ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΣ (ΜΑΚΗΣ)

Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ

ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ
ΚΑΙ ΟΙΝΟΛΟΓΙΑ
3Η ΕΚΔΟΣΗ -ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΕΝΗ - ΒΕΛΤΙΩΜΕΝΗ
Β
- Η ιστορία και η τέχνη της
αμπελουργίας. Η άγριος και
η ήμερη άμπελος, οι ποικι-
λίες της ήμερης αμπέλου, η
αμπελοκαλλιέργεια και πως
γίνεται, ο τρύγος, ο μούστος
κ.α.
- Ο θεός Διόνυσος εν ζωή
εξημερώνει πρώτος την ά-
μπελο και συνάμα παράγει
οίνο από τους καρπούς της
και εξ αυτού μετά τη μετά-
σταση του από τη γη στους ουρανούς θεοποιείται, ήτοι θεωρήθηκε αθάνατος,
θεός του κρασιού.
- Η ιστορία και η τέχνη της οινολογίας. Τα ποτά ζύμωσης και τα ποτά
απόσταξης. Πως παρασκευάζεται; ο οίνος, η ρετσίνα, η μπύρα η ζύθος, η
τσικουδιά, το τσίπουρο, το ούζο, το ουίσκι κ.α.
- Ωφέλειες και βλάβες του οίνου, αλκοολισμός κ.α.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «Η ΑΘΗΝΑ»
Α’ ΕΚΔΟΣΗ ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΑΤΤΙΚΗΣ 2003
 2
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ
ΚΑΙ ΟΙΝΟΛΟΓΙΑ

=============

ΤΟΥ ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΥ (ΜΑΚΗ) ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ

(Δ/ντη Υπ. Πολιτισμού, Γραμματέα Παγκρητίου Ενώσεως,
Προέδρου Κρητών Αγίας Παρασκευής Αττικής κ.α.)

- Η ιστορία και η τέχνη της αμπελουργίας. Η άγριος και η ήμερη άμπε-

λος, οι ποικιλίες της ήμερης αμπέλου, η αμπελοκαλλιέργεια και πως γίνεται, ο
τρύγος, ο μούστος κ.α.
- Ο θεός Διόνυσος εν ζωή εξημερώνει πρώτος την άμπελο και συνάμα
παράγει οίνο από τους καρπούς της και εξ αυτού μετά τη μετάσταση του από
τη γη στους ουρανούς θεοποιείται, ήτοι θεωρήθηκε αθάνατος, θεός του κρα-
σιού.
- Η ιστορία και η τέχνη της οινολογίας. Τα ποτά ζύμωσης και τα ποτά
απόσταξης. Πως παρασκευάζεται; ο οίνος, η ρετσίνα, η μπύρα η ζύθος, η
τσικουδιά, το τσίπουρο, το ούζο, το ουίσκι κ.α.
- Ωφέλειες και βλάβες του οίνου, αλκοολισμός κ.α.
 3
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

Περιεχόμενα
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο .................................................................. 6
ΙΣΤΟΡΙΑ ΟΙΝΟΛΟΓΑΣ - ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑΣ .............................. 6
1. ΑΝΑΛΗΘΕΙΕΣ ΠΟΥ ΛΕΓΟΝΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ
ΤΗΝ ΟΙΝΟΛΟΓΙΑ ............................................................. 6
2. ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΓΕΩΡΓΙΑΣ: Η ΔΗΜΗΤΡΑ ΒΡΙΣΚΕΙ ΤΑ
ΔΗΜΗΤΡΙΑΚΑ, Η ΑΘΗΝΑ ΒΡΙΣΚΕΙ ΤΗΝ ΕΛΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΛΑΔΙ, Ο
ΔΙΟΝΥΣΟΣ ΒΡΙΣΚΕΙ ΤΗΝ ΑΜΠΕΛΟ ΚΑΙ ΤΟΝ ΟΙΝΟ ΚΛΠ ΣΤΗΝ
ΚΡΗΤΗ ......................................................................... 10
3. Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΘΕΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ ΕΝ ΖΩΗ ΕΞΗΜΕΡΩΝΕΙ
ΠΡΩΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΤΗΝ ΑΓΡΑΜΠΕΛΟ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΥΣ
ΚΑΡΠΟΥΣ ΤΗΣ ΗΜΕΡΗΣ ΠΑΡΑΓΕΙ ΤΟΝ ΟΙΝΟ ΚΑΙ ΣΥΝΑΜΑ
ΒΡΙΣΚΕΙ ΤΟ ΑΡΟΤΡΟ ΚΑΙ ΤΑ ΓΕΩΡΓΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ .............. 13
3. Ο ΔΙΟΝΥΣΟΣ ή ΒΑΚΧΟΣ ή ΙΑΚΧΟΣ , Ο ΘΕΟΣ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ
ΚΑΙ ΤΟΥ ΟΙΝΟΥ ............................................................. 14
4. Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ, Ο ΘΗΒΑΙΟΣ, Ο ΑΙΓΥΠΤΙΟΣ, Ο ΙΝΔΟΣ ΚΑΙ Ο
ΛΙΒΥΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ ........................................................ 19
Α. Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ, Ο ΓΙΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑ ΚΑΙ ΤΗΣ
ΔΗΜΗΤΡΑΣ Η ΤΗΣ ΚΟΡΗΣ ΤΗΣ ΠΕΡΣΕΦΟΝΗΣ ................... 19
Β. Ο ΘΗΒΑΙΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ, Ο ΓΙΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΕΜΕΛΗΣ
................................................................................... 21
Γ. Ο ΑΙΓΥΠΤΙΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ Η ΟΣΙΡΙΣ, Ο ΓΙΟΣ ΤΟΥ ΑΜΜΩΝΑ
ΔΙΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΗΡΑΣ......................................................... 25
Δ. Ο ΙΝΔΟΣ ΚΑΙ Ο ΛΙΒΥΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ ............................. 27
Ε. Ο ΒΑΚΧΟΣ ΖΑΓΡΕΑΣ, Ο ΓΙΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ
................................................................................... 33
ΣΤ. ΑΛΛΟΙ ΜΥΘΟΙ ΓΙΑ ΤΟ ΘΕΟ ΔΙΟΝΥΣΟ .......................... 35
5. ΔΙΟΝΥΣΙΑΚΕΣ ΓΙΟΡΤΕΣ: ΛΗΝΑΙΑ ΚΑΙ ΤΡΥΓΩΔΙΑ Ή
ΤΡΑΓΩΔΙΑ .................................................................... 42
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο ................................................................ 45
ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ ............................................................... 45
1. ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ ΑΜΠΕΛΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ............................ 45
2. Η ΑΜΠΕΛΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ............................................ 47
3. ΤΟ ΣΤΑΦΥΛΙ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΤΟΥ ............................ 50
 4
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο ................................................................ 53
ΟΙΝΟΠΟΙΙΑ ................................................................... 53
1. Ο ΤΡΥΓΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΤΗΜΑ ΤΩΝ ΣΤΑΦΥΛΙΩΝ ................ 53
2. ΠΩΣ ΝΑ ΦΤΙΑΞΟΥΜΕ ΚΑΛΟ ΚΡΑΣΙ ............................... 54
3. ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΜΟΥΣΤΟΥ ................................................ 56
4. Ο ΜΟΥΣΤΟΣ (ΓΛΕΥΚΟΣ), ΤΑ ΣΤΕΜΦΥΛΑ ΚΑΙ Ο
ΣΤΑΦΥΛΟΠΟΛΤΟΣ, ........................................................ 57
5. Η ΖΥΜΩΣΗ ΤΟΥ ΜΟΥΣΤΟΥ ΣΕ ΟΙΝΟ ............................. 58
6. ΤΟ ΧΡΩΜΑ KAI ΤΟ ΑΡΩΜΑ ΤΟΥ ΟΙΝΟΥ - ΕΚΧΥΛΙΣΗ ....... 59
7. ΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ ΓΙΑ ΛΕΥΚΟ, ΡΟΖΕ ΚΑΙ ΚΟΚΚΙΝΟ ΚΡΑΣΙ ... 60
8. Η ΩΡΙΜΑΝΣΗ, Η ΠΑΛΑΙΩΣΗ ΚΑΙ ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΙΝΕΤΑΙ
Η ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ ΤΟΥ ΟΙΝΟΙ ............................................ 62
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο ................................................................ 65
ΠΟΤΑ ΖΥΜΩΣΗΣ ............................................................ 65
1. Η ΖΥΜΩΣΗ ΖΥΘΟΥ ΚΑΙ ΟΙΝΟΥ ..................................... 65
2. Ο ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΟΥ ΟΙΝΟΥ ....................................... 65
3. ΤΑ ΠΟΤΑ ΖΥΜΩΣΗΣ: ΚΡΑΣΙ, ΜΠΥΡΑ Κ.ΛΠ. .................... 66
Α. Ο ΟΙΝΟΣ - ΤΟ ΚΡΑΣΙ .......................................... 66
Β. Η ΡΕΤΣΙΝΑ ......................................................... 68
Γ. Η ΜΠΥΡΑ ή ΖΥΘΟΣ .............................................. 70
Δ. ΤΟ ΣΙΚΕΡΑ ......................................................... 71
Γ. ΤΟ ΞΥΔΙ ............................................................. 71
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5ο ................................................................ 74
ΠΟΤΑ ΑΠΟΣΤΑΞΗΣ ......................................................... 74
1. Η ΑΠΟΣΤΑΞΗ ΚΑΙ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ................................... 74
2. Ο ΑΠΟΣΤΑΚΤΗΡΑΣ ή ΑΜΒΥΚΑΣ (ΡΑΚΟΚΑΖΑΝΟ) ............. 76
3. ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΓΙΑ ΚΑΛΟ ΠΟΤΟ ΚΡΑΣΙ, ΡΑΚΗ Κ.ΛΠ. .......... 76
4. ΙΣΤΟΡΙΑ - ΦΟΡΟΛΟΓΙΑ - ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ .......................... 80
5. Η ΤΣΙΚΟΥΔΙΑ ............................................................ 81
6. ΤΟ ΤΣΙΠΟΥΡΟ ........................................................... 88
7. ΤΟ ΟΥΖΟ .................................................................. 89
8. ΤΟ ΤΟΥΡΚΙΚΟ ΡΑΚΙ (ΚΑΙ ΤΟ ΑΡΑΒΙΚΟ ΑΡΑΚ .................. 95
9. Η ΒΟΤΚΑ .................................................................. 97
10. ΤΟ ΟΥΙΣΚΙ ............................................................. 98
11. ΤΟ ΜΠΡΑΝΤΥ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΝΙΑΚ .................................... 99
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6ο .............................................................. 102
ΤΑ ΥΔΗΠΟΤΑ, ΟΙ ΓΛΥΚΙΟΙ, ΟΙ ΞΗΡΟΙ ............................. 102
ΚΑΙ ΟΙ ΑΦΡΩΔΗ ΟΙΝΟΙ ................................................. 102
 5
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

1. ΤΑ ΞΗΡΑ ΚΑΙ ΓΛΥΚΑ ΚΡΑΣΙΑ ..................................... 102

2. ΟΙ ΑΦΡΩΔΕΙΣ ΟΙΝΟΙ - ΣΑΜΠΑΝΙΑ ............................. 102
3. ΤΑ ΗΔΥΠΟΤΑ (ΛΙΚΕΡ) ............................................... 103
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7ο .............................................................. 106
ΜΕΘΗ - ΑΛΚΟΟΛΙΣΜΟΣ ................................................ 106
1. ΟΙ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΟΙΝΟΥ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ........... 106
2. ΤΟ ΟΙΝΟΠΝΕΥΜΑ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ
................................................................................. 111
3. Η ΜΕΘΗ ΚΑΙ ΠΩΣ ΝΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΥΓΟΥΜΕ .................... 116
4. Η ΕΞΑΡΤΗΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΟΙΝΟΠΝΕΥΜΑ - ΑΛΚΟΟΛΙΣΜΟΣ .. 118
5. ΠΟΤΕ ΩΦΕΛΕΙ ΤΟ ΠΙΟΤΟ - Η ΗΠΙΑ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ ........ 120
6. ΠΟΤΕ ΒΛΑΠΤΕΙ ΤΟ ΠΟΤΟ – ΥΠΕΡΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ ........... 121
7. ΦΑΡΜΑΚΑ ΚΑΙ ΑΛΚΟΟΛ ............................................ 123
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ............................................................ 124
ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ....................................................... 124
 6
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο
ΙΣΤΟΡΙΑ ΟΙΝΟΛΟΓΑΣ - ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑΣ

1. ΑΝΑΛΗΘΕΙΕΣ ΠΟΥ ΛΕΓΟΝΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ

ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΙΝΟΛΟΓΙΑ

Μερικοί ισχυρίζονται ότι ο Νώε, σύμφωνα με τη Γένεση, ήταν

εκείνος που πρώτος ασχολήθηκε με τη γεωργία και επίσης ότι εκείνος
πρώτος βρήκε και εξημέρωσε το αμπέλι από το οποίον δημιούργησε
κρασί, κάτι που είναι αναληθές, γιατί η Γένεση δεν αναφέρει κάτι τέ-
τοιο, αλλά ότι ο Νώε είναι ο μόνος άνθρωπος που μαζί με τη γυναίκα
του επέζησαν από τον κατακλυσμό που έγινε επί εποχής τους και ο
οποίος μετά από τη διάσωσή του μέσα σε μια κιβωτό (πλοίο) ασχολή-
θηκε με τη γεωργία και συναμα φύτεψε αμπέλι και από το οποίο
έκανε οίνο και ήπιε και μέθυσε, πρβ: «Και ήρξατο Νώε άνθρωπος γε-
ωργός γης είναι, και εφύτευσεν αμπελώνα, και έπιε του οίνου, και
εμεθύσθη και εγυμνώθη εν τω οίκῳ αυτού» (Γένεσις 9, 20. 21-22).
Φυσικά εδώ δεν εννοείται ότι ο Νώε επινόησε τη γεωργία, καθώς και την
αμπελουργία και τον οίνο, όπως ισχυρίζονται μερικοί, γιατί αυτά υπήρχαν πριν
από τον κατακλυσμό,

Κάποιοι άλλοι ισχυρίζονται ότι η καταγωγή του αμπελιού από

το οποίο προέρχεται το κρασί έχει προϊστορία πολλών εκατομμυρίων
ετών. Απολιθωμένα φυτά ηλικίας εξήντα εκατομμυρίων ετών αποτε-
λούν την αρχαιότερη επιστημονική απόδειξη της ηλικίας του αμπε-
λιού.……. Ο Καύκασος, η Μεσοποταμία και η Αρχαία Αίγυπτος πρέπει
να θεωρηθούν οι κοιτίδες της αμπελουργίας και φυσικά οι πατρίδες
του κρασιού……. Η τέχνη της αμπελουργίας εικάζεται ότι ξεκίνησε µε
την αγροτική επανάσταση γύρω στο 5.000 π.Χ. Από τους πρώτους
γνωστούς αμπελοκαλλιεργητές θεωρούνται οι Άριοι (πρόγονοι των
Περσών και των Ινδών που ζούσαν στην περιοχή Καυκάσου-Κα-
σπίας), οι σημιτικοί λαοί και οι Ασσύριοι…….. Οι Έλληνες ανέπτυξαν
ιδιαίτερα την οινοποιία, σχεδόν μονοπωλώντας την αγορά για αιώνες.
Δεν είμαστε βέβαιοι από πού διδάχτηκαν την τέχνη της οινοποιίας,
σύμφωνα όμως µε µια από τις επικρατέστερες θεωρίες, την έμαθαν
από τους ανατολικούς λαούς (Φοίνικες ή Αιγύπτιους) µε τους οποίους
είχαν ανεπτυγμένες εμπορικές σχέσεις>>.
 7
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Ωστόσο όλα αυτά είναι εικασίες εκτός πραγματικότητας,

γιατί:
Α) Τα φυτά και τα ζώα διακρίνονται σε άγρια, όπως είναι π.χ.
η κότινος (άγρια ελιά), η αγράμπελη (άγρια άμπελος), η άγρια αμυ-
γδαλιά (πικραμυγδαλιά), ο λύκος, ο λαγός κ.α. , τα οποία δε σχετί-
ζονται με τη γεωργία και τη κτηνοτροφία, και σε ήμερα, ΄όπως είναι
π.χ. η ήμερη ελιά, η ήμερος άμπελος , η ήμερη αμυγδαλιά, η βερικο-
κιά, η μηλιά κ.α., τα οποία σχετίζονται με τη γεωργία και την κτηνο-
τροφία. Από αυτά τα άγρια είναι φυσιολογικά και εξ αυτού υπάρχουν
από πάντα, από τη γέννηση της φύσης και τα οποία διαιωνίζονται
γεννώντας το ένα το άλλο με σπόρο. Απλά από αυτά προέρχονται τα
ήμερα. Αντίθετα τα ήμερα δεν είναι φυσιολογικά, αφού το ένα δε
γεννά το άλλο με σπόρο, αλλά το ένα γεννά το άλλο με τεχνικό
τρόπο, ήτοι με παραβίαση της φύσης (αγενώς). Αν για παράδειγμα
φυτέψουμε καρπό άγριας ελιάς ή άγριας αμυγδαλιάς κ.α., βγαίνει και
πάλι φυτό άγριας ελιάς ή άγριας μυγδαλιάς κ.α. ενώ, αν φυτέψουμε
καρπό ήμερης ελιάς ή ήμερης μυγδαλιάς κ.α. δε βγαίνει και πάλι ή-
μερη ελιά ή ήμερη αμυγδαλιά κ.α., αλλά φυτό άγριας ελιάς ή άγριας
μυγδαλιάς κ.α. ή τίποτε. Τα ήμερα φυτά πολλαπλασιάζονται - διαιωνί-
ζονται αγενώς, με τέχνασμα, με παραβίαση ή ξεγελώντας τη φύση.
Στα ζώα αυτό γίνεται με διασταύρωση. Για παράδειγμα η διασταύ-
ρωση αλόγου και γαϊδουριού δημιουργεί τον καλούμενο ημίονο, που
είναι ζώο κάτι μεταξύ αλόγου και γαϊδουριού. Στα φυτά αυτό γίνεται
με τη χρησιμοποίηση ειδικών τμημάτων του φυτού , τα καλούμενα
μοσχεύματα, καθώς και με εμβολιασμό.
Συνεπώς άλλο τα άγρια φυτά και τα άγρια ζώα και άλλο
τα ήμερα φυτά και τα ήμερα ζώα. Για παράδειγμα άλλο τα ά-
γρια φυτά, όπως είναι π.χ. η κότινος, η αγράμπελη, η πικρα-
μυγδαλιά κ.α., αυτά υπάρχουν από συστάσεως της φύσης, και
άλλο τα ήμερα φυτά, όπως είναι π.χ. η ήμερη ελιά, η ήμερη
άμπελος, η μυγδαλιά κ.α., αυτά δεν υπάρχουν από πάντα,
αλλά μόνο από τότε που κάποιος άνθρωπος με κάποιο τρόπο ,
ήτοι με εμβολιασμό, μόσχευμα κ.α., ξεγέλεσε τη φύση και πέ-
τυχε τη δημιουργία-ύπαρξή τους, την εξημέρωσή τους.
Η παράδοση (μυθολογία), όπως θα δούμε στα πιο κάτω, έχει διασώσει
τα ονόματα ανθρώπων που εξημέρωσαν άγρια φυτά, όπως π.χ. εκείνου που
εξημέρωσε την ελιά, εκείνου που εξημέρωσε την άμπελο κ.α., όχι όμως και
πολλών άλλων φυτών, όπως π.χ. της πατάτας, της μυγδαλιάς, της βερικοκιάς
κ.α.
Β) Το ότι κάπου βρέθηκαν αρχαίες πινακίδες που χρονολογού-
νται πολύ παλιά και συνάμα μιλούν π.χ. για ελιές ή για άμπελο κ.α.
δε σημαίνει αυτόματα και ότι εκεί εξημερώθηκε η ελιά ή η άμπελος
κ.α. ή ότι από εκεί διαδόθηκε η ήμερη ελιά ή ήμερη άμπελος κ.α. ,
 8
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

γιατί από τη μια υπάρχει η άγρια ελιά/ άγρια άμπελος ΚΑ. Και απο
την άλλη η ήμερη ελιά/ ήμερη άμπελος κ.α., που από αυτές οι ήμερες
προέκυψαν πολύ νεότερα και από την άλλη αυτό θα μπορούσαμε να
το πούμε μόνο, αν οι εν λόγω πινακίδες έγραφαν ΚΑΙ ότι εκεί έγινε
η εξημέρωση της ελιάς ή της αμπέλου κ.α., κάτι που δε συμβαίνει.
Έπειτα πολλές πινακίδες έχουν χρονολογηθεί λάθος είτε σκόπιμα για
ευνόητους λόγους είτε από λάθος εκτίμηση.
Γ) Το ότι
κάπου βρέθηκαν
απολιθωμένοι
σπόροι ή φύλλα
π.χ. ελιάς ή σίτου
κ.α. δε σημαίνει
απαραίτητα και
ότι εκεί εξημερώ-
θηκε η ελιά ή ότι
εκεί γίνονταν
καλλιέργεια ήμε-
ρης ελιάς κ.α.,
γιατί ο άνθρωπος
ήδη από τη γέν-
νησή του μάζευε καρπούς από τη φύση για τη διατροφή του. Και αυτό
γινόταν στην αρχή μόνο από ορισμένα άγρια φυτά και μετά και από
πολλά ήμερα που στο μεταξύ είχε δημιουργήσει - καλλιεργήσει.
‘Έπειτα τα άγρια και τα ήμερα φυτά και ζώα έχουν τα περισσό-
τερα από τα χαρακτηριστικά τους ίδια (π.χ. πολλές άγριες ελιές έχουν
ίδια φύλλα με τις ήμερες , ομοίως με τις αχλαδιές κ.α.) οπότε το να
ισχυριζόμαστε π.χ. ότι στο τάδε μέρος της Ασίας (π.χ. στη Μέση Ανα-
τολή ) πρωτοεμφανίστηκε η ήμερη ή γενικώς η ελιά, γιατί εκεί βρέ-
θηκαν απολιθωμένα φύλλα ελιάς που χρονολογούνται πριν από 20
εκ. χρόνια είναι λάθος υπόθεση, γιατί αφενός άλλο η άγρια και άλλο
η ήμερη ελιά και αφετέρου τα ήμερα φυτά επινοήθηκαν-δημιουργή-
θηκαν τελευταία, μετά που ο άνθρωπος σταμάτησε το μεταναστευτικό
και νομαδικό βίο, όπως θα δούμε πιο κάτω.
Δ) Άλλο το που γεννιέται ή ευδοκιμεί ένα φυτό ή ένα ζώο και
άλλο το που του αρέσει να ζει ή που τελικά κατέληξε να ζει ή να
ευδοκιμεί κ.α. Μόνιμη κατοικία στα φυτά και στα ζώα δεν υπάρχει,
γιατί αφενός από τη μια υπάρχει ο χειμώνας και τα καλοκαίρι που τα
αναγκάζει να μεταναστεύουν και από την άλλη δεν υπάρχει σ’ αυτά
η γεωργία και το εμπόριο προκειμένου να τα προμηθεύει με τροφή.
Ε) Η γεωργία και η κτηνοτροφία προκειμένου να δημιουργη-
θούν-αναπτυχθούν προϋποθέτουν ορισμένους παράγοντες, όπως μό-
νιμους κατοίκους για να κάνουν την καλλιέργεια των φυτών και την
 9
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

εκτροφή των ζώων, στρατό ή αστυνομία προκειμένου να φυλάει τη

σοδειά από τους πεινασμένους, κλέφτες, επιδρομείς κ.α. και εμπό-
ρους προκειμένου να διακινούν τα προϊόντα κ.α. και αυτοί οι παρά-
γοντες αρχικά δεν υπήρχαν. Δημιουργήθηκαν από την εποχή του
Μίνωα έως και την εποχή του Τρωικού Πολέμου, καθώς λέει ο Θου-
κυδίδης.
Το Πάριο Χρονικό, μια αρχαία επιγραφή από μάρμαρο Πάρου
του 3ου αι. π.Χ., αναφέρει ότι ο Μίνωας Α’ βασίλευες το έτος 12
(10) πριν από το Διόγνυτο = 1470 π.Χ. και ο Τρωικός πόλεμος έγινε
το 1218- 1209 π.Χ.,
Ο Θουκυδίδης (Α 2-9) αναφέρει ότι αρχικά και μέχρι την εποχή
του Μίνωα και του τρωικού Πολέμου, επειδή δεν υπήρχε το εμπόριο,
η ασφάλεια στις μετακινήσεις, δεν υπήρχαν ούτε ανεπτυγμένη γεωρ-
γία ούτε σύνορα και κράτη, ούτε και μόνιμες πόλεις παρά μόνο διά-
φορες φυλές που ζούσαν νομαδικά και μεταναστευτικά για εξεύρεση
πηγών διατροφής, ενώ η πολυπληθέστερη ομάδα όπου πήγαινε έδιω-
χνε αυτή που έβρισκε μπροστά της, για να εκμεταλλευτεί αυτή το
χώρο. Αλλ' αφότου συγκροτήθηκε το πολεμικόν ναυτικό του Μίνωα
οι δια θαλάσσης συγκοινωνίες έγιναν ασφαλέστεροι, γιατί διώχτηκαν
από αυτό οι ληστές και οι πειρατές των νησιών, οι Έλληνες μπόρεσαν
να επικοινωνήσουν μεταξύ τους, να αποκτήσουν μόνιμες κατοικίες,
να ευημερήσουν κ.α. και έτσι να νικήσουν στον Τρωικό πόλεμο.
<<…. Διότι είναι προφανές ότι η χώρα που καλείται σήμερον Ελλάς δεν
ήτο μονίμως κατοικημένη εξ αρχής, αλλ' εγίνοντο εις το παρελθόν συχναί μεταναστεύσεις και
οι κάτοικοι χωρίς πολλάς δυσκολίας εγκατέλειπαν τας εστίας των, εξαναγκαζόμενοι εις τούτο
από νέους πολυαριθμοτέρους εκάστοτε εποίκους. Καθόσον ούτε το εμπόριον, όπως σήμερον
διεξάγεται, υπήρχε τότε, ούτε ασφαλής διά ξηράς ή διά θαλάσσης συγκοινωνία, και καθένας
εξεμεταλλεύετο το έδαφος, το οποιον είχε υπό την κατοχήν του, τόσον μόνον όσον ήρκει διά
την συντήρησίν του. Ούτε πλούτον έσώρευαν, ούτε την γην εφύτευαν, τόσον μάλλον καθόσον
αι εγκαταστάσεις των δεν ήσαν ωχυρωμέναι και ως εκ τούτου εφοβούντο μήπως από στιγμής
εις στιγμήν άλλοι επιδρομείς επέλθουν και τους αφαιρέσουν κάθε τι που έχουν……. ……Ο
Μίνως, εξ όσων κατά παράδοσιν γνωρίζομεν, πρώτος απέκτησε πολεμικόν ναυτικόν, και εκυ-
ριάρχησεν επί του μεγαλυτέρου μέρους της θαλάσσης, η οποία ονομάζεται σήμερον Ελληνική.
Κατακτήσας τας Κυκλάδας νήσους, ίδρυσεν αποικίας εις τας περισσοτέρας από αυτάς, αφού
εξεδίωξε τους Κάρας και εγκατέστησε τους υιούς του ως κυβερνήτας. Ως εκ τούτου και την
πειρατείαν φυσικά κατεδίωκεν όσον ημπορούσεν από την θάλασσαν αυτήν, διά να περιέρ-
χωνται εις αυτόν ασφαλέστερον τα εισοδήματα των νήσων…………………………. Αλλ' αφότου
συνεκροτήθη το πολεμικόν ναυτικόν του Μίνωος, αι δια θαλάσσης συγκοινωνίαι έγιναν ασφα-
λέστεροι, αφ' ενός μεν διότι οι κακοποιοί των νήσων αυτών εξεδιώχθησαν υπ' αυτού, κατά την
εποχήν ακριβώς που προέβη εις εποικισμόν των περισσοτέρων, εξ αλλού δε διότι οι κάτοικοι
των παραλίων ήρχισαν ήδη ν' αποκτούν μεγαλυτέρας περιουσίας και να έχουν μονιμωτέραν
κατοικίαν, και μερικοί μάλιστα, όπως ήτο φυσικόν δι' ανθρώπους, των οποίων ηύξανε καθημε-
ρινώς ο πλούτος, και με τείχη περιέβαλλαν τας πόλεις των. ……Και μόνον βραδύτερον, όταν
 10
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

