέο ζώο, πρέπει να γίνει γονιμο-
ποίηση, δηλαδή απαιτείται να έρθουν σε ερωτική ένωση τα γεννητικά όργανα
ενός αρσενικού ατόμου με αυτά ενός θηλυκού ατόμου. Γονιμοποίηση ονομάζε-
ται η διαδικασία όπου ένα από τα ωάρια που παράγουν τα θηλυκά γεννητικά
όργανα των ζώων και των φυτών ενώνεται με ένα από τα σπερματοζωάρια που
παράγουν τα αρσενικά γεννητικά όργανα των φυτών και των ζώων, από την
οποία δημιουργείται το καλούμενο ζυγωτό (κοινά ο «γόνος») και το οποίο στη
συνέχεια θα γίνει απόγονος, αφού πρώτα γίνει αυγό (στα ωοτόκα) ή καρπός
(στα φυτά) ή έμβρυο (στα θηλαστικά). Τα ωάρια παράγονται στις καλούμενες
ωοθήκες των θηλυκών γεννητικών οργάνων των φυτών και ζώων, ενώ τα σπερ-
ματοζωάρια παράγονται στους καλούμενους όρχεις των αρσενικών γενετικών
οργάνων. Η γονιμοποίηση δημιουργεί το γόνο, στον οποίο τα δυο όργανα έχουν
αποτυπώσει – (αποθηκεύει, μεταβιβάσει) τις πληροφορίες, σύμφωνα με τις ο-
ποίες θα γίνει η αυτό-δημιουργία του. Μετά τη γονιμοποίηση αρχίζει η κύησή,
ήτοι η διαδικασία για τη δημιουργία του εμβρύου.
Στα ωοτόκα ζώα το γονιμοποιημένο ωάριο λέγεται ωό > αυγό και στα
φυτά «καρπός». Τα γεννητικά όργανα στα φυτά δεν είναι εμφανή, εμφανίζονται
μόνο ως άνθη κατά την περίοδο που πρέπει να γίνει η γονιμοποίηση. Στα φυτά
τα αρσενικά γεννητικά όργανα που εμφανίζονται στα άνθη λέγονται «στήμονες»
και τα θηλυκά «ύπερος»

ΕΙΔΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ: ΑΥΤΟΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ, ΕΤΕΡΟΓΟΝΙΜΟ-

ΠΟΙΗΣΗ, ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΚΑΙ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ

Η γονιμοποίηση διακρίνεται σε εσωτερική και εξωτερική, καθώς και σε

αυτογονιμοποίηση και ετερο-γονιμοποίηση. Εσωτερική γονιμοποίηση λέγεται
αυτή που γίνεται εντός του γεννητικού οργάνου των θηλυκών από το γεννητικό
όργανο των αρσενικών, όπως π.χ. συμβαίνει στους ανθρώπους. Εξωτερική γο-
νιμοποίηση λέγεται αυτή που γίνεται εκτός του θηλυκού γεννητικού οργάνου,
όπως π.χ. συμβαίνει στα ψάρια, όπου το θηλυκό γεννά τα αυγά του ελεύθερα
στο περιβάλλον και εκεί τα βρίσκουν τα αρσενικά και τα γονιμοποιούν. Αυτογο-
νιμοποίηση λέγεται αυτή που γίνεται από τα αρσενικά και θηλυκά του όργανα
του αυτού ζώου ή φυτού στα ερμαφρόδιτά, π,χ. με την πτώση της γύρης του
στήμονα στον ύπερο του αυτού άνθους και ετερο-γονιμοποίηση αυτή που ένα
ερμαφρόδιτό γονιμοποιεί ένα άλλο και συνάμα γονιμοποιείται από το άλλο, π.χ.
στα σαλιγκάρια ή αυτή που γίνεται στα φυτά με τη μεταφορά της γύρις ενός
άνθους σε άλλο του αυτού ή άλλου είδους φυτού, όπως θα δούμε πιο κάτω.
 88
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Η ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΑ ΦΥΤΑ

Γεννητικά όργανα έχουν και άπαντα τα φυτά, απλά δεν είναι ορατά, ε-
πειδή δεν ίδια με αυτά των ζώων και έχουν σε όλο τους το σώμα. Είναι τα άνθη
τους. Τα αρσενικά γεννητικά όργανα στα άνθη λέγονται στήμονες, τα θηλυκά
ύπερος και το γονιμοποιημένο ωάριο (το αυγό) καρπός. Τα φυτά είναι σχεδόν
όλα ερμαφρόδιτα, δηλαδή διαθέτουν και τα δυο είδη γεννητικών οργάνων , τα
οποία είναι εσωτερικά , άρα αόρατα (κάτι που συμβαίνει και στα ερμαφρόδιτα
είδη ζώων: σκώληκες, σαλιγκάρια κ.α.), τα οποία εμφανίζονται μόνο κατά την
περίοδο αναπαραγωγής (την Άνοιξη) ως άνθος και μετά εξαφανίζονται. Υπάρ-
χουν φυτά που έχουν ξέχωρα αρσενικά και θηλυκά άνθη και φυτά με άνθη που
έχουν μαζί και τα αρσενικά και τα θηλυκά γεννητικά όργανα (και στήμονες και
ύπερο). Για παράδειγμα η καρυδιά, η κολοκυθιά, η αγγουριά κ.α. έχουν ξέχωρα
και ευδιάκριτα αρσενικά και θηλυκά άνθη. Η μηλιά, η πατάτα, η αχλαδιά κ.α.
έχουν άνθη που περιέχουν και αρσενικά και θηλυκά γεννητικά όργανα. Οι άγριες
συκιές, που πολλοί τις ονομάζουν ή θεωρούν ως αρρενοσυκιές, κάνει και αρ-
σενικά και θηλυκά άνθη, ενώ οι ήμερες συκιές, λόγω της ανθρώπινης παρέμβα-
σης στις συνθήκες διαβίωσής της, κάνουν βασικά μόνο θηλυκά άνθη, τα οποία,
για να γονιμοποιηθούν απαιτείται μεταφορά γύρης (αρσενικό σπέρμα, το κάνουν
οι στήμονες) από τα αρσενικά άνθη της αρρενοσυκιάς και αυτό το κάνουν τα
ζωύφια και ιδιαίτερα ένα που καλείται «ψήνας». Στα άλλα φυτά αυτό γίνεται είτε
από τον αέρα είτε από ζωύφια (μέλισσές, πεταλούδες κλπ)
Αρσενικό άνθος: Είναι το άνθος που έχει στήμονες και το οποίο είναι
κάτι όπως το αρσενικό γεννητικό όργανο στα ζώα, άρα παράγει μόνο αρσενι-
κούς γαμέτες. Οι στήμονες αποτελούνται από το νήμα, στην κορυφή του οποίου
βρίσκονται οι ανθήρες. Στους ανθήρες βρίσκονται οι γυρεόκοκκοι (με κιτρινωπό
χρώμα) οι οποίοι περιέχουν τους αρσενικούς γαμέτες του φυτού.
Θηλυκό άνθος: Είναι το άνθος που έχει ύπερο που είναι κάτι ως η ωο-
θήκη στα ζώα, άρα παράγει μόνο θηλυκούς γαμέτες, τα γνωστά ωάρια. Το θη-
λυκό άνθος έχει στο κέντρο του μια δομή που ονομάζεται Ύπερος και η οποία
αποτελείται από το στίγμα (στην κορυφή), το στύλο και την ωοθήκη (στο κατώ-
τερο μέρος του). Στην ωοθήκη βρίσκονται οι σπερματικές βλάστες μέσα στις
οποίες βρίσκονται τα ωάρια, οι θηλυκοί γαμέτες του φυτού.
Ερμαφρόδιτο (ή κατ’ άλλους τέλειο) άνθος είναι αυτό που είναι μαζί
θηλυκό και αρσενικό άνθος. Τα περισσότερα είδη των φυτών έχουν ένα μόνο
άνθος, το οποίο έχει μαζί στήμονες και ύπερο.
Η γονιμοποίηση στα φυτά, επειδή είναι ερμαφρόδιτα, διακρίνεται σε αυτό-
γονιμοποίηση και ετερο-γονιμοποίηση. Αυτογονιμοποίηση έχουμε όταν τα αρ-
σενικά άνθη γονιμοποιούν τα θηλυκά του ίδιου φυτού και ετερο-γονιμοποίηση
όταν τα αρσενικά άνθη ενός φυτού γονιμοποιούν τα άνθη ενός άλλου φυτού,
ίδιου ή διαφορετικού είδους. Για να γίνει η γονιμοποίηση στα φυτά, οι γυρεόκοκ-
κοι πρέπει να μεταφερθούν από τους ανθήρες, στο στίγμα του υπέρου. Η διαδι-
κασία αυτή ονομάζεται επικονίαση και επιτυγχάνεται είτε με τη βοήθεια των ε-
ντόμων (όπως οι μέλισσες) είτε του ανέμου. Όταν ύπερος και στήμονες είναι στο
ίδιο άνθος, οι γυρεόκοκκοι μεταφέρονται από τους στήμονες στον ύπερο για
 89
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

γονιμοποίηση είτε απλώς με την πτώση τους, επειδή οι κορυφές των στημόνων
βρίσκονται επάνω από τον ύπερο, είτε με τη βοήθεια του ανέμου, είτε με τη βο-
ήθεια των εντόμων. Όταν ο ύπερος και οι στήμονες είναι σε διαφορετικό άνθος,
οι γυρεόκοκκοι μεταφέρονται από τους στήμονες στον ύπερο για γονιμοποίηση
με τη βοήθεια του ανέμου και των εντόμων.
Τα φυτά γενούν σπόρους, που είναι κάτι όπως τα αυγά στα πτηνά. Απλά
πολλά φυτά τα ωά τους τα γενούν μαζί με την ωοθήκη, όπως π.χ. τα καρπούζια,
πεπόνια, αγγούρια κ.α. , Αυτό προκειμένου να βρίσκουν εκεί άφθονη τροφή
μέχρι να γίνει η κύηση-εκκόλαψη.

Η ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ - ΚΥΗΣΗ ΣΤΑ ΖΩΑ

Η γονιμοποίηση και η κύηση στα ζώα γίνεται ανάλογα με το είδος τους.

Διακρίνονται σε ζωοτόκα ή άλλως θηλαστικά και ωοτόκα. Τα ωοτόκα ζώα ως
οργανισμοί (λόγω του ότι δεν κυοφορούν και δε θηλάζουν) είναι πιο μικρόσωμοι
και πιο απλοί από αυτούς των θηλαστικών.

ΤΑ ΖΩΟΤΟΚΑ (ΘΗΛΑΣΤΙΚΑ) ΖΩΑ

Ζωοτόκα ή άλλως θηλαστικά λέγονται τα ζώα που δε γεννούν αυγά, αλλά
μωρά (μικρό ζώο), τα οποία στην αρχή θηλάζουν με γάλα που παράγεται από
ειδικούς γαλακτογόνους αδένες, τους μαστούς, για να ανατραφούν. Θηλαστικά
είναι π.χ. οι άνθρωποι, οι πίθηκοι, τα χορτοφάγα ζώα: αγελάδες, καμηλοπαρδά-
λεις, καμήλες κλπ, τα σαρκοφάγα ζώα: λύκοι, σκύλοι κ.α.
Η γονιμοποίηση στα θηλαστικά ζώα γίνεται μέσα στο γεννητικό όργανο
του θηλυκού από το αρσενικό γεννητικό όργανο και ακολούθως εκεί πραγματο-
ποιείται και η κύηση, απ΄ όπου το έμβρυο παίρνει τα απαραίτητα συστατικά έως
τη γέννηση του. Άπαντα τα θηλυκά ζώα, όπως και τα φυτά, έχουν στα γεννητικά
τους όργανα ωοθήκες, όμως τα θηλυκά θηλαστικά (γυναίκες, σκύλες κλπ) δεν
αποβάλουν τα ωά τους, για να τα εκκολάψει η φύση ή και για να γονιμοποιηθούν
στο περιβάλλον, όπως συμβαίνει στα φυτά και στα ωοτόκα ζώα, αλλά τα κρα-
τούν στα γεννητικά τους όργανα, για να γίνει εκεί και η γονιμοποίηση και η
εκκόλαψη, Τα θηλυκά θηλαστικά έχουν αναπτύξει επιπλέον για το σκοπό αυτό
τη μήτρα και το μαστό, που βγάζει γάλα για την τροφή των νεογνών.
Το σώμα των θηλαστικών, που είναι αναρίθμητα ως είδη, καλύπτεται από
τρίχες, ένα γνώρισμα που δεν απαντά σε καμιά άλλη ομάδα ζώων, γιατί στα
ψάρια έχουν γίνει λέπια και στα πτηνά φτερά. Διαθέτουν, επίσης, μηχανισμούς
ρύθμισης της θερμοκρασίας του σώματος, οι οποίοι ελέγχονται από τον εγκέ-
φαλο και από ιδρωτοποιούς αδένες.
Τα θηλαστικά είναι είτε τετράποδα με ουρά, π.χ. λιοντάρι, σκύλος κ.α.
είτε με δυο πόδια και δυο χέρια, με ή χωρίς ουρά, π.χ. πίθηκοι, άνθρωποι κ.α.
Τα πίσω πόδια έχουν παραμείνει σε όλα τα θηλαστικά και τα μπροστινά έγιναν
χέρια . Την ουρά τη διατήρησαν μόνο κάποια είδη πιθήκων.

Σημειώνεται ότι:
 90
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Α) Υπάρχουν και κάποια ωοτόκα θηλαστικά, Ωοτόκα θηλαστικά είναι ο

ορνιθόρυγχος με το χαρακτηριστικό ράμφος σαν της πάπιας και ο ακανθωτός
μυρμηγκοφάγος,
Β) Στα μαρσιποφόρα το έμβρυο αναπτύσσεται για μικρό διάστημα στη
μήτρα του θηλυκού. Συνεχίζει όμως την ανάπτυξή του μέσα σε ένα σάκο που
βρίσκεται μπροστά στην κοιλιά του θηλυκού και ονομάζεται μάρσιπος. Όσο πα-
ραμένει εκεί, τρέφεται με το γάλα που απορροφά από τους γαλακτοφόρους α-
δένες της μητέρας του.

ΤΑ ΩΟΤΟΚΑ ΖΩΑ
Ωοτόκα ζώα λέγονται αυτά που δε γενούν μωρά, αλλά ωά > αυγά. Ωο-
τόκα ζώα είναι π.χ. τα. πτηνά, τα περισσότερα από τα ερπετά, τα ψάρια, τα
έντομα, τα μαλάκια, τα αμφίβια (βάτραχοι), τα ψάρια κ.α. Τα ωά > αυγά δημιουρ-
γούνται στις καλούμενες ωοθήκες του θηλυκού γεννητικού οργάνου. Τα ωοτόκα
ζώα διακρίνονται σε ερμαφρόδιτα (= αυτά διαθέτουν και τα δυο είδη των γεννη-
τικών οργάνων, είναι κάτι όπως συμβαίνει στα φυτά) και σε μη ερμαφρόδιτα ή
άλλως αμφιγονικά. Η γονιμοποίηση στα ερμαφρόδιτα ωοτόκα ζώα, όπως π.χ.
στα σαλιγκάρια, γίνεται συνήθως με ετερο-γονιμοποίηση, δηλαδή σμίγοντας
δυο τέτοια άτομα που το ένα γονιμοποιεί και συνάμα γονιμοποιείται από το άλλο.
Στα φυτά γίνεται και με ετερο-γονιμοποίηση και με ταυτο-γονιμοποίηση. Η γονι-
μοποίηση στα αμφιγονικά ωοτόκα γίνεται σε άλλα εσωτερικά, δηλαδή προτού
γεννηθούν τα αυγά και μέσα στο γεννητικό όργανο του θηλυκού από το αρσενικό
γεννητικό όργανο, όπως π.χ. στα πτηνά, στα σαλιγκάρια κ.α., και σε άλλα εξω-
τερικά του σώματος του θηλυκού. Δηλαδή τα ζώα αφήνουν τα αυγά τους στο
περιβάλλον προκειμένου να τα βρουν τα αρσενικά και να τα γονιμοποιήσουν,
όπως π.χ. τα ψάρια, τα βατράχια κ.α.
Η ωοτοκία -εκκόλαψη στα ωοτόκα ζώα γίνεται με πολλούς τρόπους. Το
θηλυκό στα πτηνά πριν γεννήσει τα αυγά του γονιμοποιείται από αρσενικό και
μετά γεννά τα αυγά του στη φωλιά τους, όπου τα «πυρώνουν» (θερμαίνουν), για
να εκκολαφτούν. Το θηλυκό στις χελώνες πριν γεννήσει τα αυγά του γονιμο-
ποιείται από το αρσενικό και μετά σκάβει ένα λάκκο στη γη ή σε αμμώδη μέρη
και τα σκεπάζει εκεί και για προστασία και για εκκόλαψη
Το θηλυκό στα ψάρια, στα βατράχια κ.α. γεννά τα αυγά του ελεύθερα
στο περιβάλλον και εκεί τα βρίσκουν τα αρσενικά και τα γονιμοποιούν και εκεί
μετά και από μόνα τους εκκολάπτονται. Τα ερπετά, τα ψάρια, τα σαλιγκάρια κλπ
αφήνουν το περιβάλλον να κάνει την εκκόλαψη επειδή έχουν ελάχιστη εσωτε-
ρική θερμότητας κάτι όπως γίνεται και με τους καρπούς στα φυτά.
Τα περισσότερα από τα ερπετά γεννούν αυγά. Μερικά όμως φίδια, όπως
η οχιά, κρατάνε τα αυγά μέσα στο στόμα τους ώσπου να εκκολαφθούν, οπότε
από εκεί βγαίνουν μικρά φιδάκια. Τα έντομα γενούν αυγά και τα αφήνουν πάνω
σε πτώματα ή πάνω στα φυτά, τα οποία τρώγοντας τα ζώα εισέρχονται στην
κοιλιά τους όπου γίνεται η εκκόλαψη κ.α. Τα ωοτόκα ζωα είναι άλλα άποδα και
προ αυτού έρπουν, π.χ. φίδια, σκώληκες κ.α. ή έχουν κάνει τα πόδια τους πτε-
ρύγια, π.χ. τα ψάρια.. Τα πτηνά είναι με δυο πόδια (δίποδα) και με δυο πτερύ-
για.
 91
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Β. Η ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ – ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΜΕ ΕΚΒΛΑΣΤΙΣΗ –

ΔΙΑΙΡΕΣΗ: ΠΑΡΑΦΥΑΔΕΣ, ΚΑΤΑΒΟΛΑΔΕΣ, ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΑ ΚΑΙ ΚΟΝΔΥ-
ΛΟΥΣ

Πολλοί από τους οργανισμούς που είναι ερμαφρόδιτοι έχουν τη δυνατό-

τητα να παράγοντα και αγενώς, ήτοι χωρίς γονιμοποίηση με την καλούμενη «ε-
κβλάστηση – διαίρεση», που στα φυτά τα νέα άτομα λέγονται «παραφυάδες»,
«καταβολάδες» και «κόνδυλοι».
Ερμαφρόδιτα είναι όλα τα φυτά και κάποια από τα ζώα (βακτηρίδια, σα-
λιγκάρια, μαλάκια κ.α. Απλά ορισμένα φυτά, όπως η συκιά, και ορισμένα από τα
ερμαφρόδιτα ζώα, όπως τα σαλιγκάρια, δεν αυτό-γονιμοποιούνται, αλλά ετερο-
γονιμοποιούνται .Η αναπαραγωγή με «εκβλάστηση - διχοτόμηση» επιτυγχάνε-
ται με παρέμβαση, εσωτερική και εξωτερική. Η εσωτερική παρέμβαση γίνεται
από το ίδιο το φυτό ή το ίδιο ζώο, ενώ η εξωτερική απο τον άνθρωπο. Τα βα-
κτηρίδια, οι υιοί, οι αμοιβάδες κ.α. , επειδή είναι οργανισμοί ερμαφρόδιτοι, δη-
λαδή διαθέτουν και τα δυο είδη γεννητικών οργάνων, πολλαπλασιάζονται και
χωρίς επαφή μεταξύ δυο ατόμων αντίθετου φύλου. Η αναπαραγωγή τους γίνε-
ται με εκβλάστηση. και στη συνέχεια διχοτόμηση (διαίρεση) της εκβλάστηση,
κάτι όπως ακριβώς γίνεται με τις καλούμενες καταβολάδες, παραφυάδες και
κονδύλους στα ερμαφρόδιτα φυτά (κληματαριές, πατατιές, τριανταφυλλιές, βάτα
κλπ). Τα περισσότερα από τα φυτά δε βγάζουν μόνο επίγειους βλαστούς, αλλά
και υπόγειους και ημιυπόγειους, οι οποίοι μετά βγάζουν δικές τους ρίζες και
συνάμα αυτό-αποκόπτονται από το μητρικό φυτό και έτσι με τον τρόπο αυτό
δημιουργούνται νέα φυτά. Η διχοτόμηση αυτή ονομάζεται αναπαραγωγή με
παραφυάδες. Επίσης πολλά φυτά βγάζουν συνάμα και μακρούς εξωτερικούς
βλαστούς, όπως τα είδη αμπέλου, τα είδη βάτων, τα είδη κισσών κ.α., που αυτοί,
μόλις γείρουν από το βάρος τους και ακουμπήσουν κάπου που έχει γη, βγάζουν
στο σημείο που ακούμπησαν ρίζες και συνάμα σιγά σιγά αποκόπτονται από το
μητρικό και συνεχίζουν να ζουν ως νέα φυτά. Η εκβλάστηση - διχοτόμηση αυτή
ονομάζεται αναπαραγωγή με καταβολάδες. Επίσης πολλά φυτά βγάζουν υ-
πόγειους βλαστούς , όπως οι πατάτες, τα σκόρδα, τα φιστίκια κ.α., που συνάμα
χοντραίνουν, γίνονται κόνδυλοι, λόγω του ότι εκεί το φυτό συναθροίζει πολλές
τροφές, οι οποίοι μετά , όταν το φυτό πάει για χειμέρια νάρκη, αποκόπτονται και
γίνονται νέα φυτά. Η διχοτόμηση αυτή ονομάζεται αναπαραγωγή με κονδύ-
λους.
Οι κόνδυλοι είναι το αυτό πράγμα με τις παραφυάδες και τις παραφυάδες,
απλά οι κόνδυλοι είναι υπόγειοι βλαστοί, ενώ οι παραφυάδες ημιυπόγειοι και οι
καταβολάδες εξωτερικοί, που μετά αποκόπτονται είτε από το ίδιο το φυτό είτε
από τον κηπουρό και δημιουργούν νέα φυτά.
Οι παραφυάδες και οι καταβολάδες δημιουργούν νέα φυτά πιστά αντί-
γραφα του μητρικού. Οι κόνδυλοι (π.χ. πατάτας, κρίνων, βολβών, σκόρδων κ.α.)
δημιουργούν επίσης νέα φυτά που είναι πιστά αντίγραφα του μητρικού και επί-
σης παράγουν κονδύλους που είναι πιστά αντίγραφα του μητρικού, όμως, αν
φυτέψουμε σπόρους από τα άνθη τους, τα φυτά που θα φυτρώσουν ενδέχεται
να μην είναι πιστά αντίγραφα του μητρικού, αλλά διαφορετικοί, επειδή τα
 92
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

γεννήματα από σπόρο φέρουν κληρονομικά στοιχεία από δυο διαφορετικά

φυτά, λόγω γονιμοποίησης, κάτι που ενθυμούνται τα φυτά που δημιουργούνται
από σπόρους.
Πιο απλά τα φυτά που κάνουν κονδύλους πολλαπλασιάζονται και με
σπόρους και με κονδύλους, όμως οι γεωργοί δεν προτιμούν το πολλαπλασια-
σμό με σπόρο, γιατί με το σπόρο τους παράγονται νέα φυτά που δεν παράγουν
κονδύλους που να είναι όμοιοι με του μητρικού φυτού.
Η πατάτα π.χ. είναι ένα φυτό που παράγει υπόγειους βλαστούς, τους κον-
δύλους. Στους βλαστούς αυτούς αποθηκεύονται θρεπτικές ουσίες (άμυλο), τις
οποίες θα χρησιμοποιήσει το φυτό την επόμενη χρονιά. Ωστόσο το φυτό κάποια
στιγμή από μόνο του διακόπτει τη σύνδεσή του με τον κάθε κόνδυλό του (= δια-
χωρισμός με εσωτερική παρέμβαση), κάτι όπως γίνεται και στις καταβολάδες
και στις παραβολάδες των άλλων φυτών, και από εκεί μετά οι βλαστοί συνεχί-
ζουν νέα ζωή. Στους κονδύλους υπάρχουν οι καλούμενοι οφθαλμοί (οφθαλμοί
υπάρχουν και στους εξωτερικούς βλαστούς όλων των φυτών) από τους οποίους
μετά συνεχίζουν τη ζωή- αναπτύσσονται νέα φυτά. Μάλιστα κόβοντας με μα-
χαίρι ένα κόνδυλο πατάτας (= διαχωρισμός με εξωτερική παρέμβαση) σε τόσα
τμήματα όσοι και οι οφθαλμοί της, τα τμήματα αυτά γίνονται κάτι όπως οι σπόροι
και αυτό είναι κάτι όπως κόβοντας μια παραφυάδα ή ένα κλαδί βασιλικό ή γεράνι
κ.α. και το μεταφυτεύουμε. Σήμερα, η πατάτα πολλαπλασιάζεται κυρίως με αυ-
τόν τον τρόπο. Η καλλιέργεια πατάτας από πραγματικούς σπόρους έχει ως α-
ποτέλεσμα την παραγωγή διαφορετικών κονδύλων με διαφορετικά χαρακτηρι-
στικά, επειδή ο σπόρος που γεννιέται κανονίζεται από τη γονιμοποίηση.
Τα φυτά που δημιουργούν κονδύλους επί της ουσίας είναι αιώνια και όχι
εποχικά ή ετήσια όπως παρουσιάζονται. Για παράδειγμα οι πατάτες, τα κρεμ-
μύδια κ.α. δε ζουν μόνο ένα έτος, αλλά αιώνια. Απλά, όταν παθαίνουν χειμέρια
νάρκη χάνουν όχι μόνο τα φύλλα τους, όπως γίνεται στα φυλλοβόλα δέντρα,
αλλά και όλο το σώμα τους πλην λίγων βλαστών που τους περιτυλίξουν με θρε-
πτικές ουσίες (τους κονδύλους), για να συνεχίζουν τη ζωή μετά τη χειμέρια
νάρκη. Πιο απλά οι κόνδυλοι των φυτών δεν είναι σπόροι, αλλά παραφυάδες
διογκωμένες από τροφή που έχει συσσωρέψει γύρω τους το φυτό, για να συνε-
χίζει από εκεί τη νέα του ζωή μετά τη χειμέρια νάρκη.

Σημειώνεται ότι:
Α) Τα φυτά έχουν σε όλο το σώμα τους πολλές οπές, τους καλούμενους «οφθαλμούς»
(μάτια) απ΄ όπου προβάλουν βλαστοί με φύλλα ή άνθη (γεννητικά όργανα), που γίνονται καρποί.
Β) Σε πολλά φυτά οι γεωργοί δημιουργούν και εναέριες καταβολάδες. Δηλαδή με μια
ζώνη, συνάμα με υγρό χώμα, ζώνουν ένα τμήμα βλαστού με «μάτια» από κλαδί που ετοιμάζεται
να αφυπνιστεί, το χαράσσουν και με μαχαίρι κυκλικά ελαφρώς (για να το κάνουν να ενεργοποι-
ήσει το σύστημα ίασης-πολλαπλασιασμού), και έτσι αυτό εκεί βγάζει ρίζες, το οποίο στη συνέ-
χεια το κόβουν οι γεωργοί και δημιουργούν έτσι νέο φυτό.
Γ) Άλλο «κόνδυλος» και άλλο «χοντρή ρίζα». Πολλά είδη φυτών, όπως τα
ραπανάκια, πατσάρια κ.α. , αποθηκεύουν σε μια ρίζα -κορμό πολλές τροφές για
την περίοδο μετά τη χειμέρια νάρκη, που είναι κάτι όπως οι αποθήκες λίπους
των ανθρώπων.
 93
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

4. Η ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΜΕ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΑ ΚΑΙ ΜΠΟΛΙΑ

Αναπαραγωγή - πολλαπλασιασμός των φυτών γίνεται και με τα καλού-

μενα «μοσχεύματα» και «μπόλια». Μοσχεύματα λέγονται τα τμήματα βλαστών
των φυτών που έχουν τη δυνατότητα να αναπτύσσουν ριζικό σύστημα υπό κα-
τάλληλες συνθήκες και να δώσουν νέα φυτά που διαθέτουν τα ίδια ακριβώς χα-
ρακτηριστικά με τα μητρικά φυτά από τα οποία τα κόψαμε. Όταν κόψουμε ένα
βλαστό ή ένα κλαδί, στο σημείο που κόψαμε, το φυτό προσπαθεί να επουλώσει
την πληγή δημιουργώντας ένα κάλο. Αν το σημείο τομής με τον κάλο μπει στο
χώμα και οι συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας είναι ευνοϊκές, τότε αναπτύσ-
σονται από τον κάλο ρίζες. Έτσι ο βλαστός ή το κλαδί που κόψαμε μετατρέπεται
σε νέο ανεξάρτητο φυτό.
Ο εμβολιασμός είναι τρόπος πολλαπλασιασμού, κατά τον οποίο ενώνο-
νται δύο φυτά και αναπτύσσονται σαν ένα. Εμβόλιο ή μπόλι λέγεται το κομμάτι
του φυτού από το οποίο θα προκύψει το νέο φυτό. Το ενώνουμε στον κορμό ή
σε κάποιο κλαδί ενός άλλου φυτού. Με το μπόλιασμα των δέντρων μπορούμε
να δημιουργήσουμε νέα δέντρα στα οποία δίνουμε τα χαρακτηριστικά που επι-
θυμούμε, από παραδοσιακές ή νέες ποικιλίες, όσον αφορά τη βελτίωση της πα-
ραγωγής και την ανθεκτικότητα σε διάφορες δυσμενείς συνθήκες.
Ο εμβολισμός διακρίνεται σε ενοφθαλμικό και μοσχευματικό (εγκεντρι-
σμό).
Ο εγκεντρισμός. Με τον τρόπο αυτό κόβουμε οριζόντια το βλαστό του υ-
ποκειμένου και πάνω του κάνουμε μια βαθιά σχισμή κάθετη. Μέσα στη σχισμή
αυτή βάζουμε ένα κλαδί εμβόλιο με μερικά μάτια επάνω. Δένουμε κατόπιν πολύ
σφιχτά το κομμένο μέρος.
Ο ενοφθαλμισμός. Από το κλαδί - εμβόλιο αφαιρούμε ένα μάτι μαζί με ένα
κομμάτι φλοιό και τον βάζουμε κάτω από το φλοιό του υποκειμένου, τον οποίο
έχουμε σκίσει με ένα μαχαίρι σε σχήμα Τ. Μετά κλείνουμε τη σχισμή και το δέ-
νουμε.
 94
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο
ΗΛΙΟΣ, ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ ΖΩΝΕΣ, ΕΠΟΧΕΣ, ΜΕΤΑ-
ΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΧΕΙΜΕΡΙΑ ΝΑΡΚΗ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΖΩΩΝ

1. Ο ΗΛΙΟΣ (ΤΟ ΦΩΣ, Η ΘΕΡΜΟΤΗΤΑ, ΤΟ ΨΥΧΟΣ) ΚΑΙ ΟΙ

ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

Πολλοί ισχυρίζονται ότι η αιτία που υπάρχει ζωή είναι ο ήλιος, γιατί πέμπει
στη γη τις αχτίνες του που ωφελούν τα φυτά, τα ζώα και τον άνθρωπο. και προ
αυτού θεοποιήθηκε από τους αρχαίους Αιγύπτιους , καθώς και από τους αρχαί-
ους Έλληνες. Οι αχτίνες του ήλιου, λένε, από τη μια διώχνουν το ψύχος και φέ-
ρουν τη θερμότητα, χωρίς την οποία δεν μπορεί να ζήσει κανένας οργανισμός
στη γη, και από την άλλη φέρνουν το φως, που με αυτό τα φυτά κάνουν τη φω-
τοσύνθεση και έτσι ζουν, και τα οποία στη συνέχεια τρώνε τα ζώα και έτσι ζουν
και αυτά κ.α. Ωστόσο άλλο η ωφέλεια που προσφέρει κάτι σε κάτι άλλο και άλλο
ο δημιουργός. Ο ήλιος πράγματι προσφέρει όλα αυτά που είδαμε πιο πριν, όμως
δεν είναι εκείνος που δημιούργησε ή είναι η αιτία που δημιουργήθηκαν τα είδη
των οργανισμών, τα .είδη των φυτών και των ζώων. Και αυτό, γιατί καταρχήν
όσο αναγκαίος είναι ο ήλιος για την ύπαρξη των οργανισμών, άλλο τόσο είναι
και τα άλλα πράγματα, όπως το χώμα, ο αέρας, το νερό και τα πάντα που υ-
πάρχουν στο σύμπαν, αφού τα είδη των φυτών, με αυτά των ζώων και της ύλης
αποτελούν τη διατροφική αλυσίδα και το οικοσύστημα της ζωής στη Γη. Χωρίς
π.χ. το χώμα-πεδιάδα και το νερό δεν υπάρχουν τα φυτά οπότε ούτε και τα ζώα,
αφού κάποια από τα ζώα τρώνε μέρος από τα φυτά και τα υπόλοιπα τρώνε ζώα
που τρώνε φυτά (το χορτάρι τρώει χώμα, το αρνί τρώει χορτάρι, ο λύκος τρώει
το αρνί κ.α.)
Κατά δεύτερον ο ήλιος πράγματι εκπέμπει – παρέχει δια μέσου των αχτί-
νων του το φως και τη θερμοκρασία του, όμως αυτή σε συγκεκριμένους βαθμούς
είναι δημιουργική και ωφέλιμη και σε μεγάλο βαθμό εντελώς βλαπτική έως κα-
ταστροφική. Η θερμότητα μεταβάλει τη μορφική κατάσταση της ύλης από στε-
ρεά σε υγρή και αέρια μορφή και το αντίθετο, πρβ π.χ. το νερό που γίνεται πάγος
και ατμοί ανάλογα με τη θερμοκρασία. Η έλλειψη φωτός - θερμότητας σε μεγάλο
βαθμό προκαλεί ψύχος – πάγο, που πήζει και νεκρώνει τα πάντα. Η ύπαρξη
φωτός-θερμοκρασίας σε μεγάλο βαθμό προκαλεί καύσωνα που εξαερώνει- σκο-
τώνει τα πάντα, ακόμη και το σίδερο. Το φως – θερμότητα σε μέτριο βαθμό ω-
φελεί-βοηθά στη δημιουργία της ζωής, όμως δεν την δημιουργεί αυτό ή τουλά-
χιστον μόνο αυτό..