είχαν ήδη έτι μάλλον προαχθή εις την κατάστασιν αυτήν, εξεστράτευσαν κατά της Τροίας.>> (
Θουκυδίδη Α, 2 - 8, σε νέα Ελληνική από τον εθνάρχη Ελ. Βενιζέλο).
Τα λεγόμενα του Θουκυδίδη επιβεβαιώνονται από τους: Εκα-
ταίο το Μιλήσιο (Στράβων 7, 321), Ηρόδοτο (Ιστορία Α 54 - 58),
Ισοκράτη (Παναθηναϊκός, Ελένης εγκώμιο 68 – 69, Πανηγυρικός
κ.α.), Διόδωρο (1, 23-24 και 28-29, Μ, Απόσπασμα 3), Πλάτων (Με-
νέξενος, 245c-d) κ.α. Για παράδειγμα ο Στράβωνας, επικαλούμενος
αρχαιότερους του ιστορικούς (Εκαταίο Μιλήσιο κ.α.) αναφέρει επα-
κριβώς:
«Εξάλλου, ολόκληρη σχεδόν η Ελλάδα κατοικία βαρβάρων υπήρξε, στους παλιούς και-
ρούς, έτσι λογάριαζαν όσοι μνημονεύουν αυτά τα πράγματα, γιατί ο Πέλοπας έφερε ένα λαό
από τη Φρυγία στη χώρα που απ' αυτόν ονομάστηκε Πελοπόννησος, κι ο Δαναός από την
Αίγυπτο, κι οι Δρύοπες, οι Καύκωνες κι οι Πελασγοί κι οι Λέλεγες και άλλοι τέτοιοι λαοί μοίρα-
σαν τους τόπους πάνω και κάτω από τον ισθμό. Γιατί την Αττική κατέλαβαν Θράκες που ήρθαν
με τον Εύμολπο, τη Δαυλίδα της Φωκίδας ο Τηρεύς την Καδμεία οι Φοίνικες που ήρθαν με τον
Κάδμο, και την ίδια τη Βοιωτία κατέκτησαν οι Aονες, οι Τέμμικες και οι Ύαντες.» (Στράβων 7,
321, μτφ εκδόσεις «Κάκτος»)

2. ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΓΕΩΡΓΙΑΣ: Η ΔΗΜΗΤΡΑ ΒΡΙΣΚΕΙ ΤΑ ΔΗ-

ΜΗΤΡΙΑΚΑ, Η ΑΘΗΝΑ ΒΡΙΣΚΕΙ ΤΗΝ ΕΛΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΛΑΔΙ, Ο ΔΙΟ-
ΝΥΣΟΣ ΒΡΙΣΚΕΙ ΤΗΝ ΑΜΠΕΛΟ ΚΑΙ ΤΟΝ ΟΙΝΟ ΚΛΠ ΣΤΗΝ
ΚΡΗΤΗ

Ο Διόδωρος Σικελιώτης καταγράφοντας το τι λένε οι μύθοι των

Φρυγών (Μ. Ασίας) και των Ατλάντιων της Λιβύης και αντιλαμβανό-
μενος ότι πολλά από αυτά που λένε οι μύθοι αυτοί δεν είναι πραγμα-
τικότητα, συμπληρώνει-διευκρινίζει ότι οι Κρήτες δε συμφωνούν με
όσα λένε οι μύθοι των Φρυγών και των Ατλάντιων (βλέπε Διόδωρος
3.61,3) και η αλήθεια γι αυτούς είναι αυτή που θα αναφέρει εκεί που
θα γράψει για το τι λένε οι μύθοι των Κρητών. Και αυτό το κάνει στο
πέμπτο του βιβλίο, όπου αναφέρει (βλέπε Διόδωρος 5, 64- 77) ότι
οι Κρήτες ισχυρίζονται με επιχειρήματα ότι οι περισσότεροι από τους
θεούς: Δίας, Απόλλων, Ερμής, Αθηνά κ.λπ. γεννήθηκαν στην Κρήτη
και επειδή εν ζωή είχαν πάει σε πολλά άλλα μέρη κάνοντας αγαθοερ-
γίες, μετά τη μετάσταση τους από τους ανθρώπους, θεοποιήθηκαν,
ήτοι θεωρήθηκαν ως θεοί, ως οι πρώτοι κάτοικοι του Ολύμπου (δηλ.
ανακηρύχτηκαν μετά θάνατο θεοί, κάτι όπως ο Χριστός και οι Άγιοι
σήμερα), επειδή οι άνθρωποι πιστεύουν ότι και από εκεί που πάνε οι
ψυχές αυτών μπορούν να συνεχίσουν να ευεργετούν.
«Οι κάτοικοι, λοιπόν, της Κρήτης λένε πως οι αρχαιότεροι στο νησί ήταν αυτόχθονες,
οι λεγόμενοι Ετεοκρήτες, των οποίων ο βασιλιάς, Κρήτας το όνομα, ανακάλυψε πολλά και πολύ
σημαντικά πράγματα στο νησί που είχαν τη δυνατότητα να ωφελήσουν την κοινωνική ζωή των
ανθρώπων. Οι περισσότεροι, επίσης, από τους θεούς, σύμφωνα με τους μύθους τους, έγιναν
στο νησί τους, θεοί που για τις ευεργεσίες που πρόσφεραν σ' όλη την ανθρωπότητα δέχτηκαν
 11
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

τιμές αθάνατες" σχετικά μ' αυτές τις παραδόσεις θα μιλήσουμε περιληπτικά, ακολουθώντας
τους πιο διάσημους απ' όσους συνέταξαν ιστορία της Κρήτης……».(Διόδωρος 5,64)
«Γιατί οι περισσότεροι θεοί , λένε, κίνησαν από την Κρήτη να επισκεφτούν πολλά μέρη
της οικουμένης , για να ευεργετήσουν τα οφέλη από τις ανακαλύψεις τους. Η Δήμητρα, για
παράδειγμα, πέρασε στην Αττική, από εκεί τράβηξε στην Σικελία και μετά στην Αίγυπτο και σ’
εκείνους τους τόπους , κυρίως, επειδή παρέδωσε τον καρπό, του σταριού και δίδαξε τη σπορά
του, δέχτηκε μεγάλες τιμές από τους ευεργετημένους……… Με τον ίδιο τρόπο και ο Απόλλω-
νας φανερώθηκε περισσότερο καιρό στη Δήλο, Λυκία και Δελφούς, και η Άρτεμη στην Έφεσο
και στον Πόντο, αλλά και στην Περσία και στην Κρήτη. Έτσι από τους τόπους ή τις πράξεις
που έλαβαν χώρα στι κάθε μέρος ο Απόλλωνας ονομάστηκε Δήλιος, Λύκιος και Πύθιος και η
Άρτεμη Εφεσία, Κρησία, καθώς και Ταυροπόλος και Περσία, παρ όλο που και οι δυο είχαν
γεννηθεί στην Κρήτη (Διόδωρος 5, 77,4).
«…..Τούτοι, λοιπόν, οι θεοί, (Δίας, Δήμητρα, Αθηνά κλπ ). έχοντας ευεργετήσει σε με-
γάλο βαθμό τη ζωή των ανθρώπων, δεν αξιώθηκαν μόνο να λάβουν αθάνατες τιμές, αλλά θε-
ωρήθηκαν επίσης πως ήταν οι πρώτοι που κατοίκησαν στον 'Όλυμπο, μετά τη μετάσταση τους
από τους ανθρώπους………. « (Διόδωρος 5,67).

Αναφέρει επίσης ότι οι αρχαίοι Κρήτες ισχυρίζονται με επιχει-

ρήματα πως:
α) Ο πρώτος άνθρωπος που ασχολήθηκε με τη γεωργία ήταν
μια γυναίκα από τη Κρήτη που τη λέγανε Αθηνά , η οποία εξημέρωσε
την ελιά και συνάμα δίδαξε την καλλιέργειά της, καθώς και την πα-
ραγωγή του λαδιού. και γι αυτό μετά τη μετάστασή της από τη γη
στους ουρανούς θεωρήθηκε αθάνατη, θεά και κάτοικος του Ολύμπου.
«Αναφέρουν επίσης, τον μύθο ότι και η Αθηνά γεννήθηκε στην Κρήτη, από το Δία, στις
πηγές του ποταμού Τρίτωνα και γι αυτό λεγόταν Τριτογένεια.. …… Στην Αθηνά προσδί-
δουν την εξημέρωση της ελιάς και την παράδοση της καλλιέργειας της στους ανθρώπους, κα-
θώς και την κατεργασία του καρπού της - διότι πριν τη γέννηση ετούτης της θεάς, τούτο το
είδος δέντρου υπήρχε, βέβαια, μαζί με τα άλλα άγρια δέντρα, αλλά η φροντίδα και η πείρα που
δείχνουν μέχρι σήμερα οι άνθρωποι στην καλλιέργεια του είναι έργο ετούτης της θεάς...» (Διό-
δωρος Σικελιώτης, 5, 73 )
β) Ο δεύτερος άνθρωπος που ασχολήθηκε με τη γεωργία ήταν
μια γυναίκα, πάλι από τη Κρήτη, που τη λέγανε Δήμητρα και η οποία
βρήκε και καλλιέργησε πρώτη τους καρπούς που ονομάστηκαν από
το όνομά της Δημητριακά και γι αυτό μετά τη μετάστασή της από τη
γη στους ουρανούς θεοποιήθηκε, θεωρήθηκε αθάνατη, θεά και κά-
τοικος του Ολύμπου. Θεά της Γεωργίας.
«Για τη Δήμητρα, λέγεται (από τους Κρήτες) πως, καθώς το σιτάρι φύτρωνε τυχαία
ανάμεσα στ' άλλα χορτάρια (στην Κρήτη) και οι άνθρωποι αγνοούσαν τη χρήση του, εκείνη
πρώτη το μάζεψε, επινόησε την κατεργασία και την αποθήκευση του και δίδαξε τη σπορά
του………....». (Διόδωρος Σικελιώτης 5, 68)
γ) Ο τρίτος άνθρωπος που ασχολήθηκε με τη γεωργία ήταν ένας
άνδρας, πάλι από την Κρήτη, που το λέγανε Διόνυσο , ο οποίος από
τη μια βρήκε την αμπελουργία και το κρασί, καθώς και την παραγωγή
του ζύθου (μπύρας) από την κριθή και από την άλλη είναι αυτός που
 12
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

πρώτος έζεψε βόδια σε άροτρο, βρήκε τα γεωργικά εργαλεία κ.α. και

γι αυτό μετά τη μετάστασή του από τη γη στους ουρανούς θεωρήθηκε
αθάνατος, θεός και κάτοικος του Ολύμπου.
«Για τον Διόνυσο, αναφέρει ο μύθος, πως ήταν ο εφευρέτης της αμπέλου και της καλ-
λιέργειάς του, καθώς και της οινοποιίας……... Τούτος ο Θεός λένε γεννήθηκε από το Δία και
την Περσεφόνη στην Κρήτη…..» (Διόδωρος 5, 75)
δ) 0ι πρώτοι άνθρωποι που ασχολήθηκαν με την εξημέρωση
άγριων ζώων (κτηνοτροφία) ήταν οι Ιδαίοι Δάκτυλοι ή Κουρήτες της
Κρήτης. Πρώτοι αυτοί συγκέντρωσαν τα πρόβατα σε κοπάδια, εξημέ-
ρωσαν τα υπόλοιπα είδη ζώων, ανακάλυψαν τη μελισσοκομία, ειση-
γήθηκαν την τέχνη του κυνηγίου κ.α..

Ο Διόδωρος Σικελιώτης (5.67,5 κ.α.) αναφέρει επίσης ότι οι Ολύμπιοι

θεοί: Δίας, Δήμητρα, Αθηνά κ.α., σύμφωνα με το μύθο, ήταν αρχικά
άνθρωποι που ζούσαν στην Κρήτη, οι οποίοι, επειδή είχαν κάνει εν
ζωή πολλές ευεργεσίες στους ανθρώπους (π.χ. η θεά Δήμητρα βρήκε
τους καρπούς που φέρουν το όνομά της, ήτοι τα δημητριακά, η θεά
Αθηνά εξημέρωσε την ελιά κ.α.) μετά τη μετάστασή τους από τη γη
στους ουρανούς θεοποιήθηκαν, ήτοι θεωρήθηκαν θεοί και κάτοικοι
του Ολύμπου, πρβ:
«Τούτοι, λοιπόν, οι θεοί, έχοντας ευεργετήσει σε μεγάλο βαθμό τη ζωή των ανθρώπων,
δεν αξιώθηκαν μόνο να λάβουν αθάνατες τιμές, αλλά θεωρήθηκαν επίσης πως ήταν οι πρώτοι
που κατοίκησαν στον Όλυμπο, μετά τη μετάστασή τους από τους ανθρώπους» (Διόδωρος
5,.67,5).

ΣΗΜΕΙΏΝΕΤΑΙ ΌΤΙ:
Α. Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει ότι ο θεός Διόνυσος κατά’
άλλους αρχαίους συγγραφείς ήταν από την Κρήτη, κατ’ άλλους από
τη Θήβα της Βοιωτίας, κατ’ άλλους από την Αίγυπτο, κατ’ άλλους
από τη Λιβύη και κατ’ άλλους από την Ινδία και το ποια είναι η
αλήθεια θα το δούμε πιο κάτω.
Β. Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει επίσης ότι και οι αρχαίοι
Αιγύπτιοι ισχυρίζονταν ότι στο τόπο τους η θεά Δήμητρα βρήκε τα
δημητριακά και ο θεός Ερμής ( και όχι η θεά Αθηνά που λένε οι
Έλληνες) βρήκε την ελιά και το λάδι που βγαίνει από τον καρπό της,
και για το ποια είναι η αλήθεια βλέπε στο βιβλίο
«ΦΥΣΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ» ( Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΦΥΤΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ
ΖΩΩΝ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ ) Α.
Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ
 13
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

3. Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΘΕΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ ΕΝ ΖΩΗ ΕΞΗΜΕΡΩΝΕΙ

ΠΡΩΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΤΗΝ ΑΓΡΑΜΠΕΛΟ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΚΑΡ-
ΠΟΥΣ ΤΗΣ ΗΜΕΡΗΣ ΠΑΡΑΓΕΙ ΤΟΝ ΟΙΝΟ ΚΑΙ ΣΥΝΑΜΑ ΒΡΙ-
ΣΚΕΙ ΤΟ ΑΡΟΤΡΟ ΚΑΙ ΤΑ ΓΕΩΡΓΙΚΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ

Α. Η ΑΓΡΙΑ ΚΑΙ Η ΗΜΕΡΗ (ΟΙΝΟΦΟΡΟΣ) ΑΜΠΕΛΟΣ

Οίνος ή κοινώς κρασί λέγεται το ποτό που παράγεται από τον

καρπό, τα σταφύλια, της αμπέλου.
Άμπελος ή σταφυλή ή οίνη ή οινάς κ.α. λέγεται ένα πολυετές
αναρριχητικό, φυλλοβόλο (με ετήσιο βιολογικό κύκλο) και λεπτο-
βλαστοειδές φυτό, που καλλιεργείται κυρίως για τον καρπό του, το
σταφύλι ή αρχαία ελληνικά και βότρυς, ενώ και τα φύλλα του χρησι-
μοποιούνται στη μαγειρική (ντολμάδες). Τα σταφύλια μπορούν να κα-
ταναλωθούν ως έχουν ή να χρησιμοποιηθούν είτε για γλυκίσματα
(γλυκό του κουταλιού) είτε για την παρασκευή σταφίδων, κρασιού,
ξυδιού και άλλων οινοπνευματωδών ποτών όπως το τσίπουρο, η τσι-
κουδιά κ.α. και τελικά οινοπνεύματος (αιθανόλης).
Η άμπελος διακρίνεται σε άγρια (vitis silvestris) και σε ήμερη ή
εξημερωμένη (vitis vinifera). Η άμπελος, άγρια και ήμερη, ευδοκιμεί
σε εύκρατες περιοχές, όπως π.χ. στις παραμεσόγειες περιοχές.
Ειδικότερα από τη μια υπάρχει η άγρια άμπελος (η αγράμπελη),
που κάνει καρπούς που είναι πτωχοί προς βρώση και παραγωγή οίνου
και από την άλλη υπάρχει η ήμερη ή άλλως εξημερωμένη-καλλιεργη-
μένη άμπελος και οι ποικιλίες της, οι οποίες παράγουν αφενός πολ-
λούς και βρώσιμους καρπούς, και αφετερου καρπούς που περιέχουν
πολύ μούστο-οίνο..

Β. Η ΔΙΑΙΩΝΙΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ

Η άγρια άμπελος διαιωνίζεται και πολλαπλασιάζεται με σπόρο,

καθώς και με παραφυάδες και καταβολάδες, ήτοι οι βλαστοί της γέρ-
νουν στη γη και μόλις ακουμπήσουν εκεί βγάζουν ρίζες και αναπτύσ-
σεται ως νέο φυτό. Η ήμερη δε διαιωνίζεται με σπόρο, αν φυτέψουμε
σπόρο ήμερης αμπέλου βγαίνει πάλι άγρια ή τίποτε, αλλά μόνο τε-
χνικά, ήτοι με μόσχευμα, με καταβολάδες, με εμβολιασμό και σήμερα
και με ιστοκαλλιέργεια, όπως θα δούμε πιο κάτω.

Γ. Η ΕΞΗΜΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΑΓΡΙΑΣ ΑΜΠΕΛΟΥ, ΠΟΤΕ ΚΑΙ ΑΠΟ

ΠΟΙΟΝ

Η άγρια άμπελος είναι δημιούργημα της φύσης, του θεού, και

υπάρχει από πάντα, ήτοι από συστάσεως της φύσης. Αντίθετα η
 14
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ήμερη άμπελος δεν υπάρχει από πάντα, αλλά μόνο από τότε που κά-
ποιος πέτυχε να εξημερώσει την άγρια άμπελο, ήτοι να δημιουργήσει
ένα άλλο τύπο αμπέλου που να παράγει και βρώσιμους και εκμεταλ-
λεύσιμους καρπούς. Δηλαδή η ήμερη άμπελος δεν είναι δημιούργημα
μόνο της φύσης, αλλά και της ανθρώπινης παρέμβασης.
Και αυτό δεν έγινε προ αμνημονεύτων χρόνων, αλλά τελευταία,
από τότε που άνθρωπος σταμάτησε το νομαδικό - μεταναστευτικό βίο
που έκανε για εξεύρεση πηγών διατροφής μια και αρχικά δεν υπήρχε
η γεωργία.
Και εκείνος που πέτυχε να εξημερώσει πρώτος την άγρια ά-
μπελο και να δημιουργήσει από τους καρπούς, τα σταφύλια, της ήμε-
ρης το μούστο- οίνο ήο θεός Διόνυσος εν ζωή στη γη, και εξ αυτού
μετά θεοποιήθηκε, θεωρήθηκε θεός της αμπέλου και του οίνου, όπως
θα δούμε πιο κάτω..

3. Ο ΔΙΟΝΥΣΟΣ ή ΒΑΚΧΟΣ ή ΙΑΚΧΟΣ , Ο ΘΕΟΣ ΤΗΣ Α-

ΜΠΕΛΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΟΙΝΟΥ

Σύμφωνα με τη μυθολογία, ελληνική και ξένη, εκείνος που

πρώτος εξημέρωσε - καλλιέργησε την άμπελο και από τους καρπούς
της ήμερης παρήγαγε τον οίνο είναι ο θεός Διόνυσος εν ζωή στη γη
και γι αυτό μετά τη μετάστασή του από τη γη στους ουρανούς θεο-
ποιήθηκε, δηλαδή θεωρήθηκε θεός του κρασιού. Ο ίδιος επίσης βρήκε
το ζύθο που παράγεται από το κριθάρι κ.α.

Α. Η ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΔΙΟΝΥΣΟΣ Ή ΙΑΚΧΟΣ Ή ΒΑΚΧΟΣ

Δεδομένου ότι ο Διόνυσος ήταν θεός του οίνου και συνάμα λε-
γόταν και με την ονομασία Βάκχος ή «Ίακχος, άρα η ονομασία «Βάκ-
χος» παράγεται από τα επιφωνήματα βαχ!, αχ! που βγάζουν αυτοί
που έχουν ερωτικό ή άλλο βάσανο και πίνουν οίνο να τον ξεπερά-
σουν και το ρήμα έχω /εκχέω. Ομοίως η ονομασία Ίακχος παράγεται
από το ρήμα έχω/εκχέω και τα χαρμόσυνα επιφωνήματα: ιά!, ιά! (>
ιαχή, ιαύων….) που βγάζουν αυτοί που πίνουν οίνο και ευθυμούν.
Από το επίρρημα ευ (= καλώς, ωραία) παράγεται η ευχή που λέμε
πίνοντας εβίβα = όλα καλά να πάνε και το «εὐαστήρ» = ο Διόνυσος
(Ορφικός ύμνος «Διονύσου»), επειδή λέει τα ενθουσιώδη: «ευοί -
ευαν! (αρχαιοελληνικά) > εβίβα! (νεοελληνικά)» = όλα καλά!, στην
υγειά μας!

Το βυζαντινό «Μέγα Ετυμολογικό», επικαλούμενο τον Πίνδαρο,

αναφέρει ότι το όνομα του θεού Διόνυσου ετυμολογείται από το
 15
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

όνομα του Διός και αυτό της Νύσης του όρους, όπου γεννήθηκε και
ανατράφηκε ο Διόνυσος, πρβ: «Διόνυσος’ οι δε από του Διός και της Νυ-
σης του όρους ωνομάσθαι, επεί εν τούτω εγεννήθη , ως Πίνδαρος, και ανε-
τράφη». (Μέγα Ετυμολογικό)
Το όρος της Νύσης «κείται μεταξύ Φοινίκης και Νείλου (Διόδωρο 4,2) ή
άλλως στην Αιθιοπία («….και ήγεικε ες Νύσαν την υπέρ Αίγυπτον εούσαν εν
τη Αιθιοπία», Ηρόδοτος Β 145) , «…, και λαβὼν αὐτὸν Ερμής προς νύμφας
εκόμισεν εν Νύσῃ κατοικούσας της Ασίας, ας ύστερον Ζεύς καταστερίσας ω-
νόμασεν Υάδας. (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη Γ.4,3).
Ο Διόδωρος Σικελιώτης , σχετικά με το όνομα του Διόνυσου,
αναφέρει ότι ο Διόνυσος, σύμφωνα με τους μύθους, ονομάστηκε έ-
τσι, επειδή ήταν γιος του Δία και συνάμα ανατράφηκε στη Νύσα της
Αραβίας. Αναφέρει επίσης ότι με την ονομασία Διόνυσος ονομαζόταν
και ο καρπός της αμπέλου και επίσης ότι «Διόνυσος = δόσις οίνου»,
δηλαδή από τα δίδω-οίνος, πρβ:
«Ο Δίας έσμιξε κρυφά από τη γυναίκα του Ήρα με την κόρη του Κάδμου
Σεμέλη στη Θήβα και εκείνη έμεινε έγκυος στο Διόνυσο, όμως το ανακάλυψε η
Ήρα και έκανε τη Σεμέλη να αποβάλει. Μετά απ' αυτό, ο Δίας πήρε το παιδί,
το έδωσε στον Ερμή και τον πρόσταξε να το μεταφέρει στο σπήλαιο στη Νύσα,
που κείται μεταξύ Φοινίκης και Νείλου, και να το παραδώσει στις νύμφες που
έπρεπε να το αναθρέψουν και να το φροντίσουν με τη μεγαλύτερη επιμέλεια
και προσοχή. Κατά συνέπεια, εφόσον ο Διόνυσος ανατράφηκε στη Νύσα πήρε
το όνομα του από τον Δία και τη Νύσα». (Διόδωρος 4, 2-3…)
«άλλοι παραδίδουν πως υπήρξε ένας και άλλοι τρεις Διόνυσοι, υπάρ-
χουν κι εκείνοι που βεβαιώνουν πως ποτέ δεν έγινε γένεση του με ανθρώπινη
τουλάχιστον μορφή και θεωρούν πως η λέξη Διόνυσος σημαίνει μόνο «οίνου
δόσις» [δώρο του οίνου]». (Διόδωρος 3,62-64)

Β. ΟΙ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ

Ο Διόνυσος, σύμφωνα με όλους τους μύθους, φέρεται γιος του

Δία, ο οποίος ήταν Κρητικός στην καταγωγή, αφού είχε γεννηθεί και
αντρωθεί στο Δικταίο άντρο της Κρήτης, άρα και ο Διόνυσος ήταν
Κρητικός στην καταγωγή, πρβ:
<<…. τον μεν οι εδέξατο Γαία πελώρη Κρήτῃ εν εὐρείῃ τρεφέμεν ἀτιταλλέμεναί τε ένθά
μιν ίκτο φέρουσα θοὴν δια νύκτα μέλαιναν, πρώτην ες Δίκτον» (Ησίοδος Θεογονία 480-5)
Οργισθείσα δε επί τούτοις Ρέα παραγίνεται μεν εις Κρήτη, οπηνίκα τον Δία εγκυμο-
νούσα ετύγχανε, γεννά δε εν τω άντρω της Δίκτης Δία και τούτον μεν δίδωσι τρέφεσθαι Κού-
ρησί τε και ταις Μελισσέως παισί νύμφαις, Αδραστεία τε και Ίδῃ.αύται μεν ουν τον παίδα
έτρεφον τω της Αμαλθείας γάλακτι, οι δε Κούρητες ένοπλοι εν τω άντρω το βρέφος φυλάσσο-
ντες τοις δόρασι τας ασπίδας συνέκρουον, ίνα μη της του παιδός φωνής ο Κρόνος ακούσῃ.Ρέα
δε λίθον σπαργανώσασα δέδωκε Κρόνω καταπιείν ως τον γεγεννημένον παίδα». (Απολλόδω-
ρος Α, 1, 6 - 7),
«ανδρωθέντα δ’ αυτόν (ο Δίας) φασί πρώτον πόλιν κτίσαι πει την Δίκτα, όπου και τη
γένεσιν αυτού μυθολογούσι»,,,, (Διόδωρος 5.72),
 16
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

«Λαβείν δε αυτόν την τούτων μίμησιν αποφαίνουσιν εκ τῶν Ελληνικών παραδειγμά-

των ζηλωτὴν γενόμενον της τε Μίνω του Κρητὸς και της Λυκούργου του Λακεδαιμονίου
σοφίας· ων ὁ μεν ομιλητής έφη γενέσθαι του Διός και φοιτών εις το Δικταίον όρος, εν ω τρα-
φήναι τον Δία μυθολογούσιν οι Κρήτες υπὸ των Κουρήτων νεογνὸν όντα, κατέβαινεν εις το
ιερὸν άντρον και τους νόμους εκεί συντιθεὶς εκόμιζεν, ους απέφαινε παρά του Διός λαμβάνειν·
(Διονύσιος Αλικαρνασσεύς «Ρωμαϊκή Αρχαιολογία» Livre/Λογος 2 LXI,

Η μάνα του Διονύσου κατ’ άλλους μύθους ήταν η Δήμητρα ή η

κόρη της Περσεφόνη, κατ΄ άλλους η Σεμέλη, η κόρη του Κάδμου,
ιδρυτή της Θήβας της Βοιωτίας και κατ΄ άλλους η Ήρα. Ειδικότερα ο
Διόνυσος, σύμφωνα με τους κρητικούς μύθους και τον ορφικό ύμνο
‘Διόνυσος’, ήταν γιος του Δία και της Δήμητρα ή της κόρης της Περ-
σεφόνης και σύζυγος της Αριάδνης, κόρης του βασιλιά της Κρήτης
Μίνωα. Ο Διόνυσος, σύμφωνα με την ‘Θεογονία’ του Ησίοδου, τον
Ομηρικό ύμνο ‘Διόνυσος΄ κ.α. ήταν γιος του Δία και της Σεμέλης,
κόρη του Κάδμου που είχε έρθει από τη Φοινίκη στην Ελλάδα και
έκτισε την πόλη Θήβα στη Βοιωτία. Σύμφωνα με τον ίδιο μύθο ο Δίας
έσμιξε κρυφά από τη γυναίκα του Ήρα με την κόρη του Κάδμου Σεμέλη στη
Θήβα και εκείνη έμεινε έγκυος στο Διόνυσο, όμως το ανακάλυψε η Ήρα και
έκανε τη Σεμέλη να αποβάλει. Μετά απ' αυτό, ο Δίας πήρε το παιδί, το έδωσε
στον Ερμή και τον πρόσταξε να το μεταφέρει στο σπήλαιο στη Νύσα, που κεί-
ται μεταξύ Φοινίκης και Νείλου, και να το παραδώσει στις νύμφες που έπρεπε
να το αναθρέψουν και να το φροντίσουν με τη μεγαλύτερη επιμέλεια και προ-
σοχή. Κατά συνέπεια, εφόσον ο Διόνυσος ανατράφηκε στη Νύσα πήρε το ό-
νομα του από τον Δία και τη Νύσα
Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει ότι οι γονείς του αιγυπτιακού
θεού Όσιρι ή άλλως Διόνυσου, σύμφωνα με τους αιγυπτιακούς μύ-
θους, είναι ο βασιλιάς εν ζωή Αμμων Δίας και η γυναίκα του Ήρα (
βλέπε Διόδωρος 1, 1– 18). Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει επίσης
ότι σύμφωνα με τους Αιγυπτιακούς μύθους υπήρχαν δυο βασιλιάδες
με το όνομα Δίας και από αυτούς ο ένας, αυτός που βασίλευε στην
Κρήτη, ονόμασε το νησί της Κρήτης Ιδαία από το όνομα της συζύ-
γου του, που την έλεγαν Ιδαία (Διόδωρος 3,61) και με την οποία
απέκτησε δέκα γιους τους Κουρήτες και όταν πέθανε τον θάψανε
στην Κρήτη. Ο άλλος, ο Ατλάντιος ή άλλως Άμμων Δίας, μετονόμασε
το νησί από Ιδαία σε Κρήτη από τη γυναίκα του που την έλεγαν
Κρήτη και η οποία ήταν κόρη ενός των Κουρητών», ο οποίος λόγω
τω ευεργεσιών του έκανε εν ζωή, μετά τη μετάστασή του από τους
ανθρώπους στον ουρανό οι Ατλάντιοι τον αγόρευσαν θεό και κύριο
του σύμπαντος κόσμου στον αιώνα το άπαντα (Διόδωρος 3.70-71).

Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει, σχετικά με τον αν υπήρχε

ένας μόνο Διόνυσος ή πολλοί, ότι οι Κρήτες ισχυρίζονται ότι ο θεός
Διόνυσος ήταν Κρητικός και ένας. Απλώς, επειδή πήγε και σε πολλά
 17
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

άλλα μέρη προσφέροντάς και εκεί τις ευεργεσίες του μερικοί άλλοι
λαοί τον οικειοποιήθηκαν(βλέπε Διόδωρος Σικελιώτης 5, 77,4). Το
ίδιο αναφέρει και για τους αρχαίους Αιγυπτίους, δηλαδή ότι και για
εκείνους ο θεός Διόνυσος ήταν ένας και Αιγύπτιος, όμως επειδή πήγε
και σε πολλά άλλα μέρη ( Ινδία, Αραβία κ.α.) προσφέροντάς και εκεί
τις ευεργεσίες του μερικοί άλλοι λαοί τον οικειοποιήθηκαν. Αναφέρει
επίσης ότι οι Αιγύπτιοι λένε ότι ο αιγυπτιακός θεός Οσιρις ή Διόνυσος
δεν είναι ίδιος με το θεό που οι Έλληνες ονομάζουν Διόνυσο, το γιο
της Σεμέλης και του Δία. Γι αυτούς η Σεμέλη έμεινε έγκυος από κά-
ποιο άγνωστο και γέννησε ένα αρσενικό μωρό. Προ αυτού, ο πατέρας
της Σεμέλης, ο Κάδμος, για να μη ξεφτιλιστεί, απόδωσε την πατρό-
τητά του στο Δία και ονομάστηκε Διόνυσος, γιος του Δία (βλέπε Διό-
δωρος 1.19-23).

Στην πραγματικότητα υπήρχε ένας μόνο Διόνυσος, αφού όλοι φέρονται

να έχουν τον ίδιο πατέρα, το Δία, και την ίδια ασχολία ,ήτοι την άμπελο, το
κρασί κ.α. ,και απλώς το βιογραφικό του έχει μικρές παραλλαγές κατά τόπους
για το λόγο ότι τον διεκδικούν εκτός από τους Έλληνες και άλλοι λαοί, όπως οι
Αιγύπτιοι, οι Ινδοί και οι Λιβύοι και αυτό, επειδή εν ζωή είχε περάσει και από
τα μέρη τους.

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ;
Α) Ο Ηρόδοτος (Δ 79) αναφέρει ότι οι Σκύθες ούτε έπιναν ούτε και λά-
τρευαν το θεό Διόνυσο και ο Διονύσιος Αλικαρνασσέας ( Ρωμαϊκή Αρχαιολο-
γία 13 11) αναφέρει ότι οι Κέλτες δε γνώριζαν ούτε τον οίνο της αμπέλου ούτε
το λάδι της ελιάς παρά μόνο το οίνο (μπύρα) που παρασκευάζεται από κρι-
θάρι που σαπίζει μέσα σε νερό και γίνεται χυλός.
Β) Ο Στράβωνας (15,3 11) αναφέρει ότι οι Μακεδόνες των Ελλήνων διέ-
δωσαν την καλλιέργειας της αμπέλου στη Σουσίδα και στη Βαβυλώνα, περιο-
χές της Μεσοποταμίας: «την δ’ άμπελον ου φυομένην πρότερον Μακεδόνες
κατεφύτευσαν κακεί και εν Βαβυλώνι» (Στράβων, 15, 3, 11).
Ο Αρριανός αναφέρει ότι στην Ινδία δεν υπήρχε η άμπελος και εκεί την
πήγε ο Διόνυσος από τη Θήβα, πρβ: «Διόνυσον δε ελθόντα ως καρτερός εγέ-
νετο Ινδών, πόληάς τε οικίσαι και νόμους θέσθαι τοίσι πόλεσι, οίνου τε δοτήρα
Ινδοίς γενέσθαι κατάπερ Έλλησι, και σπείρειν διδάξαι την γην'' (Αρριανός Ιν-
δική,7), «ου γαρ είναι εν τη Ινδών χώρα κισσόν, ούδέ ίναπερ αυτοίς άμπελοι
ήσαν ….εφυμνούντας τον Διονυσον (Αρριανός, Αλεξάνδρου Ανάβασης βιβλίο
5, 2,6) ,
«αλλά και ότι Διόνυσος μεν Θηβαίος, ουδέν τι προσήκων Μακεδόσι»
(Αρριανός, Αλεξάνδρου Ανάβασις/Βιβλίο Δ, 9)
«Νύσάν τε ουν εκάλεσε την πόλιν Διόνυσος απὶ της τροφού της Νύσης
και τη χώραν Νυσαίαν· το δε όρος ότι περί πλησίον εστί της πόλεως και τούτο
Μηρόν επωνόμασε Διόνυσος ότι δε κατά τον μύθον εν μηρό το του Διός ηυ-
ξήθη». (Αρριανός, Αλεξάνδρου Ανάβασις Βιβλίο Ε, 1.6)
 18
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ΑΝΑΚΤΟΡΑ ΚΝΩ-
ΣΟΥ

ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ
ΚΝΩΣΟΥ, ΜΕ ΟΙ-
ΝΟΧΟΟΥΣ

ΠΙΘΑΡΙΑ ΛΑΔΙΟΥ
ΚΑΙ ΚΡΑΣΙΟΥ ΣΤΟ
ΑΝΑΚΤΟΡΟ ΚΝΩ-
ΣΟΥ.
 19
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Στο παλάτι
της Κνωσού υπάρ-
χουν πολύχρονες
τοιχογραφίες που
απεικονίζουν οινο-
χόους να σερβί-
ρουν ποτά και αφε-
τέρου από το ότι
κατά τη διάρκεια α-
νασκαφών στην
Κνωσό βρέθηκε σε
προάστιό της, στο
Βαθύπετρο Αρχά-
νων Ηρακλείου
Κρήτης, ένας ληνός (πατητήρι) από άργιλο, ηλικίας τουλάχιστον
3600 χρόνων, που θεωρείται το αρχαιότερο μέχρι στιγμής της Ευρώ-
πης.

Ο Γιάννης Τζεδακης, Γ. Δ/ντης Αρχαιοτήτων Υπ, Πολιτισμού

(Βλέπε Γ. Τζεδάκις, H. Μartlew, Μινωϊτών και Μυκηναίων Γεύσεις,
Έκθεση από τις 13 Ιουλίου 1999, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθη-
νών, Corpus, 9, Οκτώβριος 1999, 16.) ισχυρίζεται ότι: «Μετά το
1425 π.Χ, υπάρχουν σαφείς ενδείξεις κριθαρένιας μπύρας στην
Κρήτη και στην κυρίως Ελλάδα. Το παλιότερο εύρημα που υποδει-
κνύει χρήση κρασιού με ρητίνη τερέβινθου στην Ελλάδα είναι από
τον οικισμό Αποδούλου στην Κρήτη, 1900-1700 π.Χ. Χρήση ρητίνης
στην οινοποιία βρέθηκε και στην περιοχή της Φαιστού, στην Κοιλάδα
Αμαρίου. Εκτός από την επάλειψη για λόγους μόνωσης των οινηρών
δοχείων, η ρητίνωση του οίνου βοηθούσε στη συντήρηση, την απο-
τροπή της μεταμόρφωσης του σε ξύδι. Η χρήση της ήταν ευρύτατη
σε όλη την Ευρασία, αλλά παρέμεινε σε χρήση μέχρι σήμερα μόνο
στην Ελληνική ρετσίνα. Η ρετσίνα του τερέβινθου υπήρξε σύνηθες
συστατικό της μακρόχρονης οινοποιίας και στην Ελλάδα, αλλά και
σύνηθες συστατικό των αρχαίων φαρμάκων.

4. Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ, Ο ΘΗΒΑΙΟΣ, Ο ΑΙΓΥΠΤΙΟΣ, Ο ΙΝΔΟΣ

ΚΑΙ Ο ΛΙΒΥΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ

Α. Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ, Ο ΓΙΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΗ-

ΜΗΤΡΑΣ Η ΤΗΣ ΚΟΡΗΣ ΤΗΣ ΠΕΡΣΕΦΟΝΗΣ
 20
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Ο ορφικός ύμνος «Εις Διόνυσον» αναφέρει ότι ο βασιλιάς του

βακχείου (των πιοτήδων, εκείνων που πίνουν οίνο λέγοντας «ευη-
ευάν» > εβίβα) είναι ο Διόνυσος (ή άλλως ο Βάκχος), ο γιος του Δία
και της Περσεφόνης, πρβ:
Διονύσου ѳυμίαμα στύρακα Κικλήσκω Διόνυσον ἐρίβρομον, εὐαστῆρα,
πρωτόγονον, διφυῆ, τρίγονον, Βακχεῖον ἄνακτα, ἄγριον, ἄρρητον, κρύφιον, δι-
κέρωτα, δίμορφον, κισσόβρυον, ταυρωπόν, Ἀρήιον, εὔιον, ἁγνόν, ὠμάδιον,
τριετῆ, βοτρυηφόρον, ἐρνεσίπεπλον. Εὐβουλεῦ, πολύβουλε, Διὸς καὶ Περσε-
φονείης ἀρρήτοις λέκτροισι τεκνωѳείς, ἄμβροτε δαῖμον· κλῦѳι, μάκαρ, φωνῆς,
ἡδὺς δ' ἐπίπνευσον ἀμεμ[φ]ής εὐμενὲς ἦτορ ἔχων, σὺν ἐυζώνοισι τιѳήναις.
Μτφ: Διονύσου θυμίαμα, στύρακα (ήδύοσμον) Τον Διόνυσον προ-
σκαλώ, τον θορυβώδη πού φωνάζει ευά (επιφώνημα ενθουσιώδες), τον πρω-
τογενή, πού έχει δύο φύσεις, και εγεννήθη τρεις φορές, τον Βακχικόν βασιλέα,
τον ζώντα εις τους αγρούς, τον ανέκφραστον. τον απόκρυφον, πού έχει δύο
κέρατα και δύο μορφάς τον γεμάτο από κισσό, πού έχει πρόσωπο ταύρου, τον
πολεμικόν τον βακχικόν. τον αγνόν. πού τρώγει ωμά κρέατα, τον τριετή, πού
τρέφει τα σταφύλια και έχει για πέπλο βλαστάρια. Ω Ευβουλέα, πολυμήχανε,
πού εγεννήθης στα απερίγραπτα κρεββάτια του Διός και της Περσεφό-
νης αθάνατε δαίμονα (θεέ) άκουσε, μακάριε, την φωνήν μου και σπεύσε με
γλυκύτητα και με προσήνεια. έχων ευμενή διάθεσιν μαζί με τις καλλίζωνες συ-
ντρόφους σου (τις Μαινάδες και τις Βάκχες).

Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει ότι οι Κρήτες ισχυρίζονται πως

εκείνος που βρήκε το αμπέλι και την παραγωγή του οίνου κ.α., ήταν
ο θεός Διόνυσος εν ζωή στην Κρήτη και εξ αυτού μετά τη μετάστασή
του από τη γη στους ουρανούς θεοποιήθηκε, θεωρήθηκε θεός και
κάτοικος του Ολύμπου. Αναφέρει επίσης ότι για τους Κρήτες ο Διό-
νυσος ήταν κρητικός, γιος του Δία και της Δήμητρας ή της κόρης της
Περσεφόνης από την Κρήτη και ο οποίος με την Αριάδνη, την κόρη
του Μίνωα, απέκτησαν τον Οινοποίωνα, που δίδαξέ τους Ναξίους,
Χιώτες, Μικρασιάτες κ.α. την οινοποιία, πρβ:
«Για τον Διόνυσο, ανα-
φέρει ο μύθος, πως ήταν ο ε-
φευρέτης του αμπελιού και της
καλλιέργειας του, καθώς και
της οινοποιίας και της αποθή-
κευσης πολλών φθινοπωρινών
φρούτων, παρέχοντας στους
ανθρώπους τη δυνατότητα να
Αργυρή δραχμή Συβρίτου Κρή- τα χρησιμοποιούν ως τρόφιμα
της, 290 π.Χ., με το Διόνυσο πάνω σε επί πολύν καιρό. Τούτος ο
πάνθηρα και τον Ερμή. θεός, λένε, γεννήθηκε από
τον Δία και την Περσεφόνη στην Κρήτη, και ο Ορφέας διέσωσε στις τε-
λετές των μυστηρίων την παράδοση ότι ο Διόνυσος έγινε κομμάτια από
τους Τιτάνες- συμβαίνει, όμως, να έχουν γίνει περισσότεροι Διόνυσοι, για τους
 21
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

οποίους γράψαμε αναλυτικά και με σαφήνεια στα οικεία κεφάλαια". Οι Κρήτες,

τώρα, προσπαθούν να φέρουν αποδείξεις του ότι γεννήθηκε στο νησί τους ο
θεός, λέγοντας πως σχημάτισε δυο νησιά κοντά στην Κρήτη, στους λεγόμε-
νους Δίδυμους Κόλπους, τις οποίες ονόμασε Διονυσιάδες από τον ίδιο,
πράγμα που δεν έκανε σε κανένα άλλο μέρος της οικουμένης». {Διόδωρος
Σικελιώτης Βιβλιοθήκη 5, 75)
<< Εκείνον τον καιρό, σύμφωνα με τον μύθο, εμφανίστηκε ο Διόνυσος
στο νησί και λόγω της ομορφιάς της Αριάδνης πήρε την κόρη από τον Θησέα
να την έχει νόμιμη σύζυγο και να την αγαπάει πάνω απ' όλες. Πράγματι, μετά
τον θάνατο της, από την αγάπη του την έκρινε άξια αθάνατων τιμών κι έβαλε
στ' αστέρια του ουρανού το στέμμα της Αριάδνης>> .(Διόδωρος Σικελιώτης
4.61)

Ο Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει επίσης ότι κατά τους μυθο-

λόγους υπήρχαν και άλλοι Διόνυσοι και αυτός της Κρήτης ήταν ο
δεύτερος.
<<Δεύτερος Διόνυσος, σύμφωνα με τους μυθολόγους, γεννήθηκε από
τον Δία και την Περσεφόνη, και κατ' άλλους από τον Δία και τη Δήμητρα.. Αυτόν
τον παρουσιάζουν ως τον πρώτο άνθρωπο που έζευξε βόδια σε άροτρο, ενώ
μέχρι τότε οι άνθρωποι κατεργάζονταν το έδαφος με τα χέρια. Επινόησε φιλό-
πονα και πολλά άλλα χρήσιμα στη γεωργία, τα οποία απάλλαξαν τους ανθρώ-
πους από πολλούς κόπους- σε αντάλλαγμα οι ωφελημένοι του απένειμαν τιμές
και θυσίες αντίστοιχες με των θεών, ενώ πρόθυμα όλοι οι άνθρωποι του απέ-
νειμαν την αθανασία για το μέγεθος της ευεργεσίας που είχε προσφέρει. Οι
ζωγράφοι και οι γλύπτες του απέδωσαν ως παράσημο κέρατα υποδηλώνο-
ντας την άλλη φύση του Διονύσου και ταυτόχρονα δείχνοντας το μέγεθος της
χρησιμότητας που επινόησε για τους γεωργούς με την ανακάλυψη της χρήσης
του αρότρου.>> (Διόδωρος Σικελιώτης, 3.64)

Β. Ο ΘΗΒΑΙΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ, Ο ΓΙΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΕ-

ΜΕΛΗΣ

Ο Ησίοδος στη «Θεογονία» αναφέρει ότι ο «Διώνυσος» (με -ω-

αντί Διόνυσος) ήταν γιος του θεού Δία, του θεού που είχε γεννηθεί
στο όρος Δίκτη της Κρήτης, και της Σεμέλης, κόρης του Κάδμου,
γιου του βασιλιά της Φοινίκης Αγήνορα. Ο Ησίοδος αναφέρει επίσης
ότι σύζυγος του Διονύσου ήταν η ξανθή Αριάδνη, κόρη του Κρητικού
Βασιλιά Μίνωα:
<<…. τον μεν οι εδέξατο Γαία πελώρη Κρήτῃ εν εὐρείῃ τρεφέμεν ἀτιταλ-
λέμεναί τε ένθά μιν ίκτο φέρουσα θοὴν δια νύκτα μέλαιναν, πρώτην ες Δίκτον»
(Ησίοδος Θεογονία 480-5)
<<…. ….Καδμείη δ᾽ άρα οι Σεμέλη τέκε φαίδιμον υιὸν μιχθείσ᾽ εν
φιλότητι, Διώνυσον πολυγηθέα, ἀθάνατον θνητή· νυν δ᾽ ἀμφότεροι θεοί
εἰσιν……….. Xρυσοκόμης δε Διώνυσος ξανθήν Aριάδνην, κούρην Μίνωος, θα-
λερήν ποιήσατ᾽ άκοιτιν. Την δέ οι ἀθάνατον και ἀγήρω θήκε Κρονίων.>> Μετφ:
 22
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Του Κάδμου η κόρη, η Σεμέλη, στο Δία γέννησε γιο λαμπρό, σαν έσμιξε ερω-
τικά μαζί του, τον πολύτερπνο Διόνυσο, έναν αθάνατο η θνητή. Μα τώρα και
οι δυο είναι θεοί………. Και ο χρυσόμαλλος Διόνυσος την Αριάδνη την ξανθή,
του Μίνωα την κόρη, θαλερή την πήρε ομόκλινή του. Κι αυτήν αθάνατη κι αγέ-
ραστη την έκανε ο γιος του Κρόνου… <<…. (Ησιόδου Θεογονία 940-9)
Επομένως ο Διόνυσος, σύμφωνα με τον Ησίοδο, εκ πατρός ήταν
Κρητικός στην καταγωγή και εκ μητρός Φοίνικας, αφού ο Δίας, ο
πατέρας του Μίνωα, ήταν Κρητικός και η Σεμέλη, η μάνα του Διόνυ-
σου, ήταν κόρη του Κάδμου, που ήταν αφενός γιος του βασιλιά της
Φοινίκης Αγήνορα και αφετερου ιδρυτής της Θήβας της Βοιωτίας ό-
που είχε μετοικίσει . Επίσης η μάνα του του Μίνωα, η Ευρώπη, ήταν
αδελφή του Κάδμου, την οποία είχε κλέψει από τη Φοινίκη ο πατέρας
του Μίνωα, ο Δίας ή στην πραγματικότητα ο βασιλιάς της Κρήτης Α-
στέριος, που ήταν ο πραγματικός πατέρας του Μίνωα.

Ομοίως ο Ορφικός ύμνος «Σεμέλης» αναφέρει ότι ο «Διώνυσος»

(με -ω- αντί Διόνυσος) ήταν γιος του θεού Δία και της Σεμέλης, κό-
ρης του Κάδμου από τη Φοινίκη.
<<Σεμέλης ѳυμίαμα στύρακα Κικλήσκω κούρην Καδμηίδα παμβασί-
λειαν, εὐειδῆ Σεμέλην, ἐρατοπλόκαμον, βαѳύκολπον, μητέρα ѳυρσοφό-
ροιο Διωνύσου πολυγηѳοῦς, ἣ μεγάλας ὠδῖνας ἐλάσσατο πυρφόρωι αὐγῆι
ἀѳανάτη τευχѳεῖσα Διὸς βουλαῖς Κρονίοιο τιμὰς τευξαμένη παρ' ἀγαυῆς Περ-
σεφονείης ἐν ѳνητοῖσι βροτοῖσιν ἀνὰ τριετηρίδας ὥρας, ἡνίκα σοῦ Βάκχου γο-
νίμην ὠδῖνα τελῶσιν εὐίερόν τε τράπεζαν ἰδὲ μυστήριά ѳ' ἁγνά. νῦν σέ, ѳεά,
λίτομαι, κούρη Καδμηίς, ἄνασσα, πρηύνοον καλέων αἰεὶ μύσταισιν ὑπάρχειν.
ΜΤΦ Σεμέλης θυμίαμα, στύρακα - ηδύοσμον Την κόρην του Κάδμου
επικαλούμαι, την βασίλισσαν των πάντων, την ωραίαν Σεμέλην με τα αξιέ-
ραστα πλοκάμια, την βαθύκολπο, την μητέρα του Διονύσου, πού κρατεί
θύρσον πού παρέχει μεγάλην ευθυμίαν ή οποία υπέφερε πολύ κατά την γέν-
νησιν του Διονύσου, πού έγινε κατά την αυγήν. πού φέρνει το φως και εγέν-
νησε κατά τάς βούλας (τάς προθέσεις) του αθανάτου Διός, υιού του Κρόνου
και επέτυχε να λάβη από την ονομαστήν Περσεφόνην τιμάς μεταξύ των θνη-
τών ανθρώπων κατά τριετίαν όταν τελούν (κάμνουν τελετήν, εορτάζουν) την
γέννησιν του ιδικού σου Βάκχου και την ιεράν τράπεζαν και τα αγνά μυστήρια.
Τώρα, ώ θεά, βασίλισσα, κόρη του Κάδμου, εσένα ικετεύω και σε καλώ να
έχης πάντοτε καλήν διάθεσιν προς τους μεμυημένους.