2. ΟΙ ΖΩΝΕΣ, ΟΙ ΕΠΟΧΕΣ, Η ΧΕΙΜΕΡΙΑ ΝΑΡΚΗ ΚΑΙ Η ΜΕ-

ΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ
 95
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Η ελικοειδής περιστροφή της σφαιρικής γης γύρω από τον εαυτό της και
γύρω από τον ήλιο (που άλλοτε πλησιάζει πολύ στον ήλιο, το καλοκαίρι, και
άλλοτε απομακρύνεται, το χειμώνα) δημιουργεί καταρχήν τις γεωγραφικές ζώ-
νες της γης: τη διακεκαυμένη, τις εύκρατες και τους πόλους, κάτι που είναι αιτία
να μην υπάρχει παντού, σε όλα τα μέρη της γης, το ίδιο κλίμα, αλλά αλλού καυτό
(στο ισημερινό), αλλού εύκρατο και αλλού ψυχρό (στους πόλους). Οι πέντε γε-
ωγραφικές ζώνες (της διακεκαυμένης, των δυο εύκρατων και των δυο πόλων)
διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους , ως προς το κλίμα, άρα και τις διατροφικές
κ.α. συνθήκες ζωής.
Κατά δεύτερον η ελικοειδής περιστροφή της σφαιρικής γης γύρω από τον
εαυτό της και γύρω από τον ήλιο δημιουργεί τις εποχές του χρόνου στη γη: το
Καλοκαίρι, το Φθινόπωρο, ο Χειμώνας, και η Άνοιξη, κάτι που είναι η αιτία να
μην έχουμε στο ίδιο μέρος πάντα τις ίδιες, καλές ή κακές, κλιματικές και δια-
τροφικές συνθήκες, αλλά ανάλογα με την εποχή. Το Καλοκαίρι ενός τόπου είναι
καυτό, επειδή το μέρος αυτό τότε βρίσκεται πιο κοντά στον ήλιο από τα άλλα
μέρη και τότε πολλά νερά του εξατμίζονται, γίνονται σύννεφα, τα οποία το Χει-
μώνα, επειδή τότε στο μέρος αυτό επικρατεί ψύχος λόγω απομάκρυνσης του
ήλιου, μετατρέπονται σε βροχές ή χιόνια και προ αυτού πέφτουν στη γη ποτί-
ζοντας την και βοηθώντας έτσι τα φυτά και τα ζώα να συνεχίζουν τη ζωή κ.α.
Την Άνοιξη, που ο καιρός αρχίζει να θερμαίνεται, λόγω του ότι τότε ο ήλιος βρί-
σκεται σε σχετική απόσταση από τη γη, τα φυτά φυτρώνουν, τα ζώα γεννούν
κ.α.
Το πέρασμα του χρόνου σε κάθε γεωγραφική ζώνη φέρνει τις εποχές και
εκείνες σημαντικές αλλαγές τόσο στο βίο (ηλικία, γέρασμα κ.α.) στα άτομα κάθε
είδους των φυτών και των ζώων, όσο και στον καιρό και συνεπώς και στις κλι-
ματικές και διατροφικές συνθήκες του κάθε περιβάλλοντος της γης.
Οι τέσσερις εποχές του χρόνου διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους , ως
προς τα χαρακτηριστικά με τα οποία επηρεάζουν τα πάντα στη γη, από θετικά
μέχρι αρνητικά. Πέραν αυτού λόγω των εποχών του έτους σε κάθε μέρος της
Γης μέσα στον ίδιο χρόνο υπάρχουν άλλοτε καλές και άλλοτε κακές περιβαλλο-
ντικές (κλιματικές και διατροφικές) συνθήκες (καύσωνες, χιόνια κ.α.). Καλές συν-
θήκες έχουμε την Άνοιξη και το Καλοκαίρι και κακές το Φθινόπωρο και το Χει-
μώνα. Χειμώνες-χιόνια και Καλοκαίρια – καύσωνες γίνονται παντού, σε όλα τα
μέρη της γης. Και επειδή δεν έχουν όλοι οι τόποι την ίδια εποχή, αλλά όταν μια
περιοχή έχει π.χ. Χειμώνα, μια άλλη έχει Καλοκαίρι (π.χ. όταν έχει χειμώνα η
Αυστραλία, η Ελλάδα έχει Καλοκαίρι), η Θεία Πρόνοια έχει φροντίσει- προγραμ-
ματίσει τα φυτά και τα ζώα στις «κακές εποχές του τόπου (Φθινόπωρο – Χει-
μώνα) είτε να πέφτουν σε χειμέρια νάρκη είτε να μεταναστεύουν σε άλλα μέρη.

Ο ΧΕΙΜΩΝΑΣ
Ο Χειμώνας είναι η πρώτη στη σειρά από τις τέσσερις εποχές του έτους
ενός τόπου. Είναι η εποχή που επικρατεί το περισσότερο κρύο σε αντίθεση με
το Καλοκαίρι. Ο Χειμώνας περιλαμβάνει τους μήνες Δεκέμβριο, Ιανουάριο και
Φεβρουάριο. Στην περίοδο του Χειμώνα η γη βρίσκεται πιο κοντά στον ήλιο,
όμως οι ακτίνες του πέφτουν πλάγια στη Γη και γι’ αυτό τον καθιστά αρκετά
κρύο. Προ αυτού τα μονοετή φυτά ήδη έχουν πάψει να υπάρχουν και τα
 96
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

πολυετή ήδη έχουν σταματήσει την ανάπτυξή τους και είτε ήδη έχουν πέσει σε
χειμέρια νάρκη είτε ήδη έχουν μεταναστεύσει. Τα φυλλοβόλα δέντρα ήδη έχουν
ρίξει τα φύλλα τους και μένουν γυμνά.

Η ΆΝΟΙΞΗ
Η Άνοιξη (από το «ανοίγω») είναι η δεύτερη στη σειρά από τις τέσσερις
εποχές του χρόνου. Περιλαμβάνει τους μήνες Μάρτη, Απρίλη, Μάη. Είναι η κα-
λύτερη και ωραιότερη εποχή, γιατί με τον ερχομό της ξαναγεννιέται η ζωή που
είτε είχε κοιμηθεί (βρισκόταν σε χειμέρια νάρκη ) είτε είχε μεταναστεύσει σε άλλα
μέρη είτε είχε πεθαίνει (όλα τα μονοετή φυτά πεθαίνουν το Χειμώνα). Τη φτώ-
χεια (τις ελλείπεις διατροφικές συνθήκες) και το κρύο (τις ψυχρές κλιματικές συν-
θήκες) του Χειμώνα, διαδέχεται η «άνοιξη», το “άνοιγμα των δέντρων”, ξαναρ-
χίζει η κίνηση, η φύση οργιάζει, η ατμόσφαιρα ζεσταίνεται. Με λίγα λόγια μια
ανάσταση πραγματοποιείται σε όλες τις εκδηλώσεις της φύσης και της ζωής. με
το που μπαίνει η Άνοιξη «ανοίγει» και ο καιρός, δηλαδή αρχίζει να αυξάνεται η
θερμοκρασίας με αποκορύφωμα το Καλοκαίρι και γι αυτό τότε ανθίζουν τα φυτά,
ήτοι οι οργανισμοί που δεν μπόρεσαν/ μπορούν να μεταναστεύσουν λόγω του
ότι δεν έχουν κινητικό σύστημα..

ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ
Το καλοκαίρι (από το καλός καιρός) είναι η τρίτη στη σειρά από τις τέσσε-
ρις εποχές του χρόνου και διαρκεί ημερολογιακά 3 μήνες, τον Ιούνιο, τον Ιούλιο
και τον Αύγουστο. Κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής, οι ακτίνες του ήλιου,
που βρίσκεται βόρεια από τον ισημερινό, πέφτουν σχεδόν κάθετα στο τμήμα
αυτό της γης, ενώ ο ήλιος ανατέλλει νωρίτερα και δύει αργότερα, με αποτέλεσμα
να γίνεται το Καλοκαίρι η θερμότερη περίοδος του έτους. Το Καλοκαίρι (με τους
καύσωνες και τη θερμότητα) είναι το αντίθετο του Χειμώνα (με τα χιόνια και το
ψύχος). Η θερμότητα – ξηρότητα αναγκάζει πολλά φυτά , όχι όμως όλα, να πε-
θάνουν αφήνοντας πίσω το σπόρο τους. Οι δύο πρώτοι μήνες του Καλοκαιριού,
ο Ιούνιος κι ο Ιούλιος, ονομάζονται θεριστής και Αλωνάρης αντίστοιχα, ονόματα
που πήραν από το μάζεμα και το αλώνισμα των σιτηρών.

ΤΟ ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ
Το Φθινόπωρο (από το «φθίνουν οι οπώρες, δηλαδή τα φρούτα) είναι η
τέταρτη στη σειρά από τις τέσσερις εποχές του χρόνου, ανάμεσα στο Καλοκαίρι
και το Χειμώνα, και περιέχει τους μήνες Σεπτέμβρη, Οκτώβρη και Νοέμβρη.
Στην περίοδο του Φθινόπωρο αρχίζει σιγά – σιγά να πέφτει (ελαττώνεται) η θερ-
μοκρασία στην ατμόσφαιρα και να αυξαίνει η υγρασία και αρχίζουν οι βροχο-
πτώσεις με αποκορύφωμα το Χειμώνα. Προ αυτού τα φυτά και τα ζώα προετοι-
μάζονται για την αντιμετώπιση του Χειμώνα. Τα μονοετή φυτά τελειώνουν το βίο
τους, αν ζούσαν και το Καλοκαίρι, και τα πολυετή φυτά, αφού αποθηκεύσουν
κάποια τροφή, σταματούν την ανάπτυξή τους και πέφτουν σε χειμέρια νάρκη,
για να αποφύγουν το Χειμώνα. Τα φυλλοβόλα φυτά (θάμνοι και δέντρα) χάνουν
τα φύλλα τους και μένουν γυμνά. Για τον ίδιο λόγο τα ζώα που διαθέτουν καλό
κινητικό σύστημα (πόδια ή φτερά) μεταναστεύουν σε άλλους τόπους, σ’ αυτούς
 97
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

που έχουν Καλοκαίρι ή καλύτερο κλίμα και τα υπόλοιπα πέφτουν σε χειμέρια

νάρκη.

3.Η ΒΛΑΣΤΗΣΗ, Η ΑΝΘΗΣΗ ΚΑΙ Η ΧΕΙΜΕΡΙΑ ΝΑΡΚΗ ΤΩΝ

ΦΥΤΩΝ

Τα φυτά κανονικά βλαστάνουν και μετά ανθίζουν την Άνοιξη, όμως υπάρ-
χουν και μερικά που ανθίζουν πρώτα και μετά βλαστάνουν, όπως π.χ. η αμυ-
γδαλιά, η οποία ανθίζει πρώτα, και αυτό το κάνει τέλος του Χειμώνα, ήτοι το
μήνα Φεβρουάριο, και μετά βλαστάνει κατά το μήνα Μάρτιο, ήτοι την Άνοιξη.
Και δεν ανθίζουν όλα τα φυτά τον ίδιο μήνα είτε για να προλάβουν τα έντομα να
βοηθούν στη γονιμοποίηση είτε για να μην έχουμε υβριδισμούς.

ΟΙ ΚΟΝΔΥΛΟΙ, ΤΑ ΑΕΙΘΑΛΗ ΚΑΙ ΤΑ ΦΥΛΟΒΟΛΛΑ ΦΥΤΑ

Λόγω του ότι τα φυτά δεν μπορούν να μεταναστεύουν, όταν στα μέρη που
ζουν επικρατούν οι άσχημες διατροφικές και κλιματικές συνθήκες, η Θεία πρό-
νοια φρόντισε, δηλαδή τα προγραμμάτισε, το Χειμώνα να πέφτουν σε χειμέρια
νάρκη και ταυτόχρονα τα πιο ευαίσθητά είτε να χάνουν μόνο τα φύλλα τους,
για εξοικονόμηση δυνάμεων είτε να χάνουν και τα φύλλα και τους βλαστούς τους
και να βγάζουν κονδύλους όπου θα συσσωρεύουν θρεπτικές ουσίες για τη νέα
περίοδο (κρεμμύδια, ραπανάκια, πατάτες κ.α.),. Κάποια άλλα ατροφούν σχεδόν
όλο το σώμα τους από τη γη και πάνω το φθινόπωρο και βγάζουν καινούργιους
βλαστούς την Άνοιξη.
Προ αυτού τα φυτά διακρίνονται σε αειθαλή (βελανιδιά-πουρνάρι, πεύκο,
κυπαρίσσι, ελιά κ.α.) και σε φυλλοβόλα (λιανοκλάδι- σφεντάμι, πλάτανος, μου-
ριά, άμπελος, μυγδαλιά κ.α.). Τα αειθαλή λέγονται έτσι, επειδή έχουν πάντα
φύλλα. Φυτά όπως το κυπαρίσσι, το πουρνάρι, το πεύκο, κάποια οπωρο-
φόρα κλπ. δε χάνουν τα φύλλα τους το Φθινόπωρο αλλά τα ρίχνουν και τα αντι-
καθιστούν προοδευτικά, γι' αυτό και ονομάζονται αείφυλλα ή αειθαλή (πάντοτε
θάλλουν). Τα άλλα λέγονται φυλλοβόλα, επειδή το Φθινόπωρο αποβάλλουν
τα φύλλα τους προς εξοικονόμηση δυνάμεων. Άπαντα τα φυτά το Χειμώνα πέ-
φτουν σε χειμέρια νάρκη (κανένα φυτό δεν κάνει το Χειμώνα βλαστούς, άνθη,
νέα φύλλα κλπ), απλά δε χάνουν όλα τα φύλλα τους το Χειμώνα, όπως δεν κά-
νουν και όλα κονδύλους. Χάνουν τα φύλλα τους όσα φυτά έχουν ευαίσθητα ή
πλατιά φύλλα (πλατάνια, μυγδαλιές, μηλιές κ.α.).
Τα φυτά είναι όλα ερμαφρόδιτα και προ αυτού έχουν τη δυνατότητα να
αναπαράγονται – πολλαπλασιάζονται και με γονιμοποίηση – σπόρο και με ε-
κβλάστηση – διαίρεση, ήτοι με παραφυάδες, καταβολάδες και κονδύλους. Απλά
μερικά φυτά δεν αυτό-γονιμοποιούνται, αλλά ετερο-γονιμοποιούνται, όπως π.χ.
οι συκιές.
΄Τα φυτά που κάνουν βολβούς ή κονδύλους (κρεμμύδια, πατάτες,
σκόρδα κ.α.) φαίνονται ως μονοετή, όμως είναι πολυετή έως αιωνόβια, που
απλά κάθε χρόνο πέφτουν σε χειμέρια νάρκη χάνοντας το μεγαλύτερο μέρος
του σώματός τους για εξοικονόμηση τροφής. Οι βολβοί και οι κόνδυλοί είναι επι
της ουσίας κάποιοι ημιυπόγειοι κλάδοι του φυτού που έχουν περιτυλιχθεί με
τροφή πριν πέσουν σε χειμέρια νάρκη, οι οποίοι μετά τη χειμέρια νάρκη, την
 98
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Άνοιξη, αναπτύσσονται και πάλι όπως οι παραφυάδες. Ο λόγος που τα νέα φυτά
από κονδύλους είναι πιστά αντίγραφα του μητρικού, ενώ τα φυτά που δημιουρ-
γούνται από σπόρους τους δεν είναι επειδή εκεί είναι θέμα κληρονομικότητας
των δυο γονέων.

4. Η ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ Η ΧΕΙΜΕΡΙΑ ΝΑΡΚΗ ΤΩΝ ΖΩΩΝ

Μεταναστευτικά ή αποδημητικά λέγονται τα ζώα μιας περιοχής που

κατά την περίοδο του Χειμώνα μεταναστεύουν σε άλλες περιοχές που είτε δεν
έχουν Χειμώνα, αλλά Καλοκαίρι, είτε έχουν ηπιότερες κλιματικές συνθήκες προ-
κειμένου να μην περάσουν άσχημες διατροφικές και κλιματικές συνθήκες, όπως
π.χ. οι πελαργοί, τα τρυγόνια, τα χελιδόνια, τα γεράκια κ.α. Πληθώρα ευρωπαϊ-
κών πουλιών διαχειμάζει σε νότιες περιοχές και το Καλοκαίρι επιστρέφει στη
βόρεια Ευρώπη, για να αναπαραχθεί. Κάθε είδος ακολουθεί συγκεκριμένες δια-
δρομές. Οι φάλαινες μετακινούνται σε σταθερές πορείες ανάμεσα στις περιοχές
σίτισης των πολικών θαλασσών και τις περιοχές αναπαραγωγής των τροπικών.
Τα χέλια και οι σολομοί αναπαράγονται στα ποτάμια. Τα νεογέννητα μετά από
2-5 χρόνια αφού γεννηθούν, ταξιδεύουν προς τη θάλασσα και ζουν εκεί κάπου
5 χρόνια, για να γυρίσουν ξανά στα ποτάμια και εκεί να αναπαραχθούν. Τα πε-
ρισσότερα από τα μη μεταναστευτικά ζώα πέφτουν σε χειμέρια νάρκη, επειδή
δεν έχουν φτερά ή ανεπτυγμένο κινητικό σύστημα για να μεταναστεύσουν, όπως
π.χ. τα ποντίκια, τα φίδια, τα βατράχια, οι χελώνες, σαύρες, οι αρκούδες κ.α.
Μερικά ζώα είναι «ημι-μεταναστευτικά», δηλαδή κατεβαίνουν από τα ο-
ρεινά μέρη, όπου κάνει χιόνι, άρα πολύ κρύο, στα «χειμαδιά», ήτοι σε πεδινά
μέρη (χειμαδιά), όπου κάνει λιγότερο κρύο, όπως π.χ. τα πρόβατα, τα κατσίκια,
οι λαγοί, οι πέρδικες κ.α.
 99
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5ο
Η ΔΗΜΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΑΒΙΩΝ ΚΑΙ ΕΜΒΙΩΝ ΟΝΤΩΝ

Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ ΤΗΣ ΥΛΗΣ, ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ
ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ ΤΩΝ ΖΩΩΝ

1. ΟΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΑΒΙΩΝ ΚΑΙ ΕΜ-

ΒΙΩΝ ΟΝΤΩΝ

ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΗΣ ΥΛΗΣ, ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΖΩΩΝ

Παρατηρώντας τα διάφορα όντα που βρίσκονται γύρω μας και συναπο-

τελούν το σύμπαν βλέπουμε ότι διακρίνονται σε δυο είδη, σε δυο κατηγορίες,
τα άβια ή ανόργανα όντα και τα έμβια ή ενόργανα όντα.
Έμβια όντα λέγονται αυτά που έχουν βίο ή άλλως ζωή. Δηλαδή ζουν
κάποιο χρονικό διάστημα και μετά πεθαίνουν και ως εξ αυτού λέγονται και θνητά
όντα. Τα έμβια όντα λέγονται και οργανισμοί, επειδή, σε σχέση με τα άβια, δια-
θέτουν επιπλέον όργανα με τα οποία παίρνουν ζωή, γενούν (από μόνα τους στα
ερμαφρόδιτα ή μαζί με άλλο στα αμφινονικά) το ένα το άλλο, λειτουργούν, τρέ-
φονται κ.α. Συγκεκριμένα έμβια όντα είναι τα φυτά και τα ζώα.
Άβια όντα λέγονται αυτά που δεν έχουν βίο ή άλλως ζωή, όπως τα έμβια
όντα. Λέγονται και ανόργανα όντα, επειδή δε διαθέτουν όργανα για τη λειτουργία
τους κ.α. και απλά δημιουργούνται με τις ενώσεις των επιμέρους στοιχείων της
ύλης. Άβια όντα είναι π.χ. τα νερά, τα χώματα, οι πέτρες, οι θάλασσες, τα βουνά,
τα άστρα κ.α.
Η ύλη και ο Θεός είναι ιδιαίτερα όντα, αφού δεν υπάρχει υπαρκτό ον ,
άβιο ή έμβιο, που να μην έχει μέσα του και ύλη και Θεό, όπως θα δούμε πιο
κάτω.

Φυτά (από το φύω - φύομαι ) λέγονται όσα από τα έμβια όντα είναι κατα-
σκευασμένα – προγραμματισμένα να φύονται στη γη, άρα αυτά που δεν κινού-
νται και συνάμα τρέφονται μόνο με είδη ύλης: κάλιο, νάτριο, άνθρακα κ.α.
Ζώα (από το ζω > ζωή κλπ) λέγονται τα υπόλοιπα από τα έμβια όντα,
δηλαδή όσα δε είναι κατασκευασμένα – προγραμματισμένα να φύονται στη γη,
αλλά να κινούνται και να ζουν ελεύθερα, τρώγοντας όχι είδη ύλης , αλλά είτε
μέρος από τα φυτά ή τα προϊόντα τους είτε το ένα το άλλο. Τα είδη των φυτών
και των ζών με τα είδη της ύλης, όπως θα δούμε πιο κάτω, αποτελούν διατρο-
φική αλυσίδα. Τα χόρτα τρώνε είδη ύλης, για να ζήσουν και για τον ίδιο λόγο τα
αρνιά τρώνε τα χόρτα, τα αρνιά τα τρώνε οι λύκοι και οι άνθρωποι κ.α.
 100
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Τα φυτά και τα ζώα διακρίνονται σε πάρα πολλά είδη, τα οποία είναι ανά-
λογα με τη σκοπιά την οποία εξετάζονται. Τα φυτά ανάλογα με το μέγεθός τους
διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες (είδη): τις πόες, τους θάμνους και τα δέντρα, τα
οποία με τη σειρά τους υποδιαιρούνται σε άλλα υποείδη: φυλλοβόλα και αει-
θαλή, ήμερα και άγρια, θαλάσσης και ξηράς κ.α. Τα ζώα ανάλογα με την τροφή
του διακρίνονται σε φυτοφάγα, σαρκοφάγα και τα πολυφάγα και ανάλογα με τη
δομή τους σε σπονδυλωτά και ασπόνδυλα, τα οποία με τη σειρά τους διακρίνο-
νται σε πολλά άλλα υποείδη: ψαριά, πτηνά, ερπετά, έντομα κ.α. Σπονδυλωτά:
αμφίβια, ψάρια, ερπετά, πτηνά, θηλαστικά κ.α. Ασπόνδυλα: σουπιές, καλαμά-
ρια, χταπόδια, σπόγγοι, κοραλλιά, σκώληκες, σαλιγκάρια, έντομα, αράχνες,
σκορπιοί, καβούρια κ.α.
Τα είδη της ύλης (κάλιο, νάτριο, υδρογόνο κ.α.) με τα είδη των φυτών και
τα είδη των ζώων, όπως θα δούμε πιο κάτω, αποτελούν διατροφική αλυσίδα.
Τα φυτά τρέφονται -υπάρχουν τρώγοντας άβια ύλη, που με τον οργανισμό (μη-
χανισμό) του τη μετατρέπουν σε έμβια (ζώσα) φυτική, ήτοι σε ξύλο, χυμό, νέ-
κταρ, λάδι κ.α. και με αυτή κατασκευάζουν το σώμα και τα όργανα του οργανι-
σμού τους. Ακολούθως τα φυτοφάγα ζώα, τρώγοντας μέρος από τα φυτά και
τα προϊόντα τους (το ξύλο, τους χυμούς, τα φύλλα κ.α.), μεταπλάθουν την έμβια
φυτική ύλη σε ‘έμβια (ζώσα) ζωική, ήτοι σε κρέας, αίμα, λίπος κ.α. και με αυτή
κατασκευάζουν το σώμα και τα όργανα του οργανισμού τους. Συνάμα υπάρχουν
και τα σαρκοφάγα ζώα που τρώνε μέρος από τα φυτοφάγα ζώα για λόγους ι-
σορροπίας, όπως θα δούμε πιο κάτω.

ΟΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΑΒΙΩΝ ΚΑΙ ΕΜΒΙΩΝ ΟΝΤΩΝ

Από τη μια αυτοί που δεν πιστεύουν στο Θεό, οι άθεοι, ισχυρίζονται ότι
ο Θεός δεν υπάρχει, είναι προϊόν της φαντασίας μας, αφού: α) κανείς δεν τον
έχει δει, δεν τον έχει ακούσει κ.α., β) τα άβια όντα (το νερό, το χώμα, οι πέτρες
κ.α.) δημιουργούνται από μόνα τους, δηλαδή με την ένωση τα επιμερους στοι-
χείων της ύλης που καλούνται: κάλιο, νάτριο, άνθρακας κ.α., Για παράδειγμα,
λένε, η ένωση υδρογόνου με οξυγόνο γεννά το νερό κ.α., γ) η ύλη κάποια
στιγμή γέννησε διάφορες ατελείς ή απλούστερες μορφές οργανισμών, οι από-
γονοι των οποίων στο χρόνο εξελίχθηκαν από μόνοι τους στα είδη που υπάρ-
χουν σήμερα, όπως αναφέρει η καλούμενη θεωρεία της εξέλιξης. (Περισσότερα,
καθώς και για το αν έχουν ή όχι δίκιο, βλέπε στα παρακάτω)
Από την άλλη αυτοί που πιστεύουν στο Θεό ισχυρίζονται ότι ο Θεός, σύμ-
φωνα με τη Γένεση του Μωυσή, την άποψη της οποίας ασπάζονται οι μεγαλύ-
τερες θρησκείες του κόσμου (Ιουδαϊσμός, Χριστιανισμός, Μουσουλμανισμός
κ.α.), είναι εκείνος που δημιούργησε καταρχάς τον ουρανό και τη γη, ήτοι την
ύλη: τις πέτρες, τις θάλασσες, τον αέρα κ.α. και ακολούθως είπε στη γη να βλα-
στήσει τα φυτά (τα χόρτα, τα δέντρα κ.α.) και επίσης να βγάλει τα έμψυχα (τα
τετράποδα, τα ερπετά, τα θηρία κ.α.) και έτσι έγινε. Ακολούθως ο ίδιος έπλασε τον
άνθρωπο, τον οποίο μετά φύσηξε στο πρόσωπό του και με το πνεύμα του αυτό
πήρε ψυχή ζώσα κλπ. (Περισσότερα βλέπε πιο κάτω και επίσης: «ΚΕΦΑΛΑΙΟ
2ο «Η ΥΠΑΡΞΗ Ή ΟΧΙ ΤΟΥ ΘΕΟΥ»)
 101
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

2. Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΛΑΘΟΣ

Α. ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΛΑΜΑΡΚ ΚΑΙ ΔΑΡΒΙΝΟΥ, ΣΧΕΤΙΚΑ

ΜΕ ΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ

Η θεωρεία της εξέλιξης, σχετικά με τη δημιουργία των ειδών των φυτών

και των ζώων, ισχυρίζεται αυθαίρετα, όπως θα δούμε πιο κάτω, ότι η ύλη
κάποια στιγμή γέννησε διάφορες ατελείς ή απλούστερες μορφές οργανισμών
με κοινό ή κοινούς προγόνους, οι απόγονοι των οποίων στο χρόνο εξελίχθηκαν
από μόνοι τους στα είδη που υπάρχουν σήμερα, επειδή οι οργανισμοί έχουν
έμφυτη την τάση και τη δυνατότητα στο χρόνο να βελτιώνουν και συνάμα να
προσαρμόζουν τα όργανά τους στο περιβάλλον που ζουν, οπότε με τις συνεχείς
προσαρμοστικές μεταβολές τους δημιουργήθηκαν τα σημερινά είδη των φυτών
και ζώων που άλλα από αυτά είναι με περισσότερο και άλλα με λιγότερο περί-
πλοκους οργανισμούς κ.α. Ειδικότερα:

Α) Ο Γάλλος ζωολόγος Ζαν-Μπατίστ Λαμάρκ (J. B. Lamarck «Histoire

Naturelle des Animaux Sans Vertebres = Η φιλοσοφία της Ζωολογίας» 1809)
υποστήριξε πρώτος ότι η γη κάποια στιγμή γέννησε κάποιους ατελείς οργανι-
σμούς με κοινή καταγωγή, οι οποίοι εξελίχτηκαν σε συνθετότερες μορφές εξαι-
τίας της « έμφυτης τάσης των οργανισμών για συνεχή βελτίωση», Κατά τη
διάρκεια μεγάλων χρονικών περιόδων οι πρωτόγονοι οργανισμοί μετατρέπονται
σταδιακά, κατά μήκος μιας «νοητής φυσικής κλίμακας», σε πιο εξελιγμένους,
γιατί, σύμφωνα με την «αρχή της χρήσης και της αχρησίας», τα όργανα ενός
οργανισμού που συμβάλουν στην επιβίωσή του, ήτοι χρησιμοποιούνται περισ-
σότερο, βελτιώνονται ανάλογα, ενώ τα όργανα εκείνα που δε συμβάλλουν
στην προσαρμογή του περιπίπτουν σε αχρησία, ατροφούν και εξαφανί-
ζονται. Μ' αυτό τον τρόπο τα ζώα αποκτούν νέα χαρακτηριστικά κατά τη διάρ-
κεια της ζωής τους. Τα «επίκτητα χαρακτηριστικά» αυτά κληροδοτούνται στη
συνέχεια στους απογόνους. Έτσι, με την πάροδο του χρόνου, συσσωρεύονται
πολλές αλλαγές οι οποίες οδηγούν στη δημιουργία ενός είδους που είναι διαφο-
ρετικό από το αρχικό.

Β) Ο Άγγλος φυσιοδίφης και γεωλόγος Κάρολος Ροβέρτος Δαρβί-

νος (Charles Robert Darwin, «On the Origin of Species by Means of Natural
Selection, The Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life», 1859)
υποστήριξε μετά από το Λαμάρκ ότι όλα τα φυτά, όλα τα ζώα και όλοι οι άν-
θρωποι έχουν εξελιχτεί από μόνα τους από προγενέστερες «απλούστερες, κα-
τώτερες» μορφές ζωής με κοινό πρόγονο μέσω βαθμιαίων αλλαγών στο πέρα-
σμα μεγάλων χρονικών περιόδων και αυτό λόγω της έμφυτης ιδιότητας που έ-
χουν όλοι οι οργανισμοί μέσα τους να αλλάζουν για λόγους προσαρμογής στο
περιβάλλον. Το «είδος», σύμφωνα με το Δαρβίνο, δεν είναι σταθερό κι αναλ-
λοίωτο. Τα είδη συνεχώς μεταβάλουν τις ιδιότητές τους σε τέτοιο βαθμό, ώστε
να μπορέσουν να επιβιώσουν, να προσαρμοστούν στο περιβάλλον που ζουν.
Η αλλαγή των ιδιοτήτων φαίνεται στη διαφοροποίηση που μπορούν να
υποστούν δύο πληθυσμοί του ίδιου είδους αν χωριστούν και μείνουν
 102
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

απομονωμένοι, π.χ. ο ένας στην έρημο και ο άλλος στο βουνό. Μετά από
μία μακρά περίοδο θα διαφοροποιηθούν τόσο πολύ, ώστε δε θα είναι δυνατή
ούτε η μεταξύ τους αναπαραγωγή. Η προσαρμογή και η μεταβολή του οργανι-
σμού εμφανίζεται μετά από πολλές γενεές όταν το είδος βρίσκεται απομονω-
μένο. Αν αναμειχθεί με άλλους πληθυσμούς σύμφωνα με τους νόμους της
κληρονομικότητας χάνεται η δυνατότητα φυσικής προσαρμογής. Ο κάθε
οργανισμός ακολουθεί διαφορετικό δρόμο από τον πρόγονό του. Ο δρόμος αυ-
τός καθορίζεται από το περιβάλλον. Εάν το περιβάλλον αλλάξει και δεν είναι
κατάλληλο ώστε να τραφεί και να πολλαπλασιαστεί ο οργανισμός, τότε αλλάζει
τις ιδιότητές του σε τέτοιο βαθμό ώστε να μπορέσει να επιβιώσει στις νέες συν-
θήκες. Όταν οι περιβαλλοντικές συνθήκες ενός τόπου αλλάζουν, οι οργανισμοί
που ζουν εκεί και τυχαίνει να έχουν κληρονομήσει χαρακτηριστικά που τους βοη-
θούν να προσαρμόζονται καλύτερα στο περιβάλλον τους, επιβιώνουν περισσό-
τερο ή/και αφήνουν μεγαλύτερο αριθμό απογόνων από τους οργανισμούς οι ο-
ποίοι έχουν κληρονομήσει λιγότερο ευνοϊκά για την επιβίωσή τους χαρακτηρι-
στικά. Τα ευνοϊκά για την επιβίωση χαρακτηριστικά μεταβιβάζονται στην επό-
μενη γενιά με μεγαλύτερη συχνότητα από τα λιγότερο ευνοϊκά, καθώς οι φορείς
τους επιβιώνουν και αφήνουν μεγαλύτερο αριθμό απογόνων από τους φορείς
των λιγότερο ευνοϊκών χαρακτηριστικών. Έτσι, με την πάροδο του χρόνου, η
συσσώρευση όλο και περισσότερων ευνοϊκών χαρακτηριστικών σε έναν πληθυ-
σμό μπορεί να οδηγήσει στην εμφάνιση ενός νέου είδους.
Ο άνθρωπος αποτελεί και ο ίδιος προϊόν εξελικτικής διαδικασίας, ο ο-
ποίος προέρχεται από μια κατώτερη τάξη ζώων , τους πιθήκους.
Αιτία της εξέλιξης, σύμφωνα με το Δαρβίνο, είναι η «φυσική επιλογή»,
που οφείλεται στον αγώνα για τη «διαιώνιση του είδους». Είναι ένας αγώνας,
που τον διεξάγουν όλα τα ζωντανά πλάσματα της φύσης και κατά είδη και κατά
άτομα του ίδιου είδους. Έτσι, κάθε άτομο και κάθε είδος αναπτύσσει εκείνες τις
ιδιότητες που το βοηθούν να επιβιώσει ή δημιουργεί νέες, ανάλογα με το τι α-
παιτεί η προσαρμογή του στο περιβάλλον, ώστε να εξασφαλιστεί η συνέχεια, η
«διαιώνιση». Με την κληρονομικότητα, οι αναπτυγμένες ή νέες ιδιότητες μεταβι-
βάζονται στους απογόνους, ενώ οι άχρηστες ατροφούν και, συχνά, χάνονται.

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:
1) Ο όρος «Φυσική επιλογή» χρησιμοποιήθηκε από το Δαρβίνο σε αντι-
διαστολή με την τεχνητή επιλογή την οποία κάνει ο άνθρωπος κάθε φορά που
επιλέγει τα καταλληλότερα ζώα ή φυτά, προκειμένου να επιτύχει τη δημιουργία
απογόνων με επιθυμητά χαρακτηριστικά.
2) Επειδή η θεωρία του Δαρβίνου έχει πολλά χάσματα και ατέλειες, μερι-
κοί οπαδοί του προσπάθησαν να την τελειοποιήσουν. Σύμφωνα, λοιπόν, με αυ-
τούς: Η φύση απομακρύνει αδιακρίτως, εκείνα τα είδη που σε συγκεκριμένες
συνθήκες, έχουν λιγότερο ευνοϊκά χαρακτηριστικά κατάλληλα για την επιβίωση
τους εκεί. Άρα μερικοί οργανισμοί επιβιώνουν καλύτερα από άλλους σε κάποιο
συγκεκριμένο περιβάλλον. Οι οργανισμοί αυτοί αφήνουν πολλούς απογόνους
και με το χρόνο πολλαπλασιάζονται. Έτσι το περιβάλλον ουσιαστικά «επιλέγει»
τους οργανισμούς που προσαρμόζονται καλύτερα σε δεδομένες συνθήκες. Εάν
οι περιβαλλοντικές συνθήκες αλλάξουν, θα κυριαρχήσουν εκείνα τα είδη που θα
 103
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

διαθέτουν χαρακτηριστικά κατάλληλα για τις νέες συνθήκες. Επίσης ένας οργα-
νισμός ακολουθεί διαφορετικό δρόμο από τον πρόγονό του. Ο δρόμος αυτός
καθορίζεται από το περιβάλλον. Εάν το περιβάλλον αλλάξει και δεν είναι κατάλ-
ληλο ώστε να τραφεί και να πολλαπλασιαστεί ο οργανισμός, τότε αλλάζει τις
ιδιότητές του σε τέτοιο βαθμό ώστε να μπορέσει να επιβιώσει στις νέες συνθή-
κες. Η αλλαγή των ιδιοτήτων μπορεί να είναι πολύ σημαντική και φαίνεται στη
διαφοροποίηση που μπορούν να υποστούν δύο πληθυσμοί του ίδιου είδους αν
χωριστούν και μείνουν απομονωμένοι, π.χ. ο ένας στην έρημο και ο άλλος στο
βουνό. Μετά από μία μακρά περίοδο θα διαφοροποιηθούν τόσο πολύ, ώστε δε
θα είναι δυνατή ούτε η μεταξύ τους αναπαραγωγή. Η προσαρμογή και η μετα-
βολή του οργανισμού εμφανίζεται μετά από πολλές γενεές όταν το είδος βρίσκε-
ται απομονωμένο. Αν αναμειχθεί με άλλους πληθυσμούς σύμφωνα με τους νό-
μους της κληρονομικότητας χάνεται η δυνατότητα φυσικής προσαρμογής. Για το
λόγο αυτό, λένε οι οπαδοί του Δαρβίνου, η παρατήρηση και τα συμπεράσματα
εξάγονται σε απομονωμένους πληθυσμούς σε βάθος χρόνου. Ο Δαρβίνος πα-
ρατηρώντας, λέει, το ράμφος των σπίνων που ζούσαν σε διαφορετικά νησιά
(στα νησιά Γκαλάπαγκος) παρατήρησε ότι, ανάλογα με το είδος των σπόρων
και των εντόμων που υπήρχαν σε κάθε νησί το ράμφος είχε και διαφορετική
μορφή.. Έτσι από την προσαρμογή των σπίνων στις διαφορετικές συνθήκες που
επικρατούσαν σε κάθε νησί, θεμελιώθηκε η θεωρία της Εξέλιξης η οποία τονίζει
τη δύναμη της φυσικής επιλογής ώστε να διασφαλισθεί ότι οι επόμενες γενεές
θα έχουν πιο ευνοϊκά χαρακτηριστικά που θα διευκολύνουν την επιβίωσή τους.