Ομοίως οι ομηρικοί ύμνοι «Εις Διόνυσον 3» και «Εις Διώνυσον

7» (απαγωγή Διόνυσου από Τυρσυνούς) αναφέρουν ότι ο Διόνυσος
είναι γιος του Δία και της Σεμέλης, ο οποίος ανατράφηκε από τις
νύμφες σε άντρο της Νύσας, πρβ:
«ἀμφὶ Διώνυσον, Σεμέλης ἐρικυδέος υἱόν, μνήσομαι, ὡς ἐφάνη παρὰ
θῖν‘ ἁλὸς ἀτρυγέτοιο ἀκτῇ ἔπι προβλῆτι νεηνίῃ ἀνδρὶ ἐοικώς, πρωθήβῃ: καλαὶ
δὲ περισσείοντο ἔθειραι, ………».(Ομηρικός ύμνου «Εις Διώνυσον 3 »)
 23
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

«Κισσοκόμην Διόνυσον ερίβρομον άρχομ' αείδειν, Ζηνός και Σεμέλης

ερικυδέος αγλαόν υιόν, ον τρέφον ηύκομοι Νύμφαι παρά πατρός άνακτος δε-
ξάμεναι κόλποισι και ενδυκέως ατίταλλον Νύσης εν γυάλοις ο δ’ ἀέξετο πα-
τρὸς έκητι ἄντρῳ εν εὐώδει μεταρίθμιος ἀθανάτοισιν. αὐτὰρ ἐπειδὴ
τόνδε θεαί πολύυμνον ἔθρεψαν, δὴ τότε φοιτίζεσκε καθ’ ὑλήεντας ε-
ναύλους, κισσώ και δάφνῃ πεπυκασμένος: αἳ δ’ ἅμ’ ἕποντο Νύμφαι, ὃ δ’
ἐξηγείτο: βρόμος δ’ ἔχεν άσπετον ύλην. και σὺ μὲν ούτω χαίρε, πολυ-
στάφυλ’ ὦ Διόνυσε: δὸς δ’ ημάς χαίροντας ἐς ὥρας αὖτις ἱκέσθαι, ἐκ δ’
αὖθ’ ὡράων εις τοὺς πολλούς ενιαυτούς».
Μετάφραση: Αρχίζω να τραγουδώ τον κισσόμαλο, βαρύβροντο Διόνυσο, το λαμπρό
γιο του Δία και της πολυξάκουστης Σεμέλης, που τον δέχτηκαν παρά του πατρός άνακτος
οι ομορφόμαλλες νύμφες στις αγκαλιές τους, τον ανάτρεφαν και τον φρόντιζαν στης Νύσας τις
κοιλάδες. Αυτός μεγάλωνε χάρη στον πατέρα μέσα σε ευωδιαστό άντρο εκτιμημένος απο τους
αθανάτους. Αφού τον ανέθρεψαν αυτές να γίνει πολυύμνητος, τότε πια άρχισε να πηγαίνει
συχνά σε δεντροφυτεμένα μέρη στολισμένος με δάφνη και κισσό. τον ακολουθούσαν ξοπίσω
νύμφες κι εκείνος πήγαινε μπροστά. βούιζε το ατέλειωτο δάσος. κι εσύ έτσι να έχεις χαρές
Διόνυσε πολυστάφυλε. χάρισέ μας να φτάσουν χαρούμενοι πάλι στις καλές εποχές. κι από τις
εποχές ας πάμε πάλι σε πολλά-πολλά χρόνια. (Ομηρικός ύμνου «Εις Διόνυσον 3 »)

Ομοίως ο Ευριπίδης, σχετικά με το Διόνυσο αναφέρει; «Αμφί Διώνυσον,

Σεμέλης ερικυδέος υιόν, υμνήσομαι, ως εφάνη παρά θιν' αλός ατρυγέ-
τοιο…………….. είμι δ' εγώ Διόνυσος ερίβρομος, ον τέκε μήτηρ Καδμηίς Σε-
μέλη Διός εν φιλότητι μιγείσα..».
Μτφ: «Τραγουδώντας το Διόνυσο, το γιο της δοξασμένης Σεμέλης,
θενά θυμίσω, πως μια μέρα, πάνω στην ανεξάντλητη θάλασσα, στην ακρότατη
ενός ακρωτηρίου την προεξοχή, φάνηκε, όμοιος μ’ έφηβο, στο άνθος της νιό-
της: τα ωραία του μαύρα μαλλιά κυμάτιζαν πάνω στους δυνατούς του ώμους,
που μαντύας πορφυρός τους σκέπαζε. Ξάφνου, άντρες που βρίσκονταν
πάνω σ’ ώριο καράβι, πειρατές Τυρρηνοί, γοργά πλησιάζουν, τα σκοτεινά σκί-
ζοντας κύματα: μαύρη μοίρα τους φέρνει. Είχανε το θεό δει, ο ένας στον άλλο
κάναν σινιάλο, και πηδάνε στη γη. Ευθύς αρπάζουνε τη λεία τους, στο τήνε
φέρνουνε, κι η καρδιά τους γιομίζει χαρά. Τον είχαν νομίσει για γιο ενός βασι-
λιά, του Δία απόγονου, και θέλαν μ’ αλυσίδες βαριές να τον δέσουν, όμως ο
θεός δε δέθηκε, τα δεσμά πέφτουν απ’ τα χέρια τα πόδια του, μακριά, κι εκείνος
, καθισμένος, με τα μαύρα μάτια χαμογελά……… Δύστυχε, πρόσεχε να μας
βοηθήσει ο άνεμος. Όρτσα τα πανιά! Όσο γι’ αυτόν, οι άντρες μας ύστερα θα
φροντίσουνε. Ελπίζω στην Αίγυπτο θα φτάσει ή στην Κύπρο ή στους Υπερβό-
ρειους σιμά ή ακόμα πιο μακριά, και θα μας πει στο τέλος που είναι οι δικοί
του, που τα πλούτια του και οι γονιοί του, αφού στα χέρια μας να πέσει έκανε
ο θεός……”.

Ομοίως Απολλόδωρος (Γ 5,1-3 ), σχετικά με το Έλληνα θεό Διόνυσο και

την επίσκεψή του σε Αίγυπτο, Ινδία, Φρυγία κ.α. μέρη προσφέροντας εκεί τις
ευεργεσίες του , αναφέρει τα εξής:
 24
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

«Διόνυσος δ’ ευρετής αμπέλου γενόμενος, Ήρας μανίαν αυτώ εμβα-

λούσης περιπλανάται Αίγυπτόν τε και Συρίαν. και το μεν πρώτον Πρωτεύς αυ-
τόν υποδέχεται βασιλεύς Αιγυπτίων, αυθις δ’ εις Κύβελα της Φρυγίας αφικνεί-
ται, κακεί καθαρθείς υπο Ρέας και τας τελετας εκμαθών, και λαβων παρ’ εκεί-
νης την στολήν, [επι Ινδούς] δια της Θράκης επείγετο, Λυκούργος δε παις Δρύ-
αντος. Ηδωνῶν βασιλεύων, οι Στρυμόνα ποταμὸν παροικοῦσι, πρῶτος ὑβρί-
σας ἐξέβαλεν αὐτόν. καὶ Διόνυσος μὲν εἰς θάλασσαν πρὸς Θέτιν τὴν Νηρέως
κατέφυγε, Βάκχαι δὲ ἐγένοντο αιχμάλωτοι καὶ τὸ συνεπόμενον Σατύρων πλή-
θος αὐτῷ. αύθις δὲ αἱ Βάκχαι ἐλύθησαν ἐξαίφνης, Λυκούργῳ δὲ μανίαν ἐνε-
ποίησε Διόνυσος. ὁ δὲ μεμηνὼς Δρύαντα τὸν παίδα, αμπέλου νομίζων κλήμα
κόπτειν, πελέκει πλήξας ἀπέκτεινε, καὶ ἀκρωτηριάσας αυτόν ἐσωφρόνησε. τῆς
δὲ γης ἀκάρπου μενούσης, έχρησεν ὁ θεὸς καρποφορήσειν αυτήν, αν θανα-
τωθῇ Λυκούργος. Ἠδωνοὶ δὲ ἀκούσαντες εἰς τὸ Παγγαίον αυτόν ἀπαγαγόντες
ὄρος ἔδησαν, κἀκεῖ κατὰ Διονύσου βούλησιν ὑπὸ ἵππων διαφθαρεὶς ἀπέθανε.
διελὼν δε Θράκην [και την Ινδικήν άπασαν, στήλας εκεί στήσας ήκεν εις Θή-
βας, και τας γυναίκας ηνάγκασε καταλιπούσας τας οικίας βακχεύειν εν τω Κι-
θαιρών. Πενθεὺς δὲ γεννηθεὶς ἐξ Αγαυής Ἐχίονι, παρὰ Κάδμου εἰληφὼς τὴν
βασιλείαν, διεκώλυε ταῦτα γίνεσθαι, καὶ παραγενόμενος εἰς Κιθαιρῶνα τῶν
Βακχῶν κατάσκοπος ὑπὸ τῆς μητρός Αγαυής κατά μανίαν ἐμελίσθη· Ενόμισε
γάρ αυτόν θηρίον είναι. δείξας δε Θηβαίοις ότι θεός ἐστιν, ἧκεν εις Άργος, κἀκεί
πάλιν ου τιμώντων αυτόν εξέμηνε τας γυναίκας. αι δε εν τοις όρεσι τους ἐπι-
μαστιδίους έχουσαι παίδας τας σάρκας αυτών ἐσιτοῦντο. βουλόμενος δε από
της Ικαρίας εις Νάξον διακομισθήναι, Τυρρηνών ληστρικήν εμισθώσατο τρι-
ήρη. οι δ’ αυτόν ενθέμενοι Νάξον μεν παρέπλεον, ηπείγοντο δ’ εις την Ασίαν
απεμπολήσοντες. ο δε τον μεν ιστόν και τας κώπας εποίησεν όφεις, το δε σκά-
φος όπλησε κισσού καΙ βοής αυλών· οι δε εμμανείς γενόμενοι κατά της θαλάτ-
της έφυγον και ἐγένοντο δελφίνες. ως δε αυτόν θεόν άνθρωποι ετίμων, ὁ δὲ
ἀναγαγὼν ἐξ Ἅιδου την μητέρα, καΙι προσαγορεύσας Θυώνην, μετ᾽ αυτής εις
ουρανόν ἀνήλθεν. (Απολλόδωρος Βιβλιοθήκη Γ 5, 1 –3)

Ομοίως ο Διόδωρος Σικελιώτης ( 3, 62-68), σχετικά με το θηβαίο

Διόνυσο, αναφέρει τα εξής:
Τρίτος Διόνυσος, λένε, γεννήθηκε στις Θήβες της Βοιωτίας από τον
Δία και τη Σεμέλη την κόρη του Κάδμου. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Δίας την
ερωτεύτηκε και λόγω της ομορφιάς της έσμιξε πολλές φορές μαζί της, η Ήρα,
που ζήλευε κι ήθελε να τιμωρήσει την κοπέλα, πήρε τη μορφή κάποιας γυναί-
κας που εκτιμούσε η Σεμέλη και την οδήγησε στην παραφροσύνη· διότι της
είπε πως ο Δίας είχε καθήκον να εμφανιστεί και να σμίξει μαζί της με τη μορφή
και το μεγαλείο που είχε και κατά τη συμπεριφορά του προς την Ήρα. Έτσι,
λοιπόν, ο Δίας, αφού αξίωσε η Σεμέλη να απολαμβάνει ίσες τιμές με την Ήρα,
εμφανίστηκε με βροντές και κεραυνούς, και η Σεμέλη, που δεν άντεξε το βάρος
της περίστασης πέθανε και απέβαλε το βρέφος πριν από την ώρα του. Τούτο
το βρέφος ο Δίας το πήρε γρήγορα και το έκρυψε μέσα στον μηρό του" μετά
από αυτά, όταν η χρονική περίοδος που ορίζει η φύση για τη γέννηση ολοκλή-
ρωσε την ανάπτυξη του, πήγε το βρέφος στη Νύσα της Αραβίας. Εκεί, το παιδί
ανατράφηκε από νύμφες και ονομάστηκε Διόνυσος, από το όνομα του πατέρα
 25
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

του και του τόπου, μεγαλώνοντας απόκτησε εξαιρετική ομορφιά και στην αρχή
περνούσε τον καιρό του με χορούς και θιάσους γυναικών μέσα σε ανέσεις και
διασκεδάσεις" αργότερα, σχημάτισε στρατό με τις γυναίκες και εξοπλίζοντας
τες με θύρσους έκανε εκστρατεία σ' ολόκληρη την οικουμένη. Δίδαξε τις τελετές
και μετέδωσε τα μυστήρια στους ανθρώπους που ζούσαν με ευσέβεια και δι-
καιοσύνη και, επί πλέον, έκανε παντού πανηγύρια και οργάνωνε μουσικούς
αγώνες, και, συνολικά, απάλυνε τα μίση των εθνών και των πόλεων και αντί
για επαναστάσεις και πολέμους έφερε την ομόνοια και τη στέρεη ειρήνη…. (
Διόδωρος ο Σικελιώτης 3, 62-68)

Γ. Ο ΑΙΓΥΠΤΙΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ Η ΟΣΙΡΙΣ, Ο ΓΙΟΣ ΤΟΥ ΑΜ-

ΜΩΝΑ ΔΙΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΗΡΑΣ

Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης ( 1, 1– 18) καταρχήν αναφέρει ότι οι Αιγύπτιοι

λένε πως αρχικά υπήρχαν οι ουράνιοι θεοί, ήτοι αρχικά είχε γίνει θεοποίηση
του ήλιου, που πήρε στα αιγυπτιακά το όνομα Όσιρις και στα ελληνικά Διόνυ-
σος και της σελήνης που πήρε στα αιγυπτιακά το όνομα Ίσιδα και στα ελληνικά
Δήμητρα,, καθώς. και των στοιχείων που εκπέμπουν αυτά τα άστρα στη γη,
τα οποία πήραν τα ονόματα Δίας, Αθηνά, Ρέα….., γιατί χωρίς αυτά τα στοιχεία
δεν υπάρχει ζωή. Μετά κάποιοι θνητοί, κάποιοι βασιλιάδες, λόγω του ότι είχαν
προσφέρει ευεργεσίες στους ανθρώπους θεοποιήθηκαν και πήραν τα ονό-
ματα των ουράνιων θεών και προ αυτού υπήρχε π.χ. η συνωνυμία όσιρις = ο
ήλιος και όσιρις = ο θεός. Γονείς του Όσιρι ή άλλως Διόνυσου ήταν ο βασιλιάς
εν ζωή Αμμων Δίας και η γυναίκα του Ήρα, οι οποίοι τον έστειλαν για ανατροφή
στην περιοχή της Αραβίας που λέγεται Νύσα απ όπου προήλθε το ελληνικό
του όνομα Διόνυσος. Ο Όσιρις ή Διόνυσος ανακάλυψε εν ζωή το αμπέλι κοντά
στη Νύσα και το οίνο, και η Ίσιδα το σίτο και όλα αυτά (αμπέλι, οίνος και σι-
τάρ)ι, τα οποία πήγαν-διέδωσαν στην Αθήνα ο αιγυπτιακής καταγωγής βασι-
λιάς της Αθήνας Κέκροπας και στη Μακεδονία τα πήγε ο αιγυπτιακής κατα-
γωγής βασιλιάς της Μακεδόνας Μακεδών, πρβ: :
<<……Ο Οσιρις, προσθέτουν, ίδρυσε ιερό των γονιών του Δία και της
Ήρας, ονομαστό για το μέγεθος όσο και για την πολυτέλειά του, και δυο χρυ-
σούς ναούς του Δία, τον μεγάλο προς τιμή του ουράνιου Δία, ενώ τον μικρό-
τερο προς τιμή του βασιλιά και πατέρα του αυτόν που αποκαλούν Αμμωνα
…….. Λένε επίσης (οι Αιγύπτιοι) πως ο Όσιρις ενδιαφερόταν για τη γεωργία
και πως ανατράφηκε στη Νύσα της Ευδαίμονος Αραβίας κοντά στην Αίγυπτο,
όντας γιος του Δία, κι έτσι το όνομα που έχει στους Έλληνες προκύπτει
από τον πατέρα του και από τον τόπο που γεννήθηκε, ονομάζεται, δη-
λαδή, Διόνυσος. Τη Νύσα αναφέρει στους Ύμνους του κι ο ποιητής, ότι βρι-
σκόταν κοντά στην Αίγυπτο, όταν λέει: Κι υπάρχει κάποια Νύσα, βουνό ψηλό
και δασωμένο, μακρά απ' τη Φοινίκη, πλάι στης Αιγύπτου το ποτάμι. Αυτός,
λένε, ανακάλυψε το κλήμα, κοντά στη Νύσα, επινόησε την κατεργασία του καρ-
πού του και, δοκιμάζοντας πρώτος το κρασί, δίδαξε στους υπόλοιπους ανθρώ-
πους την καλλιέργεια της αμπέλου και τη χρήση του κρασιού και πώς να μα-
ζεύουν και να διατηρούνε τον καρπό. Ο Όσιρις τιμούσε περισσότερο απ' όλους
τον Ερμή, που ήταν προικισμένος με την εντελώς ιδιαίτερη ικανότητα να
 26
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

εφευρίσκει πράγματα χρήσιμα για την κοινωνική ζωή…………. .Γενικά ο Όσι-

ρις αυτόν είχε ως ιερογραμματέα, με τον οποίο συζητούσε για όλα τα ζητήματα
και άκουγε τις δικές του συμβουλές περισσότερο από όλους. Λένε επίσης ότι
το φυτό της ελιάς αυτός το βρήκε κι όχι η Αθηνά, όπως λένε οι Έλλη-
νες>> (Διόδωρος 1,15-16).
<<20. ….. Τον γιο του τον Μακεδόνα τον άφησε (ο Όσιρις) βασιλιά στη
χώρα που ονομάστηκε απ' αυτόν Μακεδονία, ενώ στον Τριπτόλεμο ανέθεσε
την επιμέλεια της γεωργίας στην Αττική. Έτσι ο Όσιρις, αφού γύρισε όλο τον
κόσμο, προήγαγε την κοινωνική ζωή εισάγοντας τους καρπούς που καλλιερ-
γούνται ευκολότερα. Κι αν σε κάποια χώρα δεν ευδοκιμούσε το φυτό της α-
μπέλου, τους μάθαινε να πίνουν το ποτό που βγαίνει απ' το κριθάρι και δεν
υστερεί πολύ από το κρασί ως προς την ευωδία και τη δύναμη. Επιστρέφοντας
στην Αίγυπτο έφερε μαζί του τα καλύτερα δώρα από παντού και για το μέγεθος
της ευεργεσίας του συμφωνήθηκε από όλους να λάβει την αθανασία και τιμή
όμοια με αυτήν που απέδιδαν στους ουράνιους θεούς. Μετά απ' αυτά, από τη
φύση την ανθρώπινη μετέβη στη θεϊκή και η Ίσις με τον Ερμή του απέδωσαν
τις πλέον επιφανείς τιμές. Οι ίδιοι θέσπισαν και τελετές και εισηγήθηκαν μυστι-
κές ιερουργίες, λαμπρύνοντας έτσι τη δύναμη του θεού….. (Διόδωρος 1,15-
16).

<<23 …Λένε ( οι Αιγύπτιοι) πως από τον Όσιρι και την Ίσιδα μέχρι τη
βασιλεία του Αλεξάνδρου που ίδρυσε την ομώνυμη πόλη του στην Αίγυπτο, τα
χρόνια που πέρασαν είναι πολύ παραπάνω από δέκα χιλιάδες, ενώ κάποιοι
τα λογαριάζουν λίγο λιγότερα από είκοσι τρεις χιλιάδες. Εκείνοι που λένε πως
ο θεός Διόνυσος γεννήθηκε στις Θήβες της Βοιωτίας, γιος του Δία και της Σε-
μέλης, κατά τους ιερείς, επινοούν πράγματα. Διότι όταν επισκέφτηκε την Αίγυ-
πτο ο Ορφέας, πήρε μέρος στις τελετές και μυήθηκε στα Διονυσιακά μυστήρια,
τα υιοθέτησε και, φίλος όντας των απογόνων του Κάδμου, που τον τιμούσαν
κι κιόλας, μετέθεσε προς χάρη τους τη γέννηση του θεού στην πόλη τους· όσο
για τον κόσμο, τόσο από άγνοια όσο και από επιθυμία να θεωρείται ο θεός
Έλληνας, αποδέχτηκε με προθυμία τις τελετές και τα μυστήρια. Οι αφορμές
που οδήγησαν τον Ορφέα στη μετάθεση της γέννησης και των τελετών του
θεού ήταν περίπου οι εξής. Ο Κάδμος, που ήταν από τις Θήβες της Αιγύπτου,
μαζί με τα άλλα του παιδιά γέννησε και τη Σεμέλη. Αυτή βιάστηκε από κάποιον
άγνωστο, έμεινε έγκυος και γέννησε εφταμηνίτικο βρέφος που ήταν στην όψη
ίδιο με τον Όσιρι, όπως πίστευαν πως έμοιαζε οι Αιγύπτιοι. Τέτοιο παιδί συνή-
θως δεν έρχεται στον κόσμο ζωντανό, είτε γιατί δεν το θέλουν οι θεοί είτε γιατί
είναι αντίθετο στη Φύση. Ο Κάδμος, που ανακάλυψε τι συνέβη, επειδή είχε
λάβει χρησμό που του έλεγε να τηρεί τα πατροπαράδοτα θέσμια, χρύσωσε το
μωρό και του πρόσφερε τις καθιερωμένες θυσίες, ως να είχε τρόπον τινά επι-
φανεί ο Όσιρις στους ανθρώπους. Την πατρότητα του βρέφους απέδωσε στον
Δία, μεγαλύνοντας έτσι τον Όσιρι και απαλλάσσοντας τη διακορευμένη από
την κατακραυγή του κόσμου" γι' αυτό κυκλοφορεί στους Έλληνες η ιστορία ότι
η Σεμέλη του Κάδμου γέννησε με τον Δία τον Όσιρι. Στα κατοπινά χρόνια, ο
Ορφέας, που απόκτησε μεγάλη φήμη ανάμεσα στους Έλληνες για τη μουσική,
τις τελετές και τα θεολογικά ζητήματα, φιλοξενήθηκε από τους απογόνους του
 27
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Κάδμου και δέχτηκε εξαιρετικές τιμές στις Θήβες. Επειδή είχε διδαχτεί τη θεο-
λογία των Αιγυπτίων, μετέφερε την αρχαία γέννηση του Όσιρι στους νεότερους
χρόνους και για να ευχαριστήσει τους Καδμείους καθιέρωσε καινούρια τελε-
τουργία, όπου δίδασκε στους μυούμενους ότι ο Διόνυσος γεννήθηκε από τη
Σεμέλη και τον Δία. Οι άνθρωποι είτε γιατί εξαπατούνταν από άγνοια είτε ε-
πειδή ο Ορφέας είχε μεγάλη αξιοπιστία και κύρος στους σχετικούς με τα θεο-
λογικά, αλλά κυρίως επειδή ήταν ιδιαίτερα κολακευτικό να θεωρούν τον θεό
Έλληνα, όπως ειπώθηκε και παραπάνω, υιοθέτησαν τις τελετές του. Αργό-
τερα, όταν παρέλαβαν τούτη την εκδοχή οι μυθογράφοι και οι ποιητές, γέμισαν
μ' αυτήν τα θέατρα και εμφύσησαν στους μεταγενέστερους ισχυρή και αμετα-
κίνητη πίστη…>> (Διόδωρος 1, 23)
<<27… Δεν αγνοώ δε ότι σύμφωνα με μερικούς ιστορικούς οι τάφοι τού-
των των θεών βρίσκονται στη Νύσα της Αραβίας, απ' όπου ονομάστηκε και ο
Διόνυσος Νυσαίος. Και πως υπάρχει από μια στήλη για κάθε θεό γραμμένη με
τα ιερά γράμματα. Στη στήλη της Ίσιδος υπάρχει η επιγραφή: «Εγώ είμαι η
Ίσις, η βασίλισσα όλων των χωρών, που με εκπαίδευσε ο Ερμής, και όσα εγώ
νομοθέτησα κανείς δεν μπορεί να καταργήσει. Εγώ είμαι η μεγαλύτερη θυγα-
τέρα του πιο νέου θεού, του Κρόνου" είμαι γυναίκα και αδελφή του βασιλέως
Όσιρί" εγώ είμαι η πρώτη που ανακάλυψε καρπό για τους ανθρώπους· εγώ
είμαι η μητέρα του βασιλέως Ώρου' εγώ είμαι αυτή που ανατέλλει στον αστερι-
σμό του Κυνός- εγώ έκτισα τη Βούβαστο. Χαίρε, χαίρε Αίγυπτος που με ανέ-
θρεψες». Στη στήλη του Όσιρι η επιγραφή λέει: «Πατέρας μου είναι ο Κρόνος,
ο πιο νέος απ' τους θεούς είμαι ο Όσιρις ο βασιλεύς που εκστράτευσε σ' όλες
τις χώρες μέχρι τα ακατοίκητα μέρη των Ινδιών και στις χώρες του βορρά ως
τις πηγές του Ίστρου και πάλι στα υπόλοιπα μέρη μέχρι τον Ωκεανό. Είμαι ο
μεγαλύτερος γιος του Κρόνου, βλαστάρι από όμορφο κι ευγενικό αβγό, γεννή-
θηκα από σπόρο συγγενή με την ημέρα…..>> (Διόδωρος 1,27)
--------------------------------------------------------

<<…. Αρχή θα κάνουμε από τον Διόνυσο, επειδή και εξαιρετικά παλαιός
είναι αλλά και μέγιστες ευεργεσίες προσέφερε στο ανθρώπινο γένος. Ήδη έ-
χουμε πει στα προηγούμενα βιβλία πως μερικοί βάρβαροι λαοί διεκδικούν τη
γένεση τούτου του θεού. Οι Αιγύπτιοι, για παράδειγμα, λένε πως ο θεός που
εκείνοι ονομάζουν Όσιρι είναι ο καλούμενος από τους Έλληνες Διόνυσος. Αυ-
τός, κατά τη μυθολογία τους, επισκέφτηκε ολόκληρη την οικουμένη, ανα-
κάλυψε τον οίνο και δίδαξε στους ανθρώπους την καλλιέργεια του αμπε-
λιού, και γι' αυτή την ευεργεσία όλοι συμφώνησαν να του χαρίσουν την αθα-
νασία. Το ίδιο και οι Ινδοί δηλώνουν πως τούτος ο θεός γεννήθηκε σ'
εκείνους και πως, αφού φιλόπονα βρήκε την καλλιέργεια του αμπελιού,
μετέδωσε τη χρήση του κρασιού στους ανθρώπους ολόκληρης της οι-
κουμένης…... (Διόδωρος 4,1,6-7)
--------------------------------------------------------