<<Σε ένα περιβάλλον υπάρχουν οργανισμοί με διάφορα χαρακτηριστικά

οι οποίοι βρίσκονται σε ένα διαρκή αγώνα για επιβίωση. Σε αυτόν τον αγώνα
επιβιώνουν οι πιο καλά προσαρμοσμένοι, ενώ οι υπόλοιποι εξαφανίζονται. Τη
διαδικασία αυτή την ονόμασε φυσική επιλογή. Οι οργανισμοί που κατάφεραν να
επιβιώσουν γεννούν απογόνους που έχουν τα ίδια χαρακτηριστικά. Η θεωρία
του Δαρβίνου με απλά λόγια
Σε ένα οικοσύστημα ένα είδος οργανισμού συναντάται με διάφορα χαρα-
κτηριστικά (ποικιλομορφία)
Οι οργανισμοί αυτοί είναι σε ένα διαρκή αγώνα για επιβίωση (φαγητό,
προστασία από εχθρούς και καιρικές συνθήκες)
Σε αυτό τον αγώνα επιβίωσης θα επιβιώσουν αυτοί που έχουν εκείνα τα
χαρακτηριστικά που τους βοηθούν να ζήσουν οι υπόλοιποι θα πεθάνουν (Φυ-
σική Επιλογή)
Οι οργανισμοί που θα επιβιώσουν θα γεννήσουν απογόνους που θα τους
μοιάζουν δηλαδή θα έχουν τα ίδια χαρακτηριστικά με αυτούς

Παράδειγμα της εξελικτικής θεωρίας του Δαρβίνου

Πριν 200 χρόνια στο Λονδίνο ζούσαν άσπρες πεταλούδες και πολύ λίγες
μαύρες πεταλούδες (ποικιλομορφία)
Τα κτήρια στο Λονδίνο ήταν άσπρα οπότε τα πουλιά δύσκολα έβλεπαν
τις άσπρες πεταλούδες έτσι έτρωγαν τις μαύρες. (φυσική επιλογή)
Πριν 150 χρόνια εξαιτίας των καπνών από τα εργοστάσια τα κτήρια στο
Λονδίνο άρχισαν να μαυρίζουν (περιβαλλοντική αλλαγή)
 104
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Με τα κτήρια μαύρα τα πουλιά μπορούσαν να δουν πιο εύκολα τις άσπρες

πεταλούδες παρά τις μαύρες έτσι ξεκίνησαν να τις τρώνε (φυσική επιλογή)
Σιγά σιγά τα πουλιά έφαγαν τις περισσότερες άσπρες πεταλούδες ενώ οι
μαύρες κατάφεραν να επιβιώσουν και να γεννήσουν περισσότερες μαύρες πε-
ταλούδες (μεταβίβαση χαρακτηριστικών στις επόμενες γενιές)
Πριν 50 χρόνια στο Λονδίνο υπήρχαν μόνο μαύρες πεταλούδες.
1990 η Κυβέρνηση αποφασίζει να επιβάλει αυστηρούς περιβαλλοντικούς
κανονισμούς στα εργοστάσια. Σταδιακά το άσπρο χρώμα επανέρχεται στα κτή-
ρια
Σήμερα ο πληθυσμός των άσπρων πεταλούδων άρχισε πάλι να αυξάνε-
ται ενώ αυτός των μαύρων πεταλούδων να μειώνεται.

Παρατήρηση 1. Οι πληθυσμοί των διάφορων ειδών τείνουν να αυξάνονται

από γενιά σε γενιά με ρυθμό γεωμετρικής προόδου.
Παρατήρηση 2. Αν εξαιρεθούν οι εποχικές διακυμάνσεις, τα μεγέθη των
πληθυσμών παραμένουν σχετικά σταθερά.
Παρατήρηση 3. Τα άτομα ενός είδους δεν είναι όμοια. Στους πληθυσμούς
υπάρχει μια τεράστια ποικιλομορφία όσον αφορά τα φυσικά χαρακτηριστικά των
μελών τους.
Παρατήρηση 4. Τα περισσότερα από τα χαρακτηριστικά των γονέων κλη-
ροδοτούνται στους απογόνους τους.

Συμπέρασμα 1. Για να παραμείνει σταθερό το μέγεθος ενός πληθυσμού,

παρά την τάση για αύξηση, μερικά άτομα δεν επιβιώνουν ή δεν αναπαράγονται.
Συνεπώς μεταξύ των οργανισμών ενός πληθυσμού διεξάγεται ένας αγώνας ε-
πιβίωσης.
Συμπέρασμα 2. Η επιτυχία στον αγώνα για την επιβίωση δεν είναι τυχαία.
Αντιθέτως, εξαρτάται από το είδος των χαρακτηριστικών που έχει κληρονομήσει
ένας οργανισμός από τους προγόνους του. Οι οργανισμοί οι οποίοι έχουν κλη-
ρονομήσει χαρακτηριστικά που τους βοηθούν να προσαρμόζονται καλύτερα στο
περιβάλλον τους επιβιώνουν περισσότερο ή/και αφήνουν μεγαλύτερο αριθμό α-
πογόνων από τους οργανισμούς οι οποίοι έχουν κληρονομήσει λιγότερο ευνοϊκά
για την επιβίωσή τους χαρακτηριστικά.
Συμπέρασμα 3. Τα ευνοϊκά για την επιβίωση χαρακτηριστικά μεταβιβάζο-
νται στην επόμενη γενιά με μεγαλύτερη συχνότητα από τα λιγότερο ευνοϊκά, κα-
θώς οι φορείς τους επιβιώνουν και αφήνουν μεγαλύτερο αριθμό απογόνων από
τους φορείς των λιγότερο ευνοϊκών χαρακτηριστικών. Έτσι, με την πάροδο του
χρόνου, η συσσώρευση όλο και περισσότερων ευνοϊκών χαρακτηριστικών σε
έναν πληθυσμό μπορεί να οδηγήσει στην εμφάνιση ενός νέου είδους.>>

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΛΑΜΑΡΚ

(Με βάση την αρχή της χρήσης και της αχρησίας και την αρχή της κληρονομικής
μεταβίβασης των επίκτητων χαρακτηριστικών)
O Λαμάρκ υποστήριξε ότι ο ψηλός (μακρύς) λαιμός στις καμηλοπαρδά-
λεις οφείλεται στο ότι οι πρόγονοί τους τέντωναν κάποτε το λαιμό τους, για να
φτάνουν τα ψηλά κλαδιά, όταν κάποια στιγμή τα χαμηλά κλαδιά έχασαν τα
 105
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

φύλλα τους και τα υπάρχοντα χόρτα δεν τους έφταναν για να χορτάσουν. Ειδι-
κότερα και σύμφωνα με τη Θεωρία του Λαμάρκ οι καμηλοπαρδάλεις δημιουρ-
γήθηκαν από οργανισμούς κατώτερων βαθμίδων διαμέσου της φυσικής κλίμα-
κας. Τα χαμηλότερα κλαδιά απογυμνώθηκαν κάποια στιγμή από τα φύλλα τους,
οπότε προέκυψε η ανάγκη για πρόσβαση των καμηλοπαρδάλεων, που ως τότε
είχαν κοντούς λαιμούς, στα ψηλότερα κλαδιά. Σύμφωνα με την αρχή της χρήσης
και της αχρησίας, όσα ζώα τέντωναν το λαιμό τους, για να φτάνουν τα ψηλά
κλαδιά μάκρυναν. Με το συνεχές τέντωμα και με τη βοήθεια της εσωτερικής τά-
σης που έχουν οι οργανισμοί για βελτίωση ο λαιμός τους μάκρυνε (τα ζώα δεν
εξαφανίστηκαν). Σύμφωνα με την αρχή της κληρονομικής μεταβίβασης των επί-
κτητων χαρακτηριστικών, ο μακρύς λαιμός των εν λόγω καμηλοπαρδάλεων κλη-
ροδοτήθηκε στους απογόνους και αποτέλεσε χαρακτηριστικό του είδους τους.

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΕΞΕΛΙΞΗΣ, ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΔΑΡΒΙ-

ΝΟΥ (Με βάση την αρχή της φυσικής επιλογής και την αρχή της κληρονομικής
μεταβίβασης των επίκτητων χαρακτηριστικών)
O Δαρβίνος υποστήριξε ότι ο ψηλός (μακρύς) λαιμός στις καμηλοπαρδά-
λεις οφείλεται στην αρχή της επικράτησή του προσαρμοσμένου, άρα ισχυρού.
Ειδικότερα και σύμφωνα με τη Θεωρία του Δαρβίνου: Στο φυλογενετικό δέντρο
των καμηλοπαρδάλεων, σε κάποιο προγονικό είδος, υπήρχαν ζώα με λαιμούς
ποικίλου μήκους. Ο αριθμός των ζώων που γεννιούνταν ήταν πολύ μεγαλύτερος
από τον αριθμό των ζώων που μπορούσε να θρέψει το περιβάλλον. Προ αυτού
προέκυψε η ανάγκη ελέγχου του μεγέθους του πληθυσμού τους. H φυσική επι-
λογή ευνόησε τα άτομα με τον ψηλότερο λαιμό, γιατί μπορούσαν να προσεγγί-
σουν τροφή καλύτερης ποιότητας ή μεγαλύτερης ποσότητας. Τα άτομα με κοντό
λαιμό σταδιακά λιγόστευαν και τελικά εξαφανίστηκαν. Ο μακρύς λαιμός κληρο-
δοτήθηκε στους απογόνους και αποτέλεσε χαρακτηριστικό του είδους τους.

Β. Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ

ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ Η ΘΕΩΡΕΙΑ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΕΙΝΑΙ ΠΑ-
ΝΤΕΛΩΣ ΛΑΘΟΣ, ΕΙΝΑΙ ΕΝΤΕΧΝΟ ΑΝΟΥΣΙΟΥΡΓΗΜΑ

Παρατηρώντας προσεχτικά το τι ισχυρίζεται η θεωρεία της εξέλιξης βλέ-

πουμε ότι δεν αναφέρει αφενός το ποιος είναι η αιτία ή ποιος είναι εκείνος που
δημιούργησε (και πως) την ύλη, η οποία, καθώς λέει η θεωρεία αυτή, μετά
γέννησε τους υποτυπώδεις ή μη εξελιγμένοι οργανισμούς απ΄ όπου μετά προ-
ήλθαν οι υποτίθεται εξελιγμένοι οργανισμοί των ειδών των φυτών και των ζώων,
και αφετέρου το πως η ύλη γέννησε τους εν λόγω υποτυπώδεις οργανισμούς,
αφού άπαντες οι οργανισμοί, είτε είναι είτε δεν είναι εξελιγμένοι, γεννιούνται από
γεννητικά όργανα.
Επομένως η θεωρία αυτή, όπως θα δούμε και από τα παρακάτω, είναι
«κομμένη και ραμμένη» με τέτοιο τρόπο έτσι ώστε να δίδει το νόημα ότι η ύλη,
τα φυτά και τα ζώα δημιουργήθηκαν από μόνα τους και συνεπώς δεν υπάρχει
Θεός, ενώ δεν είναι έτσι.
Η θεωρεία της εξέλιξης φαίνεται αληθής, αν και δεν είναι, όπως θα δούμε
αμέσως πιο κάτω, επειδή αφενός τα άτομα σε όλα τα είδη των φυτών και των
 106
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ζώων δε ζουν αιώνια οπότε είναι απόγονοι κάποιων προηγούμενων οργανι-

σμών και αφετέρου τα άτομα σε κάποια από τα είδη των φυτών και των ζώων
φαίνονται ως υποτυπώδεις οργανισμοί σε σχέση προς τα άτομα κάποιων άλ-
λων ειδών όπως π.χ. οι μύκητες, τα μαλάκια κ.α. σε σχέση προς τα ερπετά,
τους ανθρώπους κ.α., ενώ δεν είναι έτσι τα πράγματα, αυτή είναι μια επιδερμική
εξέταση, όπως θα δούμε αμέσως πιο κάτω.

1) Ο ΚΟΙΝΟΣ ΠΡΟΓΟΝΟΣ, Ο ΚΟΙΝΟΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ (Ο

ΘΕΟΣ) ΚΑΙ Η ΑΙΤΙΑ ΠΟΥ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ
ΤΩΝ ΖΩΩΝ.

Παρατηρώντας τα είδη των φυτών και τα ειδη των ζώων, από τα μικρόβια
έως τα τεράστια θηλαστικά, καθώς και από τα μικροσκοπικά χόρτα έως τα τε-
ράστια δέντρα, βλέπουμε ότι όλα έχουν κοινά χαρακτηριστικά (π.χ. τα άτομα
σε όλα τα είδη των φυτών και των ζώων τρέφονται, όλα πεθαίνουν, όλα γενούν
άλλα, όλα έχουν κυκλοφοριακό σύστημα κ.α.), άρα έχουν κοινό πρόγονο, ο
οποίος για κάποιο λόγο μεταποιήθηκε και δημιούργησε τα είδη των φυτών και
των ζώων ή σωστότερα οι απόγονοι του οποίου διαμορφώθηκαν-διαιρέθηκαν
σε είδη για κάποιο λόγο αντί να είναι όλοι όμοιοι ή ένα μόνο είδος.
Δεδομένου επίσης ότι όλοι οι απόγονοι του κοινού προγόνου αποτελούν
διατροφική αλυσίδα και οικοσύστημα (τα είδη των φυτών τρώνε είδη ύλης, τα
φυτοφάγα ζώα τρώνε είδη φυτών ή τα προϊόντα τους, τα σαρκοφάγα ζώα τρώνε
είδη φυτοφάγων ζώων ή τα προϊόντα τους κ.α.), όπως θα δούμε πιο κάτω, άρα
ο λόγος που μεταποιήθηκε ο κοινός πρόγονος και δημιούργησε είδη των φυτών
και των ζώων είναι γιατί δε γίνεται όλοι οι οργανισμοί να είναι ένα μόνο είδος,
επειδή στην περίπτωση αυτή θα ζούσαν όλοι σε ένα μόνο χώρο και συνάμα
θα τρώγανε όλοι την ίδια τροφή του χώρου, οπότε κάποια στιγμή μετά, λόγω
και του πολλαπλασιασμού τους, ο χώρος αυτός και δε θα μπορούσε να τους
χωρέσει και δε θα μπορούσε να τους θρέψει οπότε θα εξαφανίζονταν όλοι.
Και αφού τα είδη των φυτών και των ζώων έχουν κοινό πρόγονο, άρα
έχουν και κοινό δημιουργό, αυτόν που σχεδίασε, προγραμμάτισε και στη συνέ-
χεια δημιούργησε τον πρώτο οργανισμό, του οποίου έδωσε και τη δυνατότητα
να διαφοροποιείται σε είδη για το λόγο που προαναφέραμε.
Φυσικά τον κοινό πρόγονο των έμβιων όντων, ήτοι των φυτών και των
ζώων, κάποιος το δημιούργησε ή είναι η αιτία που δημιουργήθηκε, αφού: «Άνευ
αιτίου ουδέν εστί» ( Αριστοτέλης, 384-322 π.Χ., Ρητορική, ΙΙ, Κεφ. 23) και το
ποιος είναι αυτός είναι φανερός. Είναι ο ίδιος που συνάμα όχι μόνο τον ενεργο-
ποίησε, δηλαδή του έδωσε ζωή, αλλά και πέραν των άλλων του έφτιαξε εγκέ-
φαλο και γενετικά όργανα (με το γενετικό υλικό, DNA κ.α.), όπως τα κομπιού-
τερ, τα οποία προγραμμάτισε με τέτοιο τρόπο, ώστε το ένα να δημιουργεί το
άλλο και συνάμα να διαιρούνται σε ομάδες (είδη) που θα αποτελούν διατροφική
αλυσίδα, αφού αυτό συμβαίνει. Πιο απλά, αφού όλοι οι οργανισμοί μετά από
κάποιο διάστημα πεθαίνουν και αφού οι οργανισμοί πάντα διαιρούνται σε είδη
που αποτελούν διατροφική αλυσίδα, άρα κάποιος το φρόντισε εξ αρχής και ε-
πίσης ο ίδιος συνεχίζει και το φροντίζει, άλλως όλα τα φυτά και όλα τα ζώα θα
 107
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

είχαν εξαφανιστεί, για την αιτία που προαναφέραμε και αυτός που το φρόντισε
και που συνεχίζει να το φροντίζει είναι ο δημιουργό τους, η φύση ή άλλως ο
Θεός.
(Περισσότερα βλέπε στα πιο κάτω και ιδιαίτερα στο Κεφάλαιο «Η Υ-
ΠΑΡΞΗ Ή ΟΧΙ ΤΟΥ ΘΕΟΥ»)

2) ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΕΞΕΛΙΞΗ Ή ΕΞΕΛΙΓΜΕΝΟΙ ΚΑΙ ΜΗ ΕΞΕ-

ΛΙΓΕΝΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ, ΑΛΛΑ ΑΛΛΗΛΕΝΔΕΤΑ ΕΙΔΗ ΜΗΧΑΝΙ-
ΣΜΩΝ Ή ΑΛΛΩΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ, ΠΟΥ ΧΩΡΙΣ ΤΟ ΕΝΑ ΕΙΔΟΣ ΔΕ
ΖΟΥΝ – ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ Τ’ ΑΛΛΑ, ΓΙΑΤΙ ΟΛΑ ΜΑΖΙ ΑΠΟΤΕΛΟΥΝ
ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΥΣΙΔΑ

Παρατηρώντας τα είδη των φυτών και των ζώων, από τα μικρόβια έως
τα τεράστια θηλαστικά, καθώς και από τα μικροσκοπικά χόρτα έως τα τεράστια
δέντρα, βλέπουμε ότι:
Α) Τα άτομα όλων των ειδών των φυτών και των ζώων είναι κάτι όπως
και οι μηχανισμοί ή άλλως τα όργανα, εξ ου και οργανισμοί, που κατασκευάζει ο
άνθρωπος, π.χ. τα κομπιούτερ, τα αυτοκίνητα, τα αεροπλάνα, τα αυτοκίνητα, τα
πλοία κ.α. , μόνο που οι οργανισμοί των φυτών ζώων είναι ζωντανοί και τους
οποίους δημιούργησε η Φύση, ο Θεός, όπως θα δούμε πιο κάτω. Και όπως οι
μηχανές που κατασκευάζει ο άνθρωπος γίνονται βάσει ενός σχεδίου ή προ-
γράμματος, έτσι συμβαίνει και με τους οργανισμούς των φυτών και των ζώων,
μόνο που αυτό στη Βιολογία αυτό λέγεται γενετικός κώδικας ή DNA.
Ειδικότερα, όπως π.χ. τα κομπιούτερ κάποιος τα δημιουργεί – εφευρίσκει
κάποιος και συνάμα ο ίδιος τα ενεργοποιεί και προγραμματίζει, έτσι συμβαίνει
και με τους οργανισμούς των φυτών και των ζώων μέσω του γενετικού κώδικα
ή άλλως DNA. Επίσης όπως τα κομπιούτερ δουλεύουν με πρόγραμμα που ε-
κτελεί μια ενέργεια, την οποία παράγει μια ειδική μονάδα, έτσι συμβαίνει και με
τους οργανισμούς των φυτών και των ζώων. Απλά την εν λόγω ειδική μονάδα
στα έμβια όντα την ονομάζουμε Θεό και την εν λόγω ενέργεια Θείο Πνεύμα,
όπως θα δούμε πιο κάτω. Ο λόγος άλλωστε και για τον οποίο κανένας, πλην
του Θεού, δεν μπορεί να δημιουργήσει ένα φυτό ή ένα ζώο, όπως θα
δούμε πιο κάτω.
Β) Δεν υπάρχει εξέλιξη ή εξελιγμένοι και μη εξελιγμένοι οργανισμοί, αλλά
διάφορα είδη αλληλένδετων ζωντανών μηχανισμών ή άλλως οργανισμών που
αποτελούν διατροφική αλυσίδα και οικοσύστημα και προ αυτού χωρίς το ένα
είδος δεν υπάρχουν και τα άλλα. Ο λόγος άλλωστε που τα είδη των φυτών και
ζώων έχουν και κοινό πρόγονο, όπως θα δούμε πιο κάτω. Ειδικότερα τα άτομα
του κάθε είδους των φυτών και των ζώων από τη μια είτε διατρέφουν με τα προϊ-
όντα τους τα άτομα κάποιων άλλων ειδών είτε τα βοηθούν με τα όργανά τους
στις βιολογικές τους ενέργειες και από την άλλη τα ίδια κάνουν και γι αυτά τα
άτομα κάποιων άλλων ειδών. Επομένως τα είδη των φυτών και των ζώων υ-
πάρχουν -δημιουργήθηκαν όχι γιατί αυτά είναι αποτέλεσμα εξέλιξης ( προκειμέ-
νου να βελτιωθούν και έτσι να προσαρμοστούν στο περιβάλλον κ.α.), όπως
λέει η θεωρεία της εξέλιξης, αλλά γιατί εξ αρχής ο δημιουργός τους, όποιος είναι
αυτός, κανόνισε να αποτελούν διατροφική αλυσίδα και οικοσύστημα ή άλλως
 108
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

να είναι αλληλένδετοι τύποι οργανισμών και αυτό για το λόγο που είδαμε πιο
πριν.
Καταρχήν υπάρχουν τα φυτά (οι πατάτες, οι συκιές, οι βελανιδιές κ.α.)
που τα άτομα του κάθε είδους τους τρώνε και από ένα συγκεκριμένο μενού από
τα είδη της ύλης (το χώμα, το νερό κ.α.), για να ζήσουν και με τον οργανισμό
τους μεταπλάθουν την άβια ύλη που τρώνε σε ζώσα φυτική ύλη και με αυτή
πλάθουν το σώμα τους και τα γεννήματά τους. Με τον οργανισμό τους τα φυτά
μεταπλάθουν τα άτομα και τα μόρια της ύλης (κάλιο, οξυγόνο, υδρογόνο άν-
θρακα κ.α.) που τρώνε σε φυτικά κύτταρα (φλούδα, ξύλο, φύλλα, χυμό κ.α.)
Ακολούθως υπάρχουν τα φυτοφάγα ζώα (τα αρνιά, τα κατσίκια, οι λαγοί,
τα σπουργίτια, κ.α.) που τα άτομα του κάθε είδους τους τρώνε και από ένα
συγκεκριμένο μενού από τα είδη των φυτών ( άλλα τρώνε μέρος από τους
καρπούς, άλλα μέρος από τα φύλλα κ.α.) και με τον οργανισμό τους μεταπλά-
θουν την έμβια φυτική ύλη που τρώνε σε έμβια ζωική και με αυτή πλάθουν το
σώμα τους και τα γεννήματά τους. Με τον οργανισμό τους τα φυτοφάγα ζώα
μεταπλάθουν τα φυτικά κύτταρα σε ζωικά κύτταρα (σε κρέας, αίμα κλπ.
Ακολούθως υπάρχουν τα σαρκοφάγα-παμφάγα ζώα (λύκοι, γατιά, λιοντά-
ρια, κροκόδειλοι, αετοί κ.α.) που τα άτομα του κάθε είδους τους τρώνε και από
ένα συγκεκριμένο μενού από τα άτομα των ειδών των φυτοφάγων ζώων για
λόγους ισορροπίας, δηλαδή για να μην πολλαπλασιαστούν αρκετά τα φυτοφάγα
ζώα και φάνε όλα τα φυτά και αυτό θα έχει ως συνέπεια την εξαφάνιση και όλων
των οργανισμών.
Τα φυτά βοηθούν στη λίπανσή τους τα φυτοφάγα ζώα με τα περιττώματά
τους, στη γονιμοποίησή τους οι μέλισσες κ.α. και σε αντάλλαγμα τα φυτοφάγα
ζώα τρώνε μέρος από τα φύλλα ή από τους καρπούς κ.α. των φυτών, επίσης
αναπνέουν το ελεύθερο οξυγόνο που παράγουν τα φυτά κ.α. , οι μέλισσες παίρ-
νουν το νέκταρ, τη γύρι κ.α. από τα άνθη των φυτών κ.α. Πέραν αυτών όλα τα
έμβια όντα αναπνέουν αέρα και πίνουν νερό , για να ζήσουν, άρα κανένα φυτό
και κανένα ζώο ή είδος τους δε ζει από μόνο του ήτοι χωρίς άλλα τα είδη και
επίσης χωρίς την ύλη.
Ειδικότερα τα είδη των φυτών και των ζώων διαφέρουν το ένα του άλλου
όχι γιατί το ένα είναι πιο εξελιγμένο του άλλου (ήτοι βελτιωμένο ως πιο προσαρ-
μοσμένο στο περιβάλλον κ.α.), καθώς λέει η θεωρεία της εξέλιξης, αλλά γιατί
έχει κανονιστεί από το δημιουργό τους, τη Φύση ή άλλως από το Θεό δημιουργό,
οι οργανισμοί να διαιρούνται σε είδη που να αποτελούν διατροφική αλυσίδα και
οικοσύστημα, για το λόγο που είδαμε πιο πριν.
 109
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Πολλές τροφικές αλυσίδες μαζί σχηματίζουν ένα

τροφικό πλέγμα!
 110
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Οικοσύστημα λέγεται η ενότητα που αποτελείται από ένα φυ-

σικό περιβάλλον (μια λίμνη,. Μια πεδιάδα κ.α.) και τους οργανισμούς που
ζουν σε αυτό. Περιλαμβάνει βιοτικά στοιχεία δηλαδή το σύνολο των ορ-
γανισμών ή βιοκοινότητα ενός οικοτόπου, αβιοτικά στοιχεία, όπως είναι ο
αέρας, το νερό, το χώμα ο ήλιος κ.ά., καθώς και τις μεταξύ τους συνολικές
αλληλεπιδράσεις. Οίκος σύστημα (σπίτι, οικία) + οικοσύστημα (ένα σύ-
νολο πραγμάτων που βρίσκονται σε σχέση εξάρτησης) = Όλα αυτά ανα-
πτύσσουν σχέσεις μεταξύ τους, ανταλλάσσουν ενέργεια και σχηματίζουν
ένα οικοσύστημα που βρίσκεται σε ισορροπία

Και επειδή τα είδη των φυτών και των ζώων μαζί με τα είδη της αποτελούν
διατροφική αλυσίδα και οικοσύστημα, γι αυτό οι οικολόγοι λένε, και σωστά, να
φροντίζουμε να μην εξαφανιστεί ένα είδος, γιατί αυτό, πέραν του ότι πιθανόν να
μη ξαναγεννηθεί, η απώλειά του σημαίνει ανισορροπία, σπάσιμο της αλυσίδας
της ζωής, με ίσως και ανεξέλεγκτες συνέπειες, ακόμη και για τον άνθρωπο.
Για τον ίδιο λόγο δε γίνεται ένα είδος να αλλάξει σε κάτι άλλο, γιατί στην
περίπτωση αυτή χαλά η διατροφική αλυσίδα και καταστρέφεται το οικοσύστημα,
άρα και η ζωή. Απλά σε κάθε είδος των φυτών και των ζώων δημιουργούνται
υποείδη (π.χ. στο είδος των πτηνών έχουν δημιουργηθεί τα υποείδη: αετοί, γε-
ράκια, σπίνοι, σπουργίτια, χελιδόνια….) για ασφαλή και καλύτερη λειτουργία του
οικοσυστήματος και της διατροφικής αλυσίδας (π.χ. στα πτηνά δημιουργήθη-
καν-υπάρχουν οι αετοί που τρώνε ζώα, τα σπουργίτια που τρώνε σπόρους, τα
χελιδόνια που τρώνε έντομα κ.α.), όπως θα δούμε πιο κάτω.
Για τον ίδιο λόγο τα άτομα των ειδών που απειλούνται από τα άτομα άλ-
λων ειδών γεννιούνται είτε με αμυντικά όργανα είτε με καλύτερο μυαλό είτε με
γρηγορότερο σύστημα κίνησης είτε με ποιο παραγωγικά γεννητικά όργανα κ.α.
απ’ ό,τι έχουν αυτοί που τα κυνηγούν για βορά. Για παράδειγμα τα φυτοφάγα
ζώα: πρόβατα, κατσίκια, ελάφια κ.α. διαθέτουν κέρατα για την άμυνά τους, αλλά
και πιο γρήγορο κινητικό σύστημα προκειμένου να ξεφεύγουν και να μην τα συλ-
λαμβάνουν τα σαρκοφάγα ζώα και προ αυτού τα σαρκοφάγα ζώα να αναγκάζο-
νται να τρώνε μόνο πτώματα και άρρωστα ζώα. Οι χελώνες, τα σαλιγκάρια, τα
μύδια, τα στρείδια κ.α. έχουν καβούκι αντί μαλλιά και κόκκαλα για να κρύβονται
μέσα. Οι σουπιές χύνουν μελάνι για να θολώνουν τα νερά και να κρύβονται εκεί,
οι σκαντζόχοιροι έχουν αγκάθια αντί μαλλιά κ.α.. Οι τριανταφυλλιές, τα βάτα, οι
κάκτοι, τα αγκάθια κ.α. φυτά έχουν αγκάθια για την προστασία τους από τα
φυτοφάγα ζώα κ.α. Οι άνθρωποι, αν και δεν είναι πλασμένοι να τρώνε άλλα ζώα
(είναι πλασμένοι να τρώνε μόνο είδη και προϊόντα φυτών (χόρτα, φρούτα κ.α.),
καθώς και προϊόντα από ζώα (γάλα, μέλι κ.α.), τρώνε τα περισσότερα από τα
ζώα και μάλιστα όχι τα σαρκοφάγα, αλλά τα φυτοφάγα, άρα ο άνθρωπος είναι ο
πιο αιμοβόρος από τα ζώα. Απλά οι άνθρωποι δεν τρώνε τα ζώα ωμά, αλλά
μαγειρεμένα.
Για τον ίδιο λόγο τα άτομα σε όλα τα είδη των φυτών και των ζώων στο
βίο τους έχουν τη δυνατότητα, δεν εξαιρείται κανένα, να γεννήσουν άλλα και
έτσι αυτά και το είδος τους να διαιωνίζονται
Για τον ίδιο λόγο όλα τα άτομα σε όλα τα είδη των φυτών και των ζώων
είτε με τον ένα τρόπο είτε τον άλλο πεθαίνουν μετά από ένα χρονικό διάστημα.
 111
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Δεν εξαιρείται απολύτως κανένα και ή λιώνουν και γίνονται πάλι ύλη ή γίνονται
βορά στα σαρκοφάγα είδη, π.χ. οι άνθρωποι γίνονται βορά των σκουληκιών και
εκείνων των πτηνών κ.α.

ΤΑ ΖΩΑ , Η ΦΛΟΓΑ ΚΑΙ Ο ΠΥΡΕΤΟΣ ΤΟΥΣ

Οι οργανισμοί (οι μηχανισμοί) των ατόμων των ειδών των ζώων είναι κάτι
όπως οι θερμικές μηχανές εσωτερικής καύσης για την παραγωγής έργου: των
αυτοκινήτων, των αεροπλάνων κ.α., που κατασκευάζει ο άνθρωπος, μόνο που
ο άνθρωπος μιμείται τη φύση και όχι η φύση τον άνθρωπο. Στους οργανισμούς
των ζώων δε βλέπουμε τον εν λόγω μηχανισμό και τη φλόγα του, γιατί είναι
τέλεια ενσωματωμένος μέσα τους, όμως βλέπουμε τα καυσαέρια της καύσης
του, τα οποία βγαίνουν με την αναπνοή (η μύτη τους είναι και ο εισαγωγέας του
αέρα, αλλά και η εξάτμισή τους), και επίσης αισθανόμαστε τη θέρμη της φλόγας
του στον καλούμενο πυρ > πυρετό του. Το πυρ > πυρετός ρέει μαζί με το αίμα
τις φλέβες (από το φλέ(γ)ω > φλέ(β)α κ.α.). Και όπως οι θερμικές μηχανές
εσωτερικής καύσης έργου δεν ανάβουν εάν δεν έχουν οξυγόνο και συνάμα εάν
δεν έχουν έξοδο τα καυσαέριά τους, έτσι συμβαίνει και σ’ αυτές των φυτών και
των ζώων και αυτό το κάνουν με τα αναπνευστικά τους όργανα. Η καρδιά και οι
φλέβες κλπ κάνουν την καύση και παράγουν τη θερμοκρασία (πυρετό) για τη
μετάπλαση της τροφής, αλλά και για να μην πήζει το αίμα από το κρύο. Οι πνεύ-
μονες είναι το όργανο στο οποίο ανταλλάσσεται το διοξείδιο του άνθρακα του
αίματος με το οξυγόνο του εισπνεόμενου αέρα. Ύστερα το αίμα κυκλοφορεί
μέσω του κυκλοφορικού συστήματος σε όλο το σώμα θερμαίνοντας και οξυγο-
νώνοντας όλους τους ιστούς.
Αναπνοή έχουν άπαντα τα ζώντα όντα, δηλαδή και τα φυτά και τα ζώα,
άρα όλα έχουν μηχανισμό καύσης και η ζωή τους ξεκινά μόλις αναπνεύσουν.
Μόλις αναπνεύσει ένας νέος οργανισμός ανάβει η φλόγα της μηχανής της ζωής
του και αν στο εξής σταματήσει σταματά και η ζωή του. Στα ζώα, πλην από τα
ψάρια, η αναπνοή – εξάτμιση γίνεται ίδια με τους ανθρώπους, δηλαδή με τους
πνεύμονες και τη μύτη (η μύτη είναι και ο εισαγωγέας του αέρα, αλλά και η εξά-
τμιση). Οι υδρόβιοι οργανισμοί, όπως τα ψάρια, διαθέτουν αντίστοιχα βράγχια,
ενώ οι αμφίβιοι διαθέτουν, ανάλογα με τη φάση της ζωής τους, είτε βράγχια είτε
πνεύμονες. Τα βράγχια απορροφούν το διαλυμένο οξυγόνο του νερού αποβάλ-
λοντας ταυτόχρονα διοξείδιο του άνθρακα.

ΤΑ ΦΥΤΑ ΚΑΙ Η ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ

Τα φυτά είναι και αυτά όργανα, μηχανισμοί, όμως όχι εσωτερικής καύσης,
αλλά φωτοσύνθεσης, Στα φυτά η αναπνοή γίνεται με διαφορετικό τρόπο από τα
ζώα. Τα φυτά παίρνουν νερό από τις ρίζες, το οποίο στέλνουν στα φύλλα όπου
γίνεται η αναπνοή, αλλά και η εξάτμιση, καθώς και η φωτοσύνθεση. Η διαδικα-
σία της φωτοσύνθεσης στα φυτά ξεκινά όταν το φως φθάνει στα φύλλα των φυ-
τών. Κατά τη φωτοσύνθεση η φωτεινή ενέργεια δεσμεύεται και χρησιμοποιείται
για τη μετατροπή διοξειδίου του άνθρακα (CO2) και του νερού σε οξυγόνο και
ενεργειακά πλούσιες οργανικές ενώσεις, κυρίως υδατάνθρακες. Η φωτοσύν-
θεση είναι η πρώτη σημαντική μεταβολική πορεία στη ζωή, γιατί µε τις οργανικές
ενώσεις που παράγονται μέσω αυτής συντηρείται η ζωή στο γήινο οικοσύστημα.
 112
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Το φως του ήλιου είναι η κινητήρια δύναμη της ζωής στον πλανήτη µας. Η ηλιακή
ακτινοβολία δεσμεύεται από ειδικά οργανίδια των φυτών, τους χλωροπλάστες,
που τη μετατρέπουν σε χημική ενέργεια και την αποθηκεύουν στα µόρια των
σακχάρων και διαφόρων άλλων οργανικών ενώσεων. Αυτή η διεργασία μετα-
τροπής ονομάζεται φωτοσύνθεση. Η φωτοσύνθεση είναι η βιοχημική διαδικασία
κατά την οποία τα φυτά και ορισμένοι άλλοι οργανισμοί με τη βοήθεια του ήλιου
διαχωρίζουν το νερό και το διοξείδιο του άνθρακα και τα μετατρέπουν σε γλυ-
κόζη, που τρέφει τα φυτά και σε οξυγόνο, που απελευθερώνεται ως παρα-
προϊόν.

Σύμφωνα με τους βιολόγους:

1. Αναπνοή ορίζεται η λειτουργία με την οποία οι ζωντανοί οργανισμοί
διασπούν οξειδωτικά τις οργανικές ενώσεις ώστε να ελευθερωθεί η χημική ενέρ-
γεια των δεσμών τους. Ως φαινόμενο η αναπνοή εκδηλώνεται με τη σύγχρονη
πρόσληψη Ο2 και αποβολή CO2 που προέρχεται από τη διάσπαση των οργα-
νικών ενώσεων. Το υδρογόνο των ενώσεων δεσμεύεται από τα ένζυμα αφυδρο-
γονάσες και μεταφέρεται μέσω των συνενζύμων της αναπνευστικής αλυσίδας
στο μοριακό οξυγόνο ανάγοντάς το σε H2O.
2. Φωτοσύνθεση είναι η λειτουργία που πραγματοποιείται σε φυτικά
κύτταρα και συγκεκριμένα στους χλωροπλάστες. Κατά τη φωτοσύνθεση δε-
σμεύεται η ηλιακή ενέργεια και αξιοποιείται προκειμένου απλά ανόργανα μόρια
(διοξείδιο του άνθρακα και νερό) να μετατραπούν σε οργανικά μόρια (γλυκόζη).
Τα φυτά κατά τη φωτοσύνθεση χρησιμοποιούν διοξείδιο του άνθρακα (CO2),
νερό (H2O) και ηλιακή ενέργεια. Παράγουν γλυκόζη και απελευθερώνουν οξυ-
γόνο (O2).

3) ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ ΕΙΝΑΙ ΑΝΑ-

ΛΟΓΑ ΜΕ ΤΟ ΕΙΔΟΣ ΤΟΥΣ, ΗΤΟΙ ΑΝΑΛΟΓΑ ΜΕ ΤΗΝ ΤΡΟΦΗ ΚΑΙ
ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΠΟΥ ΠΡΟΟΡΙΖΟΝΤΑΙ ΝΑ ΤΡΩΝΕ ΚΑΙ ΝΑ ΖΟΥΝ
, ΑΡΑ ΤΗ ΘΕΣΗ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗ ΑΛΥΣΙΔΑ

Τα φυτά και τα ζώα, όπως είδαμε πιο πριν, είναι όπως οι μηχανές ή άλλως
τα όργανα (εξ ου και οργανισμοί) που φτιάχνει ο άνθρωπος και όπως οι μηχανές
αυτές είναι κατασκευασμένες με όργανα που είναι ανάλογα με την τροφοδοσία
και το περιβάλλον που προορίζονται, έτσι συμβαίνει και τους οργανισμούς των
φυτών και των ζώων. Και αυτό είναι κάτι που δε γίνεται τυχαία, αλλά κάποιος το
φροντίζει, η Φύση, ο θεός που δημιούργησε τα φυτά και τα ζώα, αφού από τη
μια όλα τα άτομα σε όλα τα είδη των φυτών και των ζώων (που σε κάθε είδος
δεν είναι κάποια λίγα, αλλά αμέτρητα, τεράστιος αριθμός) αποτελούνται από
συγκεκριμένα και ίδια επακριβώς όργανα (και προ αυτού είναι και πάνω κάτω
όλα όμοια σε εμφάνιση, μέγεθος κ.α.), ενώ δεν είναι ίδια με τα άτομα των άλλων
ειδών και από την άλλη τα όργανα αυτά σε κάθε είδος είναι ανάλογα με τη θέση
που έχει το είδος τους μέσα στη διατροφική αλυσίδα και το οικοσύστημα ή άλ-
λως ανάλογα με το τι τρώει και που ζει. Ανάλογα με την τροφή και το περιβάλλον
που είναι προορισμένο - προγραμματισμένο να τρώει και να ζει ένα φυτό ή ένα
ζώο, ανάλογα είναι και τα όργανα εντοπισμού, περισυλλογής και επεξεργασίας
 113
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

της τροφής του, καθώς και τα όργανα προστασίας του, η φλούδα στα φυτά και
το δέρμα στα ζώα.
Τα ψάρια έχουν βράγχια, λέπια, πτερύγια κ.α., γιατί είναι κατασκευα-
σμένα να ζουν μέσα στη θάλασσα και με τα όργανα αυτά επιζούν, ενώ τα πουλιά
έχουν πνεύμονες, πτερά, πτερύγια κ.α., γιατί είναι κατασκευασμένα να ζουν ε-
κτός θαλάσσης, στον αέρα. και με τα όργανα αυτά επιζούν. Τα σαρκοφάγα ζώα
(καρχαρίες, λιοντάρια, κροκόδειλοι κ.α.) έχουν μεγάλα σαγόνια-δόντια, πόδια με
μακρά νύχια κ.ά., γιατί είναι κατασκευασμένα να συλλαμβάνουν, φονεύουν και
να ξεσκίζουν τις σάρκες των ζώων που τρώνε, ενώ τα φυτοφάγα όχι, γιατί αυτά
τρώνε φυτά και απλά έχουν πόδια με οπλές κ.α. Τα ζώα (αρκούδες, λύκοι κ.α.)
που ζουν στα χιόνια έχουν παχύ δέρμα και γούνα, για να προστατεύονται από
το κρύο κ.α. Στα πτηνά οι αετοί έχουν προορισμό να τρώνε μέρος από τα άλλα
είδη πτηνών, καθώς και ερπετά κ.α., ενώ τα άλλα πτηνά, όπως τα σπουργίτια
έχουν προορισμό να τρώνε σπόρους, τα χελιδόνια να τρώνε έντομα κ.α. Και
επειδή π.χ. ο αετός τρώει και άλλα πτηνά είναι κατασκευασμένος να είναι και
πιο δυνατός και πιο εύσωμος από τα άλλα πτηνά, για να νικά τα θηράματά του
κλπ. Τα αιγοπρόβατα π.χ. έχουν κοντά πόδια και κοντό λαιμό, σε σχέση με τις
καμήλες, προκειμένου τα αιγοπρόβατα να τρώνε χόρτα και χαμόκλαδα, ενώ οι
καμήλες, οι καμηλοπαρδάλεις κ.α. έχουν μακρά πόδια και μακρύ λαιμό για να
μην τρώνε χόρτα και χαμόκλαδα, αλλά καρπούς, βλαστούς και φρούτα πάνω
από τα δέντρα, γιατί αν τρώγανε όλα τα φυτοφάγα ζώα την ίδια τροφή , τα ίδια
φυτά, αυτή μια μέρα θα τέλειωνε και προ αυτού θα πέθαναν και αυτά.
Τα φυτά είναι ακίνητα, δεν έχουν όργανα κίνηση και περισυλλογής της
τροφής, γιατί η τροφή τους είναι το χώμα, που δεν κινείται και συνάμα είναι άφ-
θονο παντού. Αντίθετα τα ζώα κινούνται, έχουν όργανα κίνησης και περισυλλο-
γής της τροφής, επειδή δεν τρώνε χώμα, αλλά φυτά ή άλλα ζώα, που πρέπει
να κινηθούν να τα βρουν.
Τα όργανα στα φυτά (τα φύλλα, οι κλάδοι κ.α.) είναι ανάλογα (σε σχήμα,
μέγεθος κ.α.) με την τροφή και τις κλιματικές κ.α. συνθήκες του περιβάλλον που
είναι προγραμματισμένα – κατασκευασμένα να τρώνε και να ζουν. Για παρά-
δειγμα οι κάκτοι, επειδή είναι φυτά προορισμένα -διαμορφωμένα – κατασκευα-
σμένα να ζουν στις ερήμους, όπου υπάρχει νερό μόνο όταν βρέχει, έχουν χο-
ντρούς βλαστούς ή χοντρά φύλλα όπου αποθηκεύουν νερό. Και το ότι οι κάκτοι
ζουν στις ερήμους δε σημαίνει και ότι ο εκεί τόπος αρχικά ήταν αλλιώς (π.χ.
ήταν πεδιάδα που μετά έγινε έρημος) και προ αυτού επιβίωσαν όσα από τα
εκεί φυτά μπόρεσαν να εξελιχθούν σε κάκτους, ενώ τα άλλα εξαφανίστηκαν, κα-
θώς λέει η θεωρία της εξέλιξης. Σημαίνει ότι οι κάκτοι είναι φυτά που προήλθαν
ως είδος από κάποιο άλλο συγγενικό και αυτό όχι με την εξέλιξη ενός άλλους
είδους που χάθηκε, καθώς λέει η θεωρία της εξέλιξης, αλλά με τη δημιουργία
νέου υποείδους, του οποίοι τα όργανα(φύλλα, κλάδοι κ.α.) διαμορφώθηκαν έτσι
ώστε να είναι ανάλογα (σε σχήμα, μέγεθος κ.α.) με την τροφή που τρώει και το
περιβάλλον που ζει. Όσα φυτά έχουν μεγάλα και πλατιά φυλά (πλατάνια, λαχα-
νικά: κολοκυθιές, μαρούλια, πατάτες κ.α.) σημαίνει ότι είναι είδη που δημιουρ-
γήθηκαν-διαμορφώθηκαν έτσι προκειμένου να ζουν σε χαμηλά υψομετρικά
μέρη, ήτοι σε μέρη που δε φυσά αέρας, δε κάνει πολύ ψύχος και υπάρχει νερό.
Η τροφή – λειτουργία τους απαιτεί πολύ νερό (οξυγόνο και υδρογόνο) για να
 114
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

επεξεργαστεί τη φωτοσύνθεση που χρειάζεται το φυτό. Αντίθετα όσα φυτά έχουν

μικρά ή βελονωτά φυλά (π.χ.: βελανιδιές, σφεντάμια, πεύκα, έλατα κ.α.) σημαί-
νει ότι είναι υποείδη που διαμορφώθηκαν-δημιουργήθηκαν έτσι προκειμένου να
μπορούν να ζουν σε υψηλά υψομετρικά μέρη, ήτοι σε μέρη όπου από τη μια
φυσά δυνατός αέρας (οπότε αν είχαν μεγάλα φύλλα, θα τα έσπαγε ο αέρας) και
από την άλλη κάνει πολύ ψύχος (οπότε αν είχαν μεγάλα και ζουμερά φύλλα,
θα τα πάγωνε-νέκρωνε το ψύχος).

4) ΓΙΑΤΙ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΦΥΤΑ ΚΑΙ ΖΩΑ ΠΟΥ ΑΛΛΑ ΕΝΑΙ ΑΠΟ

ΑΟΡΑΤΑ ΕΩΣ ΠΟΛΥ ΜΙΚΡΑ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΑΠΟ ΠΟΛΫ ΜΕΓΑΛΑ ΕΩΣ
ΤΕΡΑΣΤΙΑ

Τα είδη των φυτών και των ζώων, όπως είδαμε πιο πριν, είναι όπως οι
μηχανισμοί, τα όργανα (εξ ου και οργανισμοί) που κατασκευάζει ο άνθρωπος
(τα πλοία, αεροπλάνα, τα αυτοκίνητα κ.α.), και όπως όπως υπάρχουν μηχανι-
σμοί- όργανα που είναι πολύ μικροί (π.χ. τα μοτοποδήλατα, τα ρολόγια κ.α.) και
άλλοι τεράστιοι (όπως π.χ. τα λεωφορεία, τα τραίνα κ.α.), άλλοι που κινούνται-
τρέφονται με πετρέλαιο και άλλοι με βενζίνη κ.α. και επίσης άλλοι από αυτούς
είναι για την ξηρά (αυτοκίνητα, τρακτέρ κ.α.), άλλοι για τη θάλασσα (βάρκες,
πλοία κ.α.), κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με τους μηχανισμού-οργανισμούς των
ειδών των φυτών και των ζώων. Άλλοι από τους οργανισμούς των φυτών και
των ζώων είναι αόρατοι έως πολύ μικροί (μικρόβια, βρύα, μύκητες κ.α.) και
άλλοι πολύ μεγάλοι έως τεράστιοι (οι φάλαινες, τα δέντρα κ.α.), γιατί ανάλογα
με το είδος και ποιότητα της τροφής που είναι κατασκευασμένος-προγραμματι-
σμένος ένας οργανισμός να καταναλώνει, ανάλογα είναι και τα όργανα - σώμα
του. Ειδικότερα τα φυτά και τα ζώα ανάλογα με τη θέση που έχουμε μέσα στη
διατροφή αλυσίδα ανάλογα είναι και το μέγεθος των οργάνων τους οπότε και η
όλη εμφάνισή τους, όπως είδαμε πιο πριν.

5) Ο ΓΕΝΕΤΙΚΟΣ ΚΩΔΙΚΑΣ (DNA) ΚΑΙ Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟ-

ΤΗΤΑ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ

Δεδομένου ότι όλα τα άτομα του κάθε είδους των φυτών και των ζώων
γεννιούνται με επακριβώς ίδια όργανα και ίδια με αυτά που έχουν οι γονείς τους
( προ αυτού έχουν και ίδια ή παρόμοια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά: εμφάνιση, μέ-
γεθος κ.α.), άρα το κάθε είδος των φυτών και των ζώων έχει το δικό του συγκε-
κριμένο σχέδιο ή άλλως γενετικό κώδικα με τον οποίον δημιουργούνται τα μέλη
του ή άλλως άτομά του, τον οποίο μεταβιβάζουν οι γονείς στα παιδιά τους και
εκείνα στα παιδιά τους και πάει λέγοντας.
Ο γενετικός κώδικας παραβολικά είναι κάτι είτε όπως το σχεδιάγραμμα
βάσει του οποίου κατασκευάζονται και τα μηχανήματα, τα σπίτια, τα αυτοκί-
νητα, τα λεωφορεία, τα αεροπλάνα κ.α. και ιδιαίτερα όπως τα προγράμματα
ενός ηλεκτρονικού υπολογιστή, μόνο που αυτά τα κατασκευάζουν οι άνθρωποι
ενώ των οργανισμών και τα έχει κατασκευάσει η φύση, ο Θεός.
 115
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Η μεταβίβαση των γενετικών χαρακτηριστικών από τους γονείς στους α-

πογόνους ονομάζεται κληρονομικότητα και τα χαρακτηριστικά ενός ατόμου κα-
θορίζονται από τα καλούμενα γονίδια που κληρονομεί από τους γονείς.
Σε περίπτωση που έχουμε γενετική διασταύρωση, δηλαδή γονιμοποίηση
στην οποία το άρρεν και το θήλυ ανήκουν σε διαφορετικά είδη, αυτόματα ο γε-
νετικώς κώδικας αναμιγνύεται: σκύλος + λύκος = λυκόσκυλο..

Σύμφωνα με τους βιολόγους:

Το σχέδιο ή πρόγραμμα που περιέχει το κάθε σπέρμα, ο κάθε γόνος,
βάσει του οποίου δημιουργείται και στη συνέχεια λειτουργεί ένας οργανισμός ή
ένας απόγονός του κ.α., λέγεται γενετικός κώδικας και του οποίου η κάθε εσω-
κλειόμενη πληροφορία λέγεται γονίδιο. Ονομάζεται επίσης ντι-εν-έι (DNA) ε-
πειδή ανιχνεύεται ως δε(σ)οξυριβο(ζο)νουκλεϊ(νι)κό οξύ (αγγλικά:
Deoxyribonucleic Acid, DNA,ντι εν έι) είναι νουκλεξύ.
Τα γονίδια περιέχουν τις γενετικές πληροφορίες που καθορίζουν τη βιο-
λογική ανάπτυξη όλων των κυτταρικών μορφών ζωής και των περισσοτέρων
ιών. Το DNA βρίσκεται σε όλα τα κύτταρα, άρα σε όλα τα σημεία του σώματος
των οργανισμών.
Κάθε κύτταρο, και κατ' επέκταση κάθε οργανισμός, κατασκευάζει τις δο-
μές του και πραγματοποιεί τις λειτουργίες του σύμφωνα με μια σειρά πληροφο-
ριών, που έχει κληρονομήσει από τους προγόνους του. Οι πληροφορίες αυτές
είναι καταγραμμένες στην αλληλουχία των αζωτούχων βάσεων του DNA, του
μορίου δηλαδή που αποτελεί το γενετικό υλικό των κυττάρων. Τα γονίδια, σύμ-
φωνα επίσης με τους βιολόγους, είναι συγκεκριμένες αλληλουχίες βάσεων του
DNA, τα οποία περιέχουν αποθηκευμένη μία συγκεκριμένη γενετική πληροφο-
ρία. Δηλαδή γονίδιο λέγεται η βασική φυσική μονάδα κληρονομικότητας στους
ζωντανούς οργανισμούς, άρα στα πάσης φύσεως φυτά και στα πάσης φύσεως
ζώα, που μεταβιβάζει πληροφορίες από το ένα κύτταρο σε άλλο και κατ' επέ-
κταση από τη μια γενιά στην άλλη.

Η θεμελιώδης δομική και λειτουργική μονάδα όλων των οργανι-

σμών είναι το κύτταρο. Κάθε κύτταρο προέρχεται από ένα άλλο κύτταρο. Κάθε
κύτταρο, και κατ' επέκταση κάθε οργανισμός, κατασκευάζει τις δομές του και
πραγματοποιεί τις λειτουργίες του σύμφωνα με μια σειρά πληροφοριών, που
έχει κληρονομήσει από τους προγόνους του. Οι πληροφορίες αυτές είναι κατα-
γραμμένες στην αλληλουχία των αζωτούχων βάσεων του DNA, του μορίου δη-
λαδή που αποτελεί το γενετικό υλικό των κυττάρων. Η λειτουργία του DNA ως
γενετικού υλικού είναι δυνατή, γιατί το μόριο αυτό έχει τις παρακάτω ιδιότητες:
α. Παράγει ακριβή αντίγραφά του, έτσι ώστε η γενετική πληροφορία μεταβιβά-
ζεται αναλλοίωτη από κύτταρο σε κύτταρο και από γενιά σε γενιά. β. Προσδιο-
ρίζει την παραγωγή των διάφορων ειδών RNA και, μέσω αυτών, των πρωτεϊ-
νών.
Προκαρυωτικά ονομάζονται τα κύτταρα στα οποία το γενετικό τους υλικό
δεν περιβάλλεται από πυρηνική μεμβράνη, δηλαδή δε διαθέτουν οργανωμένο
πυρήνα. Παράδειγμα προκαρυωτικών κυττάρων είναι τα βακτήρια.
 116
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Ευκαρυωτικά ονομάζονται τα κύτταρα στα οποία το γενετικό τους υλικό

περιβάλλεται από πυρηνική μεμβράνη, δηλαδή διαθέτουν οργανωμένο πυρήνα.
Πολυκύτταροι ονομάζονται οι οργανισμοί οι οποίοι αποτελούνται από
πολλά 40 διαφορετικά ευκαρυωτικά κύτταρα. Τα κύτταρα αυτά συνεργάζονται
μεταξύ τους, ώστε να μπορεί να λειτουργήσει και να επιβιώσει ο πολυκύτταρος
οργανισμός. Παραδείγματα πολυκύτταρων οργανισμών είναι ο άνθρωπος και η
παπαρούνα. Δεν υπάρχουν πολυκύτταροι οργανισμοί οι οποίοι να αποτελούνται
από προκαρυωτικά κύτταρα.
Οι διαφορές μεταξύ των φυτικών και των ζωικών κυττάρων είναι οι εξής:
• Τα φυτικά κύτταρα και πιο συγκεκριμένα τα φωτοσυνθετικά φυτικά κύτταρα
διαθέτουν χλωροπλάστες. Χλωροπλάστες δεν υπάρχουν στα ζωικά κύτταρα,
αλλά ούτε και στα φυτικά που δε φωτοσυνθέτουν (π.χ. κύτταρα ρίζας). • Η πλα-
σματική μεμβράνη των φυτικών κυττάρων περιβάλλεται από το κυτταρικό τοί-
χωμα, ενώ των ζωικών κυττάρων όχι. • Τα ζωικά κύτταρα διαθέτουν πεπτικά
κενοτόπια, ενώ τα φυτικά κύτταρα διαθέτουν χυμοτόπια.

6) ΤΑ ΑΤΟΜΑ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ

ΖΩΩΝ ΕΙΝΑΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΕΝΑ-ΠΡΟΟΡΙΣΜΕΝΑ ΣΕ ΠΟΙΟ
ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΝΑ ΖΟΥΝ ΚΑΙ ΤΙ ΝΑ ΤΡΩΝΕ

Τα είδη των φυτών και των ζώων, όπως είδαμε πιο πριν, είναι όπως οι
μηχανισμοί, τα όργανα (εξ ου και οργανισμοί) που κατασκευάζει ο άνθρωπος
(τα πλοία, αεροπλάνα, τα αυτοκίνητα κ.α.), και όπως αυτά κατασκευάζονται α-
νάλογα με την τροφοδοσία και το περιβάλλον που προορίζονται, το ίδιο συμβαί-
νει και με τους οργανισμούς των φυτών και των ζώων. Ο λόγος που αυτά δεν
τρέφονται με ό,τι να ‘ναι ούτε και λειτουργούν όπου να ‘ναι, αλλά με ό,τι προ-
βλέπει η κατασκευή τους,
Δεδομένου επίσης ότι όλα τα άτομα του κάθε είδους των φυτών και των
ζώων , από τα μικρόβια έως τα τεράστια θηλαστικά, καθώς και από τα μικρο-
σκοπικά χόρτα έως τα τεράστια δέντρα, γεννιούνται όχι με τυχαία όργανα , αλλά
με συγκεκριμένα και ίδια ακριβώς με αυτά που έχουν οι γονείς τους (και ως εξ
αυτού έχουν και περίπου την ίδια εξωτερική εμφάνιση), άρα τα άτομα στα είδη
των φυτών και των ζώων είναι προγραμματισμένα - προορισμένα (εκ κατα-
σκευής και από το δημιουργό τους, μέσω του γενετικού τους κώδικα ή άλλως
των γονιδίων τους) το που, σε ποιο είδος περιβάλλοντος να ζουν και επίσης το
τι είδους μενού τροφής να τρώνε. Τα φυτά, αφού γεννιούνται με ρίζες και τρώνε
χώμα, άρα είναι κατασκευασμένα - προορισμένα να ζουν φυτεμένα στο χώμα
και όχι κάπου αλλού. Τα ζώα, αφού δεν τρώνε χώμα και δεν έχουν ρίζες κ.α.,
αλλά έχουν χέρια, πόδια, στόμα κ.α., άρα δεν είναι προγραμματισμένα-προορι-
σμένα να ζουν φυτεμένα στο χώμα, αλλά να κινούνται και να τρώνε είδη φυτών
ή το ένα το άλλο κ.α. Και αυτό είναι κάτι που δεν μπορεί α αλλάξει, γιατί όλα μαζί
τα είδη αποτελούν διατροφική αλυσίδα, που αν χαλάσει θα έχει ολέθριες συνέ-
πειες για όλα, όπως είδαμε πιο πριν.
 117
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

7) ΓΙΑΤΙ ΤΑ ΦΥΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΖΩΑ ΕΙΝΑΙ ΘΝΗΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟ

ΑΥΤΟΥ ΑΝΑΠΑΡΑΓΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΠΩΣ

Παρατηρώντας τα άτομα όλων των ειδών των φυτών και των ζώων, από
τα μικρόβια έως τα τεράστια θηλαστικά, καθώς και από τα μικροσκοπικά χόρτα
έως τα τεράστια δέντρα, βλέπουμε ότι όλα ζουν κάποιο χρονικό διάστημα και
μετά πεθαίνουν, άρα δεν είναι αθάνατα, αλλά θνητά. Ωστόσο πριν πεθάνουν
γενούν άλλα με τα γεννητικά τους όργανα και έτσι η ζωή, επειδή μεταδίδεται από
το ένα φυτό ή από το ένα ζώο στο άλλο, είναι τελικά και αυτή αθάνατη. Όλα τα
έμβια όντα, όλα τα φυτά και όλα τα ζώα, από τη μια αναπαράγονται και από την
άλλη κάποια στιγμή πεθαίνουν και αυτό, γιατί αφενός αποτελούν διατροφική
αλυσίδα (τα φυτοφάγα ζώα τρώνε μέρος από τα φυτά, τα σαρκοφάγα τρώνε
μέρος από τα φυτοφάγα ζώα κ.α) και αφετέρου δεν πρέπει να είναι αθάνατα,
γιατί, αν όλα ήταν αθάνατα (ή και μέρος τους), λόγω και του πολλαπλασιασμού
του, και ο χώρος που ζουν δεν θα τα χωρούσε και η τροφή του χώρου που
τρέφονται δεν θα τους επαρκούσε οπότε μετά θα πέθαναν όλα. Επίσης, αν π.χ.
τα φυτοφάγα ζώα ζούσαν αιώνια, λόγω και του πολλαπλασιασμού τους, θα α-
φάνιζαν όλα τα φυτά και μετά θα πέθαιναν και αυτά. Ομοίως με τα σαρκοφαχα
κλπ.

ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΖΩΩΝ

Τα φυτά και τα ζώα αναπαράγονται, ως γνωστόν, ύστερα από γονιμοποί-
ηση-κύηση, την οποία προκαλεί ο έρωτας, όμως τα περισσότερα από φυτά και
κάποια από τα ζώα, όπως τα μικρόβια έχουν τη δυνατότητα να πολλαπλασιά-
ζονται και απλά με τη διαίρεσή τους. Τα φυτά , ως γνωστόν, πολλαπλασιάζονται
με μοσχεύματα, καταβολάδες και παραφυάδες. Τα μικρόβια πολλαπλασιάζονται
με τη διαίρεση του σώματός τους και κάτι όπως γίνεται με τις παραφυάδες στα
φυτά. (Περισσότερα βλέπε «Αναπαραγωγή των φυτών και των ζώων»)

ΤΑ ΥΒΡΙΔΙΑ, ΤΑ ΑΓΡΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΗΜΕΡΑ ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ

Ήμερα φυτά και τα ήμερα ζώα λέγονται αυτά που προέρχονται με εξη-
μέρωση από τα άγρια , δηλαδή από αυτά που υπάρχουν στη φύση και δε συ-
μπεριφέρονται ή δεν παράγουν προϊόντα όπως αυτά που θα ήθελε άνθρωπος.
Τα ήμερα φυτά δημιουργούνται είτε με την καλλιέργεια κάποιων άγριων, δηλαδή
με το διαχωρισμό τους από τα άλλα άγρια και στη συνέχεια με το κατάλληλο
όργωμα, λίπανση, κλάδευμα κ.α. , με τον τρόπο αυτό προήλθαν π.χ. τα δημη-
τριακά, είτε με υβριδισμό, δηλαδή με διασταύρωση, όπως θα δούμε πιο κάτω,
Τα ήμερα ζώα δημιουργούνται είτε με την εξημέρωσή κάποιων αγρίων, δηλαδή
με το διαχωρισμό τους και στη συνέχεια με καλή και ήρεμη εκτροφή κ.α. είτε
υβριδισμό, δηλαδή με διασταύρωση,, π.χ. λυκόσκυλα.
Υβρίδια λέγονται οι οργανισμοί, τα φυτά και τα ζώα, τα οποία προκύ-
πτουν από τη διασταύρωση δυο ατόμων , αρσενικού και θηλυκό΄, που ανήκουν
σε διαφορετικά, όμως συγγενικά, είδη και ως εξ αυτού μπορεί να παρουσιάζουν
<<βελτιωμένα ή μη βελτιωμένα >> χαρακτηριστικά (σε συμπεριφορά ή σε ποιό-
τητα ή ποσότητα κ.α.) σε σχέση με τα φυτά ή τα ζώα των ειδών από τα οποία
προέρχονται Στη γονιμοποίηση, αν και οι δυο γονείς είναι ίδιου είδους, γενούν
 118
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ίδιο παιδί (π.χ. δυο γάιδαροι γενούν γαϊδουράκι), ενώ αν οι γονείς είναι διαφο-
ρετικού είδους, γενούν κάτι άλλο, κάτι που είναι ανάμεσα στα δυο είδη, π.χ.
σκύλος και λύκος γενούν λυκόσκυλο, γάιδαρος (όνος) με γαϊδούρα γενούν γαϊ-
δουράκι, ενώ άλογο με γαϊδούρα (όνο) ή το αντίθετο γενούν ημίονο κ.α. Η λέξη
υβρίδιο παράγεται από τη λατινική λέξη hybrida, που σήμαινε οι απόγονοι
Ρωμαίου και μη Ρωμαίας (δούλης ή αλλοδαπής) και το αντίθετο. Η λατινική
λέξη hybrida, προέρχεται από το ελληνικό «ύβρις» επειδή η διασταύ-
ρωση ειδών θεωρείται παραβίαση της φύσης.
Παρατηρώντας τους απογόνους των υβριδίων βλέπουμε ότι είτε δε γε-
νούν (όπως π.χ. ο ημίονος, ο γόνος αλόγου και γαϊδάρου) είτε από γενιά σε
γενιά οι απόγονοί τους χάνουν τα χαρακτηριστικά που έφερε η διασταύρωση.
Για παράδειγμα φυτεύοντας καρπούς ήμερης μυγδαλιάς, τα φυτά που δημιουρ-
γούνται είναι πικρο-μυγδαλιές (άγριες μυγδαλιές που γενούν πικρά μύγδαλα).
Προ αυτού τα ήμερα φυτά από υβριδισμό διαιωνίζονται όχι με σπόρους, αλλά
μόνο με μοσχεύματα, καθώς και με εμβολιασμούς (κέντρισμα) άλλων φυτών.
(Περισσότερα βλέπε «Αναπαραγωγή των φυτών και των ζώων»)

8) ΠΟΙΟΙ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ ΕΙΝΑΙ ΦΥΤΑ ΚΑΙ

ΠΟΙΟΙ ΖΩΑ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ

Τα φυτά και τα ζώα είναι δύο ομάδες στις οποίες παραδοσιακά χωρίζονται
οι οργανισμοί. Η διαίρεση αυτή χρονολογείται τουλάχιστον από τον Αριστο-
τέλη (384 π.Χ. - 322 π.Χ.), ο οποίος στο «Των περί τα ζώα ιστοριών») διέκρινε
του οργανισμούς σε φυτά, αυτά που δεν κινούνται, και σε ζώα, αυτά που κινού-
νται για να πιάσουν την τροφή τους.
Ο Αριστοτέλης λέει επίσης ότι άπαντα τα ζώα έχουν κοινά «μόρια», ήτοι
κοινά τμήματα, κοινά όργανα και συνεπώς, λέει, έχουν κοινή καταγωγή και επί-
σης τα αποκαλεί έμψυχα, κάτι που δεν κάνει για τα φυτά, αν και τα φυτά ανα-
πνέουν.
. Παρατηρώντας τα έμβια όντα βλέπουμε ότι πράγματι χωρίζονται βασικά
σε δυο είδη (δυο κατηγορίες), τα είδη των φυτών και τα είδη των ζώων, με πάρα
πολλά, αναρίθμητα, υποείδη (υποκατηγορίες) και υποείδη των υποειδών το
κάθε είδος.
Τα φυτά (από τα φύω, φυτεύω, φύση) και τα ζώα (από το ζάω -ζω, ζωή)
ως οργανισμοί έχουν σαφή, ξεκάθαρα, διακριτικά γνωρίσματα. Απλά έχουν και
πάρα πολλά κοινά χαρακτηριστικά , λόγω του ότι έχουν κοινό πρόγονο.
Τα σαφή χαρακτηριστικά των φυτών είναι ότι δεν κινούνται, ζουν ακίνητα
χωμένα μερικώς στη γη και τρώνε όλα άβια ύλη (νερό και ουσίες από χώμα, τα
χημικά στοιχεία κάλιο, νάτριο κ.α.). Το κάθε είδος των φυτών τρώει κάποιο μενού
από τα χημικά στοιχεία: κάλιο, ασβέστιο, φώσφορο κ.α. της ύλης προκειμένου
να ζήσουν.
Τα σαφή χαρακτηριστικά των ζώων είναι ότι δε ζουν ακίνητα και χωμένα
μερικώς στο χώμα ούτε και τρέφονται με είδη ύλης, όπως συμβαίνει με τα φυτά,
αλλά όλα κινούνται και άλλα από αυτά ζουν στον αέρα (έντομα και πτηνά), άλλα
επάνω ή μέσα στο χώμα (ερπετά, σκώληκες, ζώα, άνθρωπος κ.α.), άλλα μέσα
 119
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

στο νερό (ψάρια, φάλαινες κ.α.) κ.α. Υπενθυμίζεται και ότι τα είδη των φυτών
και τα είδη των ζώων αποτελούν διατροφική αλυσίδα.
Φυτά είναι όσα έμβια όντα τρώνε είδη ύλης, δηλαδή ουσίες από το χώμα
(κάλιο, νάτριο, άνθρακα κ.α.).
Ζώα είναι όσα έμβια όντα δεν τρώνε είδη ύλης, αλλά είδη κυττάρων (
προϊόντα από φυτά ή ζώα). Τα φυτοφάγα ζώα τρώνε είδη φυτών (άλλα τρώνε
φύλλα, άλλα καρπούς, άλλα χυμούς κλπ των φυτών), για να ζήσουν και από την
άλλη υπάρχουν τα σαρκοφάγα ζώα που για τον ίδιο λόγο τρώνε μέρος από τα
φυτοφάγα ζώα ή τα προϊόντα τους (άλλα τρώνε τις σάρκες, άλλα τρώνε τα πε-
ριττώματά τους, άλλα πίνουν το αίμα τους κ.α.) και αυτό για λόγους ισορροπίας,
δηλαδή για να μην πολλαπλασιαστούν αρκετά τα φυτοφάγα ζώα και φάνε όλα
τα φυτά και αυτό θα έχει ως συνέπεια την εξαφάνιση και όλων των οργανισμών.
Δεν υπάρχει ζώο που να τρώει απλή γη ή που να φύεται στη γη, όπως
και φυτό που να τρώει σάρκες από είδη ζώων. Απλά υπάρχουν είδη ζώων που
τρυπώνουν στη γη (σκουλήκια κ.α.) και ψάχνουν ως τροφή τα υπολείμματα φυ-
τών ή ζώων που βρίσκονται ανακατεμένα στην ύλη και προέρχονται είτε από
σάπια φυτά είτε από περιττώματα ζώων είτε από πτώματα ζώων κ.α. Τέτοιοι
οργανισμοί π.χ. είναι τα βατράχια, τα σκαθάρια, τα σκουλήκια κ.α. Μάλιστα τα
βατράχια ως νεογνά είναι φυτοφάγα και ως ενήλικα είναι σαρκοφάγα.
Και επειδή σε άλλο περιβάλλον και με άλλη τροφή ζουν τα φυτά και με
άλλα τα ζώα, γι αυτό και τα φυτά έχουν εντελώς διαφορετικό περιβάλλον που
ζουν, καθώς και εντελώς διαφορετικό οργανισμό (διαφορετικά όργανα εντοπι-
σμού, περισυλλογής, πέψης κλπ της τροφής, καθώς και γεννητικά κ.α.) απ΄ ό,τι
έχουν τα ζώα και προ αυτού έχουν και εντελώς διαφορετικό σώμα.
Τα φυτά ως όργανα εντοπισμού, περισυλλογής κλπ της τροφής τους δεν
έχουν αυτιά, μάτια, πόδια, χέρια κλπ, όπως έχουν τα ζώα, αλλά ρίζες που
εισχωρούν μέσα στη γη, επειδή η τροφή τους είναι ακίνητη και βρίσκεται από
κάτω τους. Αντίθετα τα ζώα για τον ίδιο σκοπό έχουν αυτιά, μάτια ή κεραίες,
χέρια, πόδια, στόμα, πόδια, χέρια, γιατί η τροφή τους κινείται.
Το κάθε είδος των φυτών και των ζώων αποτελείται και από πάρα πολλά
υποείδη, τα οποία όλα μαζί αποτελούν οικοσύστημα και διατροφική αλυσίδα ή
διατροφικά πλέγματα. Για παράδειγμα στα πτηνά υπάρχουν καταρχήν τα είδη:
αετοί, γεράκια, κότες, σπουργίτια, πελεκάνοι, σπίνοι, πάπιες, χήνες, πέρδικες
κ.α. όπου το καθένα από αυτά διαφέρει του άλλου και στο περιβάλλον που ζει
και στην τροφή που τρώει και προ αυτού και στα όργανα λειτουργίας (οπότε και
στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά: εμφάνιση, χρώμα, μέγεθος κ.α.). Ακολούθως τα
είδη αυτά των πτηνών διαιρούνται σε υποείδη. Για παράδειγμα. οι αετοί διαχω-
ρίζονται στα υποείδη: Κοκκαλάς (Gypaetus barbatus - το μενού του είναι τα κοκ-
καλα), Σχάρα ή Όρνιο (Gyps Fulvius – το μενού του είναι οι σάρκες αιγοπροβά-
των κ.α.), Βιτσίλα ή Χρυσαετός (Αqila Crysaetos – το μενου του είναι οι σαρκες
μικρών ζωων, όπως πουλιών, ερπετων κ.α.), ψαραετός (Pandion haliaetus),
φιδαετός (Circaetus gallicus), η πνιγαρά βιτσίλα κ.α. Το αυτό συμβαίνει και με
τα υπόλοιπα είδη και υποείδη των πτηνών, καθώς και γενικά σε όλα τα είδη και
υποείδη των ζώων.
Για λόγους καλύτερης λειτουργίας της διατροφικής τους αλυσίδας υπάρ-
χουν και είδη φυτών και ζώων που ζουν παρασιτικά, όπως τα φύκια, οι
 120
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

αμοιβάδες, τα τσιπούρα, οι μύκητες κ,α, και ως εξ αυτού έχουν λιγότερα όργανα

και προ αυτού γίνεται λόγος για μονοκύτταρους και πολυκύτταρους οργανι-
σμούς. Μάλιστα προ αυτού τελευταία τα έμβια όντα μερικοί τα διακρίνουν σε
περισσότερες κατηγορίες, όπως: τα φυτά, τα ζώα, τα πρώτιστα, τους μύκητες
κ.α. Δηλαδή θεωρούν ως ιδιαίτερες ομάδες τα πρώτα είδη της διατροφικής αλυ-
σίδας-οικοσυστήματος των έμβιων όντων, αυτά που είναι κάτι μεταξύ ύλης και
φυτού και επίσης κάτι μεταξύ ζώου και φυτού, όπως θα δούμε πιο κάτω.