Δ. Ο ΙΝΔΟΣ ΚΑΙ Ο ΛΙΒΥΟΣ ΔΙΟΝΥΣΟΣ

 28
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Ο Διόδωρος Σικελιώτης στη συνέχεια, ήτοι μετά από αυτά ισχυρίζονται

οι Αιγύπτιοι για τη γένεση και τις πράξεις του θεού Διόνυσου, προσθέτει και
τα μυθολογούμενα από τους Έλληνες και σ’ αυτά αναφέρει τα εξής;
<< 62. Δεδομένου ότι αναφέραμε προηγουμένως, στα περί της Αιγύ-
πτου, τα σχετικά με τη γένεση του Διονύσου και τις πράξεις του, σύμφωνα με
τις εγχώριες παραδόσεις, έχουμε τη γνώμη πως καλό είναι να προσθέσουμε
τα μυθολογούμενα περί τούτου του θεού και από τους Έλληνες. Επειδή, ό-
μως, οι αρχαίοι μυθογράφοι και ποιητές που έγραψαν για τον Διόνυσο δεν
συμφωνούν μεταξύ τους και επί πλέον έγραψαν πολλές τερατολογίες, είναι
δύσκολο να μιλήσουμε ξεκάθαρα για τη γένεση και τις πράξεις τούτου του
θεού. Διότι άλλοι παραδίδουν πως υπήρξε ένας και άλλοι τρεις Διόνυσοι, υ-
πάρχουν κι εκείνοι που βεβαιώνουν πως ποτέ δεν έγινε γένεση του με ανθρώ-
πινη τουλάχιστον μορφή και θεωρούν πως η λέξη Διόνυσος σημαίνει μόνο «οί-
νου δόσις» [δώρο του οίνου]. Γι' αυτό κι εμείς θα προσπαθήσουμε να περιγρά-
ψουμε σύντομα και επιγραμματικά τι λέει ο καθένας.
Οι συγγραφείς, λοιπόν, που ερμηνεύουν τούτο τον θεό με βάση φυσικά
αίτια και ονομάζουν τον Διόνυσο από τον καρπό της αμπέλου λένε πως η γη
έβγαλε και την άμπελο αυτοφυώς μαζί με τα υπόλοιπα φυτά και πως δεν ανα-
καλύφτηκε από κάποιον που τη φύτεψε αρχικά. Τεκμήριο του ισχυρισμού τους
είναι ότι μέχρι και σήμερα σε πολλούς τόπους φυτρώνουν άγρια αμπέλια και
καρποφορούν με τον ίδιο τρόπο που καρποφορούν και τα καλλιεργούμενα
από ανθρώπινα χέρια. Οι παλαιοί, επίσης, ονόμαζαν τον Διόνυσο «διμή-
τορα»", υπολογίζοντας μία και πρώτη γένεση, όταν το φυτό μπει στο χώμα κι
αρχίζει να μεγαλώνει, και δεύτερη, όταν βρίθει καρπών και ωριμάζει τα τσα-
μπιά, ώστε θεωρείται πως η μια είναι από τη γη και η άλλη γένεση του θεού
από το φυτό της αμπέλου. Οι συγγραφείς μύθων, όμως, έχουν παραδώσει
και τρίτη γένεση, σύμφωνα με την οποία, λένε, ο θεός γεννήθηκε από τον
Δία και τη Δήμητρα, …….
63. Οι μυθογράφοι που παρουσιάζουν τον θεό ως έχοντα ανθρώπινη
μορφή του αποδίδουν αφ' ενός την ανακάλυψη και την καλλιέργεια του αμπε-
λιού καθώς και κάθε άλλη διαδικασία σχετική με την παραγωγή του οίνου, αλλά
διαφωνούν ως προς το αν ο Διόνυσος ήταν ένας ή περισσότεροι. Άλλοι ισχυ-
ρίζονται πως ήταν ένας και ο αυτός εκείνος που δίδαξε τα της οινοποιίας και
της συγκομιδής των ξύλινων λεγόμενων καρπών και εκείνος που εκστράτευσε
σ' ολόκληρη την οικουμένη, αλλά και που εισήγαγε τα μυστήρια και τις βακχικές
τελετές- ενώ άλλοι, όπως είπα πιο πριν, υποστηρίζουν πως υπήρχαν τρεις, σε
διαφορετικές χρονικές περιόδους, και προσάπτουν στον καθένα διαφορετικές
πράξεις.
Λένε, λοιπόν, πως ο πιο αρχαίος ήταν Ινδός και δεδομένου ότι σ' ε-
κείνη τη χώρα, λόγω του εύκρατου κλίματος της, βγήκαν αυτοφυή πολλά φυτά
αμπέλου, εκείνος πρώτος συνέθλιψε τα τσαμπιά και επινόησε τη χρησιμότητα
των ιδιοτήτων του κρασιού, με τον ίδιο τρόπο οργάνωσε και την κατάλληλη
επεξεργασία για τα σύκα και τα υπόλοιπα φρούτα και, γενικά, εκείνος επινόησε
τα σχετικά με τη συγκομιδή και το σόδιασμα τούτων των καρπών. Ο ίδιος, ε-
πίσης, παραδίνουν πως είχε γενειάδα, σύμφωνα με το έθιμο των Ινδών να
τρέφουν και να φροντίζουν τις γενειάδες τους μέχρι τον θάνατο τους. Ο
 29
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Διόνυσος, τώρα, που γύρισε με στρατό όλη την οικουμένη, δίδαξε την καλλιέρ-
γεια του αμπελιού και το πάτημα των τσαμπιών μέσα στους ληνούς- γεγονός
από το οποίο ονομάστηκε και Ληναίος. Έτσι, μεταδίδοντας σε όλους και τις
υπόλοιπες ανακαλύψεις του, έτυχε, μετά τη μετάσταση του από τους ανθρώ-
πους, αθανάτων τιμών από όσους ωφελήθηκαν. Μάλιστα, μέχρι σήμερα α-
κόμη, επιδεικνύεται από τους Ινδούς ο τόπος όπου συνέβη να γεννηθεί ο θεός,
καθώς και πόλεις με το όνομα του στην τοπική γλώσσα· διατηρούνται και
πολλά άλλα αξιόλογα τεκμήρια για τη γέννηση του στους Ινδούς, για τα οποία
αν γράφαμε θα μακρηγορούσαμε.
64. Δεύτερος Διόνυσος, σύμφωνα με τους μυθολόγους, γεννήθηκε
από τον Δία (και την Περσεφόνη, και κατ' άλλους από τον Δία και τη Δήμη-
τρα . Αυτόν τον παρουσιάζουν ως τον πρώτο άνθρωπο που έζευξε βόδια σε
άροτρο, ενώ μέχρι τότε οι άνθρωποι κατεργάζονταν το έδαφος με τα χέρια.
Επινόησε φιλόπονα και πολλά άλλα χρήσιμα στη γεωργία, τα οποία απάλλα-
ξαν τους ανθρώπους από πολλούς κόπους- σε αντάλλαγμα οι ωφελημένοι του
απένειμαν τιμές και θυσίες αντίστοιχες με των θεών, ενώ πρόθυμα όλοι οι άν-
θρωποι του απένειμαν την αθανασία για το μέγεθος της ευεργεσίας που είχε
προσφέρει. Οι ζωγράφοι και οι γλύπτες του απέδωσαν ως παράσημο κέρατα
υποδηλώνοντας την άλλη φύση του Διονύσου και ταυτόχρονα δείχνοντας το
μέγεθος της χρησιμότητας που επινόησε για τους γεωργούς με την ανακάλυψη
της χρήσης του αρότρου.
Τρίτος Διόνυσος, λένε, γεννήθηκε στις Θήβες της Βοιωτίας από τον
Δία και τη Σεμέλη την κόρη του Κάδμου. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Δίας την
ερωτεύτηκε και λόγω της ομορφιάς της έσμιξε πολλές φορές μαζί της, η Ήρα,
που ζήλευε κι ήθελε να τιμωρήσει την κοπέλα, πήρε τη μορφή κάποιας γυναί-
κας που εκτιμούσε η Σεμέλη και την οδήγησε στην παραφροσύνη· διότι της
είπε πως ο Δίας είχε καθήκον να εμφανιστεί και να σμίξει μαζί της με τη μορφή
και το μεγαλείο που είχε και κατά τη συμπεριφορά του προς την Ήρα. Έτσι,
λοιπόν, ο Δίας, αφού αξίωσε η Σεμέλη να απολαμβάνει ίσες τιμές με την Ήρα,
εμφανίστηκε με βροντές και κεραυνούς, και η Σεμέλη, που δεν άντεξε το βάρος
της περίστασης πέθανε και απέβαλε το βρέφος πριν από την ώρα του. Τούτο
το βρέφος ο Δίας το πήρε γρήγορα και το έκρυψε μέσα στον μηρό του" μετά
από αυτά, όταν η χρονική περίοδος που ορίζει η φύση για τη γέννηση ολοκλή-
ρωσε την ανάπτυξη του, πήγε το βρέφος στη Νύσα της Αραβίας. Εκεί, το παιδί
ανατράφηκε από νύμφες και ονομάστηκε Διόνυσος, από το όνομα του πατέρα
του και του τόπου, μεγαλώνοντας απόκτησε εξαιρετική ομορφιά και στην αρχή
περνούσε τον καιρό του με χορούς και θιάσους γυναικών μέσα σε ανέσεις και
διασκεδάσεις" αργότερα, σχημάτισε στρατό με τις γυναίκες και εξοπλίζοντας
τες με θύρσους έκανε εκστρατεία σ' ολόκληρη την οικουμένη. Δίδαξε τις τελετές
και μετέδωσε τα μυστήρια στους ανθρώπους που ζούσαν με ευσέβεια και δι-
καιοσύνη και, επί πλέον, έκανε παντού πανηγύρια και οργάνωνε μουσικούς
αγώνες, και, συνολικά, απάλυνε τα μίση των εθνών και των πόλεων και αντί
για επαναστάσεις και πολέμους έφερε την ομόνοια και τη στέρεη ειρήνη.
65. Καθώς το νέο της παρουσίας του θεού απλώθηκε σε κάθε τόπο και
επειδή με την επιεική συμπεριφορά του προς όλους συνέβαλλε κατά πολύ
στην εξημέρωση του τρόπου ζωής των ανθρώπων, λαοί ολόκληροι έβγαιναν
 30
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

να τον προϋπαντήσουν και να τον καλωσορίσουν με μεγάλη χαρά. Υπήρχαν,

όμως, και μερικοί που από υπερηφάνεια και ασέβεια τον καταφρονούσαν κι
έλεγαν πως περιφέρει τις βάκχες ένεκα της ακολασίας του και πως εισάγει τις
τελετές και τα μυστήρια για να ξεμυαλίσει και τις γυναίκες των άλλων, αυτούς,
όμως, τους τιμωρούσε παραχρήμα………………………….
66. Σε τούτες, λοιπόν, τις διηγήσεις περί της γένεσης του Διονύσου συμ-
φωνούν γενικά οι παλαιοί" υπάρχουν όμως και ουκ ολίγες ελληνικές πό-
λεις που ερίζουν περί του τόπου γεννήσεως του. Οι κάτοικοι της Ηλείας
και της Νάξου, για παράδειγμα, καθώς και οι κάτοικοι των Ελευθερών και της
Τέω, αλλά και πολλοί άλλοι ισχυρίζονται πως γεννήθηκε στον τόπο τους. Οι
κάτοικοι της Τέω φέρνουν τεκμήριο της σ' εκείνους γένεσης του θεού την πηγή
στην πόλη τους που από μόνη της, μέχρι και σήμερα, σε τακτά χρονικά δια-
στήματα, εμφανίζεται από τη γη και ρέει κρασί εξαιρετικού αρώματος" από τους
υπόλοιπους, άλλοι δείχνουν τον ιερό τόπο του Διονύσου και άλλοι ναούς και
τεμένη αφιερωμένα σ' αυτόν από τα πάρα πολύ αρχαία χρόνια. Γενικά, όμως,
επειδή σε πολλούς τόπους της οικουμένης άφησε ο θεός σημάδια της ευεργε-
σίας αλλά και της παρουσίας του, δεν είναι καθόλου παράδοξο που όλοι τους
πιστεύουν ότι ο Διόνυσος είχε κάποια πιο ιδιαίτερη σχέση με την πόλη ή τη
χώρα τους. Αυτά που λέμε τα μαρτυρεί και ο ποιητής στους ύμνους, όταν μι-
λάει για εκείνους που ερίζουν για τον τόπο γέννησης του Διονύσου και, ταυτό-
χρονα, τον παρουσιάζει να έχει γεννηθεί στη Νύσα της Αραβίας.
Άλλοι εσένα απ' το Δράκανο κι άλλοι απ' την ανεμόεσσα Ίκαρο, σε θέ-
λουν, άλλοι απ' τη Νάξο, διογέννητε, που ράφτηκες [στον μηρό], άλλοι στον
Αλφειό, τον ποταμό με τις μεγάλες δίνες, θέλουν να σε γέννησε η Σεμέλη έ-
γκυος από τον Δία που χαίρεται τους κεραυνούς, άλλοι στις Θήβες, βασιλιάς,
λένε, πως έγινες, • μα ψεύδονται- εσένα σε γέννησε ο πατέρας ανθρώπων και
θεών και σ' έκρυψε μακριά απ' τους ανθρώπους και τη λευκοχέρα Ήρα. Υπάρ-
χει κάποια Νύσα, βουνό ψηλό, γεμάτο δάση, μακριά απ' τη Φοινίκη, στις ροές
σιμά του Αιγύπτου.
Άλλωστε, δεν αγνοώ πως και οι κάτοικοι της Λιβύης που ζουν στα
παράλια του ωκεανού ερίζουν για τη γένεση του θεού και τη Νύσα και τα υπό-
λοιπα που λένε γι' αυτόν οι μύθοι τα δείχνουν να έχουν γίνει σ' αυτούς, λέγο-
ντας, επίσης, πως πολλά τεκμήρια τούτων των πραγμάτων υπάρχουν μέχρι
σήμερα στη χώρα τους· γνωρίζω, επίσης, ότι πολλοί αρχαίοι μυθογράφοι και
ποιητές των Ελλήνων συμφωνούν με τα όσα εξιστορούν καθώς και ουκ ολίγοι
από τους μεταγενέστερους συγγραφείς. Γι' αυτό τον λόγο, για να μην παραλεί-
ψουμε τίποτα από όσα εξιστορούνται για τον Διόνυσο, θα αναφέρουμε σε γε-
νικές γραμμές τα λεγόμενα από τους Λιβύους και τα γραφόμενα των Ελλήνων
συγγραφέων που συμφωνούν μαζί τους και με τον Διονύσιο που συνέθεσε
συλλογή παλαιών μύθων. Διότι αυτός συνέταξε τα περί τον Διόνυσο και τις
Αμαζόνες, για τους Αργοναύτες και τα γεγονότα κατά τον Τρωικό πόλεμο και
πολλά άλλα, παραθέτοντας τα ποιήματα των αρχαίων μυθολόγων και ποιη-
τών………………….
68. Λέει λοιπόν, πως ο Άμμωνας, βασιλιάς σ' αυτό το μέρος της Λιβύης
παντρεύτηκε την κόρη του Ουρανού την ονομαζόμενη Ρέα, που ήταν αδελφή
του Κρόνου και των υπολοίπων Τιτάνων. Μια φορά που επισκεπτόταν το
 31
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

βασίλειο του συνάντησε κοντά στα Κεραύνια λεγόμενα όρη μια παρθένα ξεχω-
ριστής ομορφιάς, της οποίας το όνομα ήταν Αμάλθεια. Καθώς την ερωτεύ-
τηκε κι έσμιξε μαζί της, απόκτησε από αυτήν γιο θαυμαστό για την ομορφιά και
τη σωματική του ρώμη, έτσι, ανέδειξε την Αμάλθεια κυρία της γύρω γειτονικής
περιοχής, της οποίας το σχήμα έμοιαζε με κέρατο βοδιού και γι' αυτό ονομά-
στηκε «Κέρας Εσπέρου»· η περιοχή, ένεκα της ποιότητας του εδάφους, είναι
γεμάτη με όλες τις ποικιλίες της αμπέλου και των υπολοίπων δέντρων που
βγάζουν τους ήμερους καρπούς. Όταν η προαναφερθείσα γυναίκα ανέλαβε
την εξουσία εκείνης της χώρας, ονομάστηκε «Κέρας Αμάλθειας»· γι' αυτό και
οι μεταγενέστεροι άνθρωποι, ένεκα της παραπάνω αιτίας, την καλύτερη γη
που βγάζει κάθε είδους καρπούς την προσαγορεύουν, επίσης, κέρας Αμάλ-
θειας. Ο Αμμωνας, λοιπόν, φοβούμενος τη ζηλοτυπία της Ρέας, απέκρυψε το
γεγονός και μετέφερε το παιδί κρυφά σε κάποια πόλη Νύσα, που βρισκόταν
σε πολύ μεγάλη απόσταση από εκείνα τα μέρη. Τούτη η πόλη κείται σε-κάποιο
νησί που περιέχεται μέσα στον ποταμό Τρίτωνα και που είναι απόκρημνο απ'
όλες τις πλευρές εκτός από ένα σημείο που υπάρχει στενή πρόσβαση, το ο-
ποίο ονομαζόταν Νύσιες πύλες…….
73. Επειδή οι Λίβυοι του είχαν πει, πριν τη μάχη, ότι τον καιρό που εξέ-
πεσε από τη βασιλεία ο Άμμων, είχε προφητεύσει στους εγχώριους ότι την
καθορισμένη στιγμή θα ερχόταν ο γιος του ο Διόνυσος, θα ανακτούσε το βασί-
λειο του πατέρα του και, αφού θα γινόταν κύριος ολόκληρης της οικουμένης,
θα θεωρούνταν θεός, ο Διόνυσος πίστεψε πως ήταν αληθινός μάντης, ίδρυσε
μαντείο στον πατέρα του, ανοικοδόμησε την πόλη, όρισε να του απονέμονται
τιμές ως να ήταν θεός και έβαλε επιμελητές στο μαντείο. Σύμφωνα με την πα-
ράδοση, επίσης, το κεφάλι του Άμμωνα είχε το σχήμα κεφαλής κριαριού, γιατί
τέτοιο παράσημο είχε το κράνος που φορούσε στις εκστρατείες. Υπάρχουν
όμως κι εκείνοι που διηγούνται τον μύθο ότι πραγματικά είχε κερατάκια δεξιά
κι αριστερά στους κροτάφους του, γι' αυτό και ο Διόνυσος, ως γιος του, είχε
ίδια όψη με τον πατέρα του κι έτσι παραδόθηκε στις επόμενες γενιές των αν-
θρώπων τούτος ο θεός να έχει κέρατα. Μετά την ανοικοδόμηση της πόλης και
την ίδρυση του μαντείου, πρώτα απ' όλα, λένε, ο Διόνυσος ζήτησε να χρησμο-
δοτήσει ο θεός για την εκστρατεία κι έλαβε τον χρησμό από τον πατέρα του ότι
θα ευεργετήσει τους ανθρώπους και θα κερδίσει την αθανασία. Έτσι, με υψηλό
φρόνημα, εκστράτευσε πρώτα στην Αίγυπτο, όπου έβαλε βασιλιά της χώρας
τον Δία, τον γιο του Κρόνου και της Ρέας, παιδί ακόμη στην ηλικία. Πλάι του
τοποθέτησε και επιμελητή τον Όλυμπο, ο οποίος τον εκπαίδευσε και τον έκανε
να πρωτεύσει στην αρετή, κι έτσι ο Δίας προσαγορεύτηκε Ολύμπιος. Όσο για
τον Διόνυσο, λέγεται πως δίδαξε στους Αιγυπτίους την καλλιέργεια του
αμπελιού και τον τρόπο χρήσης και αποθήκευσης τόσο του κρασιού όσο
και των φρούτων και των άλλων καρπών. Καθώς λοιπόν διαδιδόταν πα-
ντού η καλή του φήμη, κανείς δεν του αντιτασσόταν ως εχθρός, αλλά
όλοι τον υπάκουαν πρόθυμα και τον τιμούσαν με επιδοκιμασίες και θυ-
σίες σαν θεό. Με τον ίδιο τρόπο, λένε, γύρισε όλη την οικουμένη, εξημε-
ρώνοντας τη γη με τις καλλιέργειες και ευεργετώντας τους λαούς με με-
γάλα και πολύτιμα δώρα ανά τους αιώνες. Γι' αυτό και όλοι οι άνθρωποι,
ενώ σχετικά με τους υπόλοιπους θεούς δεν έχουν τις ίδιες πεποιθήσεις μεταξύ
 32
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

τους, η συμφωνία που παρουσιάζουν μόνο σχεδόν στην περίπτωση του Διο-
νύσου αποδεικνύει την αθανασία του" γιατί δεν υπάρχει άνθρωπος, είτε Έλλη-
νας είτε βάρβαρος, που να μην έχει δεχτεί τη δωρεά και τη χάρη του και ακόμα
κι εκείνοι που έχουν εντελούς άγρια γη ή γη που είναι εντελώς ακατάλληλη για
καλλιέργεια αμπελιού έμαθαν να κατασκευάζουν ένα ποτό από κριθάρι που
λίγο υπολείπεται σε ευωδιά από το κρασί. Ο Διόνυσος, λοιπόν, λένε, καθώς
κατέβαινε από την Ινδία προς τη θάλασσα, έμαθε πως όλοι οι Τιτάνες είχαν
συγκεντρώσει δυνάμεις και είχαν περάσει στην Κρήτη να πολεμήσουν τον Άμ-
μωνα. Ο Δίας είχε ήδη περάσει από την Αίγυπτο να βοηθήσει τον Άμμωνα και
μεγάλος πόλεμος είχε ξεσπάσει στο νησί, γρήγορα, λοιπόν, ο Διόνυσος και η
Αθηνά και μερικοί άλλοι θεωρούμενοι θεοί έτρεξαν στην Κρήτη. Σε μεγάλη
μάχη που δόθηκε, νίκησε το στρατόπεδο του Διονύσου που σκότωσε όλους
τους Τιτάνες. Μετά από αυτά, ο Άμμωνας και ο Διόνυσος πέρασαν από την
ανθρώπινη φύση στην αθανασία και ο Δίας, λένε, βασίλευσε σ' ολόκληρο τον
κόσμο, αφού οι Τιτάνες είχαν τιμωρηθεί και δεν υπήρχε κανείς να τολμήσει
από ασέβεια να αμφισβητήσει την εξουσία του…………………………
74. Ο πρώτος, λοιπόν, Διόνυσος, ο γιος του Άμμωνα και της Αμάλθειας,
τούτες τις πράξεις ιστορούν οι Λίβυοι πως έκανε. Ο δεύτερος, λένε, που γεν-
νήθηκε από τον Δία και την Ιώ την κόρη του Ινάχου, βασίλευσε στην Αίγυπτο
και εισήγαγε τις τελετές. Ο τελευταίος, που γεννήθηκε από τον Δία και τη Σε-
μέλη, έγινε στους Έλληνες ζηλωτής των προηγουμένων. Μιμούμενος τη συ-
μπεριφορά των δύο άλλων, εκστράτευσε σ' ολόκληρη την οικουμένη κι άφησε
ουκ ολίγες στήλες όρια της εκστρατείας του' εξημέρωνε τα εδάφη με τις καλ-
λιέργειες και επέλεξε γυναίκες στρατιωτίνες, όπως έκανε ο παλαιός με τις Α-
μαζόνες. Αυτός ξεπέρασε τους άλλους στα περί των οργιασμών, καθώς άλλες
τελετές μετέτρεψε προς το καλύτερο και άλλες επινόησε. Επειδή από το με-
γάλο χρονικό διάστημα που είχε περάσει οι προηγούμενοι εφευρέτες δεν ήταν
πια γνωστοί στους πολλούς, κληρονόμησε αυτός τη φήμη και τη δόξα των
προγενεστέρων. Κι αυτός δεν είναι ο μόνος στον οποίο συνέβη το παραπάνω,
αλλά συνέβη αργότερα και στον Ηρακλή. Διότι υπήρχαν δύο προγενέστεροι
του που είχαν το ίδιο όνομα, ο πιο αρχαίος Ηρακλής, σύμφωνα με τον μύθο,
είχε γεννηθεί στους Αιγυπτίους και, αφού καθυπόταξε με τα όπλα μεγάλο μέ-
ρος της οικουμένης, τοποθέτησε τη στήλη της Λιβύης, ενώ ο δεύτερος, που
ήταν ένας από τους Ιδαίους Δακτύλους της Κρήτης, έγινε γητευτής, απόκτησε
στρατηγικές γνώσεις και συνέστησε τους Ολυμπιακούς αγώνες- ο τελευταίος,
που γεννήθηκε λίγο πριν τα Τρωικά από την Αλκμήνη και τον Δία, γύρισε με-
γάλο μέρος της οικουμένης, εκτελώντας τα προστάγματα του Ευρυσθέα. Αφού
έφερε σε πέρας όλους τους άθλους, έστησε στήλη στην Ευρώπη, επειδή όμως
είχε το ίδιο όνομα και προτιμούσε τον ίδιο τρόπο ζωής με τους άλλους δυο,
καθώς είχαν περάσει πολλά χρόνια, όταν πέθανε, κληρονόμησε και τις πράξεις
των αρχαίων, ως να είχε υπάρξει ένας Ηρακλής όλους τους προηγούμενους
αιώνες. Υπέρ της άποψης ότι υπήρξαν περισσότεροι Διόνυσοι, εκτός των άλ-
λων αποδείξεων, επιχειρούν να φέρουν απόδειξη και από την Τιτανομαχία"
δεδομένου ότι όλοι συμφωνούν πως ο Διόνυσος αγωνίστηκε στο πλευρό του
Δία κατά τον πόλεμο με τους Τιτάνες, κατά κανέναν τρόπο, λένε, δεν πρέπει η
γενιά των Τιτάνων να τοποθετείται την εποχή της Σεμέλης ούτε να ισχυρίζεται
 33
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

κάποιος πως ο Κάδμος ο γιος του Αγήνορος είναι πρεσβύτερος από τους θε-
ούς του Ολύμπου. Αυτοί, λοιπόν, είναι οι μύθοι που λένε οι Λίβυοι για τον Διό-
νυσο" όσο για μας, αφού ολοκληρώσαμε τα σχέδιο που ανακοινώσαμε στην
αρχή, κλείνουμε εδώ το τρίτο βιβλίο. (Διόδωρος Σικελιώτης, 3, 62-74)

Ε. Ο ΒΑΚΧΟΣ ΖΑΓΡΕΑΣ, Ο ΓΙΟΣ ΤΟΥ ΔΙΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΗΜΗ-