Ο πρώτος που διαχώρισε τα έμβια όντα σε φυτά και ζώα και επίσης πα-
ρατήρησέ ότι τα είδη των οργανισμών έχουν κοινά χαρακτηριστικά είναι ο Αρι-
στοτέλης (γεννήθηκε το 384 π.Χ. ). Ο ίδιος θεωρεί ότι τα φυτά δεν έχουν ψυχή,
ενώ τα ζώα έχουν:
Ο Αριστοτέλης στο «Περί Αισθήσεως και εσθητών: [436a] αναφέρει <<Ε-
πεὶ δε περί ψυχής καθ΄ αυτήν διώρισται πρότερον και περί των δυνάμεων εκά-
στης κατά μόριον αυτής͵ εχόμενόν ἐστι ποιήσασθαι τὴν επίσκεψιν περί των
ζώων και των ζωήν εχόντων απάντων͵ τίνες εἰσὶν ίδιαι και τίνες κοιναὶ πράξεις
αυτών. τα μεν ουν ειρημένα περί ψυχής ὑποκείσθω͵ περί δε των λοιπών λέγω-
μεν͵ και πρώτον περί των πρώτων. φαίνεται δε τα μέγιστα͵ και τα κοινὰ και τα
ίδια των ζώων͵ κοινά της τε ψυχής ὄντα και τοῦ σώματος͵ οἷον αἴσθησις και
μνήμη και θυμός και επιθυμία και όλως όρεξις͵ και προς τούτοις ηδονή και λύπη·
και γάρ ταύτα σχεδόν υπάρχει πάσι τοις ζῴοις……>>. ͵
Ο Αριστοτέλης στο «Των περί τα ζώα ιστοριών» [486a]» αναφέρει: <<Των
εν τοις ζῴοις μορίων ……… Έχει δε των ζώων ένια μεν πάντα τα μόρια τ’ αυτά
αλλήλοις, ένια δ᾿ έτερα. Τ’ αυτά δε τα μεν είδει των μορίων εστίν, οίον αν-
θρώπου ῥις και οφθαλμός ανθρώπου ῥινὶ και οφθαλμώ, και σαρκί σαρξ
και οστώ οστούν· τον αυτόν δε τρόπον και ίππου και των άλλων ζώων,
όσα τω είδει τ αυτά λέγομεν εαυτοίς· ομοίως γάρ ώσπερ το όλον έχει προς το
όλον, και των μορίων έχει έκαστον προς έκαστον. ……..
Αριστοτέλης («Των περί τα ζώα ιστοριών» 489a]: «Πάντων δ᾿ ἐστὶ των
ζώων κοινά μόρια, ω δέχεται την τροφὴν και εις ὃ δέχεται· ταύτα δ᾿ εστὶ τ
αυτά και έτερα κατά τους ειρημένους τρόπους, ἢ κατ᾿ είδος ἢ καθ᾿ ὑπεροχὴν ή
κατ᾿ αναλογίαν ἢ τη θέσει διαφέροντα. Μετά δε ταύτα ἄλλα κοινὰ μόρια έχει τα
πλείστα των ζώων προς τούτοις, ᾗ ἀφίησι το περίττωμα της τροφής [και ᾗ λαμ-
βάνει]· ου γάρ πάσιν υπάρχει τούτο. Καλείται δ᾿ ᾗ μεν λαμβάνει, στόμα, εις ὃ δε
δέχεται, κοιλία· το δε λοιπόν πολυώνυμόν ἐστιν. Του δε περιττώματος όντος διτ-
τού, όσα μεν έχει δεκτικὰ μόρια του υγρού περιττώματος, έχει και της ξηράς
τροφής, όσα δε ταύτης, εκείνης ου πάντα. Διὸ όσα μεν κύστιν έχει, και κοιλίαν
έχει, όσα δε κοιλίαν έχει, ου πάντα κύστιν έχει ……… >>.
Ο Αριστοτέλης στο «Των περί τα ζώα ιστοριών» 588b]: αναφέρει << Ούτω
δ᾿ εκ των αψύχων εις τα ζώα μεταβαίνει κατά μικρὸν ἡ φύσις, ώστε τη συνεχεία
λανθάνει το μεθόριον αυτών και το μέσον ποτέρων εστίν. Μετά γάρ το των αψύ-
χων γένος το των φυτών πρώτόν ἐστιν· και τούτων έτερον προς έτερον διαφέρει
τω μάλλον δοκείν μετέχειν ζωής, όλον δε το γένος προς μεν τ άλλα σώματα
φαίνεται σχεδόν ώσπερ έμψυχον, προς δε το των ζώων άψυχόν. Ἡ δε μετάβα-
σις εξ αυτών εις τα ζώα συνεχής ἐστιν, ώσπερ ελέχθη πρότερον. Ένια γάρ των
εν τη θαλάττῃ διαπορήσειεν ἄν τις πότερον ζώον ἐστιν ἢ φυτόν· προσπέφυκε
 121
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

γάρ, και χωριζόμενα πολλά διαφθείρεται των τοιούτων, οιον αι μεν πίνναι προ-
σπεφύκασιν, οι δε σωλήνες ἀνασπασθέντες ου δύνανται ζην. Όλως δε πάν το
γένος το των ὀστρακοδέρμων φυτοίς έοικε προς τα πορευτικά των ζώων…..>>

9) ΟΙ ΣΠΙΝΟΙ ΚΑΙ Η ΛΑΘΟΣ ΓΝΩΜΑΤΕΥΣΗ ΤΟΥ ΔΑΡΒΙΝΟΥ

Οι ερμηνευτές του Κ. Δαρβίνου λένε ότι ο Δαρβίνος στο σύμπλεγμα των

νησιών Γκαλαπάγκος, που αποτελείται από 4 μεγάλα νησιά αρκετά μακριά το
ένα από το άλλο, παρατήρησε ότι στο πρώτο νησί ζούσε ένα είδος σπίνου οι
σπίνοι είναι ωδικά πτηνά ως οι καρδερίνες και τα σπουργίτια, τα οποία στην
Ελλάδα λέγονται τσόνια και πίπιζες) με γαμψό ράμφος εξειδικευμένο να
τρώει σκουλήκια. Στο δεύτερο παρατήρησε ότι το ίδιο είδος σπίνου είχε κοντό-
χοντρο ράμφος για να μπορεί να τρώει σπόρους ενώ στο τρίτο νησί ζούσε ο
ίδιος σπίνος αλλά με μυτερό ράμφος για να τρώει φρούτα. Στο τέταρτο νησί ζού-
σαν σπίνοι και με τα τρία είδη ράμφους. Μετά από μία περίοδο ξηρασίας στο
τέταρτο νησί ο Δαρβίνος παρατήρησε ότι οι σπίνοι με το κοντόχοντρο ράμφος
κατάφεραν να επιβιώσουν τρώγοντας σπόρους σε αντίθεση με τους σπίνους
που είχαν μυτερό και γαμψό ράμφος που εξαφανίστηκαν γιατί δεν έβρισκαν
τροφή. Προ αυτού ο Δαρβίνος κατέληξε, λένε, στο συμπέρασμα ότι σε ένα πε-
ριβάλλον υπάρχουν οργανισμοί με διάφορα χαρακτηριστικά οι οποίοι βρίσκονται
σε ένα διαρκή αγώνα για επιβίωση. Σε αυτόν τον αγώνα επιβιώνουν οι πιο καλά
προσαρμοσμένοι, ενώ οι υπόλοιποι εξαφανίζονται. Από αυτή του την παρατή-
ρηση ο Δαρβίνος κατάφερε να αναπτύξει τη Θεωρίας της Εξέλιξης των ειδών
μερικά χρόνια αργότερα. Κατ’ άλλους, επειδή στο αρχιπέλαγος των νησιών
Γκαλά πάγκος υπάρχουν πολλά διαφορετικά είδη σπίνων της υποοικογένειας
Geospinizae, γνωστοί σήμερα ως σπίνοι του Δαρβίνου, και συνάμα σε όποια
νησιά από αυτά η κύρια πηγή τροφής των σπίνων είναι τα έντομα, οι σπίνοι
έχουν μυτερά ράμφη και σε όποια νησιά οι σπίνοι τρέφονται κυρίως με καρπούς,
τα ράμφη είναι κοντόχοντρα, κατάλληλα για το άνοιγμα των καρπών, ο Κάρολος
Δαρβίνος («Η καταγωγή των ειδών») συμπέρανε ότι οι οργανισμοί, τα είδη
των φυτών και ζώων, αλλάζουν στην πορεία του χρόνου και προσαρμό-
ζονται στο περιβάλλον όπου ζουν -η κεντρική ιδέα στη θεωρία της Εξέλι-
ξης.

Ωστόσο τα ως άνω συμπεράσματα, σχετικά με τη εξέλιξη των φυτών και

των ζώων του Δαρβίνου, είναι παραποίηση της πραγματικότητας με σκοπό να
αποδείξει ότι δεν υπάρχει Θεός, γιατί απλούστατα:
Α) Οι σπίνοι δεν είναι όλοι ένα μόνο είδος, αλλά πάρα πολλά (σωστότερα
οι σπίνοι είναι ένα είδος, όμως με πάρα πολλά υποείδη) και αυτό όχι για κανένα
άλλο λόγο, αλλά για λόγους διατροφικής αλυσίδας, όπως συμβαίνει και με όλα
τα άλλα είδη των φυτών και των ζώων. Δηλαδή όπως οι αετοί (το αυτό συμβαίνει
και με τις κότες, και με τους πιθήκους και με τα τετράποδα κ.α.) από τη μια είναι
πολλά είδη και από την άλλη δεν τρώνε όλοι το ίδιο επακριβώς μενού τροφής,
πρβ: Κοκκαλάς (Gypaetus barbatus - το μενού του είναι τα κοκκαλα), Σχάρα ή
Όρνιο (Gyps Fulvius – το μενού του είναι οι σάρκες αιγοπροβάτων κ.α.), Βιτσίλα
ή Χρυσαετός (Αqila Crysaetos – το μενου του είναι οι σαρκες μικρών ζωων,
 122
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

όπως πουλιών, ερπετων κ.α.), ψαραετός (Pandion haliaetus), φιδαετός

(Circaetus gallicus), η πνιγαρά βιτσίλα κ.α. και αυτό για λόγους διατροφικής α-
λυσίδας, έτσι συμβαίνει και με τους σπίνους. Οι οργανισμοί, τα φυτά και τα ζώα,
δεν είναι όλοι ένα είδος, αλλά έχουν ρυθμιστεί εξ αρχής, εκ κατασκευής και από
το δημιουργό τους, από τη Φύση ή άλλως το Θεό, να διαιρούνται πάντα σε είδη
και υποείδη, τα οποία να αποτελούν διατροφική αλυσίδα , ώστε να μην τρώνε
όλα το ίδιο επακριβώς μενού τροφής και να μην ζουν όλα τον ίδιο χώρο κ.α.,
γιατί, αν όλοι οι οργανισμοί ήταν ένα μόνο είδος, θα ζούσαν όλοι στον
ίδιο χώρο και θα έτρωγαν όλοι την ίδια τροφή, οπότε και ο χώρος από
κάποια στιγμή και εξής και δε θα τους χωρούσε, λόγω του πολλαπλασια-
σμού τους, και δε θα μπορούσε να τους θρέψει και προ αυτού όλοι οι ορ-
γανισμοί θα πέθαιναν. Τα πτηνά π.χ. δεν είναι μόνο ένα είδος, αλλά πάρα
πολλά είδη και υποείδη, όπου από αυτά άλλα ζουν στη θάλασσα, άλλα στα
βουνά, άλλα στις πεδιάδες κ.α. και συνάμα άλλα από αυτά είναι σποροφάγα,
άλλα ψαροφάγα, άλλα εντομοφάγα, άλλα σαρκοφάγα και άλλα πολυφάγα, για
το λόγο που είδαμε πιο πριν και προ αυτού το κάθε είδος από αυτά έχει και τα
ανάλογα όργανα διατροφής και προστασίας. Τα χελιδόνια τρώνε έντομα, οι κό-
τες σπόρους και σκουλήκια, οι γλάροι τρώνε ψαράκια, τα γεράκια τρώνε άλλα
πτηνά κ.α. Προ αυτού και π.χ. τα γεράκια έχουν δημιουργηθεί εκ κατασκευής
του είδους τους να είναι με μεγάλο και γαμψό ράμφος, καθώς και μεγάλα δά-
κτυλα-νύχια, για να ξεσκίζουν τα θύματά τους, κάτι που δεν έχουν τα άλλα
πτηνά ή τα θηράματά τους, Οι σπίνοι, τα σπουργίτια κ.α. έχουν κοντόχοντρα
ράμφη για να αρπάζουν και να ανοίγουν τους σπόρους. Τα χελιδόνια έχουν λε-
πτά και πλακωτά κάπως ράμφη γιατί για να αρπάζουν μικρά έντομα (κουνούπια
κ.α.) στον αέρα. Οι πελεκάνοι έχουν μακρά ράμφη, για να πιάνουν μικρά ψάρια
και σκουλήκια μέσα στα νερά κ.α.
Β) Τα υποείδη των φυτών και των ζώων δημιουργούνται από τα είδη ,
όπως και τα άτομά τους, τα οποία δημιουργούν το ένα από το άλλο, όμως και
στη μια και στην άλλη περίπτωση δεν είναι κάτι που γίνεται τυχαία ή από μόνο
του. Το φροντίζει η εσωτερική δύναμη που έχουν μέσα τους και ονομάζεται
Θεός και η οποία επίσης τα διεγείρει και καθοδηγεί και σε όλες τις άλλες βιολο-
γικές ενέργειές τους (π.χ. να κάνουν γονιμοποίηση, να μεταναστεύουν ή να πέ-
φτουν σε χειμέρια νάρκη, να εκκολάπτονται τα αυγά στα πτηνά κ.α.), άλλως δε
θα αποτελούσαν διατροφική αλυσίδα και προ αυτού θα αφανίζονταν όλα για το
λόγο που είδαμε πιο πριν. Θα λέγαμε ότι ο Θεός δεν υπάρχει και όλα αυτά
γίνονται τυχαία ή από μόνο τους, αν π.χ. τα άτομα σε όλα τα είδη και υποείδη
των φυτών και των ζώων γεννιούνται χωρίς όργανα διατροφής, προστασίας
από το περιβάλλον κ.α., και μετά αυτά τα ανάπτυσσαν -προσάρμοζαν ανάλογα
με το περιβάλλον που ζουν και την τροφή που βρίσκουν και τρώνε, όμως κάτι
τέτοιο δε συμβαίνει. Τα άτομα σε όλα τα είδη των φυτών και των ζώων γεννιού-
νται με συγκεκριμένα όργανα διατροφής, προστασίας από το περιβάλλον κ.α.,
που σημαίνει ότι τα είδη είναι προορισμένα το που να ζει το καθένα και τι να
τρώει Συνάμα υπακούν στους νόμους της κληρονομικότητας και διατροφικής
αλυσίδας που τους εμφύτεψε ο δημιουργό τους. (Περισσότερα βλέπε στα πα-
ρακάτω.)
 123
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

10) Η ΦΥΣΗ ΠΑΡΕΧΕΙ, ΔΕΝ ΕΠΙΙΛΕΓΕΙ ΤΟΥΣ ΠΙΟ ΠΡΟΣΑΡ-

ΜΟΣΜΕΝΟΥΣ ΩΣ ΠΙΟ ΙΣΧΥΡΟΥΣ

Δεν είναι αληθές ότι η φύση επιλέγει τους πιο ισχυρούς ως πιο προσαρ-
μοσμένους ή πιο εξελιγμένους οργανισμούς προκειμένου να ζήσουν σε ένα
περιβάλλον και επίσης ότι η καλούμενη «φυσική επιλογή» είναι σε αντιδιαστολή
ίδια με την τεχνητή επιλογή την οποία κάνει ο άνθρωπος κάθε φορά που επιλέ-
γει τα καταλληλότερα ζώα ή φυτά, προκειμένου να επιτύχει τη δημιουργία απο-
γόνων με επιθυμητά χαρακτηριστικά, καθώς λένε οι οπαδοί της θεωρίας της ε-
ξέλιξης του Δαρβίνου, γιατί:
1) Στη φύση δεν υπάρχουν απροσάρμοστοι και προσαρμοσμένοι οργα-
νισμοί , όπως δεν υπάρχουν και εξελιγμένοι και μη εξελιγμένοι, από τους οποί-
ους στον αγώνα της επιβίωσης επιβιώνουν οι προσαρμοσμένοι ως πιο ισχυροί
ή πιο εξελιγμένοι, καθώς νομίζει η θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου, αλλά διά-
φοροι τύποι ( είδη) αλληλένδετων οργανισμών που αποτελούν τη διατροφική
αλυσίδα και το οικοσύστημα της ζωής, όπως είδαμε πιο πριν.
2) Αν στη φύση επιβίωναν οι ισχυροί ή οι πιο προσαρμοσμένοι οργανι-
σμοί, θα είχαν εξαφανιστεί π.χ. τα έντομα (μύγες, κουνούπια κ.α.), τα μαλά-
κια(σάλιαγκες, χταπόδια κ.α.), αφού τα ισχυρότερα είδη: πτηνά (χελιδόνια, αετοί,
γεράκια κ.α.) , άνθρωποι κ.α. τα τρώνε, όμως μετά θα εξαφανίζονται και τα
πτηνά και οι άνθρωποι κ.α., γιατί δε θα έβρισκαν τι να τρώνε.
3) Η φύση δεν επιλέγει, απλά παρέχει ό,τι διαθέτει, ήτοι την τροφή και τη
στέγη στα φυτά και στα ζώα, και το σε ποιο μέρος θα πάει να επιβιώσει ένα
φυτό ή ένα ζώο το κανονίζουν οι προδιαγραφές του, τα όργανα με τα οποία έχει
γεννηθεί. Οι οργανισμοί (τα φυτά και τα ζώα) δεν είναι πλασμένοι να ζουν όλοι
παντού ή όπου να ‘ναι και επίσης να τρώνε όλοι τα πάντα ή ό,τι βρουν, αλλά
είναι πλασμένοι σε είδη, εκ των οποίων τα άτομα του κάθε είδους είναι προορι-
σμένα αφενός να ζουν σε ένα συγκεκριμένο χώρο (άλλα στη θάλασσα, άλλα
στο χώμα, άλλα στον αέρα, άλλα στα ποτάμια κ.α.) της γης και αφετέρου να
τρώνε και από ένα συγκεκριμένο μενού διατροφής του χώρου αυτού (άλλα
τρώνε χώμα, άλλα τρώνε φυτά, άλλα σπόρους κ.α.), γιατί δε γίνεται όλοι οι ορ-
γανισμοί να είναι ένα μόνο είδος, γιατί τότε θα ζούσαν όλοι στο ίδιο χώρο και
συνάμα θα τρώγανε όλοι την ίδια τροφή, οπότε, λόγω και του πολλαπλασιασμού
τους, ο χώρος αυτός από κάποια στιγμή και μετά και δε θα μπορεί να τους χω-
ρέσει και δε θα μπορεί να
4) Οι γεωργοί και οι κτηνοτρόφοι πράγματι επιλέγουν τα καλύτερα από
φυτά και τα καλύτερα από τα ζώα προκειμένου να κάνουν ένα ωραίο κήπο ή
ένα καλό κοπάδι, όμως όχι από τα πιο εξελιγμένα, αφού εξελιγμένα δεν υπάρ-
χουν, αλλά τα πιο υγιή και τα πιο ώριμα (δηλαδή δεν επιλέγουν ανήλικα, άρρω-
στα και γερασμένα άτομα) για γονιμοποίηση και αυτό γιατί τα μη υγιή, τα γερα-
σμένα και τα μη ώριμα άτομα δεν μπορούν να γεννήσουν πολλούς και υγιείς
απογόνους. Συνάμα δημιουργούν υβρίδια επιλέγοντας γονείς (αρσενικό και θη-
λυκό) από διαφορετικά υποείδη φυτών ή ζώων που η διασταύρωσή τους θα
επιφέρει επιθυμητά ίσως αποτελέσματα. Ωστόσο παρατηρώντας τους απογό-
νους των υβριδίων, καθώς και των γενετικά τροποποιημένων φυτών και ζώων
 124
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

( μέσα σ’ αυτούς συμπεριλαμβάνονται και οι απόγονοι την ήμερων φυτών και

των ήμερων ζώων) βλέπουμε ότι οι απόγονοι τους είτε δε γενούν (π.χ. ο ημίο-
νος, πολλά είδη σπόρων πατάτας δε φυτρώνουν καθόλου, είναι στείροι κ.α.)
είτε δε διατηρούν τα χαρακτηριστικά που επέφερε η διασταύρωση ή η γενετική
τροποποίηση, αλλά επανέρχονται σιγά-σιγά στην πρότερο άγρια τους κατά-
σταση, στο φυσικό είδος τους. Φυτεύοντας π.χ. καρπούς ήμερων φυτών ( μυ-
γδαλιάς, αμπέλου, αχλαδιάς κ.α.) βλέπουμε ότι τα φυτά που φυτρώνουν γίνο-
νται πάλι άγριες μυγδαλιές (πικραμυγδαλιές), αγράμπελες, άγριες αχλαδιές κ.α.
Επομένως τα υβρίδια και η εξημέρωση άγριων φυτών και ζώων δημιουργούν
πρόσκαιρες ποικιλίες, ράτσες, υποείδη, και όχι νέα φυσικά είδη των φυτών και
των ζώων. (Περισσότερα βλέπε πιο κάτω «Υβρίδια, άγρια και ήμερα φυτά και
ζώα»)

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:
1) Το ότι σε κάποιο μέρος (σε μια βουνοκορφή ή σε μια έρημο κ.α.) δεν
υπάρχουν κάποια από τα είδη των φυτών ή των ζώων δε σημαίνει ότι αυτό ο-
φείλεται στην ανύπαρκτη «φυσική επιλογή» (δηλαδή στο ότι εκεί πήγαν ή υπήρ-
χαν κάποτε πολλοί ατελείς ή υποτυπώσεις οργανισμοί και η φύση επέλεξε τους
προσαρμοσμένους), καθώς λέει η θεωρεία της εξέλιξης, αλλά για πολλούς και
διάφορους λόγους, όπως π.χ. γιατί αλλού ο ίδιος χώρος είναι πεδινός, οπότε
εκεί υπάρχει τροφή (χώμα και νερό) για να ζήσουν κάποια φυτά, αλλού ο χώρος
αυτός είναι πετρώδες οπότε εκεί δε ζουν φυτά και ιδιαίτερα δέντρα, επειδή αυτά
θέλουν πολύ τροφή από χώμα και νερό, αλλού ο χώρος είναι υγρός ή ψυχρός
οπότε εκεί δεν ευδοκιμούν φυτά που δεν είναι δημιουργημένα προκειμένου να
ζουν σ’ αυτό το είδος χώρου κ.α.
2) Ορισμένοι ισχυρίζονται ότι έχει δίκιο ο Δαρβίνος που λέει ότι η φύση
επιλέγει τον πιο προσαρμοσμένο ως πιο ισχυρό προκειμένου να ζήσει σε ένα
περιβάλλον, γιατί και π.χ. τα πιο δυνατά ζώα νικούν στις φιλονικίες, τα πιο δυ-
νατά αρσενικά ζώα άρχουν σε μια αγέλη, τα πιο δυνατά αρσενικά γονιμοποιούν
τα θηλυκά κ.α.. Ωστόσο το επιχείρημα αυτό και λάθος και άτοπο, γιατί:
Α) Όλα σχεδόν τα φυτά και πολλά από τα ζώα (μύκητες, μικρόβια, σαλι-
γκάρια κ.α. ) είναι ερμαφρόδιτα οπότε εκεί δεν υπάρχουν καθόλου αρσενικά
άτομα που να αντιμάχονται για το πιο θα γονιμοποιήσει, Η γονιμοποίηση π.χ.
στα φυτά γίνεται μεταφέροντας ο αέρας ή τα έντομα τη γύρι από το σπερματο-
ζωάριο στο ωάριο. Επίσης τα θηλυκά άτομα σε πολλά είδη από τα ωοτόκα ζώα
(βατράχια, ψάρια κ.α. ) γενούν πρώτα τα αυγά και μετά τα αρσενικά τα γονιμο-
ποιούν επομένως και εδώ δεν υπάρχουν αρσενικά να αντιμάχονται για το ποιο
θα γονιμοποιήσει. Επίσης τα θηλυκά στους ανθρώπους, καθώς και στα περισ-
σότερα από τα άλλα είδη των θηλαστικών (πίθηκοι κ.α.) το θηλυκό είναι εκείνο
που τελικά επιλέγει με ποιο αρσενικό θα ζευγαρώσει και η επιλογή γίνεται και
βάσει πολλών άλλων προσόντων: εξυπνάδας, ομορφιάς κ.α. και όχι μόνο βάσει
του προσόντος του πιο ισχυρού. Επομένως στη φύση δεν υπερισχύει – επιβιώ-
νει τελικά ο πιο ισχυρός, αλλά αυτός που έχει πολλά και ανάλογα με την περί-
πτωση προσόντα και πρώτα αυτός που διαθέτει μυαλό (ο άνθρωπος λόγω του
μυαλού του υπερισχύει όλων των άλλων ζώων) και ακατανίκητος γίνεται αυτός
που έχει και μυαλό και τα κατάλληλα μέσα. Μετά υπερισχύει αυτός που έχει πιο
 125
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

μεγάλο σώμα, αφού το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό, τα πιο μεγάλα φυτό, π.χ.
ένα δέντρο, υπερισχύει των άλλων στις πρασιές τους κ.α..
Β) Διαμάχη μεταξύ αρσενικού και θηλυκού συμβαίνει μόνο σε ορισμένα
είδη των αμφιγονικών και όταν συμβεί να υπάρχει από τη μια ένα μόνο θηλυκό
και από την άλλη πολλά αρσενικά, που συνάμα είναι και ενήλικά και δυνατά. Σε
όλα τα είδη των αμφιγονικών ζώων από τη μια τα αρσενικά σε μικρή ηλικία ούτε
γονιμοποιούν ούτε και κάνουν τους ηγέτες στην αγέλη, γιατί είναι ακόμη ανώριμα
και αδύνατα, άρα μη ισχυρά και από την άλλη εκείνα που είναι μεγάλης ηλικίας
είναι γερασμένα, άρα αδύναμα και στο τέλος πεθαίνουν. Προ αυτού τα ανήλικα
και τα γερασμένα, καθώς και τα άρρωστα ζώο δεν αναλαμβάνουν να γίνουν η-
γέτες μια αγέλης ή να δώσουν ερωτική αντιπαράθεση. Απλά παραδέχεται την
ανωτερότητα του ώριμου και ισχυρού και αποχωρούν και όταν ωριμάσουν, αν
είναι ανήλικα, ή όταν γίνουν καλά, αν είναι άρρωστα, επανέρχονται. Διαμάχη
μπορεί να συμβεί μόνο μεταξύ ισχυρών και η οποία σπάνια είναι θανατηφόρα.
Και λέμε μπορεί να συμβεί, γιατί αυτή συμβαίνει μόνο όταν τύχει να υπάρχουν
από τη μια δυο ή περισσότερα αρσενικά που να είναι όλα ισχυρά και από την
άλλη ένα και μόνο θηλυκό που θέλει να γονιμοποιηθεί και δεν έχει προτίμηση
συντρόφου, γιατί στους ανθρώπους η γυναίκα επιλέγει σύντροφο για γονιμοποί-
ηση και όχι ο άντρας και επίσης να μην είναι το θηλυκό αυτό μονογαμικό, γιατί
και π.χ. στα σκυλιά, στα γατιά κ.α. ζώα τα θηλυκά πάνε με πολλά αρσενικά τον
ένα μετά τον άλλο,
Γ) Το ποιο από τα ωάρια – παιδιά ενός φυτού ή ζώου θα επιβιώσει είναι
καθαρά θέμα υγείας και τύχης και αυτό, γιατί τα είδη αποτελούν διατροφική αλυ-
σίδα και προ αυτού τα άτομα του κάθε είδους τρώνε μέρος από τους καρπούς
ή από τα παιδιά κ.α. κάποιων άλλων για να ζήσουν.
Έπειτα τα γεννητικά όργανα του κάθε φυτού και του κάθε ζώου παράγουν
πάρα πολλά σπέρματα (ωάρια ή σπερματοζωάρια, π.χ. μία και μόνο εκσπερ-
μάτιση ενός άντρα μπορεί να περιέχει αρκετές εκατοντάδες εκατομμύρια σπερ-
ματοζωαρίων και από αυτά μόνο ένα ή και κανένα θα επιβιώσει από αυτά. Οι
καρυδιές π.χ. κάθε χρόνο γενούν εκατομμύρια -δισεκατομμύρια σπόρους (κα-
ρύδια), όμως ελάχιστοι από αυτούς φυτρώνουν, γιατί άλλους τους τρώνε οι άν-
θρωποι, άλλους τους τρώνε τα ζώα, άλλοι πάνε σε μέρη που δεν υπάρχουν
κατάλληλες συνθήκες να φυτρώσουν κ.α. Ομοίως οι κότες π.χ. κάθε χρόνο κά-
νουν δισεκατομμύρια αυγά, όμως ελάχιστα από αυτά εκκολάπτονται, γιατί άλλα
από αυτά τα τρώνε οι άνθρωποι, άλλα τα αρπακτικά κ.α. και αυτό είναι κάτι που
γίνεται και με τα κλωσόπουλα. Ομοίως οι κατσίκες κάθε χρόνο γενούν αμέτρητα
κατσικάκια, όμως μόνο κάποια από αυτά επιζούν, γιατί άλλα τα τρώνε οι άν-
θρωποι και άλλα τα αρπακτικά ζώα.

ΟΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ (ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΛΙΜΑΤΙΚΕΣ) ΣΥΝΘΗ-

ΚΕΣ ΕΧΟΥΝ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΖΩΩΝ, ΟΜΩΣ ΔΕ
ΤΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΝ ΑΥΤΕΣ

Δεν είναι αληθές ότι τα είδη των φυτών και των ζώων δημιουργήθηκαν
από μόνα τους και με εξέλιξη προκειμένου να προσαρμοστούν οι πρώτοι ατελείς
οργανισμοί στις περιβαλλοντικές (διατροφικές, κλιματικές κ.α.) συνθήκες που
 126
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

βρέθηκαν, αφού οι οργανισμοί αποτελούν διατροφική αλυσίδα ή άλλως πυρα-

μίδα, όπως είδαμε πιο πριν. Θα ίσχυε κάτι τέτοιο, αν τα φυτά και τα ζώα γεν-
νιούνταν με τυχαία όργανα, τα οποία στη συνέχεια, ανάλογα με την τροφή και
το περιβάλλον που βρίσκουν τα προσαρμόζουν, όμως κάτι τέτοιο δε συμβαίνει,
αφού όλα γεννιούνται με συγκεκριμένα όργανα που είναι ίδια με αυτά των γο-
νέων τους και συνάμα ανάλογα με την τροφή και το περιβάλλον που προορίζεται
να τρώει και να ζει το είδος τους. Κάτι που σημαίνει ότι ο δημιουργός φρόντισε
εξ αρχής για κάθε είδος περιβάλλοντος και για κάθε είδος τροφής να υπάρχει
και από ένα είδος οργανισμών, γιατί δε γίνεται όλοι οι οργανισμοί να είναι ένα
μόνο είδος, γιατί τότε θα μένανε όλοι στο ίδιο περιβάλλον και συνάμα θα τρώ-
γανε όλοι την ίδια τροφή, οπότε, λόγω και του πολλαπλασιασμού τους, μια μέρα
και ο χώρος αυτός δε θα τους χωρούσε και η τροφή του περιβάλλοντος αυτού
θα τέλειωνε και προ αυτού θα πέθαιναν και όλοι οι οργανισμοί.
Πιο απλά το ότι τα όργανα του κάθε οργανισμού είναι ανάλογα με το πε-
ριβάλλον που ζει-αναπνέει, καθώς και με την τροφή που τρώει δε σημαίνει και
ότι το περιβάλλον και η τροφή είναι οι παράγοντες εκείνοι που ανάγκασαν τους
οργανισμούς να εξελιχθούν στα είδη των φυτών και των ζώων που υπάρχουν
σήμερα, αλλά ότι και αυτούς τους παράγοντες έλαβε υπόψη του ο δημιουργός
τους, ήτοι η Φύση ή άλλως ο Θεός, όταν τους δημιούργησέ και συνάμα τους
προγραμμάτισε , επειδή ανάλογα με την τροφή και το περιβάλλον που προορί-
ζεται να τρώει και να ζει ο κάθε οργανισμός ανάλογα πρέπει να είναι και τα
όργανα του.
Άλλωστε, αν οι οργανισμοί δημιουργούσαν το σώμα – όργανα τους ανά-
λογα με το περιβάλλον που ζουν προκειμένου να βελτιωθούν-προσαρμοστούν
στο περιβάλλον, καθώς λέει η θεωρεία της εξέλιξης, τότε σε κάθε μέρος, σε κάθε
τόπο, σε κάθε βουνό, σε κάθε ήπειρο θα βλέπαμε και από ένα μόνο διαφορετικό
είδος, ενώ π.χ. πρόβατα υπάρχουν παντού και όλα είναι ίδια, εκτός και έχουμε
υποείδος.

Φυσικά οι περιβαλλοντικές (διατροφικές, κλιματικές κ.α.) αλλαγές σε ένα

τόπο επηρεάζουν τα όργανα των ατόμων σε όλα τα είδη των φυτών και των
ζώων που ζουν εκεί. Για παράδειγμα, αν κάποιος οργανισμός ζει συνεχώς στον
ήλιο μαυρίζει, κάνει το λευκό άνθρωπο μαύρο, ενώ το αντίθετο, τον χλομιάζει,
κάνει το μαύρο άνθρωπο άσπρο και, αν επανέλθει στο πρότερον περιβάλλον,
επανέρχεται στο φυσιολογικό του. Ομοίως αν κάποιο ζώο ή φυτό φάει κάτι που
δεν είναι στο μενού διατροφής του κάνει εμετό κ.α. Ωστόσο οι περιβαλλοντικές
αλλαγές σε ένα τόπο δε αναγκάζουν τους οργανισμούς που ζουν εκεί να αλλά-
ξουν τα όργανά τους ή το είδος τους και π.χ. από φυτά να γίνουν ζώα κ.α., αλλά
τους αναγκάζουν να μετακινηθούν σε άλλους τόπους, πλην ίσως να δημιουργή-
σουν, κάτω από ορισμένες συνθήκες, υποείδος. Όλα τα είδη των οργανισμών
κατά την περίοδο των άσχημων περιβαλλοντικών και διατροφικών συνθηκών,
όπως στους καύσωνες Καλοκαιριού και στους παγετώνες του Χειμώνα κ.α. έ-
χουν προγραμματιστεί είτε να μεταναστεύουν είτε να παθαίνουν χειμέρια νάρκη
είτε να κρύβονται κ.α. Επειδή οι εποχές δε συμπίπτουν ταυτόχρονα σε όλο τον
κόσμο (όταν π.χ. στην Ελλάδα έχουμε Χειμώνα, στην Αυστραλία έχουμε Καλο-
καίρι), τα φυτά και τα ζώα μιας περιοχής μόλις έρθει το Φθινόπωρο είτε
 127
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

πέφτουν ομαδικά σε χειμέρια νάρκη είτε μεταναστεύουν ή αποδημούν ομαδικά

σε άλλους τόπους (σε ξένους τόπους ή πάνε και σε χειμαδιά ) προκειμένου να
αποφύγουν τις άσχημες συνθήκες του χειμώνα. Τα ζώα, επειδή κινούνται, το
Χειμώνα είτε αποδημούν είτε πέφτουν σε χειμέρια νάρκη, ενώ τα φυτά, επειδή
δεν κινούνται, το Χειμώνα είτε πεθαίνουν (τα μονοετή) είτε πέφτουν σε χειμέρια
νάρκη.
Πέραν αυτού τα ζώα αφενός δεν έχουν μόνιμη κατοικία, πλην μόνο ο
άνθρωποι σήμερα και αφετέρου τα άτομα σε πολλά είδη των ζώων άλλου είδους
μενού τροφής τρώνε όταν γεννιούνται (ως μικρά) και άλλο όταν μεγαλώσουν
Για παράδειγμα το αρνί τρώει αρχικά γάλα και όταν μεγαλώσει φυτά, ο λύκος
μικρός τρώει και αυτός γάλα στην αρχή και όταν μεγαλώσει σάρκες κ.α., Επίσης
τα άτομα σε πολλά είδη σε άλλο περιβάλλον γεννιούνται και σε άλλο ζουν όταν
μεγαλώσουν, άλλους είδους ζώου είναι όταν γεννιούνται και άλλου όταν μεγα-
λώνουν. Για παράδειγμα οι βάτραχοι γεννιούνται ως ψάρια με βράγχια και τρέ-
φονται ως ψάρια στο νερό και μετά μεταμορφώνονται σε ζώα της ξηράς με
πνεύμονες κ.α.
Όλα τα φυτά και όλα τα ζώα δε γενούν όποτε και όπου να ‘ναι, ώστε να
τίθεται θέμα προσαρμογής-επιβίωσής τους και έτσι να απαιτείται να αλλάξουν
τα χαρακτηριστικά τους, αλλά την περίοδο της Άνοιξης που είναι καλές οι κλι-
ματικές και οι διατροφικές συνθήκες. Επιπλέον όλα τα ζώα κτίζουν σπίτια ( φω-
λιές στα δέντρα ή τρύπες μέσα στη γη ή στην άμμο κ.α.) όπου γενούν, ταΐζουν
και προστατεύουν από εχθρούς και καιρικές συνθήκες τα παιδιά τους μέχρι να
μεγαλώσουν.
Όλα τα φυτά και όλα τα ζώα ζουν-δραστηριοποιούνται όχι όποτε να ‘ναι
και όπου να ‘ναι, ώστε να τίθεται θέμα επιβίωσής τους ή τουλάχιστο να απαιτεί-
ται να αλλάξουν χαρακτηριστικά, αλλά την περίοδο της Άνοιξης που τότε είναι
καλές οι κλιματικές και οι διατροφικές συνθήκες και από το Φθινόπωρο έως την
Άνοιξη είτε μεταναστεύουν σε άλλα μέρη είτε πέφτουν σε χειμέρια νάρκη. Μάλι-
στα άλλα ζώα πάνε γι αυτό στα χειμαδιά και άλλα αποδημούν ακόμη και σε άλ-
λους ηπείρους (χέλια, χελώνες, χελιδόνια κ.α.).
Οι άνθρωποι σταμάτησαν να μεταναστεύουν, επειδή κάποια στιγμή επι-
νόησαν το σπίτι-εστία για τη θέρμανση και προστασία από τις καιρικές κ.α. ά-
σχημες συνθήκες, καθώς και το « επιπρόσθετο» δέρμα (το τεχνητό κάλυμμα
προστασίας, ήτοι τα ρούχα) για προστασία τους από τις άσχημες κλιματικές συν-
θήκες, όταν βρίσκονται εκτός σπιτιού.

11) Η ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ, Η ΜΕΤΑΛΛΑΞΗ, Η ΣΕΙΡΑ ΚΑΙ Ο

ΤΡΟΠΟΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΤΩΝ ΕΙΔΩΝ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ
ΖΩΩΝ

Δεδομένου ότι οι απόγονοι του κοινού προγόνου αποτελούνται από πάρα

πολλά είδη που συνάμα όλα μαζί αποτελούν διατροφική αλυσίδα για το λόγο
που είδαμε πιο πριν, άρα το είδη των φυτών και των ζώων δημιουργήθηκαν το
ένα μετά από το άλλο με διαφοροποίηση στα όργανά τους.
 128
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Κάτι που γίνεται/έγινε όχι τυχαία, αλλά με προγραμματισμό της Φύσης

του Θεού, ο οποίος είναι εγχαραγμένος στο γενετικό τους κώδικα, κάτι όπως
γίνεται στα κομπιούτερ. Ο προγραμματισμός αυτός προβλέπει ότι όταν κάποια
άτομα ενός είδους των φυτών και των ζώων αντιμετωπίζουν συνεχώς μια κά-
ποια διαφοροποίηση είτε στο περιβάλλον που ζουν είτε στο μενού της τροφής
τους, να παθαίνουν σιγά-σιγά μικρή μετάλλαξη (= γενετική μεταλλαγή που μπο-
ρεί να κληρονομηθεί) στα όργανά τους, ώστε να μπορούν να φάνε λίγο διαφο-
ρετική τροφή ή να ζήσουν σε λίγο διαφορετικό περιβάλλον.. Οι γονιδιακές αλλα-
γές στο DNA των φυτών και των ζώων, που λέγονται μεταλλάξεις , δημιούργη-
σαν και συνάμα διατηρούν τα είδη των φυτών και των ζώων.
Παρατηρώντας επίσης τα φυτά και τα ζώα , σχετικά με το πως γεννιού-
νται, βλέπουμε ότι το ένα φυτό γεννά το άλλο και ομοίως το ένα ζώο γεννά το
άλλο, όμως όχι πλήρως έτοιμο, αλλά ως ωάριο ή ως έμβρυο, το οποίο ανα-
πτύσσεται μέχρι να φθάσει στο προγραμματισμένο του είδους αποκορύφωμα.
Μάλιστα κατά την ανάπτυξή τους τα άτομα ορισμένων ειδών αλλάξουν και είδος,
όπως για παράδειγμα τα βατράχια, τα οποία γεννιούνται ως αυγά μέσα στα
νερά, εκκολάπτονται ως ψάρια, που λέγονται γυρίνοι (είναι οργανισμοί με βράγ-
χια, ουρά κ.α.) και ακολούθως μεταμορφώνονται σε ζώα (χάνουν βράγχια και
ουρά και βγάζουν πνευμόνια, πόδια κ.α.), και από εκεί που ήταν φυτοφάγα
ζώα (τρώγανε αλλοιωμένα φύλα και φλούδες φυτών) γίνονται σαρκοφάγα ζώα
(τρώνε έντομα). Τα μυρμήγκια, ως γνωστόν επίσης, γεννιούνται ως αυγά, εκκο-
λάπτονται ως σκουλήκια, μετά μεταμορφώνονται σε πολύποδα ερπετά και στο
τέλος της ζωής τους μεταμορφώνονται σε πτερωτά προκειμένου να μετακομί-
σουν κάπου αλλού και να κάνουν εκεί αποικία. Οι εν λόγω αλλαγές, που λέγονται
μεταμορφώσεις, δε γίνονται ούτε τυχαία ή όπως να’ ναι, αλλά προγραμματισμέ-
νες και συνάμα είναι γραμμένες-προγραμματισμένες μέσα στο γενετικό κώδικα
ή άλλως dna, αφού σε όλα τα αναρίθμητα άτομα του αυτού είδους είναι ίδιες,
ενώ στα άλλα διαφορετικές. Κάπως έτσι, με παρόμοιες προγραμματισμένες αλ-
λαγές, δημιουργήθηκαν και τα είδη των φυτών και των ζώων, μόνο που σε με-
ρικά είδη ακόμη δημιουργούνται και λέγονται μεταμορφώσεις.
Οι μεταλλάξεις και οι μεταμορφώσεις των οργανισμών δεν είναι σφάλματα
της φύσης, όπως λένε μερικοί, αλλά κανονικές εναλλαγές που γίνονται μέσα
στα πλαίσια του προγραμματισμού της ζωής των οργανισμών. Το γενετικό υλικό
ή άλλως DNA των οργανισμών είναι αυτό που περιέχει τις γενετικές πληροφο-
ρίες σε συγκεκριμένα τμήματά του, τα γονίδια και το οποίο μαζί με τον οργανισμό
είναι κάτι όπως το κομπιούτερ , όπου η ενεργεία είναι ο Θεός που το κινεί και το
πρόγραμμά του είναι το DNA. Όταν ο γενετικός κώδικας ενός οργανισμού δεν
προβλέπει μια αλλαγή, αυτή δε γίνεται.

ΠΡΩΤΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΑΝ ΤΑ ΦΥΤΑ, ΜΕΤΑ ΤΑ ΦΥΤΟΦΑΓΑ ΖΩΑ

ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΑ ΣΑΡΚΟΦΑΓΑ ΖΩΑ

Δεδομένου τα φυτά είναι όργανα που διατρέφονται με είδη ύλης (= χώμα,

νερό κλπ ή άλλως κάλιο, νάτριο κλπ), για να ζήσουν – υπάρξουν και ακολούθως
και για τον ίδιο λόγο μετά από τη μια τα είδη των οργανισμών των φυτοφάγων
ζώων τρώνε μέρος από τα άτομα ή μέρος από τα προϊόντα (τα φύλλα ή τους
 129
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

καρπούς, τους χυμούς κ.α.) των ειδών των φυτών και από την άλλη τα είδη των
σαρκοφάγων και πολυφάγων ζώων τρώνε μέρος από τα άτομα των ειδών των
φυτοφάγων ζώων ή μέρος από τα προϊόντα τους (τις σάρκες, το γάλα, τα περιτ-
τώματά τους, το αίμα τους κ.α.), άρα πρώτα δημιουργήθηκαν τα είδη της
ύλης, μετά τα είδη των φυτών, μετά τα είδη των φυτοφάγων ζώων και
μετά τα είδη των σαρκοφάγων και πολυφάγων ειδών των ζώων.
Δεδομένου επίσης ότι τα είδη των φυτών και των ζώων άλλα είναι μονο-
κύτταροι και άλλοι πολυκύτταροι οργανισμοί , άρα ο πρώτος κοινός πρόγονος
των φυτών και των ζώων ήταν μονοκύτταρος φυτικός οργανισμός, κάτι μεταξύ
ύλης και φυτού, και μετά από αυτόν προήλθαν με μικρή διαφοροποίηση-μετάλ-
λαξη στα όργανα οι μονοκύτταροι οργανισμοί των φυτών, όπως είναι τα φύκια,
οι λειχήνες, τα βρύα κ.α., και επίσης οι μονοκύτταροι οργανισμοί των ζώων,
όπως οι ιοί, οι αμοιβάδες οι μύκητες κ.α. και απο αυτούς μετά οι πολυκύτταροι.

ΠΡΩΤΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΑΝ ΤΑ ΕΡΜΑΦΡΟΔΙΤΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΑ ΑΜ-

ΦΙΓΟΝΙΚΑ ΕΙΔΗ

Δεδομένου ότι όλα σχεδόν όλα τα είδη των φυτών και πολλά από τα είδη
των ζώων (γαιοσκώληκες, μύκητες, αμοιβάδες, σαλιγκάρια, μικρόβια κ.α.) είναι
ερμαφρόδιτοι οργανισμοί, δηλαδή διαθέτουν και τα αρσενικά και τα θηλυκά γεν-
νητικά όργανα, αρά ο κοινός πρόγονος, για τον οποίο μιλήσαμε πιο πριν, ήταν
ερμαφρόδιτος, του οποίου κάποιοι απόγονοι μετά διαπλάσθηκαν και δημιούρ-
γησαν τα αμφιγονικά είδη των φυτών και των ζώων, τα είδη με άτομα που άλλα
είναι αρσενικά (με αρσενικά γεννητικά όργανα) και άλλα που είναι θηλυκά (με
θηλυκά γεννητικά όργανα), μεταξύ των οποίων είναι και ο άνθρωπος.
Και το ότι ο κοινός πρόγονος ήταν ερμαφρόδιτος και ότι πρώτα γεννήθη-
καν (πρώτα εμφανίστηκαν στη γη) οι ερμαφρόδιτοι οργανισμοί και μετά οι αμφι-
γονικοί είναι κάτι που πιστοποιείται και από το ότι αφενός άπαντα τα αρσενικά
ζώα, ενώ δε γενούν ούτε και θηλάζουν, έχουν βυζιά και αφετέρου για να γεννηθεί
ένα νέο άτομο στα αμφιγονικά όντα απαιτείται να ενωθούν ερωτικά δυο γονείς
διαφορετικού φύλου (να γίνει γονιμοποίηση), ενώ στα ερμαφρόδιτα δεν είναι α-
παραίτητο, επειδή τα ερμαφρόδιτα άτομα μπορούν ταυτόχρονα να γονιμοποι-
ούν και να γονιμοποιούνται. Πέραν αυτού πολλοί απόγονοι στα ζώα, ακόμη και
στους ανθρώπους, γεννιούνται με σώμα π.χ. αρσενικό και με γεννητικό όργανο
αρσενικό, ενώ κατά τα άλλα (σεξουαλικά) είναι γυναίκες ή το αντίθετο και επίσης
ορισμένα άρρενα ή θήλεα ζώα αισθάνονται και ως αρσενικά και ως θηλυκά .
Και αφού ο κοινός πρόγονος και οι πρώτοι απόγονοί του κοινού προγό-
νου ήταν ερμαφρόδιτοι, δεν ήταν αναγκαίο να έχουν σύζυγο (μια σύζυγο ή ένα
σύζυγο) προκειμένου να γίνει γονιμοποίηση με σκοπό να κάνουν απογόνους.
Οι ερμαφρόδιτοι οργανισμοί πολλαπλασιάζονται είτε με ετερο-γονιμοποίηση (τα
αρσενικά γεννητικά όργανα ενός τέτοιου οργανισμού γονιμοποιούν τα θηλυκά
ενός άλλου τέτοιου οργανισμού) είτε με αυτογονιμοποίηση (τα αρσενικά και θη-
λυκά γεννητικά όργανα ενός τέτοιου οργανισμού αυτό-γονιμοποιούνται, τα πε-
ρισσότερα φυτά αυτό-γονιμοποιούνται, τα άνθη τους έχουν και θηλυκά και αρ-
σενικά όργανα) και για το λόγο αυτό οι οργανισμοί αυτοί έχουν τη δυνατότητα
να πολλαπλασιάζονται και με εκβλάστηση -διαίρεση (αγενή παραγωγή), που
 130
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

στα φυτά οι νέοι αυτοί οργανισμοί καλούνται παραφυάδες, καταβολάδες και κόν-
δυλοι.

ΠΡΩΤΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΑΝ ΤΑ ΕΡΠΕΤΑ, ΜΕΤΑ ΤΕΤΡΑΠΟΔΑ,

ΜΕΤΑ ΤΑ ΔΙΠΟΔΑ, ΜΕΤΑ ΤΑ ΕΝΤΟΜΑ, ΜΕΤΑ ΤΑ ΠΤΗΝΑ ΚΛΠ

Δεδομένου ότι υπάρχουν ζώα που δεν έχουν πόδια, όμως κινούνται έρ-
ποντας (σκώληκες, φίδια κ.α.), ζώα που έχουν πόδια (χελώνες, κροκόδειλοι,
άνθρωποι, γάτες, σκύλοι κ.α.) και ζώα που γεννιούνται χωρίς πόδια και μετά
βγάζουν (τα έντομα, τα αμφίβια κ.α. ), άρα το πρώτο είδος ζώων που γεννήθηκα
ήταν τα ερπετά, αφού το είδος αυτό περιλαμβάνει ζώα που άλλα από αυτά είναι
άποδα (σκώληκες, φίδια κ.α.).και άλλα με πόδια, τετράποδα ή πολύποδα (σαύ-
ρες, κροκόδειλοι, χελώνες κ.α,). Πρώτα από αυτά εμφανίστηκαν στη γη τα ά-
ποδα και ασπόνδυλα, αφού από τη μια είναι πιο απλοί οργανισμοί και από την
άλλη τα σπονδυλωτά, για να υπάρξουν, τρώνε είτε φυτά είτε άποδα είτε ασπόν-
δυλα. Και αυτό είναι κάτι που πιστοποιείται και από το γεγονός ότι τα έντομα
γεννιούνται ως σκώληκες (κάμπιες), τα σαλιγκάρια είναι επίσης όπως οι σκώλη-
κες (άποδες) και απλά κάποια είδη έχουν επιπλέον κέλυφος (υπάρχουν οι χο-
χλιοί με κέλυφος και οι γυμνοσάλιαγκες χωρίς κέλυφος) κ.α.
Δεδομένου επίσης ότι κάποια ζώα γεννιούνται χωρίς φτερά και μετά βγά-
ζουν, όπως π.χ. τα έντομα (μύγες, κολεόπτερα, μυρμήγκια, πεταλούδες κ.α.),
τα οποία γεννιούνται ως οι σκώληκες (και για διάκριση λέγονται κάμπιες), άρα
πρώτα γεννήθηκαν τα άπτερα και μετά τα πτερωτά, τα έντομα και τα πτηνά.. Τα
πτηνά και τα έντομα έχουν προέλθει από τα ερπετά, κάτι που αποδεικνύεται και
από το ότι ερπετά, πτηνά και έντομα γενούν αυγά και από αυτά τα έντομα εκκο-
λάπτονται ως σκώληκες και τα πτηνά ως νεοσσοί.
Είναι επίσης φανερό ότι τα δίποδα θηλαστικά (άνθρωποι και πίθη-
κοι),προήλθαν από τα τετράποδα θηλαστικά (αιγοπρόβατα, αγελάδες, λύκοι,
σκύλοι κ.α.), κάτι που αποδεικνύεται από το ότι αφενός έχουν περίπου την ίδια
σωματο-δομή, απλά τα δίποδα είναι με ανόρθωση. Αυτό είναι και κάτι που προ-
κύπτει και από το ότι τα δίποδα μόλις γεννηθούν πάνε με τα τέσσερα και γερ-
νώντας πάνε πάλι με τα τέσσερα. Τα δίποδα στα θηλαστικά έχουν κάνει τα δυο
μπροστινά πόδια χέρια, κάτι όπως έχει συμβεί και στα πτηνά με τα δυο πτερύ-
για.

12) Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΕΜΒΙΟΥ ΟΝΤΟΣ ΜΕ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΟΝ

ΑΝΘΡΩΠΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΑΜΗΛΟΠΑΡΔΑΛΗ

Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

Δεν είναι αληθές ότι ο άνθρωπος κατάγεται από τους πιθήκους, αλλά
απ΄όπου και οι πίθηκοι, δηλαδή προήλθαν από τον κοινό πρόγονο των δίποδων
θηλαστικών και εκείνος από τον κοινό πρόγονο των τετράποδων θηλαστικών.
Στα δίποδα θηλαστικά αφενός δεν υπάρχουν μόνο οι άνθρωποι και οι πίθηκοι,
αλλά και άλλα είδη, όπως οι μάρσιπποι κ.α. και αφετέρου οι πίθηκοι δεν είναι
ένας μόνο είδος, αλλά πάρα πολλά: γορίλες, χιμπατζήδες, μακάκοι,
 131
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

μπαμπουίνοι κ.α., όπου άλλα είδη από αυτά είναι φυτοφάγα (τρώνε βλαστούς,
καρπούς και φρούτα), άλλα σαρκοφάγα (τρώνε έντομα ή άλλα ζώα) και άλλα
πολυφάγα. Επίσης άλλα από αυτά μοιάζουν, δεν είναι όμως το αυτό, με ανθρώ-
πους ( οι χιμπατζήδες και οι γορίλες), άλλα με σκύλους (μπαμπουίνος ή βαβου-
ίνος ο σκυλίσιος, οι διάφοροι μακάκοι κ.α.) , άλλα με αρκούδες (βαβουίνοι οι
αρκουδίσιοι κ.α.), άλλα με λιοντάρια (ταμαρίν κ.α.) κ.α.
Το αυτό συμβαίνει σε όλα τα είδη. Για παράδειγμα στα πτηνά , που είναι
και αυτά δίποδα (αντί για τα δυο μπροστινά πόδια έχουν δυο πτερύγια προκει-
μένου να πετούν), από τη μια υπάρχουν από αυτά που είναι σαρκοφάγα (οι
αετοί, τα γεράκια κ.α. ) και από την άλλη τα φυτοφάγα ή πολυφάγα, όπως οι
κότες που τρώνε σπόρους και σκουλήκια, τα σπουργίτια και τα καναρίνια που
τρώνε μόνο σπόρους κ.α.
Ο άνθρωπος , αφού είναι ζώο που ανήκει στην υποκατηγορία των θηλα-
στικών, άρα το είδος του προέρχεται από τον κοινό πρόγονο των θηλαστικών
και εκείνος από τον κοινό πρόγονο όλων των ζώων. Τα είδη των θηλαστικών
διακρίνονται με τη σειρά τους σε δυο είδη, ήτοι σε αυτά της θάλασσας και σε
αυτά της ξηράς. Αυτά της θάλασσας είναι τα δελφίνια και οι φάλαινες, που αντί
για πόδια - χέρια έχουν πτερύγια για να κινούνται στο νερό. Αυτά της ξηράς είναι
τα τετράποδα (πρόβατα, αίγες, λύκοι, γάτες, ποντίκια κ.α.) και τα δίποδα – δυο
χέρια (μάρσιπποι, πίθηκοι, άνθρωποι κ.α.). Η ανατομία των δίποδων φανερώνει
ξεκάθαρα ότι προέρχονται από τα τετράποδα με ανόρθωση. Τα θηλαστικά, προ-
κειμένου να μην τρώνε όλα την ίδια τροφή, γιατί αυτή κάποια στιγμή θα τελειώσει
και προ αυτού μετά θα πεθάνουν όλα τα ζώα αυτά, έχουν διαμορφωθεί σε υ-
ποομάδες, υποείδη, όπου τα ΄άτομα της κάθε ομάδας τρώνε το δικό τους μενού
τροφής και προ αυτού έχουν και τα δικά τους ανάλογα όργανα περισυλλογής,
και επεξεργασίας της τροφής.
Τα τετράποδα άλλα είναι φυτοφάγα ή τρώνε προϊόντα τους (πρόβατα, α-
γελάδες, καμηλοπαρδάλεις κ.α.) και τα υπόλοιπα σαρκοφάγα ή τρώνε προϊόντα
τους (λύκοι, τσακάλια κ.α.), για λόγους τροφικής ισορροπίας.
Τα φυτοφάγα θηλαστικά ζώα έχουν προγραμματιστεί-κατασκευαστεί από
το δημιουργό να είναι σε οριζόντια θέση και συνάμα άλλα από αυτά να έχουν
μακρύ λαιμό και μακρά πόδια (καμήλες, καμηλοπαρδάλεις, προβατοκάμηλοι
κ.α.) προκειμένου να αναγκάζονται αυτά να τρώνε φύλλα και βλαστούς δέντρων
και τα υπόλοιπα με κοντό λαιμό και κοντά πόδια (πρόβατα, κατσίκες κ.α.) προ-
κειμένου να αναγκάζονται αυτά να τρώνε χόρτα από το έδαφος ή και φύλλα από
τους θάμνους, γιατί αν έτρωγαν όλα τα φυτοφάγα ζώα την ίδια τροφή αυτή μια
μέρα θα τέλειωνε οπότε μετά θα πέθαιναν και τα ζώα αυτά.
Τα σαρκοφάγα ζώα έχουν προγραμματιστεί-κατασκευαστεί από το δη-
μιουργό άλλα να είναι με μεγάλα πόδια -νύχια και συνάμα μεγάλα σαγόνια-δό-
ντια (λιοντάρια, σκύλοι, αρκούδες, κροκόδειλοι, αετοί κ.α.) προκειμένου να
τρώνε ευμεγέθη φυτοφάγα ζώα και τα υπόλοιπα με μικρά (γάτες, φίδια, γεράκια
κ.α.) προκειμένου να τρώνε μικρού μεγέθους φυτοφάγα ζώα, γιατί αν έτρωγαν
όλα τα σαρκοφάγα ζώα την ίδια τροφή, αυτή μια μέρα θα τέλειωνε οπότε μετά
θα πέθαιναν και τα ζώα αυτά.
Τα δίποδα θηλαστικά (οι άνθρωποι και τα είδη των πιθήκων) έχουν προ-
γραμματιστεί-κατασκευαστεί από το δημιουργό να είναι με όρθιο σώμα και με
 132
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

δυο χέρια αντί τέσσερα πόδια ( δηλαδή έχουν, προήλθε από τα τετράποδα με
ανόρθωση), προκειμένου να αναγκάζονται να μην τρώνε την ίδια τροφή με αυτή
που τρώνε τα τετράποδα. Τα δίποδα τρώνε κυρίως προϊόντα φυτών και ζώων,
ήτοι καρπούς, φρούτα, χυμούς, μέλι, γάλα κ.α.
Ο άνθρωπος δημιουργήθηκε από το δημιουργό του ως έχει ( ήτοι χωρίς
πολύ τρίχωμα, χωρίς κυνόδοντες, με δυο πόδια, δυο χέρια και ανορθωμένος) ,
κάτι ανάλογο ισχύει και για τα άλλα είδη, προκειμένου να αναγκάζεται να τρώει
κυρίως καρπούς και φρούτα από τα φυτά, καθώς και προϊόντα από τα ζώα μέλι,
γάλα κ.α. και συνάμα να ζει σε θερμά και εύκρατα μέρη , όπου φύονται καρπο-
φόρα δέντρα (στα όρη και στα βουνά, καθώς και στους πόλους της γης δε φύο-
νται φυτά) και να αφήνει την υπόλοιπη τροφή (ό,τι δεν τρώει) για τα άλλα είδη
των ζώων, γιατί αν τρώνε όλα την ίδια τροφή, αυτή μια μέρα θα τελειώσει και
προ αυτού θα πεθάνουν όλα. Απλά, επειδή ο άνθρωπος στη συνέχεια ανακά-
λυψε τα ρούχα, το σπίτι, τη μάχαιρα, τη χύτρα και τη φωτά, άρχισε να ζει παντού
και να τρώει σχεδόν τα πάντα, ακόμη και φυτοφάγα ζώα. Απλά τα ζώα τα τρώει
μαγειρεμένα.

Γορίλας

Μπαμπουίνος
 133
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:
1) Επειδή έχουν βρεθεί μερικά πολύ παλιά κρανία που εμφανισιακά δεν
είναι επακριβώς όμοια τόσο μεταξύ τους ,όσο και με αυτά των σημερινών αν-
θρώπων, μερικοί ισχυρίζονται ότι ο άνθρωπος προέρχεται με εξέλιξη από κα-
τώτερους οργανισμούς . Λένε συγκεκριμένα ότι κάποιοι πίθηκοι εξελίχτηκαν
αρχικά στο είδος των Homo habilis (άνθρωποι επιδέξιοι), οι οποίοι μετά εξαφα-
νίστηκαν επειδή εξελίχτηκαν στο είδος των Homo erectus (άνθρωποι όρθιοι)
και τέλος στο είδος του Homo sapiens (άνθρωποι σοφοί, με μυαλό). Ωστόσο η
σκέψη αυτή, το επιχείρημα αυτό δε ευσταθεί, γιατί:
α) Με μόνο μερικά παλιά κρανία που βρέθηκαν κάπου δεν μπορούμε να
ισχυριζόμαστε όλα τα ως άνω. Και σήμερα υπάρχουν στα νεκροταφεία αρκετά
ανθρώπινα κρανία που δεν είναι επακριβώς όμοια με αυτά των άλλων ανθρώ-
πων, αλλά άλλα είναι έτσι και άλλα αλλιώς και αυτό λόγω παθολογικών ή άλλων
αιτιών,
β) Τα είδη των φυτών και ζώων δε εξελίσσονται, δεν αλλάζουν στο χρόνο,
γιατί, όπως είδαμε στα προηγούμενα, αποτελούν διατροφική πυραμίδα και οι-
κοσύστημα και αν συμβεί αλλαγή χαλά η διατροφική αλυσίδα με καταστροφικές
συνέπειες για όλα τα έμβια όντα. Απλά στο χρόνο δημιουργούνται υποείδη και
κάποια από αυτά, λόγω λοιμών, μπορεί και να εξαφανίστηκαν.
γ) Μεγάλες περιβαλλοντικές αλλαγές ( κατακλυσμοί, λοιμοί κλπ) συμβαί-
νουν κατά καιρούς, όμως, αφού ατές δεν είναι παγκόσμιες εμβέλειας και αφού
τα είδη των φυτών και των ζώων είναι διασκορπισμένα παντού και υπάρχουν
οι καρποί των φυτών και τα αυγά των ζώων, που μετά από ένα κατακλυσμό ή
σεισμό φέρνουν και πάλι τη ζωή. άρα δεν μπορούμε να λέμε ότι αρχικά υπήρ-
χαν άλλα είδη φυτών και άλλα είδη ζώων που αφανίστηκαν εξ αιτίας των εν λόγω
φαινομένων ή που εξ αιτίας αυτών των φαινομένων προέκυψαν άλλα είδη φυ-
τών και ζώων. Το μόνο σίγουρο στην περίπτωση είναι ότι τότε αφανίσθηκαν
κάποια είδη των ζώων, όπως οι δεινόσαυροι, και αυτό είτε επειδή δεν έβρισκαν
τροφή να φάνε είτε γιατί μετά έπεσε και αρρώστια (λοιμός) και τα εξαφάνισε.
2) Κάποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι ο άνθρωπος είναι υβρίδιο
(υβρίδια = οι οργανισμοί που δημιουργούνται από γονείς που ανήκουν σε δυο
διαφορετικά, όμως συγγενικά είδη, όπως π.χ. τα: σκύλος + σκύλα γεννά σκυ-
λάκι, ενώ λύκος + σκύλα γεννά λυκόσκυλο (= υβρίδιο), όμως κάτι τέτοιο δεν
ισχύει, γιατί οι απόγονοι τόσο των υβριδίων, όσο και των γενετικά τροποποιη-
μένων οργανισμών, καθώς και των εξημερωμένων φυτών και ζώων είτε δε γε-
νούν (π.χ. οι ημίονοι) είτε δημιουργούν απογόνους που σταδιακά επανέρχονται
στο φυσικό τους γένος (Περισσότερα βλέπε «υβρίδια, άγρια και ήμερα ζώα»),

ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΦΥΛΕΣ

Οι άνθρωποι διαιρούνται σε πέντε φυλές, βάσει του χρώματος του δέρ-

ματός τους, τις εξής: τους λευκούς (Ευρωπαίους κ.α.), τους μαύρους (Αφρικα-
νούς κ.α.), τους ερυθρούς (Αμερικανούς κ.α.), τους κίτρινους (Κινέζους κ.α.) και
τους μελαμψούς (Ασιάτες κ.α.).Οι ανθρώπινες φυλές κατ’ άλλους προήλθαν με
 134
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

εξέλιξη από διαφορετικά πρωταρχικά είδη πιθήκων με ξεχωριστές σταδιακές

διεργασίες δημιουργίας και κατ’ άλλους από ένα μόνο πρωταρχικό είδος πιθή-
κων με τη βιολογική εξέλιξη και τη σταδιακή διαφοροποίηση του αρχικού ανθρώ-
πινου είδους. Ωστόσο και η μία και η άλλη άποψη είναι εντελώς λάθος, γιατί:
1) Δεν υπάρχουν σοβαρές επιστημονικές μελέτες που να αποδεικνύουν
τα ως άνω λεγόμενα.
2) Δεν υπάρχουν μαύροι, λευκοί, ερυθροί και μελαμψοί πίθηκοι, για να
δικαιολογείται να λέμε ότι οι σημερινές ανθρώπινες φυλές προήλθαν από δια-
φορετικά πρωταρχικά είδη πιθήκων με ξεχωριστές διεργασίες δημιουργίας
3) Δεν υπάρχει εξέλιξη, όπως είδαμε στα προηγούμενα. Οι άνθρωποι και
οι πίθηκοι είναι υποείδη του είδους των ζώων και από τα οποία οι άνθρωποι
προήλθαν απ΄ όπου και οι πίθηκοι, όπως είδαμε πιο πριν. Και το ότι οι άνθρω-
ποι διαφέρουν μεταξύ τους στο χρώμα της επιδερμίδας αυτό δεν είναι κάτι που
τους διαφοροποιεί πλην μόνο επιδερμικά, αφού κατά τα άλλα έχουν τα ίδια επα-
κριβώς όργανα.
Η φλούδα στα φυτά και το δέρμα στα ζώα είναι το προστατευτικό όργανο
ενός οργανισμού για την προστασία του από τον καύσωνα που προκαλεί ο
ήλιος το Καλοκαίρι, καθώς και το ψύχος-πάγο που προκαλεί η έλλειψη (λόγω
συννεφιών) ή απομάκρυνση του ήλιου το Χειμώνα. Το ψύχος παγώνει το αίμα
στα ζώα και το χυμό στα φυτά και ο καύσωνας τα εξατμίζει, κάτι που προκαλεί
το θάνατό τους. Προ αυτού το όργανο αυτό είναι ανάλογο σε κάθε είδος με το
περιβάλλον (τις κλιματικές συνθήκες) που ζει.
Φυσικά το διαφορετικό δέρμα των ανθρώπων δεν οφείλεται στην εξέλιξη
του ανθρώπου, αλλά στον ήλιο. Επειδή ο άνθρωπος ζει σε όλα τα όλα μέρη της
γης, η επιδερμίδα του επηρεάζεται διαφορετικά σε κάθε γεωγραφική ζώνη της
γης από τις υπεριώδεις ακτίνες του ήλιου, επειδή αλλιώς φτάνουν από τον ήλιο
στην εύκρατη ζώνη, αλλιώς στη διακεκαυμένη και αλλιώς στους πόλους οπότε
προ αυτού ο άνθρωπος σε κάθε περιοχή της γης απέκτησε διαφορετικό χρώμα.
Και η αμυγδαλωτή, η κυκλική και η λοξή δερμάτινη οπή των ματιών σε κάθε
φυλή επίσης οφείλεται στον ίδιο λόγο - είναι απόρροια της τροποποίησης του
διαφορετικού χρώματος-σύστασης του δέρματος. Το χρώμα του δέρματος κα-
θορίζεται από τη συμπεριφορά χρωστικών γονιδίων και αυτό ανακλάται και στα
μαλλιά και στις οπές του δέρματος.