ΤΡΑΣ

Ο Νόννος Πανοπολίτης, 4ος αι. μ.Χ., στο έργο του Διονυσιακά,

έχει την εξής υπόθεση, με την οποία «παντρεύει» πολλούς μύ-
θους που λέγονται για το Διόνυσο:
Ο Δίας σμίγει με την Περσεφόνη και από την ένωση αυτή θα
γεννηθεί ο Βάκχος Ζαγρεύς, ο οποίος λίγο μετά θα βρει βάναυσο θά-
νατο από έναν Τιτάνα. Ο Δίας έξαλλος από θυμό προκαλεί κατακλυ-
σμό για να εκδικηθεί το θάνατο του παιδιού του. Ο Αιώνας συμβου-
λεύει το Δία να γεννήσει έναν δεύτερο Βάκχο, το Διόνυσο.
Με τη βοήθεια του βέλους του Έρωτα ο Δίας μεταμορφωμένος
σε αετό πλησιάζει τη λουόμενη Σεμέλη, θυγατέρα του Κάδμου. Ο
Φθόνος σπέρνει ζιζάνια στην Ήρα και Αθηνά, που ορκίζονται εκδίκηση
για τη μοιχεία του Δία. Η Αθηνά μεταμορφώνεται στη γριά μαμή του
Κάδμου και εμφυτεύει στη Σεμέλη τον πόθο να δει το Δία με όλη του
τη μεγαλοπρέπεια. Ο Δίας εκπληρώνοντας την επιθυμία της Σεμέλης
εμφανίζεται με τους κεραυνούς του, με αποτέλεσμα η Σεμέλη να καεί
ζωντανή. Το αγέννητο έμβρυο όμως θα σωθεί από το θάνατο. Ο Δίας
κρύβει το έμβρυο του Διονύσου στις σάρκες του για να τον επωάσει.
Ο Διόνυσος μετά τη γέννησή του θα οδηγηθεί από τον Ερμή στην Ιώ,
αδελφή της Σεμέλης, και θα εκπαιδευτεί εκεί μαζί με τη Μύστη. Από
εκεί θα σταλεί στη Λυδία για να μεγαλώσει κοντά στη Ρέα, που θα
γίνει μαμή του. Η Ήρα θα τιμωρήσει την Ιώ με παραφροσύνη, η οποία
έκτοτε θα περιπλανάται στα δάση του Παρνασσού μέχρι να γιατρευτεί
από τον Απόλλωνα.
Η φοβερή εκδίκηση της Ήρας συνεχίζεται. Η Ινώ και τα παιδιά
της, Λέαρχος και Μελικέρτης θα πέσουν θύμα του πατέρα τους, Α-
θάμα, ο οποίος μέσα στην παραφροσύνη τους θα τους σκοτώσει ό-
λους. Στο μεταξύ ο Διόνυσος μεγαλώνει σε ειδυλλιακό βουκολικό πε-
ριβάλλον. Θα ερωτευθεί το συνομήλικο σύντροφό του, τον Άμπελο.
Ο Άμπελος θα στολίσει έναν ταύρο και στην προσπάθειά του να τον
ιππεύσει θα πέσει και θα τραυματιστεί θανάσιμα. Ο Διόνυσος θρηνεί
το χαμό του αγαπημένου του φίλου. Ο Έρωτας μεταμορφώνεται σε
Σάτυρο και για να διασκεδάσει το Διόνυσο του διηγείται την ιστορία
του Κάλαμου και του Κάρπου. Οι Ώρες και οι τέσσερις Εποχές κάνουν
επίσκεψη στον Ήλιο. Στο παλάτι του Ήλιου οι Ώρες μελετάνε τα ά-
στρα για να εξακριβώσουν το πεπρωμένο του σταφυλιού, και
 34
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

αποφασίζουν ότι θα είναι αφιερωμένο στο Διόνυσο. Μεταμορφώνουν

το νεκρό Άμπελο σε σταφύλι και επινοούν την παραγωγή του οίνου.
Ο χορός των Σατύρων πίνει και μεθάει. Ο Δίας διατάζει το Διόνυσο να
κάνει εκστρατεία κατά των Ινδών για να συμπεριληφθεί στον Όλυ-
μπο. Η Ρέα στέλνει τον Κορύβαντα Πυρρίχιο να επιστρατεύσει
πολεμιστές. Ακολουθεί αναλυτική αναφορά των λαών, με την πα-
τρίδα τους και τον αρχηγό τους. Η Ρέα επιστρατεύει και θεούς για να
πολεμήσουν στο πλευρό του Διονύσου. Η Ήρα όμως θα πάει με το
μέρος των Ινδών. Ακολουθεί αναλυτική αναφορά των στρατευμάτων
και των οπλισμών τους. Στην όχθη του ποταμού Αστακού γίνεται
μάχη, κατά την οποία ο Διόνυσος μετατρέπει τα ύδατα του ποταμού
σε κρασί, μεθώντας και εξουδετερώνοντας με αυτό τον τρόπο τους
αντιπάλους του. Οι μεθυσμένοι εχθροί κάνουν ένα σωρό παράλογα
καμώματα και τελικά πέφτουν εξουθενωμένοι για ύπνο. Ο Διόνυσος
διατάζει τότε να τους δέσουν όλους χειροπόδαρα. Στα άγρια δάση
κοντά εκεί στον ποταμό Αστακό διαδραματίζεται και ένας άλλος αξιο-
περίεργος μύθος. Είναι αυτός που μας μιλάει για τον Ύμνο που ερω-
τεύτηκε μια σκληρόκαρδη κόρη παρθένα κυνηγό, τη Νίκαια. Η Νίκαια
δεν ανταπέδιδε τον έρωτα του Ύμνου, και γι αυτό εκείνος της ζήτησε
να τον σκοτώσει για να τον λυτρώσει από τον καημό που έκαιγε στην
καρδιά του. Η Νίκαια το σκότωσε με ένα βέλος. Ο Έρωτας για να την
τιμωρήσει βάζει το Διόνυσο να την υποτάξει. Ο Διόνυσος δέχεται το
βέλος του Έρωτα όταν παρακολουθεί τη Νίκαια που κολυμπάει. Την
ακολουθεί ερωτευμένος, και πάλι με τη βοήθεια της επιρροής του
κρασιού την κάνει δική του. Η Νίκαια όταν αντιλήφθηκε ότι έγινε πάει
να αυτοκτονήσει. Ο Διόνυσος δείχνει στο Βρόνγο την καλλιέργεια του
σταφυλιού. Ο Ορόντης θα κάνει εκστρατεία εναντίον του Διονύσου,
αλλά ο θεός θα νικήσει με τη βοήθεια του θυρσού του. Ο βασιλιάς
των Ασσυρίων Στάφυλος φιλοξενεί στο παλάτι του το Διόνυσο. Σύ-
ζυγος του Στάφυλου είναι η Μέθη, γιός του ο Βότρυς. Ο θεός θα
τους κεράσει όλους κρασί και θα τους μεθύσει. Ο Στάφυλος διηγείται
τη μονομαχία του Δία κατά της Κάμπης. Μετά τον αιφνίδιο θάνατο
του Στάφυλου, η Μέθη και ο Βότρυς ασπάζονται τη θρησκεία του
Διονύσου. Διοργανώνουν επίσημη νεκρώσιμη γιορτή με διαγωνισμό
τραγουδιού, μουσικής, χορού και θεάτρου. Νικητής αναδείχνεται ο
Οίαγρος, πατέρας του Ορφέα, ενώ δεύτερος έρχεται ο Αθηναίος Ερε-
χθέας. Ο Σιληνός χάνει τα βήματα στο χορό και μεταμορφώνεται σε
ποταμό. Ο Ήφαιστος δίνει στη Θέτιδα την ασπίδα που προορίζεται για
τον Αχιλλέα. (ερυθρόμορφη κύλιξ, 490-480 π.Χ.) Ενώ οι γιορτές
συνεχίζουν, ο Διόνυσος βλέπει στον ύπνο του ότι πρέπει να συνεχίσει
την εκστρατεία του. Ο Βάκχος συνοδευόμενος από τη Μέθη και το
Βότρυ φτάνει στην Αραβία, όπου βασιλεύει ο Λυκούργος, γιος του
Άρη.
 35
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Η Ήρα, από την αιώνια ζήλια της εναντίον του Διονύσου θα δω-
ρίσει στο Λυκούργο ένα μαζικό τσεκούρι που θα τον κάνει ανίκητο
στη μάχη, ενώ η Ίριδα μεταμορφωμένη σε Ερμή θα συμβουλέψει το
Διόνυσο να μην εμφανιστεί με την πολεμική του στολή, αλλά βάζο-
ντας τα γιορτινά του και με τη βακχική του συνοδεία να πάει στο
Λυκούργο και να του δωρίσει κρασί. Στη μάχη που θα ακολουθήσει,
οι Βάκχοι θα καταφύγουν στα γύρω βουνά, ενώ ο Διόνυσος θα ζητή-
σει καταφύγιο στο Νηρέα και την Τηθύα στη θάλασσα. Ο Λυκούργος
κυνηγάει τη βακχική συνοδεία του Διονύσου. Η Αμβροσία μεταμορ-
φώνεται σε τσαμπί σταφυλιού που συσπειρώνει το κοτσάνι της γύρω
από το Λυκούργο ακινητοποιώντας τον. Ο κακόμοιρος Λυκούργος πα-
ρόλο που γίνεται έρμαιο των Βακχών, οι οποίοι τον μαστιγώνουν,
αρνείται να παραδοθεί. Για καλή του τύχη έρχεται η Ήρα και τον ε-
λευθερώνει, επεμβαίνει όμως ο Δίας και τον τιμωρεί με την απώλεια
της όρασης.

ΣΤ. ΑΛΛΟΙ ΜΥΘΟΙ ΓΙΑ ΤΟ ΘΕΟ ΔΙΟΝΥΣΟ

1) ΑΠΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗΣ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΟΝΥΣΟ, Ο ΣΤΑΦΥΛΟΣ, Ο ΟΙ-

ΝΟΠΙΩΝΑΣ ΚΛΠ

Σύμφωνα με τον Απολλόδωρο (Επιτομή 1, 9), ο Θησέας επιστρέφοντας

στην Αθήνα από την Κνωσό έχοντας μαζί του τα παιδιά των Αθηναίων, που
απελευθέρωσε από το Μινώταυρο και την κόρη του Μίνωα Αριάδνη έκανε
στάση στη Νάξο. Εκεί βλέποντάς την Αριάδνη ο Διόνυσος την ερωτεύτηκε και
την απήγε στη Λήμνο και από την ερωτική τους συνεύρεση γεννήθηκαν ο Θό-
αντας, ο Στάφυλος, ο Οινοπίωνας και ο Πεπάρηθος, πρβ:
« υποθεμένου δε εκείνου, λίνον εισιόντι Θησεϊ δίδωσι· τούτο ἐξάψας
Θησεύς της θύρας εφελκόμενος ειςῄει. καταλαβὼν δὲ Μινώταυρον εν ἐσχάτῳ
μέρει τοῦ λαβυρίνθου παίων πυγμαίς απέκτεινεν, εφελκόμενος δε το λίνον πά-
λιν εξήει. και διανυκτός (ο Θησευς) μετά Αριάδνης και των παίδων εις Νάξον
αφικνείται. ένθα Διόνυσος ερασθείς Αριάδνης ήρπασε, και κομίσας εις Λήμνον
εμίγη. Και γεννά Θόαντα Στάφυλον Οινοπίωνα και Πεπάρηθον». (Απολλόδω-
ρος Επιτομή 1.9)
Σύμφωνα επίσης με το μύθο, όπως τον αναφέρει ο Διόδωρος ο Σικελιώ-
της (4,61 και 5.51-84), ο Θησέας, μετά την εξόντωση του Μινώταυρου με τη
βοήθεια της Αριάδνης, της κόρης του Μίνωα, απέπλευσε από την Κρήτη με
προορισμό την Αθήνα, παίρνοντας μαζί του και την Αριάδνη που τον είχε ερω-
τευθεί. Θαλασσοταραχή τους υποχρέωσε ν’ αγκυροβολήσουν στη Νάξο, τότε
ονομαζόταν Δία, για να ξεκουραστούν. Ο Θησέας άραξε το πλοίο του και η
Αριάδνη, ταλαιπωρημένη έγειρε στην αμμουδιά και την πήρε ο ύπνος. Ο Θη-
σέας με τους συντρόφους του παρέμειναν στο πλοίο κι αποκοιμήθηκαν. Τότε
 36
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ο Διόνυσος, που είχε στο μεταξύ ερωτευθεί την Αριάδνη, επισκέφθηκε το Θη-
σέα στον ύπνο του και του είπε να φύγει χωρίς αυτήν. Εκείνος αντέδρασε, αλλά
ο θεός επέμενε, δηλώνοντας την υπεροχή του λόγω της θεϊκής του ιδιότητας.
Φοβούμενος τις συνέπειες της τιμωρίας του θεού, ο Θησέας υποχρεώθηκε να
φύγει. Στη συνέχεια ο Διόνυσος πήγε κοντά στην Αριάδνη. Εκείνη μόλις ξύ-
πνησε τον είδε να στέκεται δίπλα της και να της λέει λόγια τρυφερά. Τον ρώ-
τησε αμέσως για το Θησέα, αλλά εκείνος της απάντησε ότι είχε φύγει, ενώ της
έδωσε να πιει κρασί από ένα χρυσό κύπελλο και της πρόσφερε ένα χρυσό
στεφάνι. Θυμωμένη με το Θησέα η Αριάδνη δέχθηκε την πρόταση του Διονύ-
σου. Εκείνος την πήρε και την πήγε στο όρος Δρίος, το σημερινό βουνό Κό-
ρωνος. Από εκεί έφυγαν για τον Όλυμπο. Από το γάμο αυτό γεννήθηκαν δυο
γιοί, ο Στάφυλος (‘έλαβε μέρος στην Αργοναυτική εκστρατεία) και ο Οινοπίω-
νας και μια κόρη η Ευάνθη (Απολλόδωρος. Επιτομή. 1.9, Πλούταρχου Θησεύς
20).
<<Φτάνοντας στην
Κρήτη, η Αριάδνη, η θυ-
γατέρα του Μίνωα, ερω-
τεύτηκε τον Θησέα που
είχε εξαίρετο παρουσια-
στικό, ο Θησέας μίλησε
μαζί της κι εξασφαλίζο-
ντας τη βοήθεια της σκό-
τωσε τον Μινώταυρο και
μαθαίνοντας απ' αυτή την
έξοδο του λαβυρίνθου
σώθηκε. Για την επι-
στροφή στην πατρίδα έ-
χοντας κλέψει την Α-
ριάδνη απέπλευσε νύχτα
και κρυφά κι έφτασε στο
νησί που τότε ονομαζό-
Ο Διόνυσος επί πάνθηρα, κρατεί θύρσο με ται- ταν Δία ενώ σήμερα Νά-
νία. Ψηφιδωτό δάπεδο με βότσαλα και πηλό, ό- ξος. Εκείνον τον καιρό,
που το περίγραμμα είναι από μολύβι. Πέλλα, σύμφωνα με τον μύθο,
Οικία του Διονύσου εμφανίστηκε ο Διόνυσος
στο νησί και λόγω της ομορφιάς της Αριάδνης πήρε την κόρη από τον Θησέα
να την έχει νόμιμη σύζυγο και να την αγαπάει πάνω απ' όλες. Πράγματι, μετά
τον θάνατο της, από την αγάπη του την έκρινε άξια αθάνατων τιμών κι έβαλε
στ' αστέρια του ουρανού το στέμμα της Αριάδνης>> .(Διόδωρος Σικελιώτης
4.61)
<<Ο Ραδάμανθυς παρέδωσε στον Έρυθρο, έναν από τους γιους του, τη
βασιλεία των Ερυθρών, όπως ονομάστηκαν από εκείνον, και παρέδωσε, λένε,
τη Χίο , στον γιο της Αριάδνης του Μίνωα, τον Οινοπίωνα, για τον οποίο μερικοί
αναφέρουν τον μύθο πως ήταν γιος του Διονύσου και πως έμαθε από τον πα-
τέρα του την τέχνη της οινοποιίας. .(Διόδωρος Σικελιώτης 5.79)
 37
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

«Ο Ραδάμανθυς πήγε να μείνει στα νησιά απέναντι από την Ιωνία και
την Καρία και έκανε ιδρυτή της ομώνυμης πόλης στην Ασία τον Έρυθρο, ενώ
τον Χίο , τον γιο του Οινοπίωνα και της Αριάδνης του Μίνωα, τον εγκατέστησε
κύριο της Χίου. Όλα ετούτα έγιναν πριν από τα Τρωικά». .(Διόδωρος Σικελιώ-
της 5.84)
<<Οι Θράκες, λοιπόν, που έμειναν εγκαταστημένοι εκεί (στη Νάξο) για
περισσότερα από διακόσια χρόνια, αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το νησί,
γιατί έπεσαν συνεχείς ξηρασίες. Μετά απ' αυτά, ήρθαν Κάρες μετανάστες από
τη λεγόμενη Λατμία κι εγκαταστάθηκαν στο νησί. Βασιλιάς τους ήταν ο Νάξος,
ο γιος του Πολέμωνα, και ονόμασε το νησί από τ' όνομα του Νάξο αντί για Δία.
Ο Νάξος, τώρα, υπήρξε καλός και σπουδαίος άντρας και άφησε απόγονο ένα
γιο, τον Λεύκιππο, ο γιος του Ποίου, ο Σμέρδιος, έγινε βασιλιάς του νησιού.
Επί της δικής του βασιλείας, γυρνώντας ο Θησέας από την Κρήτη με την Α-
ριάδνη φιλοξενήθηκε στο νησί και βλέποντας στον ύπνο του τον Διόνυσο να
τον απειλεί, αν δεν του άφηνε την Αριάδνη, φοβήθηκε, την άφησε και απέ-
πλευσε. Τη νύχτα ο Διόνυσος πήρε την Αριάδνη στο βουνό που ονομάζεται
Δρίος, όπου πρώτα εξαφανίστηκε ο θεός και στη συνέχεια έγινε άφαντη και η
Αριάδνη. Οι κάτοικοι της Νάξου, στους μύθους τους για τούτο τον θεό, λένε
πως ο θεός ανατράφηκε κοντά τους και πως γι' αυτό το νησί του ήταν προσφι-
λέστατο και πως από μερικούς ονομαζόταν μάλιστα Διονυσίας. Διότι σύμφωνα
με τη μυθολογική παράδοση ο Δίας, τότε που κατακεραυνώθηκε η Σεμέλη πριν
γεννήσει, πήρε το βρέφος και το έραψε στον μηρό του κι όταν έφτασε η ορι-
σμένη στιγμή της γέννησης, θέλοντας να ξεφύγει από την Ήρα, έβγαλε το βρέ-
φος στη σημερινή Νάξο και το έδωσε να το αναθρέψουν οι Νύμφες της περιο-
χής, η Φιλία, η Κορωνίς και η Κλείδη. Ο λόγος για τον οποίο κατακεραύνωσε
ο Δίας τη Σεμέλη πριν γεννήσει ήταν για να μη βγει το μωρό από θνητή αλλά
από δύο αθάνατους και να είναι αθάνατο εκ γενετής. Έτσι, για την ευεργεσία
που έκαναν στον Διόνυσο με την ανατροφή του, δέχτηκαν οι ντόπιοι την ευ-
γνωμοσύνη του" γιατί χαρίζοντας στο νησί την ευδαιμονία, ανέπτυξαν οι ντό-
πιοι αξιόλογη ναυτική δύναμη και ήταν οι πρώτοι που αποστάτησαν από το
ναυτικό του Ξέρξη και συμμετείχαν στη ναυμαχία κατά του βαρβάρου και πή-
ραν επίσης μέρος στη μάχη των Πλαταιών, όπου μάλιστα διακρίθηκαν. Αλλά
και το κρασί που βγαίνει εκεί έχει κάτι το ιδιαίτερο και καταδεικνύει την οικειό-
τητα του θεού προς το νησί (ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ 5, 51-52).

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΕΠΙΣΗΣ ΟΤΙ:

Α) Ο Πλούταρχος στο «Θησεύς» (20), σχετικά με το Διόνυσο και την
Αριάδνη, αναφέρει τα εξής: «Πολλά ακόμα λέγονται γι αυτά και για την Α-
ριάδνη. ...Άλλοι λέγουν πως ναύτες έφεραν την Αριάδνη στη Νάξο, όπου πα-
ντρεύτηκε τον ιερέα του Διόνυσου Οίναρο, γιατί ο Θησέας αγάπησε άλλη και
την παράτησε…. Άλλοι πάλι λένε πως η Αριάδνη έκαμε με το Θησέα τον
Οινοπίωνα και το Στάφυλο. Ένας από αυτούς είναι και ο Χίος ποιητής Ίων,
που γράφει για την πατρίδα του: Την έχτισε μια φορά κι έναν καιρό ο Θησείδης
Οινοποίων»….. Αλλά και μερικοί Νάξιοι αναφέρουν σε παραλλαγή πως υπήρ-
χαν δυο Μίνωες και δυο Αριάδνες, από τις οποίες η μία παντρεύτηκε το
 38
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Διόνυσο στη Νάξο και γέννησε τον Οινοπίωνα και στο Στάφυλο, ενώ την άλλη
την άρπαξε ο Θησέας.».
Β) Ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης, 3ος αι. μ.Χ., στο έργο του «Δειπνοσοφι-
σταί» αναφέρει πως ο Θεόπομπος αναφέρει πως ο Οινοπίωνας, ο γιος του
Κρητικού Διονύσου, είναι ο πρώτος που δίδαξε την αμπελοκαλλιέργεια και την
οινοποιία στους Χιώτες, τους οποίους ενοποίησε, για να τα μεταδώσουν στους
άλλους ανθρώπους, πρβ:
«Θεόπομπος δέ φησι, παρά Χίοις πρώτοις γενέσθαι τον μέλανα οίνον,
και το φυτεύειν δε και θεραπεύειν αμπέλους Χίους πρώτους, μαθόντας παρ'
Οινοπίωνος του Διονύσου, ός και συνώκισε την νήσον, τοις άλλοις ανθρώποις
μεταδούναι. Ο δε λευκός οίνος άσθενής, και λεπτός. Ο δε κιρρος πέττει ράον,
ξηραντικός ών». (Αθήναιος Ναυκρατιδης, 26 c). Ο Αθήναιος αναφέρει επίσης
ότι στη Νάξο υπήρχε παλιά κάποια άμπελος που ονομάζονταν Ναξία, πρβ:
«Ην δε τις άμπελος Ναξύα καλουμένη». (Δειπνοσοφιστών, 52 d)
Γ) Το λεξικό Σουίδα, σχετικά με το Διόνυσο, αναφέρει: <<[Ζαγρεύς:] ὁ
Διόνυσος παρά ποιηταίς. δοκεί γαρ ο Ζευς μιχθήναι τη Περσεφόνη, εξ ης χθό-
νιος Διόνυσος>> << [Λεύκη·] Δημοσθένης εν τω υπερ Κτησιφώντος· τους ε-
στεφανωμένους τω μαράθρῳ και τη λεύκῃ. εστέφοντο δε οι τα Βακχικά τελού-
μενοι τη λεύκῃ διὰ τὸ χθόνιον μὲν είναι το φυτόν, χθόνιον δε και το της Περσε-
φόνης Διόνυσον. την δε λεύκην πεφυκέναι φησί ποὸς τω Αχέροντι, όθεν και
Αχερωΐδα καλείσθαι αυτήν παρ' Ομή\ήρῳ.>>
Δ) Ο Θεόκριτος υμνώντας το θεό, αναφέρει ότι ο Διόνυσος νυμφεύτηκε
στο όρος του νησιού Νάξος, το Δράκανο: «Χαίρε μοι Διόνυσος, ον εν Δρα-
κάνω νιφόεντι Ζευς ύπατος μεγάλαν επιγουνίδα θήκατο λύσας» (Θεόκριτου
Ειδύλλια, ΣΤ 33)
Ε) Ο Πλάτωνας αναφέρει ότι στην Κρήτη υπήρχε νόμος του Μίνωα, που
απαγόρευσε τα μεθύσια, νόμο που αντέγραψαν οι Σπαρτιάτες: «Εν Κρήτη δε
εις ούτος έστι των άλλων νόμων, ους Μίνως έθηκε, μη συμπίνεις αλλήλοις εις
μέθην» (Πλάτων Μίνως 319-a-b)

2) ΟΙ ΟΙΝΟΤΡΟΦΟΙ: ΕΛΑΪΔΑ, ΟΙΝΩ ΚΑΙ ΣΠΕΡΜΩ

Η Ελαίς, η Σπερμώ και η Οινώ, οι καλούμενες και «οινότροφοι», που

συνδέονται με την ανακάλυψη των βασικότερων ελληνικών υγρών προϊόντων
(λαδιού, οίνου κλπ), σύμφωνα με τον Απολλόδωρο (Επιτομή 3, 10), ήταν κό-
ρες του Ανίου, γιου του Απόλλωνα (ο Απόλλωνας ήταν Κρητικός, σύμφωνα με
το Διόδωρο 5.65-77), και σ’ αυτές ο Διόνυσος έδωσε ένα μοναδικό χάρισμα
να παράγουν από τη γη λάδι, σίτο και οίνο, πρβ: «ότι θυγατέρες Ανίου του
Απόλλωνος Ελαΐς Σπερμώ Οινώ, αι Οινότροφοι λεγόμεναι· αις εχαρίσατο Διό-
νυσος ποιείν εκ γης έλαιον σίτον οίνον». (Απολλόδωρος Επιτομή 3-10)
Ο Άνιος, σύμφωνα με το Λυκόφρονα, ήταν γιός του Απόλλωνα και της
Ροιώς που αυτή είχε με τη σειρά της πατέρα το Στάφυλο και παππού τον ίδιο
το Διόνυσο. Από τον έρωτά της με το Δία απέκτησε έναν υιό, τον Αίνιο, όσο
όμως ήταν έγκυος ο πατέρας της ο Στάφυλος, ο οποίος δε γνώριζε πως ο
εγγονός του είχε πατέρα θεό, έβαλε την κόρη του μέσα σε μια λάρνακα και την
άφησε στη θάλασσα. Η λάρνακα με τη Ροιώ κατά την παράδοση έφτασε στην
 39
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Εύβοια (ή ακόμη και στη Δήλο) όπου εκεί γεννήθηκε ο Αίνιος, πρβ:
Lycophron, Alexandra, Σχόλιο 570: << ων οὐδ᾽ ὁ Ῥοιούς] Σταφύλου του υιού Διονύσου θυγά-
τηρ γίνεται Ῥοιώ. ταύτη εμίγη Απόλλων. αισθόμενος δὲ ὁ Στάφυλος έβαλεν αυτήν εις λάρνακα
και ἀφῆκε κατά την θάλασσαν. ἡ δε προσεπελάσθη τῇ Εύβοια και εγέννησεν αὐτόθι περί τι
άντρον παίδα, ὅν Άνιον ἐκάλεσε διὰ τὸ ἀνιαθῆναι αυτήν δι' αυτόν. τούτον δὲ Απόλλων ἤνε-
γκεν εις Δήλον, ὃς γήμας Δωρίππην ἐγέννησε τας Οινοτρόπους (ss3s4) Οἰνώ, Σπερμώ, Ἐλα-
ΐδα (ss4) αις ὁ Διόνυσος ἐχαρίσατο ὁπότε βούλονται, σπέρμα λαμβάνειν. Φερεκύδης (FGrH
3 F 140) δέ φησιν ότι Άνιος έπεισε τοὺς Έλληνας παραγενομένους πρὸς αὐτὸν αὐτοῦ μένειν
τὰ θ' ἔτη· δεδόσθαι δὲ αὐτοις παρὰ τῶν θεῶν τῷ δεκάτῳ ἔτει πορθῆσαι την Ἴλιον, ὑπέσχετο
δὲ αυτοίς ὑπὸ των θυγατέρων αὐτοῦ τραφήσεσθαι. ἔστι δὲ τοῦτο και παρά τῷ τὰ Κύπρια
πεποιηκότι (EGF 19) (ss3s4). μέμνηται δὲ και Καλλίμαχος τῶν Ἀνίου θυγατέρων εν τοις Αἰτίοις
(ss3).