Σημειώνεται ότι:
Α) Ο ήλιος εκπέμπει – παρέχει δια μέσου των αχτίνων του το φως και τη
θερμοκρασία, που σε συγκεκριμένους βαθμούς είναι δημιουργικά και ωφέλιμα
και σε μεγάλο βαθμό καταστροφικά. Η έλλειψη φωτός- θερμότητα προκαλεί
πάγο, που πήζει και νεκρώνει τα πάντα. Η ύπαρξη φωτός-θερμοκρασίας σε
μεγάλο βαθμό εξαερώνει και συνεπώς σκοτώνει τα πάντα, ακόμη και το σίδερο.
Το φως – θερμότητα σε μέτριο βαθμό βοηθά στη δημιουργία της ζωής. Οι αχτί-
νες του ήλιου φέρνουν στη γη τη θερμότητα που χωρίς αυτήν δεν υπάρχει ζωή.
Τις αχτίνες του ήλιου εκμεταλλεύονται τα φυτά και δημιουργούν τη φωτοσύν-
θεση, άρα χωρίς τον ήλιο (χωρίς τη θερμότητα και χωρίς τη φωτοσύνθεση) τα
φυτά δε ζουν, άρα και τα ζώα, αφού τα ζώα τρώνε φυτά, για να ζήσουν. Επομέ-
νως ο ήλιος δεν εκπέμπει μόνο ευεργετικά πράγματα για τους οργανισμούς,
 135
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

αλλά και βλαπτικά και προ αυτού όλοι οι οργανισμοί διαθέτουν ανάλογο με το
είδος τους λειτουργικό, αλλά και αμυντικό και αναρρωτικό σύστημα απέναντι
στις προσβολές που προκαλεί ο ήλιος. Όλοι οι οργανισμοί για την αντιμετώπιση
των βλαβών που προκαλεί ο πολύς ήλιος, καθώς και η έλλειψή του (οι καύσω-
νες το Καλοκαίρι και οι παγετώνες το Χειμώνα) διαθέτουν ανάλογο με το είδος
τους προστατευτικό όργανο (τη φλούδα στα φυτά και το δέρμα με τις τρίχες στα
ζώα), καθώς και αναρρωτικό σύστημα. Αν π.χ. καθίσει ένας λευκός άνθρωπος
αρκετά στον ήλιο μαυρίζει, ενώ όταν κάθεται εκτός ήλιου χλομιάζει, κάτι που αν
συνεχίσει να το κάνει αυτό για αρκετό χρόνο αρρωσταίνει και πεθαίνει, ενώ αν
επανέλθει στο φυσιολογικό του περιβάλλον υγιαίνει.
Β) Ο άνθρωπος είναι το μόνο είδος από τα ζώα που αψηφά τις άσχημες
περιβαλλοντικές συνθήκες (καύσωνες, πλημύρες, παγετώνας και πάει και ζει
παντού , ακόμη και στα βουνά και στους παγωμένους πόλους της γης και μάλι-
στα χωρίς να μεταναστεύει το χειμώνα. Αυτό έγινε από τότε που επινόησε από
τη μια την κατοικία-εστία με τα εργαλεία (μάχαιρα, μαγειρικά σκεύη, φωτιά, φως,
κ.α.) και από την άλλη το τεχνητό δέρμα (τις φορεσιές), ενώ το σχεδόν άτριχο
και λεπτό δέρμα του δείχνει ότι γεννήθηκαν για θερμά ή εύκρατα μέρη. Εξ αιτίας
αυτού οι άνθρωποι δεν έχουν όλοι το ίδιο χρώμα στην επιδερμίδα τους, κάτι που
αποδίδεται στις διαφορικές υπεριώδεις ακτίνες του ήλιου που εκπέμπει στις πέ-
ντε ζώνες της γης

Η ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ ΚΑΜΗΛΟΠΑΡΔΑΛΗΣ

Δεν είναι αληθές ότι ο ψηλός (μακρύς) λαιμός στις καμηλοπαρδάλεις ο-

φείλεται στο ότι οι πρόγονοί τους τέντωναν το λαιμό τους προκειμένου να φτά-
νουν τα ψηλά κλαδιά και να τρώνε τα φύλλα τους, όταν υποτίθεται κάποια στιγμή
υπήρξε έλλειψη τροφής από φυτά, σύμφωνα με το νόμο της «χρήση – αχρη-
σίας» που ισχυρίζεται η θεωρία της εξέλιξης του Λαμάρκ ότι υπάρχει. Ομοίως
δεν είναι αληθές ότι ο ψηλός (μακρύς) λαιμός στις καμηλοπαρδάλεις οφείλεται
στο ότι το «φυλογενετικό δέντρο» των καμηλοπαρδάλεων αρχικά υπήρχαν
ζώα με λαιμούς ποικίλου μήκους και κάποια στιγμή, επειδή τα χαμηλά κλαδιά
έχασαν τα φύλλα τους οι καμηλοπαρδάλεις με κοντούς λαιμούς δεν έβρισκαν
τροφή και προ αυτού αφανίστηκαν, σύμφωνα με το νόμο της «φυσικής επιλο-
γής», που ισχυρίζεται η θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου ότι υπάρχει. Και όλα
αυτά είναι εκτός πραγματικότητας, γιατί απλούστατα:
Α) Όλα τα ζώα που τρώνε προϊόντα δέντρων (φύλλα ή καρπούς ή βλα-
στούς ή φρούτα κ.α.) και όχι μόνο οι καμηλοπαρδάλεις, ακόμη και οι άνθρωποι,
τεντώνουν όχι μόνο το λαιμό τους, αλλά και όλο το σώμα τους (τεντώνουν και
το κεφάλι τους και τα πόδια τους και το σώμα τους, ήτοι ανασηκώνονται πάνω
στα πισινά τους πόδια και συνάμα τεντώνουν και ευθυγραμμίζουν όλο το κορμί
τους) προκειμένου να φτάσουν και να φάνε τα φύλλα από τα φυτά, όμως δεν
έχουν όλα μακρύ λαιμό, αλλά άλλα από α. μακρύ λαιμό και συνάμα μακρά πόδια
(και μακρύ λαιμό-μακρά πόδια δεν έχει μόνο η καμηλοπάρδαλης, αλλά και άλλα
ζώα, όπως η προβατοκάμηλος, η καμήλα κ.α.) και τα άλλα κοντό λαιμό - κοντά
πόδια (πρόβατα, κατσίκια, λαγοί, αγελάδες κ.α.)
 136
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Και αυτό για λόγους τροφικής ισορροπίας - διατροφικής αλυσίδας. Τα

ζώα είναι δυο λογιών, αυτά που τρώνε μέρος από τα φυτά ή τους καρπούς τους
(οι κατσίκες, τα πρόβατα, οι λαγοί, τα σπουργίτια κ.α. ) και αυτά που τρώνε είτε
τα απορρίμματα ή τα περιττώματα ή τα πτώματα των άλλων ζώων είτε τις σάρ-
κες των ζώων που τρώνε φυτά (οι λύκοι, οι σκύλοι, τα γεράκια κ.α.) . Προ αυτού
τα σαρκοφάγα ζώα των θηλαστικών (οι λύκοι, τα λιοντάρια, τα τσακάλια κ.α.)
έχει κανονιστεί να έχουν νύχια στα πόδια, μεγάλα σαγόνια, μεγάλα δόντια κ.α.,
για να ξεσκίζουν τα φυτοφάγα ζώα, κάτι που δεν έχουν τα φυτοφάγα ζώα.
Συνάμα τα
φυτοφάγα ζώα
άλλα έχουν δη-
μιουργηθεί με κο-
ντά πόδια και κοντό
λαιμό (πρόβατα,
κατσίκες κ.α.) και τα
άλλα με μακρά πό-
δια και μακρύ
λαιμό, για να ανα-
γκάζονται τα πρώτα
να τρώνε κυρίως
χόρτα και χαμό-
κλαδα και να αφή-
Η ΚΑΜΗΛΟΠΑΡΔΑΛΗ νουν τα φύλλα και
τους βλαστούς των δέντρων και των θάμνων στα άλλα ζώα (στις καμήλες, προ-
βατοκάμηλους, καμηλοπαρδάλεις κ.α.) .
Β) Η καμηλοπάρδαλη, αφού τρώει φυτά, έχει κέρατα και θηλάζει, άρα
είναι ένα από τα υποείδη των κερασφόρων θηλαστικών ζώων, στον οποίο ανή-
κουν και οι αίγες, οι γελάδες τα πρόβατα κ.α. , όμως συγγενικό και με τις
καμήλες και τις προβατοκάμηλους, αφού και αυτά τα είδη είναι φυτοφάγα, θηλα-
στικά και επίσης έχουν και πολύ μακρά πόδια και πολύ μακρύ λαιμό, μόνο που
δεν έχουν κέρατα, όπως οι καμηλοπαρδάλεις. Επομένως η καμηλοπάρδαλης
ως είδος έχει προέλθει από τον κοινό πρόγονο των φυτοφάγων θηλαστικών, του
οποίου οι απόγονοι έχουν δημιουργηθεί – ρυθμιστεί μέσω του γενετικοί τους
κώδικα ( dna ) από το δημιουργό τους να είναι άλλοι με κοντά όργανα περισυλ-
λογής της τροφής (= με κοντά πόδια και κοντό λαιμό λαιμό) και τέτοια είναι όσα
τρώνε χόρτα και χαμόκλαδα, και οι υπόλοιποι με μακρά όργανα περισυλλογής
της τροφής (ήτοι με μακρά πόδια και μακρύ λαιμό) και τέτοια είναι όσα τρώνε
φύλλα και βλαστούς από θάμνους και δέντρα. Και αυτό έγινε για λόγους δια-
τροφικής ισορροπίας, ήτοι προκειμένου να αναγκάζονται να μην τρώνε όλα την
ίδια τροφή, γιατί αυτή μια μέρα θα τέλειωνε οπότε θα αφανίζονταν και όλα τα
ζώα.
Λόγω του ότι από τη μια οι οργανισμοί όλοι, τα φυτά και τα ζώα, πολλα-
πλασιάζονται και από την άλλη η τροφή και ο χώρος είναι περιορισμένα, έχει
κανονιστεί από το δημιουργό οι οργανισμοί να διαχωριστούν σε ομάδες, σε είδη,
όπου από αυτές τα φυτά να τρώνε χώμα, ενώ κάποια από τα ζώα να τρώνε
μέρος από τα φυτά και τα αλλά μέρος από τα ζώα που τρώνε φυτά (αυτό και
 137
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

για λόγους ισορροπίας). Προ αυτού το κάθε είδος των φυτών και των ζώων έχει
όργανα (σε σχήμα, μέγεθος, αντοχή, μήκος κλπ), άρα χαρακτηριστικά και εμφά-
νιση, ανάλογα με τη θέση που έχει μέσα στη διατροφική – ζωική αλυσίδα.και το
οικοσύστημα

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:
1) Η ονομασία «καμηλοπάρδαλη» σημαίνει «καμήλα παρδαλή», δηλαδή
ζώο που μοιάζει με καμήλα και έχει δέρμα παρδαλό, κάτι όπως και λεοπάρδαλη
(= το ζώο που μοιάζει με λιοντάρι και με δέρμα χρώματος παρδαλό) και όχι ότι
η καμηλοπάρδαλη έχει προέλθει από διασταύρωση καμήλας. Η καμηλοπάρ-
δαλη δεν είναι υβρίδιο, δηλαδή δεν είναι είδος που έχει προέλθει από διασταύ-
ρωση καμήλας με κάποιο άλλο συγγενικό ζώο, αφού:
α) Οι απόγονοι των υβριδίων δε διατηρούν στο χρόνο τα χαρακτηριστικά
που προήλθαν από τη διασταύρωση των διαφορετικού είδους γονέων τους,
αλλά επανέρχονται σιγά-σιγά σε ένα από τα δυο είδη των γονέων τους, σ’ αυτό
που τα χαρακτηριστικά του υπερτέρησαν κατά τη γονιμοποίηση.
β) Το είδος των καμηλοπαρδάλεων αποτελείται και από πολλά υποείδη,
που καλούνται: η νότια καμηλοπάρδαλη, η καμηλοπάρδαλη Μασάι, η καμηλο-
πάρδαλη του Ρότσιλντ, η καμηλοπάρδαλη της Ροδεσίας, , η καμηλοπάρδαλη
της Αγκόλας, η καμηλοπάρδαλη της Δυτικής Αφρικής, η δικτυωτή καμηλοπάρ-
δαλη κ.α.
2) Η καμηλοπάρδαλη έχει όχι μόνο τον πιο μακρύ λαιμό, αλλά και τα πιο
μακρά πόδια όλων των ζώων και ως αυτού είναι τα υψηλότερο ζώα που υπάρχει
στον κόσμο και ακολουθεί από πολύ κοντά η καμήλα, η προβατοκάμηλος κ.α.
Ο λαιμός της καμηλοπάρδαλης αποτελείται από επτά σπονδύλους, όσους και ο
ανθρώπινος λαιμός, απλώς στην περίπτωσή της Καμηλοπάρδαλης οι σπόνδυ-
λοι είναι πιο επιμήκεις. Κάτι παρόμοιο ισχύει και με τα πόδια τους και απλά δια-
φέρουν μόνο στο μήκος και στα δάκτυλα. Η καμηλοπάρδαλη, λόγω του ότι είναι
το πιο ψηλό ζώο, καλείται και «τσιλιαδόρος» (επειδή βλέπει πολύ μακριά, πιο
μακριά από τα άλλα ζώα), καθώς και «κλαδευτής», επειδή τρώει φύλλα και βλα-
στούς από τους θάμνους και τα δέντρα, κάτι που δεν μπορούν να κάνουν τα
άλλα ζώα ή τουλάχιστον εύκολα.
 138
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6ο
Η ΥΠΑΡΞΗ Ή ΟΧΙ ΤΟΥ ΘΕΟΥ

Από τη μια υπάρχουν εκείνοι που πιστεύουν ότι ο Θεός υπάρχει, ότι ο
θεός είναι υπαρκτή οντότητα, και από την άλλη οι άθεοι, ήτοι αυτοί που πιστεύ-
ουν ότι ο Θεός δεν υπάρχει ή άλλως ότι ο Θεός είναι φανταστικό δημιούργημα
και το ερώτημα είναι ποιος έχει τελικά δίκιο.

1. ΤΑ ΛΕΓΟΜΕΝΑ ΤΗΣ ΓΕΝΕΣΗΣ ΕΥΣΤΑΘΟΥΝ – ΟΝΤΩΣ Ο

ΘΕΟΣ ΥΠΑΡΧΕΙ

ΤΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΕΝΘΕΩΝ

Τα επιχειρήματα αυτών που ισχυρίζονται ότι ο Θεός υπάρχει, των έν-

θεων, είναι τα εξής:
1) Ο Θεός υπάρχει, όμως δεν είναι πρόσωπο, ζώο ή πράγμα, για να είναι
αντιληπτός στις αισθήσεις, αλλά πνεύμα, σύμφωνα με τη Γενσση και τον Ευαγ-
γελιστή Ιωάννη:
«πνεύμα ο Θεός, και τους προσκυνούντας αυτόν εν πνεύματι..» (Ιωάννης 4:24),
«και είπε Κύριος ὁ Θεός· ου μη καταμείνῃ το πνεύμα μου εν τοις ανθρώποις τούτοις εις
τον αιώνα δια το είναι αυτούς σάρκας, έσονται δε αι ἡμέραι αυτών εκατόν είκοσι έτη.» (Γένεσις
6-3).
2) Η ευταξία και η ύπαρξη ζωής στο σύμπαν δείχνουν ότι υπάρχει δη-
μιουργός που τη διαφεντεύει και αυτόν ονομάζουμε Θεό.
3) Όλα όσα γνωριζουμε κάποιος τα έκανε ή είναι η αιτια που υπαρχουν,
άρα και το συμπαν, αφού υπάρχει, κάποιος το έκανε ή είναι η αιτια που έγινε
και αυτόν ονομάζουμε Θεό:
« Άνευ αιτίου ουδέν εστίν» = Άνευ αιτίου τίποτα δεν υπάρχει (Αριστο-
τέλης 384 – 322 π.Χ.)

Η ΓΕΝΕΣΗ ΜΙΛΑ ΣΩΣΤΑ, ΟΜΩΣ ΜΥΘΟΛΟΓΙΚΑ

Η Γένεση του Μωυσή, τα λεγόμενα της οποίας ασπάζονται οι μεγαλύτερες

θρησκείες στον κόσμο: Ιουδαισμός, Χριστιανισμός, Μουσουλμανισμός κ.α., σχε-
τικά με τη δημιουργία του κόσμου, ως γνωστό, αναφέρει ότι ο Θεός είναι εκείνος
που καταρχάς δημιούργησε τον ουρανό και τη γη και μετά είπε στην ακατέργα-
στη ακόμη γη από τη μια να βλαστήσει κάθε είδος φυτών (βοτάνων, θάμνων
κλπ) και από την άλλη να βγάλει τα κάθε είδη των έμψυχων όντων, ήτοι τα ζώα
τετράποδα, ερπετά, θηρία κ.α. και έτσι έγινε. Ακολούθως ο ίδιος έπλασε τον άν-
θρωπο, τον οποίο μετά φύσηξε στο πρόσωπό του και με το πνεύμα του αυτό
πήρε ψυχή ζώσα:
 139
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

«Εν αρχή εποίησεν ὁ Θεός τον ουρανόν και την γην. ἡ δε γη ην αόρατος και ακατασκεύ-
αστος, και σκότος επάνω τις αβύσσου, και πνεύμα Θεού επεφέρετο επάνω του ύδατος και είπεν
ὁ Θεός· γενηθήτω φως· και εγένετο φως…….……….. και είπεν ὁ Θεός· βλαστησάτω ἡ γη βο-
τάνην χόρτου σπείρον σπέρμα κατά γένος και καθ᾿ ὁμοιότητα, και ξύλον κάρπιμον ποιούν καρ-
πόν, ου το σπέρμα αυτού εν αυτώ κατά γένος επί της γης. Και ἐγένετο ούτως. και εξήνεγκεν ἡ γη
βοτάνην χόρτου σπείρον σπέρμα κατά γένος και καθ᾿ ομοιότητα, και ξύλον κάρπιμον ποιούν
καρπόν, ου το σπέρμα αυτού εν αυτώ κατά γένος ἐπί τής γης…… “Και είπεν ὁ Θεός· εξαγαγέτω
η γη ψυχὴν ζώσαν κατά γένος, τετράποδα και ερπετά και θηρία της γης κατά γένος. και εγένετο
ούτως. και εποίησεν ὁ Θεός τα θηρία της γης κατά γένος, και τα κτήνη κατά γένος αυτών και
πάντα τα ερπετά τής γης κατά γένος αυτών. και είδεν ὁ Θεός, ότι καλά. και είπεν ὁ Θεός· ποιή-
σωμεν άνθρωπον κατ᾿ εικόνα ημετέραν και καθ᾿ ομοίωσιν,.>> (Γένεσις 1, 1 – 30)
«και έπλασεν ο Θεός τον άνθρωπον, χούν από της γης, και ενεφύσησεν εις το πρόσω-
πον αυτού πνοήν ζωής, και εγένετο ὁ άνθρωπος εις ψυχὴν ζώσαν ». (Γένεσις 2, 7.24)

Μελετώντας προσεχτικά τα ως άνω που αναφέρει η Γένεση, σχετικά με

το Θεό και τη δημιουργεία του κόμσου, και συγκρίνοντάς τα με αυτά που ανα-
φέρουν οι επιστήμονες φυσικοί και οι βιολόγοι, βλέπουμε ότι αυτά που λέει η
Γένεση είναι σωστά, μόνο που μερικά από αυτά λέγονται με μυθική αφήγηση ή
άλλως μεταφορικά, οπότε για να γίνουν κατανοητά απαιτούν μύηση στους αμύ-
ητους. Για παράδειγμα:
1) Λέγοντας η Γένεση ότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο με τα χέρια του
απο πηλό και μόλις τον τέλειωσε τον φύσηξε στο πρόσωπο και έτσι πήρε αυτός
ζωή είναι φανερό ότι εδώ μιλά μεταφορικά και όχι με κυριολεξία, αφού ο άνθρω-
πος δεν πλάθεται απο πηλό ούτε και με τα χέρια κάποιου, όμως από την άλλη:
Α) Πράγματι ο άνθρωπος πλάθεται από πηλό, μόνο που την πλάση
αυτή δεν την κάνει ο ίδιος Θεός με τα χέρια του ή κάποιος άλλος, αλλά τα γεν-
νητικά όργανα που έφτιαξε ο Θεός στον άνθρωπο κατά τη δημιουργία τους, άρα
πράγματι ο Θεός τελικά πλάθει τους ανθρώπους. Και επίσης πράγματι οι άν-
θρωποι πλάθονται από πηλό, αφού το σώμα του αποτελείται από νερό και υ-
λικά της γης (άνθρακα υδρογόνο, οξυγόνο, το άζωτο, φώσφορο και θείο), τα
υλικά του οποίου λαμβάνουν τα γεννητικά όργανα από τη γη μέσω της τροφής.
Απλά η πλάση αυτή ισχύει όχι μόνο για τον άνθρωπο, αλλά και για όλα τα άλλα
έμβια όντα, αφού και αυτά πλάθονται από τα γενετικά όργανα των γονιών τους,
τα οποία τους τα χάρισε ο θεός, και .με τον ίδιο πηλό ( από στοιχεία της ύλης:
γης: νερό, άνθρακα άζωτο κλπ.).
Β) Πράγματι ο άνθρωπος είναι πνεύμα, αφού μόλις γεννηθεί, αν δεν α-
ναπνεύσει την πνοή του θεού, δε ζει, δεν παίρνει ζωή και αυτή την πνοή την
κάνει ένως ότου πεθάνει. Ο λόγος που η Γένεση λέει ότι ο Θεός είναι πνεύμα.
Χωρίς την πνοή της Φύσης, του Θεού δεν ανάβει η φλόγα της μηχανής εσωτε-
ρικής καύσης που έχει ο άνθρωπος μέσα του και έτσι να λειτουργήσει και το ότι
η φλόγα -πυρ υπάρχει μέσα στον άνθρωπο γίνεται φανερό από τον πυρετό του
που δημιουργείται μέσα στα πνευμόνια-φλέβες του. Και αυτό είναι κάτι που ι-
σχύει όχι μόνο για τον άνθρωπο, αλλά και για όλα τα άλλα έμβια όντα, αφού και
αυτά αναπνέουν, μόνο που άλλα έχουν γι αυτό πνευμόνια, άλλα βράγχια (τα
ψάρια) κ.α. Ζωή χωρίς την (ανα)πνοή της φύσης, του θεού δεν υπάρχει. Μόλις
 140
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

σταματήσει να αναπνέει ο άνθρωπος, αλλά και κάθε άλλο φυτό και ζώο, αμέσως
πεθαίνει.
2) Λέγοντας η Γένεση ότι ο Θεός έπλασε την πρώτη γυναίκα, την Εύα,
παίρνοντας ένα πλευρό από τον πρωτόπλαστου, το Αδάμ, είναι φανερό ότι η
Γένεση και εδώ μιλά μεταφορικά συνάμα ηθοπλαστικά θέλοντας να δείξει έτσι
ότι οι άντρες και οι γυναίκες είναι ένα, να αγαπιούνται. Και το ότι η γυναίκα προ-
ήλθε από τον άντρα είναι κάτι που αποδεικνύεται και από το ότι ο άντρας φέρει
μαστούς, ενώ δε γεννά και δε θηλάζει κ.α..
3) Λέγοντας η Γένεση ότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο «κατ’ εικόνα και
ομοίωσή του» είναι φανερό ότι η Γένεση και εδώ μιλά μεταφορικά και συνάμα
ηθοπλαστικά . Η Γένεση δε λέει ότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο «όμοιο με το
θεό», αλλά «κατ΄ ομοίωση», θέλοντας με αυτό να δείξει ότι ο άνθρωπος πρέπει
να σέβεται τα άλλα πλάσματα, γιατί τον έκανε παρόμοιό του, τον έκανε ένα μικρό
θεό, αφού του χάρισε πέραν των άλλων και πάρα πολύ μυαλό(πνεύμα) και
έτσι εξουσιάζει όλων των άλλων πλασμάτων στη Γη. Κάνει ό,τι θέλει. Πάει όπου
θέλει. Παίρνει όποιο φυτό ή ζώο ή πράγμα θέλει και το τρώει ή το κάνει βοηθό
του ή το θανατώνει κ.α. Απλά δεν κάνει όλα όσα κάνει και ο Θεός, όπως π.χ. να
δημιουργεί από του μηδενός είδη ύλης και είδη φυτών και ζώων.
4) Λέγοντας η Γένεση ότι ο Θεός έπλασε τον ουρανό και τη γη κυριολεχτεί,
αφού, όπως θα δούμε πιο κάτω, ο Θεός πράγματι δημιουργεί τα πάντα, μόνο
που δεν τα δημιουργεί ο ίδιος ένα-ένα, αλλά απλώς δημιούργησέ τα πρώτα απο
αυτά, τα οποία συνάμα ενεργοποίησε και προγραμμάτισε, όπως τα κομπιούτερ,
ώστε να δημιουργούν το ένα το άλλο. Δημιούργησε καταρχήν τα πρώτα από τα
άβια όντα, τα άτομα της ύλης: οξυγόνο, υδρογόνο, άνθρακα κλπ , τα οποία συ-
νάμα ενεργοποίησε (τα φόρτωσε με ενέργεια) και προγραμμάτισε (δηλαδή τους
εγχάραξε τις ποιότητες και ιδιότητες) για το πως να ενώνονται και πως να δη-
μιουργούν τα άλλα άβια όντα και έτσι γίνεται. Το υδρογόνο .π.χ. έχει το ίδιον να
ενώνεται με το οξυγόνο, όχι όμως με το σίδερο κ.α. Κατόπιν δημιούργησε τα
πρώτα απο τα έμβια όντα, τα πρώτα από τα φυτά και από τα ζώα, τα οποία
συνάμα ενεργοποίησε και προγραμμάτισε (τους εγχάραξε αυτό που λέμε σή-
μερα γενετικό κώδικα με τα γονίδια ή άλλως dna) για το πως να λειτουργούν,
πως να γεννούν το ένα το άλλο, πως να δημιουργούν είδη ή άλλως να αποτε-
λούν διατροφική αλυσίδα και έτσι να μην κινδυνεύουν να αφανιστούν όλα λόγω
έλλειψης τροφής, χώρου κ.α. και έτσι γίνεται. Το ένα φυτό και το ένα ζώο γεννά
το άλλο κλπ. (Περισσότερα βλέπε στα παρακάτω)

2. ΤΑ ΛΕΓΟΜΕΝΑ ΤΩΝ ΑΘΕΩΝ ΕΙΝΑΙ ΕΚΤΟΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ-

ΤΗΤΑΣ , ΓΙΑΤΙ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΟΧΙ ΜΙΑ, ΑΛΛΑ ΠΑΡΑ ΠΟΛΛΕΣ ΑΠΟ-
ΔΕΙΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΑΡΞΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ

ΤΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΑΘΕΩΝ

Τα επιχειρήματα αυτών που ισχυρίζονται ότι ο Θεός δεν υπάρχει, των
άθεων, είναι τα εξής:
α) Ο Θεός δεν υπάρχει, είναι ον της φαντασίας μας, αφού δεν υπάρχουν
αποδείξεις για την ύπαρξή τους μια και κανένας δεν τον έχει αντιληφθεί , δη-
λαδή δεν το έχει δει, ακούσει κλ., έστω και με μια από τις πέντε αισθήσεις του.
 141
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

β) Αν ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο, δηλαδή τα πάντα που υπάρχουν,

τότε αυτόν ποιος τον δημιούργησε ή πώς υπήρχε πάντοτε χωρίς να έχει δη-
μιουργηθεί.
γ) Τα είδη των άβιων όντων, ήτοι το χώμα, το νερό, οι πέτρες κ.α., δη-
μιουργούνται όχι από το Θεό, αλλά με την ένωση των επιμερους στοιχείων της
ύλης, τα οποία ονομάζονται: υδρογόνο, οξυγόνο, κάλιο κ.α., όπως π.χ. η ένωση
υδρογόνου και οξυγόνου γεννά το νερό κ.α. Ομοίως τα είδη των έμβιων όντων
(των φυτών και των ζώων) δημιουργούνται όχι από το Θεό, αλλά από μόνα
τους και με εξέλιξή, ήτοι με τον τρόπο που αναφέρει η καλούμενη θεωρεία της
εξέλιξης.
δ) Ο εγκέφαλος (το μυαλό) του κάθε οργανισμού και όχι Θεός, είναι εκεί-
νος που τον διεγείρει και καθοδηγεί, μέσω των οργάνων του, στις βιολογικές
του ενέργειες και ο οποίος είναι κάτι που δημιουργήθηκε από μόνος του και
εξελικτικά, ήτοι με τον τρόπο που αναφέρει η καλούμενη θεωρεία της εξέλιξης.
ε) Το ότι δε γνωρίζουμε πως δημιουργήθηκε ή ποιος είναι η αιτία που
δημιουργήθηκε κάτι, π.χ. η ύλη ή ένα φυτό ή ένα ζώο κ.α. δε σημαίνει ότι αυτό
το έκανε ο Θεός, καθώς λένε οι θρησκείες

ΟΙ ΑΤΡΑΝΤΑΧΤΕΣ ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΑΡΞΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ

Οι απόψεις των άθεων, σχετικά με τη μη ύπαρξη του θεού, είναι εκτός

πραγματικότητας, επιδερμικές, γιατί:
1) Το ότι κανένας δεν έχει αντιληφθεί το Θεό με τις αισθήσεις του, δηλαδή
δεν τον έχει δει με τα μάτια του ή δεν τον έχει ακούσει με τα αυτιά του κ.α. δε
σημαίνει και ότι ο Θεός δεν υπάρχει, όπως λένε οι άθεοι, γιατί και ο αέρας (αυτός
του δωματίου, της ατμόσφαιρας κ.α. ) υπάρχει, είναι μια από τις μορφές της
ύλης, όμως δεν είναι αντιληπτός στις αισθήσεις, πλην μόνο αν τον πνεύσει κά-
ποιος, η Φύση, ο Θεός, που τότε γίνεται αντιληπτός μόνο στην αφή. Επίσης και
τα μικρόβια (ιοί, βακτηρίδια κ.α.) υπάρχουν και όμως δεν είναι αντιληπτά στις
αισθήσεις. Επίσης και οι πομποί του ραδιόφωνού, της τηλεόρασης, του ασυρ-
μάτου κ.α. με τα ηλεκτρομαγνητικά τους κύματα υπάρχουν, όμως και αυτά δεν
είναι αντιληπτά στις αισθήσεις. Και αφού αέρας, μικρόβια, ηλεκτρομαγνητικά
κύματα κλπ. υπάρχουν, αποδεικνυόμενα από τις ενέργειές και τα αποτελέσματά
τους, άρα και ο Θεός υπάρχει, αφού αποδεικνύεται και αυτός από τις ενέργειες
και τα αποτελέσματά του, όπως θα δούμε στα παρακάτω.
2) Θα είχαν δίκιο οι άθεοι να λένε ότι ο Θεός δεν υπάρχει και ότι π.χ. τα
φυτά και τα ζώα όντα γίνονται από μόνα τους και με εξέλιξη, αν μας το υπέδει-
χναν με πείραμα, όπως π.χ. παίρνοντας υλικά και δημιουργώντας ένα φυτό ή
ένα ζώο. Ωστόσο κορυφαίοι επιστήμονες στον κόσμο όχι μόνο δεν έφτιαξαν ένα
φυτό ή ζώο, αλλά και δεν μπόρεσαν να αλλάξουν να μεταπλάσουν ένα μόριο
της ύλης σε ζωντανό κύτταρο, άρα είναι ανοησία να λέει κάποιος ότι δεν υπάρχει
Θεός.
3) Αυτό που λέμε Θεός δεν είναι άνθρωπος ή φυτό ή ζώο ή πράγμα,
ώστε να γίνεται αντιληπτός από τις αισθήσεις μας, αλλά κάτι άλλο, πνεύμα που
ενυπάρχει στα έμβια όντα και τους δίδει τη ζωή, αλλά και που συνεχίζει να τα
διεγείρει και καθοδηγεί σε όλες τις βιολογικές τους ενέργειες, σύμφωνα με την
 142
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Αγία Γραφή. Τώρα αν ο Θεός δεν είναι πνεύμα, αλλά κάτι άλλο είναι υπό συζή-
τηση. Δε σηκώνει όμως καμία συζήτηση το ότι δεν υπάρχει Θεός ή άλλως δη-
μιουργική δύναμη, αφού τα πάντα που γνωρίζουμε κάποιος ή κάτι είναι η αιτία
που δημιουργούνται, καθώς λέει και ο Αριστοτέλης (“Άνευ αιτίου ουδέν εστί»
Αριστοτέλης Ρητορική, ΙΙ, Κεφ. 23), οπότε και την ύλη (ουρανό και γη), καθώς
και τα έμβια όντα ( τα φυτά και τα ζώα) κάποιος τα δημιούργησε ή κάτι είναι αιτία
που δημιουργήθηκαν και αυτόν και μόνο (το δημιουργό της ύλης και των έμβιων
όντων) τον ονομάζουμε Θεό και όχι οποιονδήποτε άλλο.
4) Το ότι τα έμβια όντα γεννούν το ένα το άλλο με την ένωση αρσενικού
και θηλυκού (π.χ. ο λύκος με τη λύκαινα γεννούν το λυκόπουλο κ.α.) και επίσης
το ότι τα άβια όντα γεννιούνται με την ένωση των επιμέρους στοιχείων της ύλης
( π.χ. το υδρογόνο με το οξυγόνο ενώνονται και γεννούν το νερό κ.α.) δε σημαί-
νει και ότι δεν υπάρχει δημιουργός Θεός. Ο Θεός δημιουργός υπάρχει, μόνο
που δε δημιουργεί ο ίδιος ένα-ένα τα όντα, άβια και έμβια, αλλά απλώς δημιουρ-
γεί- δημιούργησε τα βασικά από αυτά, τα οποία συνάμα συντόνισε και προ-
γραμμάτισε με τέτοιό τρόπο, κάτι όπως γίνεται με τα κομπιούτερ, ώστε και να
λειτουργούν και να δημιουργούν από μόνα τους το ένα το άλλο κ.α., αφού αυτό
είναι κάτι το αναμφισβήτητο.
Πιο απλά παρατηρώντας τον κόσμο γύρω μας βλέπουμε ότι αυτός δεν
είναι κάτι το χάος, αλλά αποτελείται από διάφορα άβια και έμβια όντα, τα οποία
διαβιούν όχι όπως να ‘ναι ή τυχαία, αλλά με σοφία και τάξη, αφού το ένα είναι
αιτία που ζει το άλλο ή χωρίς το ένα δε ζει, δεν υπάρχει το άλλο, αφου αποτελούν
διατροφική αλυσίδα κα οικοσύστημα και επίσης το ένα γεννά το άλλο, διεγειρό-
μενα και καθοδηγούμενα σε όλα αυτά απο μια ενέργεια που έχουν μέσα τους.
Ειδικότερα παρατηρώντας κατ’ αρχήν τα έμβια όντα, ήτοι φυτά και
τα ζώα , σχετικά με το πως δημιουργούνται, βλέπουμε ότι το καθένα από αυτά
(από μόνο του στα ερμαφρόδιτα και με άλλο στα αμφιγονικά) γεννά ένα άλλο ή
άλλα, όμως αυτό δε γίνεται τυχαία, αλλά ύστερα από γονιμοποίηση, η οποία
από τη μια γίνεται χωρίς να έχει διδαχτεί σε κανένα στα φυτά και στα ζώα και
από την άλλη προκαλείται από μια ακατανίκητη δύναμη, δηλαδή διεγείρεσαι και
καθοδηγείται από μια εσωτερική ενέργεια, μια εσωτερική ανώτερη και ακατανί-
κητη δύναμη και ως εκ τούτου μη αντιληπτή στις αισθήσεις και η οποία από τις
Θρησκείες ονομάζεται Θεός.
Βλέπουμε επίσης ότι τα άτομα σε όλα τα είδη των φυτών και των ζώων
μόλις γεννηθούν αρχίζουν να αυτό-πλάθονται λαμβάνοντας υλικά μέσω της
τροφής και της αναπνοής, να αυτό-λειτουργούν κλπ και αυτό το κάνουν διεγει-
ρόμενα και καθοδηγούμενα από μια εσωτερική ενέργεια-δύναμη που έχουν
μέσα τους.
Βλέπουμε επίσης ότι τα αυγά των πτηνών, των ερπετών, των ψαριών κ.α.
αν και δεν έχουν αισθήσεις, διεγείρονται και εκκολάπτονται από μόνα τους, ό-
μως διεγειρόμενα από μια ειδική ενέργεια που έχουν μέσα τους και ως εξ αυτού
μη αντιληπτή στις αισθήσεις, η οποία τους λέει πότε επακριβώς υπάρχουν οι
κατάλληλες συνθήκες (θερμότητα κλπ) περιβάλλοντος για να το κάνουν αυτό.
Βλέπουμε επίσης ότι όλα τα πτηνά ασυναίσθητα την Άνοιξη και όχι το
Χειμώνα κλωσούν τα αυγά, για να γίνει η εκκόλαψή τους και αυτό δε γίνεται
 143
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

τυχαία, αλλά τους το προκαλεί, διεγείρει μια ενέργεια-δύναμη που έχουν μέσα
τους.
Βλέπουμε επίσης ότι όλα τα φυτά και οι καρποί τους διεγείρονται-καθο-
δηγούνται από μια δύναμη που έχουν μέσα τους στο να φυτρώσουν και να αν-
θοφορήσουν την εποχή που ο τόπος που ζουν έχει Άνοιξη και όχι Χειμώνα.
Βλέπουμε επίσης ότι όλα τα φυτά την εποχή που ο τόπος που ζουν έχει
φθινόπωρο διεγείρονται και καθοδηγούνται από την ίδια δύναμη να πέσουν σε
χειμέρια νάρκη και από αυτά συνάμα πολλά να χάσουν και τα φύλλα τους.
Βλέπουμε επίσης ότι όλα τα ζώα το φθινόπωρο διεγείρονται και καθοδη-
γούνται από την ίδια δύναμη την εποχή που ο τόπος τους έχει Φθινόπωρο είτε
να μεταναστεύουν σε άλλους τόπους που δεν έχουν τότε Χειμώνα είτε να πέ-
σουν σε χειμέρια νάρκη. Δηλαδή βλέπουμε ότι τα άτομα σε όλα τα είδη των φυ-
τών και των ζώων από το Φθινόπωρο και έως το Χειμώνα, επειδή τότε σε κάθε
τόπο υπάρχουν άσχημες κλιματολογικές και διατροφικές συνθήκες, είτε να απο-
δημούν ( όσα ζώα διαθέτουν καλό κινητικό σύστημα , φτερά ή πόδια) σε άλλους
τόπους που δεν έχουν Χειμώνα είτε να πέφτουν σε χειμερία νάρκη (αυτό το
παθαίνουν όλα τα φυτά και όσα ζώα δεν έχουν καλό κινητικό σύστημα ) και να
ξυπνούν την Άνοιξη και αυτό το κάνουν χωρίς να το έχουν διδαχθεί, αλλά διε-
γειρόμενα (ωθούμενα – οδηγούμενα) από μια ειδική ενέργεια -δύναμη που έ-
χουν μέσα τους και ως εξ αυτού μη αντιληπτή στις αισθήσεις και η οποία πέρασε
σε αυτά μέσω γονιών-σπέρμα κατά τη γονιμοποίηση. Το μόνο είδος των ζώων
που έπαψε να αποδημεί είναι ο άνθρωπος, επειδή επινόησε το σπίτι και το επι-
πρόσθετο δέρμα, ήτοι τα ρούχα.
Βλέπουμε επίσης ότι οι απόγονοι όλων των ειδών των φυτών και των
ζώων να διεγείρονται και καθοδηγούνται από την ίδια δύναμη στο να διαιρού-
νται-αποτελούν πάντα είδη, ομάδες, που όλες μαζί να αποτελούν διατροφική
αλυσίδα και οικοσύστημα, δηλαδή τα άτομα της μιας ομάδα, του ενός είδους, να
βοηθούν και να τρέφουν τα άτομα κάποιου άλλου ή άλλων ομάδων και συνάμα
τα ίδια να τα διατρέφουν ή να τα άτομα από κάποια άλλα είδη, γιατί δε γίνεται
όλοι οι οργανισμοί να είναι ένα είδος, γιατί τότε όλοι θα τρώνε την ίδια τροφή και
θα μένουν στον ίδιο χώρο οπότε η τροφή του χώρου μια μέρα θα τελειώσει και
προ αυτού θα πεθάνουν και όλοι οι οργανισμοί.
Επομένως και κατόπιν των ως άνω ο Θεός υπάρχει και είναι η ειδική
ενέργεια ή άλλως η ακατανίκητη ανώτερη δύναμη που είναι κατανεμημένη μέσα
σε όλους τους οργανισμούς, σε όλα τα φυτά και σε όλα τα ζώα, και η οποία
από τη μια τα δημιουργεί και από την άλλη τα ενεργοποιεί - διεγείρει και καθο-
δηγεί σε όλες τις βιολογικές τους ενέργειες μέσω των οργάνων που τους δη-
μιούργησε και των συναισθημάτων που προκαλούν ( έρωτα, βουλιμίας, δίψας,
πείνας κ.α.).
Ειδικότερα τα έμβια όντα είναι μηχανισμοί (όργανα εξ ου και οργανισμοί),
όπως τα κομπιούτερ, τα πλοία, τα αεροπλάνα, τα αυτοκίνητα κ.α., που κατα-
σκευάζει ο άνθρωπος, μόνο που οι μηχανισμοί στα έμβια όντα είναι ζωντανοί
και δημιούργημα της φύσης, του Θεού. Και όπως π.χ. τα κομπιούτερ υπάρχουν
όργανα και εγκέφαλος που κάποιος τα εφεύρε και συνάμα τα ενεργοποιεί και
προγραμματίζει έτσι συμβαίνει και με τους οργανισμούς των φυτών και των
ζώων μέσω του εγκεφάλου και των άλλων οργάνων τους.
 144
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Παρατηρώντας κατά δεύτερον τα άβια όντα, ήτοι τις πέτρες, το χώμα,

το νερό κ.α. , σχετικά με το πως δημιουργούνται, βλέπουμε ότι δημιουργούνται-
γεννιούνται με την ένωση των επιμέρους στοιχείων της ύλης, όμως η ένωσή
τους αυτή δε γίνεται τυχαία ή όπως να ‘ναι, αλλά με το συγκεκριμένο προγραμ-
ματισμό και συνθήκες που φέρουν χαραγμένες μέσα τους, τις καλούμενες ποι-
ότητες και ιδιότητες τους. Για παράδειγμα το νερό είναι προγραμματισμένο να
γίνεται μόνο με συνδυασμό δυο υδρογόνων συν ένα οξυγόνο και επίσης το υ-
δρογόνο είναι προγραμματισμένο να μπορεί να ενώνεται με το οξυγόνο, ενώ δεν
μπορεί μα ενώνεται με το σίδηρο κ.α.. Για το ίδιο λόγο ίδιον του οξυγόνου είναι
να αναφλέγεται, ενώ άλλα στοιχεία όχι. Ίδιον όλων των στοιχείων της ύλης είναι
να μεταπλάθονται, όμως σε άλλο βαθμό θερμοκρασίας π.χ. λιώνει ο πάγος και
σε άλλη το σίδερο, σε άλλη καίγεται το ξύλο και σε άλλη το σίδερο κ.α. Το νερό
γίνεται χιόνι-πάγος κάτω από τους 0 βαθμούς θερμοκρασίας και υδρατμοί, αέ-
ρας, πάνω από τους 100 βαθμούς θερμοκρασίας, κάτι που δεν ισχύει σε άλλα
υγρά. Ίδιον του οξυγόνου είναι να αναφλέγεται, ενώ άλλων στοιχείων όχι .κ.α.
Συνεπώς ο Θεός υπάρχει παντού, αφού τίποτε δεν υπάρχει που να μην
το αίτιο που έχει δημιουργηθεί ή που να μην υπάρχει μέσα του ο προγραμματι-
σμός του. Είναι η προσωποποίηση της παραγωγικής-δημιουργικής ενέργειας,
που έχουν κατανεμημένη μέσα τους .όλα τα όντα, άβια και έμβια, και η οποία
τα διεγείρει και καθοδηγεί σε όλες τις βιολογικές τους και μη ενέργειες τους.

5) Η θεωρία της εξέλιξης, όπως είδαμε πιο πριν, είναι παντελώς εκτός
πραγματικότητας, γιατί από τη μια δε μας λέει ποιος δημιούργησε την ύλη που
μετά αυτή δημιούργησε τους υποτυπώδεις οργανισμούς των φυτών και των
ζώων και από την άλλη λέει ότι υπάρχει εξέλιξη, ενώ δεν υπάρχει. Τα είδη των
φυτών και των ζώων δεν είναι εξελιγμένοι και μη εξελιγμένοι οργανισμοί, αλλά
αλληλένδετοι τύποι οργανισμών που αποτελούν τη διατροφική αλυσίδα και το
οικοσύστημα της ζωής κ.α. (Περισσότερα βλέπε «Η θεωρία της εξέλιξης και γιατί
είναι εκτός πραγματικότητας»)
6) Το ότι στα έμβια όντα (φυτά και ζώα) υπάρχει εγκέφαλος που συντο-
νίζει τα όργανά τους στις βιολογικές τους ενέργειες δε σημαίνει και ότι δεν υπάρ-
χει Θεός ή ότι ο εγκέφαλος αυτός δημιουργήθηκε από μόνος του, γιατί και τα
κομπιούτερ έχουν εγκέφαλο, όμως κάποιος άλλος τους τον κατασκεύασε και
συνάμα τους τον προγραμμάτισε για το πως να λειτουργεί. Άλλωστε, αν ο εγκέ-
φαλός του κάθε όντος δημιουργούνταν από μόνος του και με εξέλιξη, δε θα
είχαν τον ίδιο επακριβώς εγκέφαλο όλα τα αμέτρητα άτομα σε κάθε είδος των
φυτών και ζώων και κάπως διαφορετικό από τα άτομα των άλλων ειδών . Ω-
στόσο τα αμέτρητα άτομα του κάθε είδους των φυτών και των ζώων έχουν όμοιο
εγκέφαλο, που είναι διαφορετικός από αυτόν των άλλων ειδών. Έπειτα ο κάθε
εγκέφαλος όλων των οργανισμών - μηχανισμών δε λειτουργεί από μόνος του,
αλλά διεγείρεται από μια ενέργεια που έρχεται από άλλο όργανο και αυτό είτε
βρίσκεται μέσα στον ίδιο τον οργανισμό ή μηχανισμό είτε από κάπου αλλού.
οπότε αν λείπει αυτή η ενέργεια ο εγκέφαλός είναι άχρηστος, κάτι όπως συμβαί-
νει και με τα κομπιούτερ..
 145
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

Γ. ΠΟΙΟΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕ ΤΟ ΘΕΟ

Οι άθεοι ισχυρίζονται ότι αφού τα παντα που γνωρίζουμε κάποιος τα δη-
μιούργησε και αφού ο Θεός δημιούργησε τα πάντα από το μηδέν, το Θεό ποιος
τον δημιούργησε;
Καταρχήν το ότι δε γνωρίζουν κάποιοι το ποιος δημιούργησέ το θεό δε
σημαίνει και ότι δεν υπάρχει, όπως υπονοούν οι άθεοι στο εν λόγω ερώτημά
τους, γιατί με την ίδια λογική θα λέγαμε ότι δεν υπάρχουν ο χρόνος, οι άνθρωποι,
η γη, τα ζώα, τα φυτά κ.α., αφού και γι αυτά δε γνωρίζουμε ποιος τα δημιούρ-
γησε, αν όχι ο Θεός.
Κατά δεύτερον το ότι ο Θεός δημιουργεί τα πάντα δε σημαίνει και ότι το
Θεό τον δημιούργησε κάποιος άλλος ή κάτι άλλο. Αυτός που δημιουργεί τα πά-
ντα, δημιουργεί πρώτα τον εαυτό του και μετά αυτός δημιουργεί τα άλλα, άλλως
δε δημιουργεί τα πάντα και γενικά δεν υπάρχει, αλλά και δεν είναι θεός. Και ο
χρόνος, ο χώρος, η βαρύτητας κ.α., που είναι υπαρκτές οντότητες, και δημιουρ-
γούν επιπτώσεις στα όντα, δημιουργούνται απο το μηδέν και αυτόματα όπου
δημιουργηθεί ύλη, όπως θα δούμε πιο κάτω.
Κατά τρίτον ο Θεός δεν είναι υλικό ον, δηλαδή φυτό, ζώο ή πράγμα, για
να λέμε ότι είναι κάτι που το γέννησε κάτι άλλο, όπως συμβαίνει σ’ αυτά, αλλά
είναι κάτι το άυλο, ον άυλο και συνεπώς ως τέτοιο δημιουργείται από το μηδέν
και από μόνο του, όπως συμβαίνει και με τη βαρύτητα, το χώρο, το χρόνο, τον
έρωτα, την αγάπη κ.α.
Πιο απλά ο Θεός είναι κάτι όπως και η βαρύτητα, ο χρόνος, ο χώρος, ο
ήχος κ.α., που από τη μια είναι και αυτά οντότητες υπαρκτές, όχι όμως υλικές
και από την άλλη δημιουργούνται αυτόματα από το μηδέν με τη γέννησή ενός
υλικού όντος. Και αυτό γιατί οι οντότητες αυτές τις έχει μέσα της μόνο η ύλη,
κάτι όπως και οι ποιότητες-ιδιότητες: πικρό, γλυκό κ.α., άρα και κάθε υλικό -
ον. Η βαρύτητα είναι η έλξη με την οποία ‘έλκουν και έλκονται τα σωματίδιά της
ύλης ενός όντος, άσχετα αν είναι έμβιο ή άβιο, και προ αυτού όπου δεν υπάρχει
ύλη δεν υπάρχει βαρύτητα. Ο χώρος είναι το μέρος όπου βρίσκονται όντα ύλης,
άβια ή έμβια, άρα όπου δεν υπάρχει ύλη δεν υπάρχει χώρος. Ο χρόνος είναι η
διάρκεια του βίου των όντων της ύλης, έμβιων ή άβιων, και προ αυτού όπου
δεν υπάρχει ύλη δεν υπάρχει χρόνος.
Και όπως ο χρόνος (= ο Θεός Κρόνος στην αρχαία μυθολογία) στη διάρ-
κειά του φέρνει το θάνατο στα φυτά και στα ζώα, καθώς και τη φθορά ή αλλοί-
ωση στα πράγματα, ενώ δεν είναι υλική οντότητα, έτσι και ο Θεός (= ο θεός Deus
> Ζευς, το Ζειν, σύμφωνα με την αρχαία μυθολογία) με την παρουσία του στα
έμβια όντα, στα φυτά και στα ζώα, τους δίδει τη ζωή κ.α.
Φυσικά άλλο ύλη και άλλο Θεός. Δεν υπάρχει υπαρκτό ον, άβιο ή έμβιο,
που να μην έχει ύλη (γη), αλλά και Θεό. Η ύλη χωρίς θεό δεν υπάρχει όπως δεν
υπάρχει και Θεός χωρίς ύλη,. Η ύλη είναι το υλικό στοιχείο των όντων και ο
Θεός είναι η δημιουργική ενέργεια, η ανώτερη δύναμη που έχει μέσα του το
κάθε υλικό ον και που το δημιουργεί, αλλά και που το διεγείρει και καθοδηγεί σε
όλες τις βιολογικές ή άλλως προγραμματισμένες εκ κατασκευής ενέργειες, όπως
στο να ζει, να δημιουργεί άλλα όντα κ.α.
 146
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

3. Η ΑΠΟΨΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑΣ

Ο ΜΥΘΟΣ ΤΗΣ ΠΛΑΣΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

Η ελληνική μυθολογία, σύμφωνα π.χ. με το Απολλόδωρο («Βιβλιοθήκη»
Α 7, 1-3), Ησίοδος (Θεογονία) κ.α., αναφέρει ότι ο θεός Προμηθέας, που ήταν
γιος του Τιτάνα Ιαπετού, έκλεψε το πυρ από τους κεραυνούς του Δία μέσα σε
ένα νάρθηκα (καλάμι) και αφού έπλασε ανθρώπους από πηλό, τους έδωσε ζωή
χώνοντας το νάρθηκα μέσα στο σώμα τους, κάτι για το οποίο μετά τιμωρήθηκε
φρικτά από το Θεό Δία. Διέταξε τον Ήφαιστο να τον δέσει με αλυσίδες σε μια
κορυφή του Καύκασου, όπου με διαταγή πάλι του Δία, ένας αετός κατάτρωγε
όλη τη μέρα το συκώτι του, το οποίο όμως ανανεωνόταν τη νύχτα. Η τιμωρία
του έληξε μετά με το φόνο του αετού από τον Ηρακλή:
«Προμηθεὺς δὲ ἐξ ύδατος και γης ανθρώπους πλάσας έδωκεν αυτοίς και πυρ, λάθρᾳ
Διὸς εν νάρθηκι κρύψας…….Προμηθέως δε παις Δευκαλίων εγένετο. ούτος βασιλεύων των περι
την Φθίαν τόπων γαμεί Πύρραν την Επιμηθέως και Πανδώρας, ην έπλασαν θεοί πρώτην γυ-
ναίκα…… γίνονται δε εκ Πύρρας Δευκαλίωνι παίδες Έλληνα μεν πρώτος…». (Απολλόδωρος Α
7, 1-3).
Το αυτό λένε και οι: Στράβων «Γεωγραφικά» (11,5,5,9), Αρριανός «Αλε-
ξάνδρου Ανάβασις» (5,3,2,8), Διόδωρος «Βιβλιοθήκη» (5,67,22) , Φιλόστρατος
«Βίος Απολλώνιου» (2,3,3) κ.α.
Ο Ησίοδος (8ος αι. π.Χ ) στο «Έργα και Ημέραι» (47 - 80) αναφέρει επι-
πλέον ότι ο Δίας θύμωσε που ο Τιτάνας Προμηθέας έκλεψε το πυρ του και στη
συνέχεια το έδωσε στους ανθρώπους και θέλησε να εκδικηθεί όλους όσους το
κατείχαν, δηλαδή τους ανθρώπους που είχε φτιάξει ο Προμηθέας. Έδωσε λοι-
πόν εντολή στο Θεό Ήφαιστο να κάνει μια γυναίκα από χώμα. Μόλις την έφτιαξε
ο Ήφαιστος, ο Δίας κάλεσε τους άλλους θεούς να την προικίσουν με δώρα και
εκείνοι το έκαναν δίνοντάς της όλοι όλα τα δώρα που μπορούσαν να χαρίσουν
απ’ όπου και η γυναίκα αυτή πήρε την ονομασία Πανδώρα. Τα δώρα αυτά οι
θεοί τα τοποθετούσαν μέσα σε ένα πιθάρι που έκλεινε. Ύστερα ο Δίας έδωσε
εντολή στον Ερμή να παραδώσει την Πανδώρα ως δώρο στον τιτάνα Επιμηθέα,
τον αδελφό του Προμηθέα. Αυτός δεν αναλογίστηκε τη συμβουλή του αδελφού
του «να μη δεχτεί ποτέ δώρο από τον Ολύμπιο Δία και να το στείλει πίσω, επειδή
μπορεί να αποδεικνυόταν βλαβερό για τους ανθρώπους». Δέχτηκε την Παν-
δώρα και κατάλαβε το λάθος του όταν πια έγινε το κακό. Η Πανδώρα κάποια
στιγμή θέλοντας να δει τι περιείχε το πιθάρι, το άνοιξε, όμως μόλις το άνοιξε τα
δώρα που περιείχε το πιθάρι πέταξαν ξανά προς τους θεούς και στο πιθάρι
απόμεινε μονάχα η ελπίδα.

Λέγοντας η ελληνική μυθολογία ότι ο θεός Προμηθέας, αφού έπλασε τους

ανθρώπους από πηλό, έκλεψε το πυρ των θεών μέσα σε ένα νάρθηκα (καλάμι),
τον οποίο έχωσε μέσα στο σώμα τους και έτσι αυτοί πήραν ζωή, υπονοεί επα-
κριβώς το ίδιο πράγμα με αυτό που είδαμε πιο πριν να αναφέρει η Γένεση.
Υπονοείται και εδώ η φλόγα (το θεϊκό πυρ > πυρετός) που καίει μέσα στη
μηχανή (οργανισμό) εσωτερικής καύσης (στους πνεύμονες, στην καρδιά και στις
φλέβες) των ανθρώπων, την οποία ανάβει η πνοή (το οξυγόνο) της Φύσης, του
Θεού (χωρίς αέρα δεν ανάβει φωτιά) και συντηρεί το λίπος του σώματος που
 147
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

παράγεται από την τροφή. Η φλόγα που καίει μέσα στους οργανισμούς από τη
μια θερμαίνει το αίμα, για να μην πήξει από το ψύχος, γιατί μετά θα πεθάνει ο
οργανισμός, και από την άλλη «μαγειρεύει», ήτοι μεταπλάθει, την τροφή από
μη ζώσα (από άβια ύλη) σε ζωική (σε έμβια ύλη), ήτοι σε κρέας, αίμα κλπ.

Η ΚΟΣΜΟΓΟΝΙΑ
Ο Ησίοδος στη «Θεογονία» αναφέρει επίσης ότι καταρχάς υπήρξε το
Χάος. Στη συνέχεια έγινε η Γη, η σταθερά έδρα των πάντων, και από τη Γη γεν-
νήθηκαν πρώτα ο Ουρανός, για να τη σκεπάζει και να την προστατεύει, και ο
Έρωτας. Ακολούθως η Γαία και ο Ουρανός γέννησαν τους «Τιτήνες (= δωρικά
Τιτάνες»): Κρόνος, Θεία, Δίας, Ρέα, Ιαπετός, Προμηθέας κ.α., από τους οποίους
ο Κρόνος και η Ρέα γέννησαν το Δία. Ο Δίας ή Ζευς στη συνέχεια έγινε «ο πα-
τέρας των(νέων) θεών και των ανθρώπων»: των θεών Απόλλωνα, Ερμή κ.α.
Μεθερμηνευόμενος ο ανωτέρω μύθος σημαίνει ότι τα γήινα στοιχεία (η Γη) με τα
ουράνια (οξυγόνο κ.α.) στοιχεία (τον Ουρανό), στο χρόνο (Κρόνο) δημιούργη-
σαν τη ζωή, αφού οι ονομασίες Γαία, Ουρανός, Κρόνος κ.α. είναι η προσωπο-
ποίηση των κύριων στοιχείων του σύμπαντος: Γαία = η γη, το χώμα, Ζευς = η
Ζωή, Ποσειδών = ο της πόσεως είδη (το υγρό στοιχείο), Κρόνος = ο χρόνος,
από το εκ + ρέω > εκροή, κρουνός, κρέματα > χρήματα κ.α.
Σύμφωνα επίσης με τους καλούμενους Ορφικούς φιλόσοφους καταρχάς
υπήρξε η ουράνια σφαίρα, «το αβγό της άπειρης ύλης», που ο Κρόνος, «που
είναι ο χρόνος», την κυοφόρησε και από την εκκόλαψή βγήκαν οι θεοί: Δίας,
Ήρα, Άρτεμη, Δήμητρα κλπ. Ο Κρόνος > χρόνος (ετυμολογία από το εκ ρέω >
Κρόνος – χρόνος, όπως και κρέματα > χρήματα κλπ), που γεννά τα πάντα, είναι
εκείνος που φέρνει τη ζωή (ΖΕΥΣ), καθώς και την ανάσταση της φύσης την Ά-
νοιξη, αλλά και που στη συνέχεια την τρώει άσπλαχνα με το θάνατο στα γηρα-
τειά. Ο Χρόνος ως στοιχείο γεννιέται όπου υπάρχει Γη και Ουρανός και στη βα-
σιλεία του (στο χρόνο) όλα γεννιούνται, αλλά και όλα πεθαίνουν. Το μόνο που
δεν πεθαίνει ή που δεν τρώει ο Κρόνος (ο χρόνος) είναι η ζωή, ο Δίας ή Ζευς.
Επιβιώνει με τέχνασμα, με το κλείσιμό της μέσα σε σπόρο, κάτι όπως γίνεται με
αυτόν που μπαίνει σε σπήλαιο, οπότε ο Κρόνος (χρόνος) τρώει το σώμα, την
ύλη και η ζωή γλιτώνει και αναβιώνει κατόπιν ως παιδί. Αυτός είναι και ο λόγος
που η ελληνική μυθολογία λέει ότι ο Κρόνος εξαπατήθηκε από τη Ρέα δίνοντάς
του να φάει μια πέτρα αντί για το νεογέννητο Δία. Ο θεός Δίας ή Ζευς είναι η
προσωποποίηση της Ζωής, αλλά και το αίτιο για το ζην.

ΤΟ ΘΕΙΚΟ ΠΥΡ > ΠΥΡΕΤΟΣ

Για τους Ορφικούς φιλόσοφους ο Θεός Δίας ή Ζευς είναι η προσωποποί-
ηση της φωτιάς που ζέει μέσα στο σώμα των ζώντων όντων, όπως του ανθρώ-
που:<<Το τρίτο που απέμεινε, το πιο καθαρό και κορυφαίο, επειδή ήταν διαυγής φωτιά, το ο-
νόμασαν Ζήνα (Δία) λόγω της φύσης που έζεε (έβραζε) μέσα του. Γιατί, καθώς η φωτιά έχει
την τάση να ανεβαίνει προς τα πάνω, δεν καταπόθηκε από τον χρόνο, τον Κρόνο, αλλά, όπως
είπα, η πυρώδης ουσία, επειδή ήταν ζωτική και είχε την τάση να ανεβαίνει προς τα πάνω, πέταξε
στον ίδιο τον αέρα, ο οποίος είναι και ο ποιος συνετός, λόγω της καθαρότητάς του. Από την ίδια
τη θερμότητα του, λοιπόν, ο Ζευς – δηλαδή η ουσία που ζέει – ανέσυρε το λεπτότατο και θείο
πνεύμα που είχε απομείνει στο νερό που βρισκόταν κάτω, πνεύμα το αποκάλεσε Μήτη. ……..
 148
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

>> (ΟΡΦΙΚΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ 56, ΤΟΜΟΣ Γ’, ΙΕΡΩΝΥΜΟΥ ΚΑΙ ΑΛΑΝΙΚΟΥ ΘΕΟΓΟ-
ΝΙΑ, ΚΛΗΜ. ΡΩΜ. ΟΜΙΛ VI 5 – 12)
Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι οι αρχαίοι άναβαν πυρ στα ιερά τους, το ο-
ποίο επιμελούνταν οι καλούμενες Εστιάδες αφενός γιατί θεωρούσαν ότι ήταν η
αιτία της ζωής («το πυρ είναι η αρχή των πραγμάτων, γιατί είναι στοιχείο κι-
νητικότατο στη φύση και η αιτία της γένεσης της κίνησης ή τουλάχιστο
μετά της κινήσεως γίνεται…»,) και αφετέρου για να αποκρύπτουν τα αόρατα,
αλλά και για να τα καθαρίζουν. Το πυρ αποκρύπτει, δηλαδή φωτίζει το χώρο και
έτσι φανερώνει-διώχνει τα κρυμμένα άγρια ζώα, ερπετά, εχθρούς κλπ, αλλά και
καθαρίζει, δηλαδή απολυμαίνει, προσελκύει και καίει τα αόρατα μιάσματα. Ειδι-
κότερα και συγκεκριμένα ο Πλούταρχος στο «Κάμιλος» αναφέρει ότι ο βασιλιάς
των Ρωμαίων Νουμάς (= ο δεύτερος βασιλιάς των Ρωμαίων, μετά το Ρωμύλο),
ο οποίος ήταν πολυμαθής και ως εξ αυτού λεγόταν ότι συνομιλούσε με τις Μού-
σες, κατέστησε ιερό το πυρ της εστίας του Καπιτωλίου της Ρώμης και διέταξε να
το «φρουρώσιν ακοίμητον, ως εικόνα της τα πάντα διακοσμούσης αϊδίου δυνά-
μεως». Διέταξε επίσης να το σέβονται, διότι κατ’ αυτόν το πυρ είναι η αρχή των
πραγμάτων, γιατί είναι στοιχείο κινητικότατο στη φύση και η αιτία της γέ-
νεσης της κίνησης ή τουλάχιστο μετά της κινήσεως γίνεται. Τα άλλα μόρια
της ύλης, όταν λείψει η θερμότητα, μένουν ακίνητα και ως νεκρά ποθούν τη δύ-
ναμη του πυρός, ως ψυχή, και όταν αυτή προσέλθει τότε αυτά τα μόρια αρχί-
ζουν να ενεργούν και να πάσχουν. Αναφέρει επίσης ότι άλλοι ισχυρίζονται ότι το
πυρ ανάβει έμπροσθέν των ναών για καθαρισμό , καθώς (ισχύει) στους Έλλη-
νες, αλλά και διότι αποκρύπτει τα αόρατα: «Άλλοι δε διισχυρίζονται ότι το μεν πυρ καίει
εμπρός των ναών προς καθαρισμόν, καθώς εις τους Έλληνας, αλλά δ' ότι κρύπτονται εντός αό-
ρατα προς πάντας, πλην των παρθένων τούτων αίτινες ονομάζονται Εστιάδες». (Πλούταρχος
«Κάμιλλος», Μετάφραση Α. Ραγκαβής). Αναφέρει επίσης ότι το ιερό άσβεστο πυρ της
Ρώμης άναβε εκεί όπου ήταν τοποθετημένο το ξόανο της Παλλάδας (Αθηνάς)
και το οποίο είχε προσκομίσει ο Αινείας όταν ήλθε από την Τροία στην Ιταλία και
στην Τροία το είχε πάει ο Δάρδανος, ο οποίος αφενός έκτισε την Τροία και αφε-
τέρου το είχε πάρει από το ιερό της Σαμοθράκης απ΄ όπου κατάγονταν.
 149
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Το παρόν βιβλίο είναι μια πρωτότυπη μελέτη, η οποία βασίζεται αποκλει-
στικά και μόνο σε επίσημες πηγές, αρχαίες και νέες, των οποίων τα ονόματα
αναφέρονται εντός του βιβλίου, εκεί όπου αναφέρονται και τα λεγόμενά τους.
ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ:
Ο συγγραφέας Αδαμάντιος (Μάκης) Γ. Κρασανάκης έχει γράψει πάρα
πολλές μελέτες και άρθρα, που έχουν δημοσιευτεί στις Κρητικές και Αθηναϊκές
εφημερίδες, καθώς και πάρα πολλά άλλα βιβλία, όπως τα εξής:
1. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ
2. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ (ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΡΑΦΗΣ)
3. Η ΝΑΥΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ
4. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
5. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΡΗΤΟΡΙΚΗ
6. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΜΑΝΤΙΝΑΔΑ, ΚΑΝΤΑΔΑ, ΡΙΜΑ, ΡΙΖΙΤΙΚΟ, ΑΜΑΝΕΣ ΚΛΠ
7. Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
8. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΦΗ (ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΠΡΟΦΟΡΑ ΚΑΙ
ΓΙΑΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΙΝΟΥΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙ ΔΙΕΘΝΕΙΣ)
9. Η ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ
10. ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ
11. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΤΩΝ ΟΛΥΜΠΙΩΝ ΘΕΩΝ
12. ΟΙΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ (ΙΣΤΟΡΙΑ, ΕΙΔΗ ΠΟΤΩΝ ΚΛΠ)
13. Η ΑΘΗΝΑ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΙΔΡΥΣΗ, ΙΣΤΟΡΙΑ, ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΚΛΠ)
14. Η ΘΗΒΑ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΙΔΡΥΣΗ ΚΛΠ)
15. Η ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΙΣΤΟΡΙΑ, ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΚΛΠ ΤΩΝ ΜΑΚΕΔΟΝΩΝ )
16. Η ΣΠΑΡΤΗ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΙΔΡΥΣΗ, ΙΣΤΟΡΙΑ, ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΚΛΠ)
17. Η KΡΗΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΚΑΤΑΓΩΓΗ, ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΩΝ ΚΡΗΤΩΝ)
18. Ο ΚΡΗΤΑΓΕΝΗΣ ΔΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΝΤΡΟ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ
19. ΟΙ KΡΗΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΕΣ ΦΟΡΕΣΙΕΣ
20. OI AΡΧΑΙΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ ΚΑΙ ΤΑ ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ ΤΟΥΣ
21. Η ΜΙΝΩΙΚΗ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑΣ
22. Ο ΝΟΜΟΣ ΛΑΣΙΘΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ (ΙΔΡΥΣΗ, ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΔΗΜΟΙ ΚΛΠ)
23. ΤΟ ΠΕΡΙΦΗΜΟ ΟΡΟΠΕΔΙΟ ΛΑΣΙΘΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ
24. ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΟΡΟΠΕΔΙΟΥ ΛΑΣΙΘΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ
25. ΙΣΤΟΡΙΑ ΝΟΜΙΣΜΑΤΩΝ – ΤΑ ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ ΕΙΝΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΙΝΟΗΣΗ
26. ΙΣΤΟΡΙΑ ΧΟΡΟΥ- & ΚΡΗΤΙΚΟΙ ΧΟΡΟΙ-ΧΟΡΟΙ
27. ΙΣΤΟΡΙΑ MΟΥΣΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ (ΕΙΔΗ, ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΚΛΠ),
28. ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ
29. Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ (ΕΙΔΗ ΚΛΠ)
30. ΠΕΡΙ ΘΥΣΙΩΝ, ΑΝΘΡΩΠΟΘΥΣΙΩΝ ΚΑΙ ΚΡΕΑΤΟΦΑΓΙΑΣ
31. ΠΕΡΙ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ, ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑΣ, ΜΑΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΜΑΝΤΕΙΑΣ
32. ΨΕΥΔΗ ΠΟΥ ΛΕΓΟΝΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΦΗ
33. ΜΑΘΗΣΙΑΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ: (ΔΥΣΛΕΞΙΑ, ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟΣ κ.α.).
34. ΘΡΗΣΚΕΙΑ: ΤΙ ΕΝΑΙ ΘΕΟΣ, ΨΥΧΗ, ΑΔΗΣ ΚΑΙ Η ΥΠΑΡΞΗ ΤΟΥΣ Ή ΟΧΙ
 150
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

35. Η ΚΙΘΑΡΑ, Η ΛΥΡΑ ΚΑΙ Ο ΑΥΛΟΣΜΕ ΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΕΠΙΝΟΗΘΗΚΑΝ ΑΠΟ ΚΡΗΤΕΣ

36. Ο ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ ΙΣΤΙΩΝ ΚΑΙ ΜΥΛΟΥ (ΥΔΡΑΛΕΤΗ, ΑΝΕΜΟΜΥΛΟΥ κ.α.).
37. Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙ ΛΑΘΟΣ