3) Η ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΗ, Η ΑΠΑΓΩΓΗ ΚΛΠ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ ΑΠΟ

ΤΟΥΣ ΤΥΡΡΗΝΟΥΣ ΠΕΙΡΑΤΕΣ

Σύμφωνα με τον Απολλόδωρο (Γ 5, 1 – 3), τον Ομηρικό Ύμνο «Εις

Διόνυσο», την Τραγωδία «Κύκλωψ» του Ευριπίδη κ.α., η θεά ‘Ήρα, έχοντας
μανία στο Διόνυσο, επειδή βρήκε την άμπελο ή επειδή τον έκανε ο σύζυγος
της Δίας με άλλη γυναίκα, το υπέβαλε να περιπλανάται από Αίγυπτο μέχρι
Συρία, Περιπλανώμενος ο Διόνυσος και θέλοντας να περάσει κάποια μέρα
από τη νήσο Ικαρία στη νήσο Νάξο μίσθωσε μια τριήρη Τυρρηνών ληστών και
εκείνοι στη συνέχεια έφυγαν σε άγνωστη κατεύθυνση προκειμένου να τον που-
λήσουν ως σκλάβο. Όταν ο Διόνυσος αντιλήφθηκε το γεγονός, δηλ. ότι οι με-
ταφορείς του δεν ήταν φιλήσυχοι ναυτικοί, αλλά πειρατές, τους είπε ότι είναι
θεός και μάλιστα της γονιμότητας, της απόλαυσης της φύσης και φυσικά του
οίνου, αλλά εκείνοι δεν τον πίστεψαν εκτός από ένα ναυτόπουλο, τον τιμονιέρη
του πλοίου. Προ αυτού ξαφνικά, άρχισε να κυλά κρασί πάνω στο γρήγορο
μαύρο καράβι. Ήταν γλυκόπιοτο και μοσχοβολούσε ένα θείο άρωμα. Στην κο-
ρυφή του καταρτιού απλώθηκε ένα κλήμα, απ΄όπου κρέμονταν πολλά σταφύ-
λια. Γύρω απ΄το κατάρτι τυλίχτηκε ανθισμένος κισσός, ενώ τα κουπιά έγιναν
φίδια. Οι πειρατές ρίχτηκαν τρομαγμένοι στη θάλασσα και μεταμορφώθηκαν
σε δελφίνια. Ο Διόνυσος έσωσε μόνο τον τιμονιέρη, στον οποίο φανερώθηκε
σα θεός, γιος του Δία και της Σεμέλης.

4) Ο ΜΥΘΟΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΙΚΑΡΙΟΥ ΤΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ

Ο Απολλόδωρο (Βιβλιοθήκη Γ. 14.7) αναφέρει ότι ο Διόνυσος και η Δή-

μητρα ήρθαν στην Αττική επι βασιλιά Πανδίωνα στην Αθήνα και από αυτούς
τη Δήμητρα υποδέχτηκε ο Κελεός στην Ελευσίνα και το Διόνυσο ο Ικάριος. Ο
Ικάριος παρέλαβε από το Διόνυσο ένα κλήμα αμπέλου και συνάμα ο Διόνυσος
του δίδαξε την καλλιέργεια της αμπέλου (του κλήματος) και τη γνώση για την
εκ σταφυλιών κατασκευή οίνου. Ενθουσιασμένος από τις θαυματουργές ιδιό-
τητες του άγνωστου μέχρι τότε ποτού ο Ικάριος κάλεσε βοσκούς και τους κέ-
ρασε τον οίνο που είχε παρασκευάσει. Μη γνωρίζοντας όμως αυτοί τις ιδιότη-
τες του ποτού, ήπιαν παραπάνω απ’ όσο έπρεπε και μάλιστα ανέρωτο οπότε
 40
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

άρχισαν να ζαλίζονται και να αισθάνονται άσχημα. Θεωρώντας πως ο Ικάριος

θέλησε να τους δηλητηριάσει τον σκότωσαν. Την επόμενη μέρα όμως μόλις
συνήλθαν κατάλαβαν το λάθος τους και για να κρύψουν το έγκλημα τους έθα-
ψαν τον Ικάριο κάτω από ένα πεύκο και έφυγαν για την Κέα. Η Ηριγόνη όμως
βρήκε το σώμα του πατέρα της χάρη στη σκύλα της τη Μαίρα η οποία υπέδειξε
το σημείο που βρισκόταν θαμμένος. Η Ηριγόνη στη συνεχεία κρεμάστηκε από
τη λύπη στο δένδρο στη ρίζα του οποίου ήταν ο τάφος του πατέρα της, πρβ:
«Εριχθονίου δε αποθανόντος και ταφέντος εν τω αυτώ τεμένει της Αθη-
νάς Πανδίων εβασίλευσεν, εφ’ ου Δημήτηρ και Διόνυσος εις την Αττικήν ήλθον.
αλλά Δήμητρα μεν Κελεός [εις την Ελευσίνα] υπεδέξατο, Διόνυσον δε Ικάριος·
ός λαμβάνει παρά αυτού κλήμα αμπέλου και τα περί την οινοποιίαν μανθάνει.
και τας του θεού δωρήσασθαι θέλων χάριτας ανθρώποις, αφικνείται προς τινας
ποιμένας, οι γευσάμενοι του ποτού και χωρίς ύδατος διο ηδονήν αφειδώς ελ-
κύσαντες, πεφαρμάχθαι νομίζοντες απέκτειναν αυτόν. Μεθ’ ημέραν δε νοήσα-
ντες έθαψαν αυτόν. Ηριγόνη δε τη θυγατρι τον πατέρα μαστευούσα κύων συ-
νήθης όνομα Μαίρα, η τω Ικαρίω συνείπετο, τον νεκρὸν εμήνυσε· κα’κείνη κα-
τοδυραμένη τον πατέρα εαυτὴν ανήρτησε». (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη
Γ.14.7).

Ο Διόνυσος, ο Ικάριος και οι πρώτοι οινοπίοντες (Νέα Πάφος Κύπρου, Μωσαϊκό

από το σπίτι του Διόνυσου, 2ος αι. μ.Χ.) Ο Διόνυσος από την Κρήτη ήταν ο πρώ-
τος άνθρωπος που βρήκε το αμπέλι και τον οίνο, αλλά και έζευξε βόδια σε άρο-
τρο, βρήκε γεωργικά εργαλεία κ.α., σύμφωνα με το Διόδωρο , βλέπε Διόδωρος
3,64 και 5,75)

5) Η ΟΝΟΜΑΣΙΑ «ΟΙΝΟΣ», ΟΙ ΜΥΘΟΙ ΤΟΥ ΟΙΝΕΑ ΚΑΙ ΤΟΥ ΟΡΕ-

ΣΘΕΑ

Ο Απολλόδωρος (Βιβλιοθήκη Α.8.1) αναφέρει ότι εκείνος που έλαβε

πρώτος κλήμα αμπέλου από το Διόνυσο και το φύτεψε ήταν ο Οινέας, ο βα-
σιλιάς της Καλυδώνος (= αρχαία πόλης της Αιτωλίας πλησίον του Εύηνου πο-
ταμού), απ΄ όπου και η ονομασία οίνος = το κρασί. Ο Οινέας έλαβε λέει πρώτος
το κλίμα της αμπέλου από το Διόνυσο, επειδή ο Διόνυσος ειχε ερωτευθεί τη
γυναίκα του Οινέα, την Αλθαία, όταν είχε φιλοξενήσει κάποτε το Διόνυσο, πρβ:
 41
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

«Οινεύς δε βασιλεύων Καλυδώνος παρά Διονύσου φυτόν αμπέλου πρώτος

έλαβε. γήμας δε Αλθαίαν την Θεστίου γεννά Τοξέα, ον αυτός έκτεινεν υπερπη-
δήσαντα την τάφρον, και παρά τούτον Θυρέα και Κλύμενον, και θυγατέρα Γόρ-
γην, ην Ανδραίμων έγημε, και Δηιάνειραν, ον Αλθαίαν λέγουσιν εκ Διονύσου
γεννήσαι. αύτη δε ηνιόχει και τα κατά πόλεμον ήσκει, και περί των γάμων αυτής
Ηρακλής προς Αχελώον επάλαισεν» (Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη Α, 8.1)
Ο Αθήναιος Ναυκρατίτης («Δειπνοσοφιστών») αναφέρει ότι ο Κολοφώ-
νιος Νίκανδρος και ο Μελανιππίδης ο Μήλιος λένε πως ο οίνος ονομάστηκε
έτσι από το βασιλιά της Αιτωλίας Οινέα, που σύνθλιψε σταφύλια μέσα σε ένα
κύλικα. Ο Αθήναιος αναφέρει επίσης ότι ο Εκαταίος ο Μιλήσιος λέει πως η
άμπελος στην Αιτωλία ευρέθηκε μετά τον κατακλυσμό του Δευκαλίωνα. Ένας
γιος του Δευκαλίωνα, ο Ορεσθέας, σαν ήρθε κι εγκαταστάθηκε στην Αιτωλία,
η σκύλα του γέννησε ένα κομμάτι ξύλο. Ο Ορεσθέας το έθαψε και από εκείνο
φύτρωσε κλήμα αμπελιού σταφύλια φορτωμένο». Σε ανάμνηση αυτού του γε-
γονότος, ο Ορεσθέας ονόμασε «Φύτιον» το γιο που απέκτησε κατόπιν. Ο γιος
του Φυτίου ήταν ο Οινέας που έγινε επώνυμος της αμπέλου, πρβ: «Ότι τον
οίνον ο Κολοφώνιος Νίκανδρος ωνομάσθαι φησίν από Οινέως, Οινεύς δ', εν
κοίλοισιν αποθλίψας δεπάεσσιν οίνον έκλησε. Φησί δε και Μελανιππίδης ο
Μήλιος, Επώνυμον δέσποτ’ οινoν Οινέως." Εκαταίος δ' ο Μιλήσιος, την άμπε-
λον εν Αιτωλία λέγων ευρεθήναι, φησί και τάδε: Ορεσθεύς, ο Δευκαλίωνος,
ήλθεν εις Αιτωλίαν επί βασιλεία, και κιων αυτό στέλεχος έτεκε και ός εκέλευσεν
αυτό καταρυχθήναι και εξ αυτού παίδα Φύτιον εκάλεσε. Τούτου δ' Οινεύς εγέ-
νετο, κληθείς άπό τών αμπέλων οι γάρ παλαιοί, φησιν, Έλληνες οινας εκάλουν
τάς αμπέλους. Οινέως δ' εγένετο Αιτωλός." Πλάτων δ' εν Κρατύλω, ετυμολο-
γών τον οίνον, οιόνoυν αυτόν φησιν είναι, διά το οιήσεως ημών τον νούν ε-
μπιπλάν. Η τάχα από της όνήσεως κέκληται παρετυμολογών γαρ, Όμηρος την
φωνην ώδε πώς φησίν» (Αθήναιος Ναυκρατίτης, Δειπνοσοφιστών, 35 a - b )
Ο Παυσανίας στα «Φωκικά» αναφέρει ότι η εμφάνιση του αμπελιού
έγινε στη χώρα των Οζωλών της Λοκρίδας μετά από τον κατακλυσμό του
Δευκαλίωνα και σχετίζεται με την ονομασία της περιοχής, πρβ: «Η χώρα των
Λοκρών που λέγονται Οζόλες συνορεύει με τη Φωκίδα στην περιοχή της Κίρ-
ρας. Για την επωνυμία των Λοκρών έχω ακούσει διαφορετικές εκδοχές, και θα
σας τις πω όλες. Όταν ήταν βασιλιάς ο Ορεσθέας, ο γιος του Δευκαλίωνα, είχε
μια σκύλα που γέννησε αντί για σκυλί ένα ξύλο. Λένε ότι ο Ορεσθέας έχωσε το
ξύλο στη γη και από εκεί φύτρωσε την άνοιξη αμπέλι. Οι ντόπιοι πήραν την
ονομασία τους (Οζόλες) από τους όζους [τα κλαδιά] του ξύλου αυτού». (Παυ-
σανίας, "Φωκικά", Κεφ. 38)

6) Ο ΜΥΘΟΣ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΙΟΥ ΤΗΣ ΗΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΙΓΥΠΤΟΥ

Ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης, 3ος αι. μ.Χ., στο έργο του «Δειπνοσοφι-

σταί»(Tomus I) αναφέρει ότι ο Θεόπομπος ο Χίας αναφέρει πως το αμπέλι
βρέθηκε στην Ολυμπία της Ηλείας, όμως ο Ελλάνικος λέει ότι αυτό βρέθηκε
στην Πλινθίνη, µια πόλη της Αιγύπτου και εκεί βρέθηκε και υποκατάστατο
του οίνου, ο ζύθος, ώστε αυτοί που δεν είχαν κρασί εξαιτίας της φτώχιας τους
από το κριθάρι. Αναφέρει επίσης ότι ο Αριστοτέλης λέει πως οι μεθυσμένοι
 42
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

από το κρασί πέφτουν προς τα µπρος, ενώ οι (µμεθυσμένοι) από το κρίθινο

ποτό πέφτουν ανάσκελα, γιατί το κρασί φέρνει βάρος στο κεφάλι,. ενώ το κρι-
θαρένιο ποτό φέρνει υπνηλία:
. <<61. Ότι ο Θεόπομπος ο Χίος την άμπελον ιστορεί ευρεθήναι εν Ο-
λυμπία παρά τον Αλφειόν και ότι της "Ηλείας τόπος έστιν απέχων οκτώ στάδια,
ενώ οι εγχώριοι κατακλείοντες τους Διονυσίοις χαλκούς λέβητας τρεις κενούς
παρόντων αποσφραγίζονται, και ύστερον ανοίγον τες ευρίσκουσιν οίνου πε-
πληρωμένους. Ελλάνικος δέ φη σιν, εντή Πλινθίνη πόλει Αιγύπτου πρώτη ευ-
ρεθήναι την άμπελον. Διο και Δίων, ο εξ Ακαδημίας, φιλoίνους φησί και φιλο-
πότας τους Αιγυπτίους γενέσθαι ευρεθήναι τε βοήθημα παρ' αυτούς, ώστε
τους διά πενίαν απορούντας οίνου τον εκ των κριθων γενόμενον πίνειν και
ούτως ήδεσθαι τους τούτον προσφερομένους, ώς και άδειν, και .όρχείσθαι, και
πάντα ποιείν, όσα τους εξοίνους γινομένους. Αριστοτέλης δέ φησιν, ότι οι μεν
απ' οίνου μεθυσθέντες επί πρόσωπον φέρονται, οι δε τον κρίθινον πεπωκότες
εξυπτιάζονται την κεφαλήν ο μεν γαρ οίνος καρηβαρικός, ο δε κρίθινος καρω-
τικός,
62. Ότι δε φίλοινοι Αιγύπτιοι, σημείον και το παρά μόνοις αυτοίς, ώς
νόμιμον εν τοις δείπνοις, προ πάντων εδεσμάτων κράμβας έσθειν έφθάς μέχρι
του δεύρο παρασκευάζεσθαι. Και πολλοί εις τάς κατασκευαζομένας αμεθύ-
στους προσλαμβάνουσι το τής κράμβης σπέρμα. Και ενώ δ' αν αμπελώνι
κράμβαι φύωνται, αμαυρότερος ο οίνος γίνεται. Διό και Συβαρίται, φησί Τί-
μαιος, προ του πίνειν κράμβας ήσθιον. Αλεξις’ Εχθές υπέπινες, είτα νυν κραι-
παλάς,
Κατανύστασον παύσει γαρ. Εϊτά σοι δότω ράφανόν τις εφθήν,
Εύβουλος δέ πού φησι, Γύναι, ράφανόν με νομίσασ., εις έμε συ την κραι-
πάλην μέλλεις αφέίναι πάσαν, ώς έμοί δοκείς, Ότι δε την κράμβην ράφανον
εκάλουν οι παλαιοί, Απολλόδωρος δηλοί, ο Καρύστιος, ": " Οίδ’ ότι καλούμεν
ράφανον, ημείς δ' οι ξένοι κράμβην γυναιξί διαφέρειν οίει δε τί; Αναξανδρί-
δης,………>>. (Αθήναιος Ναυκρατίτης, Δειπνοσοφισταί 1, 61)

5. ΔΙΟΝΥΣΙΑΚΕΣ ΓΙΟΡΤΕΣ: ΛΗΝΑΙΑ ΚΑΙ ΤΡΥΓΩΔΙΑ Ή

ΤΡΑΓΩΔΙΑ

Για χάρη του Διόνυσου στην αρχαιότητα τελούνταν πάρα πολ-

λές γιορτές που λέγονταν Διονυσιακές ή απλά «Διονύσια». Χαρακτη-
ριστικό των γιορτών αυτών ήταν η να παρότρυναν τους ανθρώπους
να ατενίζουν τη ζωή και τον κόσμο με χαρωπή διάθεση απαλλαγμένοι,
από φόβους και προκαταλήψεις. Η θορυβώδης μουσική, τα τύμπανα,
τα κύμβαλα ήταν κοινά σε όλες τις Διονυσιακές γιορτές. Από τις γιορ-
τές αυτές κατάγονται οι αποκριάτικες ή άλλως καρναβάλια.
1. «Τα Λήναια», που εορτάζονταν στις 12 του μήνα Γαμηλιώνος, ο ο-
ποίος τοποθετούνταν στα τέλη Ιανουαρίου με αρχές Φεβρουαρίου. Τα Λήναια
(ληνός = το πατητήρι) ήταν γιορτή που γινόταν την εποχή που πατούσαν τα
 43
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

σταφύλια για τη συλλογή του μούστου ή άλλως γλεύκος. Κατά τη διάρκεια της
γιορτής, που τελούνταν το μήνα Γαμηλιώνα (Ιανουάριο), αφενός οι αμπελουρ-
γοί πρόσφεραν μέρος του κρασιού στο ναό του Διόνυσου για κοινό συμπόσιο
και αφετέρου γίνονταν και αγώνες κωμωδίας και τραγωδίας. Ακολουθούσε
πομπή μέσα στην πόλη, τραγουδώντας ύμνους και διθυράμβους προς τιμή
του Διονύσου. Η πομπή κατέληγε στο ιερό του Ληναίου Διονύσου, όπου θυσί-
αζαν ένα τράγο. Της πομπής προηγούντο κανηφόροι παρθένες που έφεραν
επί της κεφαλής κάνιστρα (πολλάκις χρυσά) γεμάτα με άνθη και σύκα, Ακο-
λουθούσε άνδρας πάνω σε κοντάρι σε σχήμα συνήθως υπερμεγέθη φαλλού
και μετά άνδρες με γυναικείες ενδυμασίες (ιθύφαλοι). Οι ακολουθούντες την
πομπή των Διονυσίων (θίασος) μεταμφιεσμένοι σε Σάτυρους, Σειληνούς και
Βάκχες, προκαλούσαν την ελεύθερη εκδήλωση του Διονυσιακού στοιχείου της
ψυχής, τον αυθορμητισμό, την απελευθέρωση της εσωτερικής ορμής και δη-
μιουργούσαν το Διονυσιακό ενθουσιασμό, με τη βοήθεια του «άκρατου οίνου»
ψάλλοντας διθυράμβους. Ο θρησκευτικός και πνευματικός χαρακτήρας των
Διονυσιακών γιορτών έδωσε αφορμή να δημιουργηθεί η διδακτική τραγωδία,
το σατυρικόν δράμα κι η κωμωδία.
2. Τα Ανθεστήρια, που γιορτάζονταν από τις 11 ως τις 13 του μήνα
Ανθεστηριώνος, ο οποίος τοποθετούνταν στα τέλη Φεβρουαρίου με αρχές
Μαρτίου, κυρίως στις ιωνικές-αττικές περιοχές και είχαν άμεση σχέση με το
άνοιγμα των πιθαριών που περιείχαν κρασί και την οινοποσία. Την πρώτη η-
μέρα της γιορτής την αποκαλούσαν Πιθοιγία και αφορούσε το άνοιγμα των πί-
θων, τα οποία είχαν σφραγιστεί από την εποχή του τρύγου και το κρασί είχε
υποστεί τη ζύμωση.
Η δεύτερη μέρα ήταν αυτή των Χόων και είχε ονομαστεί έτσι από το
σχήμα που είχαν τα αγγεία που τα χρησιμοποιούσαν ως μέτρο χωρητικότητας
στους αγώνες οινοποσίας που γίνονταν το απόγευμα της μέρας αυτής. Την
ημέρα των Χοών η πόση του νέου κρασιού κλιμακώνεται σε διαγωνισμό οινο-
ποσίας: Καθένας έχει την αναλογούσα ποσότητα αναμεμειγμένου κρασιού, σε
ένα ειδικό αγγείο (χουν) που περιείχε πάνω από δυο λίτρα. Όποιος αδειάσει
πρώτον τον χουν είναι ο νικητής. Αυτή η ημέρα της οικιακής χαράς εν τούτοις
είναι μιαρή ημέρα. Η πόλη κατοικείται από ανησυχητικούς ξένους ή κακά πνεύ-
ματα, οι οποίοι κατόπιν ερμηνεύθηκαν ως «ψυχές των νεκρών». Στην πραγ-
ματικότητα πρόκειται για χρήση προσωπείων. Ο Διόνυσος ο θεός του οίνου
είναι συγχρόνως ο θεός του προσωπείου.
Χύτροι «χύτρες» ονόμαζαν την τρίτη ημέρα και είχε πάρει το όνομά της
από τα δοχεία μέσα στα οποία μαγείρευαν ένα είδος ζωμού από διάφορα είδη
σπόρων με μέλι, που προσφέρονταν στο χθόνιο Ερμή16. Αυτό αποτελεί το
πρωτόγονο φαγητό με δημητριακά των πρώτων γεωργών, παλαιότερο από
την άλεση του αλευριού και το ψήσιμο του ψωμιού.
3. Τα Διονύσια ήταν στην πραγματικότητα δύο γιορτές: τα "εν άστει" και
τα "κατ’ αγρούς" Διονύσια. Τα "εν άστει" εορτάζονταν το μήνα Ελαφηβολιώνα,
στο τέλος Μαρτίου με αρχές Απριλίου στο ναό του Διονύσου, στους πρόποδες
της Ακροπόλεως. Η γιορτή διαρκούσε πολλές ημέρες και στην κορύφωσή της
μια πομπή μετέφερε το ξόανο του θεού μέσω του Κεραµεικού, στο ιερό του
Διονύσου. Η γιορτή περιλάµβανε θυσία ταύρου και μετά την ολοκλήρωση της
 44
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ποµπής, οι πολίτες τριγυρνούσαν στην πόλη γιορτάζοντας με χορούς και τρα-

γούδια. Παρόµοια διαδικασία ακολουθούνταν και στα "κατ’ αγρούς Διονύσια,
τα οποία όμως γιορτάζονταν το μήνα Ποσειδεών, στα τέλη Δεκεµβρίου με αρ-
χές Ιανουαρίου.
4. Τα Αγριώνια γιορτάζονταν ανά τρία έτη, από την 23η ως την 26η του
μηνός Αγριωνίου, αρχή του έτους των Βοιωτών κυρίως στη Θήβα, την Κρήτη,
τη Λέσβο και τη Χίο. Στη γιορτή έπαιρναν μέρος αποκλειστικά γυναίκες, που
αναζητούσαν το Διόνυσο, τρέχοντας μαινόμενες στους αγρούς και τα όρη.

Δραχμή Μελιβοίας Θεσσαλίας Σικελία, δραχμή με Διόνυσο

367 π.Χ. και σταφύλι, Χαλκιδέων Νάξου, 530
π.Χ.

Η ΤΡΑΓΩΔΙΑ ή ΤΡΥΓΩΔΙΑ KAI TO EBIBA!

Ο Αθήναιος Ναυκρατίδης (Δειπνοσοφιστών, 40 a 11) αναφέρει ότι την

ίδια αρχή έχουν ο οίνος και η μουσική, η τραγωδία βρέθηκε στο Δήμο Ικαρίων
(σημερινό Διόνυσο Αττικής) και ότι η μέθη γέννησε την τρυγωδία > τραγωδία
(δηλ. σχετίζει τον τρύγο με την τραγωδία), πρβ «Ότι Σιμωνίδης την αυτήν αρ-
χήν τίθησι οίνου και μουσικής. Από μέθης και η της κωμωδίας και η της τρα-
γωδίας εύρεσις εν Ικαρίω της Αττικής ευρέθη, και κατ´ αυτόν τον της τρύγης
καιρόν· αφ´ ου δη και τρυγωδία το πρώτον εκλήθη η κωμωδία».
Σημειώνεται επίσης ότι η λέξη βακχική λέξη «εβίβα» προέρχεται από το
επιφώνημα ευά και από εκεί οι λέξεις ευ > ευάν > εβίβα = όλα καλά. (Διόδωρος
Σικελιώτης 4, 2 - 3).
 45
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο
ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ

1. ΠΟΙΚΙΛΙΕΣ ΑΜΠΕΛΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η άμπελος η οινοφόρος έχει πολλές ποικιλίες, κυριότερες των

οποίων στην Ελλάδα είναι οι εξής:
Για λευκό κρασί: Ασύρτικο, μοσχάτο Σάμου, Ρομπόλα, Σαββα-
τιανό, Ντομπίνα, κακοτρύγης, Μαλαγουζιά, Μονεμβασιά.
Για κόκκινο κρασί: Ροδίτης, Φιλέρι, μαύρο Νεμέας, Καμπερνέ,
μαύρο Νάουσας, Λιάτικο, Μαυρορωμαίκο, Μαυροδάφνη, Μανδηλα-
ριά, Βερτζαμί, κόκκινο Λήμνου, Κοτσιφάλι.
Για επιτραπέζια σταφύλια: Αβγουλάτο, Ροζακί, Μοσχάτο Αμ-
βούργου, Αετονύχι, επιτραπέζια σταφίδα, Καρντινάλ, Φράουλα. Για
σταφίδες: Σουλτανίνα, Κορινθιακή σταφίδα.

ΕΙΔΗ ΣΤΑΦΥΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ

Στην Κρήτη καλλιεργούνται πάρα πολλές ποικιλίες σταφυλιών,

οι οποίες μάλιστα θεωρούνται από τις καλύτερες, όπως η σουλτανίνα,
από την οποία παράγονται οι σταφίδες, το ραζακί (επιτραπέζιο) και οι
 46
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

εξής οινοποιητικές, που εγώ τις προτιμώ και ως επιτραπέζιες, γιατί

έχουν γλυκά και αρωματικά σταφύλια – απλά έχουν κουκούτσια:
Βηλάνα (η): Με λευκές μεγάλες ρόγες. Ποικιλία που δίνει κρα-
σιά καλής οξύτητας και μετρίου αρωματικού δυναμικού. Από την ποι-
κιλία αυτή παράγεται ο λευκός οίνος ΠΟΠ Πεζά και ΠΟΠ Σητεία.
Βιδιανό (το): Λευκή ποικιλία που δίνει υψηλόβαθμα κρασιά, με-
τρίας οξύτητας, με ιδιαίτερα βερικοκένια αρώματα.
Δαφνί (το): Λευκή ποικιλία, που λέγεται ότι είναι μια από τις
σπάνιες και αρχαιότερες κρητικές ποικιλίες η οποία κατάφερε να δια-
σωθεί. Δίνει κρασιά μέτριας οξύτητας και χαρακτηριστικό της ποικι-
λίας είναι το άρωμα που θυμίζει αυτό της δάφνης.
Θραψαθήρι (το): Με λευκές μέτριες ρόγες. Ποικιλία που θεω-
ρείται κλώνος της ποικιλίας Αθήρι αλλά αμπελογραφικά διαφέρει. Δί-
νει κρασιά υψηλόβαθμα, μέτριας οξύτητας και ελαφρά αρωματικά.
Συμμετέχει στην παραγωγή λευκού ξηρού κρασιού ΠΟΠ Σητεία.
Κοτσιφάλι (το): Με κοκκινόμαυρες μετρίου μεγέθους ρόγες.
Ποικιλία που δίνει κρασιά υψηλόβαθμα, αρωματικά, χαμηλής οξύτη-
τας αλλά με ασταθές χρώμα και για αυτό το λόγο συνοινοποιείται με
την ποικιλία Μανδηλαριά (ΠΟΠ Αρχάνες και Πεζά).
Λιάτικο < το ιουλιάτικο: Χαρακτηριστικό της ποικιλίας είναι η
πρώιμη ωρίμανση που γίνεται τέλη Ιουλίου εξ ου και το όνομά της.
Δίνει ερυθρά ξηρά κρασιά, υψηλόβαθμα, μέτριας οξύτητας αλλά με
ασθενές χρώμα. Είναι η ποικιλία από την οποία παράγονται ξηρά και
γλυκά κρασιά ΠΟΠ Σητεία και Δαφνές.
Mαλβάζια (η): Πρόκειται για το διάσημο κρητικό κρασί των μέ-
σων βυζαντινών χρόνων έως τις αρχές του 19ου αιώνα. Πρόκειται για
μια λευκή ποικιλία που δίνει κρασιά με ευχάριστη γεύση, έντονο χα-
ρακτηριστικό ανθώδες άρωμα και νότες μοσχάτου.
Μανδηλάρι (το): Το ερυθρό αυτό σταφύλι δίνει κρασιά μέτριας
οξύτητας, μέσου ως χαμηλού αλκοολικού τίτλου αλλά ιδιαίτερα πλού-
σια σε χρώμα και για αυτό το λόγο πολλές φορές αναμιγνύεται με
ποικιλίες όπως το Κοτσιφάλι δίνοντας τα ξηρά κρασιά ΠΟΠ Πεζά και
Αρχάνες.
Μοσχάτο Σπίνας (το): Η ποικιλία Μοσχάτο Σπίνας αποτελεί
παραλλαγή-κλώνο της ποικιλίας Μοσχάτο λευκό. Πήρε το όνομά του
από την κοινότητα της Σπίνας στην επαρχία Σελίνου Χανίων. Η ποι-
κιλία είναι γνωστή για το εκρηκτικό της άρωμα και για την παραγωγή
αξιόλογων ξηρών και γλυκών κρασιών.
Πλυτό (το): Λευκή ποικιλία, η καλλιέργεια της οποίας εμφανί-
στηκε και πάλι τελευταία χρόνια, δίνοντας μονοποικιλιακά κρασιά
αλλά συμμετέχοντας και σε χαρμάνια. Έχει αναφερθεί ότι καλλιεργεί-
ται και στα Κύθηρα, όπου λέγεται Πλωτό.
 47
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

2. Η ΑΜΠΕΛΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ

Αμπέλι (το) ή αμπελώνας (ο) ονομάζεται το χωράφι με πολλά

φυτά αμπέλου (οινόφυτα). Η ποιότητα του καρπού της αμπέλου, του
σταφυλιού, εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, απ' τους οποίους άλ-
λους μπορούμε να επηρεάσουμε και άλλους όχι. Σημαντικό ρόλο στην
ποιότητα και ποσότητα παραγωγής κρασιού παίζει αφενός η ποικιλία
της αμπέλου και αφετέρου το έδαφος και το κλίμα όπου καλλιεργεί-
ται. Το κλάδευμα και τα σκαλίσματα παίζουν σημαντικό ρόλο στην
ανάπτυξή του, όπως και η λίπανσή του στην καρποφορία του.

Διαιωνιση -ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ

Η άμπελος διακρί-
νεται σε άγρια και ή-
μερη. Η διαιώνιση -
πολλαπλασιασμός της
άγριας αμπέλου γίνεται
είτε με τους σπόρους
της είτε με παραφυάδες
και καταβολάδες. Ο
βλαστός (το καλούμενο
κλήμα) της αμπέλου
πέφτει στη γη και εκεί
που ακουμπά βγάζει
από μόνος του ρίζες και
στο εξής γίνεται ξέχωρο φυτό.
Η ήμερη άμπελος διαιωνίζεται - πολλαπλασιάζεται όχι με σπόρο,
αν φυτέψουμε σπόρο ήμερες αμπέλου βγαίνει πάλι άγριος άμπελος ή
τίποτε, αλλά τεχνικά, ήτοι με εμβολιασμό της άγριας αμπέλου ή με
μοσχεύματα. Κόβουμε κλήματα (τμήματα βλαστού) μετά που θα πέ-
σουν τα φύλα τους, των οποίων την κάτω άκρη χώνουμε μέσα σε
υγρό κάπως χώμα.

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ ΚΑΙ Η ΧΕΙΜΕΡΙΑ ΝΑΡΚΗ ΤΗΣ Α-

ΜΠΕΛΟΥ

Η άμπελος είναι πολυετές φυτό, όμως ο βιολογικός της κύκλος

είναι ετήσιος. Το χειμώνα το αμπέλι αναπαύεται, πέφτει σε χειμερία
νάρκη, όπως και πολλά άλλα φυτά, καθώς και πολλά ι ζώα, επειδή
δεν αντέχει στο κρύο. Στην αρχή της άνοιξης, οι χυμοί αρχίζουν να
κυκλοφορούν στο φυτό και όταν η θερμοκρασία αυξηθεί αρκετά,
 48
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ανοίγουν τα "μάτια", αναπτύσσονται τα πρώτα φύλλα και μεγαλώ-

νουν οι βλαστοί. Το Μάιο το αμπέλι ανθίζει, τα άνθη γονιμοποιούνται
και "δένει" ο καρπός, το σταφύλι. Τέλος, το καλοκαίρι το σταφύλι
ωριμάζει, αποκτά δηλαδή χρώμα και γλυκύτητα ενώ ταυτόχρονα
μειώνεται η ξινή, άγουρη γεύση του.

ΦΥΤΕΜΑ ΑΜΠΕΛΙΟΥ
Η φύτευση του αμπελιού γίνετε το Μάρτιο μήνα όπου φυτεύο-
νται τα κλήματα-μοσχεύματα της προηγούμενης χρονιάς που έχουν
ριζοπιάσει. Το βάθος φύτευσής τους είναι περίπου 30 εκατοστά και οι
ρίζες τους ψαλιδίζονται πριν από τη φύτευσή τους. Πάνω από το
έδαφος αφήνουμε τουλάχιστον δύο μάτια από τα οποία θα πετάξουν
δύο νέα βλαστάρια (σε περίπτωση που το ένα μας σπάσει) και θα
αφήσουμε το ένα να μεγαλώσει, όταν το στηρίξουμε. Το κλίμα κα-
θορίζει τις περιοχές όπου οι ποικιλίες της αμπέλου μπορούν να καλ-
λιεργηθούν.

ΚΛΑΔΕΜΑ ΑΜΠΕΛΙΟΥ
Επειδή η άμπελος πέ-
φτει σε χειμερία νάρκη και
επειδή είναι φυτό που βγά-
ζει πολλούς λεπτούς βλα-
στούς που αναπτύσσονται
γρήγορα, κάθε χρόνο,
μετά που πέφτουν τα
φύλλα της, κλαδεύεται
προκειμένου να ανακό-
ψουμε την πολλαπλασια-
στική ορμή της και έτσι να
βγάλει την άνοιξη νέα και
λιγότερα κλαδιά, άρα πιο δυνατά και πιο υγιή. Το αμπέλι κλαδεύεται
από τα μέσα Φεβρουαρίου μέχρι τα μέσα Μαρτίου περίπου,. Το κλά-
δεμα του αμπελιού ξεκινάει από το δεύτερο χρόνο του φυτέματός
του. Τότε το κλαδεύουμε χαμηλά, για να αναπτυχτεί και για να του
δώσουμε σχήμα. Από τον τρίτο χρόνο το κλαδεύουμε γίνεται πλέον
συστηματικά στη μορφή που του έχουμε δώσει.

Το κλάδεμα γίνεται με καθοδική σελήνη/χάσιμο. Για την αντιμε-

τώπιση των ασθενειών του ξύλου του αμπελιού απαραίτητη είναι η
λήψη των εξής προληπτικών μέτρων κατά τη διάρκεια του κλαδέμα-
τος:
Το κλάδεμα να γίνεται όσο το δυνατόν αργότερα, στο τέλος του
χειμώνα ή στην αρχή της άνοιξης και πάντα με στεγνό καιρό
 49
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Τα αρρωστημένα φυτά αμπελιού να κλαδεύονται τελευταία, ε-

φόσον έχουν σημανθεί κατά την περασμένη βλαστική περίοδο, για να
αποφεύγονται οι μολύνσεις στα άλλα με τα εργαλεία κλαδεύματος.
Τα προσβεβλημένα φυτικά τμήματα (κληματίδες ασπρισμένες ή κού-
φιες, ξεροί βραχίονες), καθώς και οι προσβεβλημένες κληματίδες. να
αφαιρούνται προσεκτικά και μαζί με τα χοντρά στοιχεία του κλαδέμα-
τος (κορμοί, βραχίονες) να καίγονται άμεσα.
Να γίνεται επάλειψη των κλαδοτομών με αποκαλυπτικό πλη-
γών.
Τα ψαλίδια κλάδου απολυμαίνονται σε διάλυμα φορμόλης 2%.
Να αποφεύγονται οι μεγάλες τομές.
Να μη γίνεται λήψη εμβολίων ή μοσχευμάτων από άρρωστα
φυτά.
Φυτά αμπέλου με συμπτώματα ίσκας να ξεριζώνονται και να καί-
γονται.
Σημειώνεται επίσης ότι αυτά τα μέτρα είναι αποτελεσματικά ό-
ταν είναι συλλογικά. Κάθε αμπελουργός πρέπει να παρακινήσει τους
κοντινούς αμπελουργούς που αμελούν.
Για το κλάδεμα των αμπελιών λέγεται ο σχετικός μύθος, σύμ-
φωνα με το οποίο, οι κάτοικοι του Ναυπλίου πρόσεξαν ότι ένα κλήμα
που είχε φάει ένας γάιδαρος την προηγούμενη χρονιά, παρήγαγε
πολύ περισσότερα σταφύλια (Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις 2, 38,
3). Έτσι σκέφτηκαν ότι η διαδικασία αυτή ωφελούσε τ’ αμπέλια κι
άρχισαν να τα κλαδεύουν. Το βάθος του κλαδέματος εξαρτώντας από
το γένος της αμπέλου, τον τόπο και το κλίμα (Θεόφραστος Περί φυ-
τών αιτίων III 13 και III 14).

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ:
ΜΑΡΤΙΟΣ: Ολοκλήρωση λίπανσης (συμβατική). Χορτοκοπή
(καταστροφέας – χορτοκοπτικό). Ενσωμάτωση χλωρής λίπανσης (αν
υπάρχουν σπορές με βίκο – ψυχανθή και τα χόρτα). Οργώματα, ξε-
λάκιασμα (καλλιεργητής – φρέζα). 1ος ψεκασμός λίγο πριν το φού-
σκωμα των ματιών για φόμωψη, ωίδιο, περονόσπορο (θειοχαλκίνη
1% σε συνδυασμό με παραδοσιακό θειάφισμα ή βρέξιμο θειάφι 1%).
ΑΠΡΙΛΙΟΣ: Ολοκλήρωση ζευγαρίσματος/φρέζα). 2ος ψεκα-
σμός, οι βλαστοί σε μήκος 1- 2 εκ. (βρέξιμο θειάφι 1% + διαφυλλικό
φύκια) ή παραδοσιακό θειάφισμα με σκόνη. Εάν υπήρξε βαριά προ-
σβολή από ασθένειες την περασμένη χρονιά, ψεκασμός με θειοχαλ-
κίνη ή βορδιγάλειο πολτό 1-2% σε συνδυασμό με θειάφισμα. Ξεβο-
τάνισμα. Ξεβλάστημα (με καθοδική σελήνη/χάση)
ΜΑΙΟΣ (ανάπτυξη): Τελικό ζευγάρισμα (σκόρπισμα με ελαφρό
φρεζάρισμα). 3ος ψεκασμός (βρέξιμο θειάφι 1% + διαφυλλικό φύ-
κια) λίγο πριν την άνθιση. Κορφολόγημα (ή άλλως κουτσοκόρφημα
 50
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

= κόψιμο των κορυφών 2-3 κόμπους πάνω από το τελευταίο τσαμπί

προκειμένου να ανακοπή η ανάπτυξη του βλαστού και οι τροφές που
μεταφέρει να πάνε στα σταφύλια). 4ος ψεκασμός (βρέξιμο θειάφι 1%
+ διαφυλλικό φύκια) λίγο μετά την άνθιση, ο καρπός σαν
«μούρο».[Εάν υπάρχει προσβολή από περονόσπορο, ψεκασμός με
θειοχαλκίνη ή βορδιγάλειο πολτό 1-2% σε συνδυασμό με θειάφισμα]
ΙΟΥΝΙΟΣ (ζέστες – ασθένειες – πότισμα): Ξεφύλλισμα με κα-
θοδική σελήνη (κόψιμο όλων των φύλλων κάτω από το πρώτο τσα-
μπί). Παρακολούθηση (καθημερινή επίσκεψη το σούρουπο – κυκλο-
φορία εντόμων). 5ος ψεκασμός (βρέξιμο θειάφι 1% + διαφυλλικό
φύκια) ο καρπός σε μέγεθος μπιζελιού, όχι σκόνη θειάφι πάνω στο
φυτό μετά των Αγ. Αποστόλων. Εάν υπάρχει προσβολή από περο-
νόσπορο, ευδεμίδα, ψεκασμός με θειοχαλκίνη ή βορδιγάλειο πολτό
0,5% σε συνδυασμό με θειάφισμα.Βραδινό πότισμα
ΙΟΥΛΙΟΣ (ζέστες): 6ος ψεκασμός (βρέξιμο θειάφι 0.5% –
ΜΟΝΟ ΥΓΡΟ + διαφυλλικό φύκια) λίγο πριν το «κλείσιμο» του στα-
φυλιού, ώστε ο ψεκασμός να εισχωρήσει στο εσωτερικό του. [Εάν
υπάρχει προσβολή από περονόσπορο, ευδεμίδα, ψεκασμός με θειο-
χαλκίνη ή βορδιγάλειο πολτό 0.5% σε συνδυασμό με θειάφισμα]. Ξε-
φύλλισμα και Κορφολόγημα (εάν χρειάζεται). Βραδινό πότισμα (μόνο
σταγόνες) αρχές του μήνα πριν το γυάλισμα. 7ος ψεκασμός (βρέξιμο
θειάφι 0.2% – ΜΟΝΟ ΥΓΡΟ + διαφυλλικό φύκια). [Εάν υπάρχει προ-
σβολή από περονόσπορο,ευδεμίδα, ψεκασμός με θειοχαλκίνη ή βορ-
διγάλειο πολτό σε συνδυασμό με θειάφισμα]
ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ: Περιστασιακό ξεφύλλισμα. Προγραμματισμός ερ-
γασιών τρύγου.

3. ΤΟ ΣΤΑΦΥΛΙ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΤΟΥ

Σταφύλι (ή αρχαία ελληνικά βότρυς) λέγεται ο καρπός της α-

μπέλου, ο οποίος αποτελείται από ρόγες.
Οι ρόγες του σταφυλιού (αρχαία ελληνικά ραξ, ιωνικά ρωξ >
ρώγα) έχουν χρώμα πράσινο, όταν είναι αγίνωτοι (άγουροι) και κί-
τρινο ή ροζέ ή κόκκινο ή μαύρο, όταν ωριμάσουν.
Τα χρώματα και τα αρώματα (αρωματικές ύλες) του σταφυλιού
βρίσκονται όχι στο χυμό, αλλά στα στερεά μέρη της ρώγας (στέμ-
φυλα, στο τσόφλι της ρόγας). Το χρώμα , αλλά και το άρωμα του
σταφυλιού δε συμβαδίζουν απαραίτητα και με το χρώμα και άρωμα
του κρασιού, όπως θα δούμε πιο κάτω. Αυτά είναι και κάτι που μπορεί
να γίνει και τεχνητά.
Το σταφύλι είναι πλούσιο σε βιταμίνες Α, B και C, σε σταφυλο-
σάκχαρα και σε κάλιο. Έχει αντιοξειδωτική και αντικαρκινική δράση,
λόγω της ρεσβερατρόλης που βρίσκεται στη φλούδα του. Περιέχει τα
 51
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

10 (από τα 16) πιο βασικά μεταλλικά στοιχεία που είναι απαραίτητα

για τον οργανισμό μας. Ο χυμός του θεωρείται το ίδιο πλούσιος σε
σάκχαρα, μεταλλικά άλατα και λευκωματούχες ουσίες, με το μητρικό
γάλα. Το άφθονο νερό του είναι υγιεινότατο και είναι το μόνο αποτε-
λεσματικό αντιφάρμακο υγρό κατά της αυτοδηλητηρίασης. Καταπο-
λεμά την κατακράτηση των υγρών.

Σημειώνεται ότι:
1) Σύμφωνα με το αρχαίο Μέγα Ετυμολογικό λεξικό: Σταφυλή = Σ(τ)α-
πυλή, σαπίζω, βότρυς = πότρυς, το ποτόν ρέων , άμπελος = ο ανάπηλος,
παρά το πάλειν και σείειν ημάς πίνοντας, οίνος = ονώ (όνος = ο γάιδαρος, ο
χωρίς νου) και ωφελώ ή από το οιήσεως και πλάνης αίτιος τοις ανθρώποις.
2) Ο Όμηρος στην Ιλιάδα ( Σ 560-573) περιγράφει μια σκηνή τρύγου,
όπου το τζαμπί του σταφυλιού το λέει «βότρυς : « εν δ᾽ ετίθει σταφυλήσι μέγα
βρίθουσαν αλωὴν καλὴν χρυσείην· μέλανες δ᾽ ανὰ βότρυες ήσαν». Ωστόσο
στην αρχαία ελληνική η λέξη οίνος γραφόταν αρχικά Foίνος (με δίγαμμα στην
αρχή της) και το σταφύλια λεγόταν και βότρυες,
3) Ο Κλάδος της αμπέλου λέγεται κλήμα, επειδή κατά το κλάδεμα βγάζει
υγρό ως το δάκρυ (από το κλαίω > κλάμα, κλήμα) απ΄ όπου και κληματαριά.Η
λέξη άμπελος προέρχεται από το ανα-πέλω = εγείρομαι (εδώ από νάρκη),
αμπ- = αναπ-, ως άμπωτις = ανάπωτις, ενώ από τη λέξη πέλω > πόλος, πο-
λύς, πέλμα κ.λπ. Η λέξη σταφύλι, απ΄όπου και σταφυλή, προέρχεται από το
στέφω ή στέμφω = δημοτική στύβω + ύλη, επειδή στύβεται, για να βγει ο οίνος.
Στέμφυλα ή κρητικά στ(ρ)άφυλα (ως και στέφω > στρέφω > στράφηκα) = τα
στυμμένα σταφύλια. Σταφίδα = αρχαία ελληνικά ασταφίς, η ρόγα που δεν έχει
στυφτεί.
4) Στα λατινικά uva (ούβα) = το σταφύλι, (u)va > vinο > vinum = ο οίνος,
uva > vιtis = η άμπελος, bacchus = Ίακχος ή Βάκχος (= ο Διόνυσος), ενώ
βότ(ρ)υς (= το τσαμπί σταφύλι) > βότ(κ)α (= η ρακή).
 52
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

5) Ο Όμηρος στην Οδύσσεια (ω 335 –339) μιλά για τις κληματαριές

(«σταφυλαί») που υπήρχαν στο αμπέλι του Λαέρτη: «ένθα δ᾿ ανὰ σταφυλαί
παντοίαι έασιν-- οππότε δὴ Διὸς ώραι επιβρίσειαν ύπερθεν.»
6) Ο Όμηρος στην Οδύσσεια (ι 196-215) αναφέρει ότι ο ιερέας Μάρωνας
χαρίζει το δυνατό κρασί (οίνο) στον Οδυσσέα με το οποίο εκείνος μέθυσε και
στη συνέχεια τύφλωσε τον Κύκλωπα Πολύφημο. «ατάρ αίγεον ασκὸν έχον
μέλανος οίνοιο ηδέος, όν μοι έδωκε Μάρων, Ευάνθεος υιός, ιρεὺς Απόλλωνος,
ος Ίσμαρον αμφιβεβήκει, οὕνεκά μιν συν παιδὶ περισχόμεθ᾿ ηδὲ γυναικὶ» .

ΦΡΑΣΕΙΣ – ΠΑΡΟΙΜΙΕΣ
Ο οίνος κάνει το φτωχό πλούσιο στη φαντασία και τον πλούσιο φτωχό
στην πραγματικότητα (Πλάτων).
Με το κρασί αποκαλύπτεται ο πραγματικός χαρακτήρας (Πλάτων).
Όσα σταφύλια δε φτάνει η αλεπού, τα κάνει κρεμαστάρια. Έλα παππού
να σου δείξω τ' αμπελοχώραφά σου. Μάζευε κι ας είν' και ρώγες. Το Σεπτέμ-
βρη τα σταφύλια, τον Οκτώβρη τα κουδούνια. Όποιος έχει αμπέλι, ας βρει δρα-
γάτη. Πήγε σαν το σκυλί στ' αμπέλι. Τ' αμπέλι θέλει αμπελουργό, το σπίτι
νοικοκύρη. Αύγουστος άβρεχτος, μούστος άμετρος. Περσινά ξινά σταφύλια.
Γενάρη πίνουν το κρασί, το Θεριστή το ξύδι. Αγάλι-αγάλι γίνεται η αγουρίδα
μέλι. Ήταν στραβό το κλίμα το ‘φαγε κι ο γάιδαρος. Ας πάει και το παλιάμπελο.
Καλά κρασιά. Σαν το παλιό καλό κρασί. Βάλε νερό στο κρασί σου. Μιλάει το
κρασί. Ο τρελός είδε τον μεθυσμένο κι έφυγε.. Ήταν στραβό το κλίμα το ’φαγε
κι ο γάιδαρος.
“Αλώπηξ λιμώττουσα, ως εθεάσατο από τινος αναδενδράδος βότρυας
κρεμαμένους, ηβουλήθη αυτών περιγενέσθαι και ουκ ηδύνατο. Απαλλαττο-
μένη δε προς εαυτὴν είπεν· Όμφακές εισιν." Ούτω και των ανθρώπων ένιοι
των πραγμάτων εφικέσθαι μὴ δυνάμενοι δι' ασθένειαν τους καιρούς αιτιώ-
νται.(Μύθοι Αισώπου)
«Τον βότρυν εβλάστησας αρρήτω λόγω, Παρθένε ως άμπελος, τον μό-
νον αγεώργητον, οίνον αναβλύζοντα πάντας ευφραίνοντα, πάντας αγιάζοντα
βροτούς, και πάσαν μέθην δεινών εξαίροντα» (Θεοτόκιον)
Ούτος την άμπελον είπε τρεις φέρειν βότρυς· τον πρώτον
ηδονής· τον δεύτερον μέθης· τον τρίτον αηδίας. θαυμάζειν δε
έφη πως παρά τοις Έλλησιν αγωνίζονται μεν οι τεχνίται,
κρίνουσι δὲ οι μη τεχνίται. ερωτηθεὶς πως οὐκ αν γένοιτό τις
φιλοπότης, "ει προ οφθαλμών," είπεν, "έχοι τας των μεθυόντων
ασχημοσύνας." θαυμάζειν τε έλεγε πως οι Έλληνες νομοθετούν-
τες κατά των υβριζόντων, τους αθλητὰς τιμώσιν επί τω τύπτειν
αλλήλους. μαθὼν τέτταρας δακτύλους είναι τα πάχος της νεώς,
τοσούτον έφη του θανάτου τους πλέοντας απέχειν
(ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ, Βίοι και γνώμαι των εν φιλοσοφία ευδοκιμησά-
ντων, 103)
 53
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο
ΟΙΝΟΠΟΙΙΑ

1. Ο ΤΡΥΓΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΤΗΜΑ ΤΩΝ ΣΤΑΦΥΛΙΩΝ

Το μάζεμα των σταφυλιών, για την παραγωγή του κρασιού,

καθώς και της τσικουδιάς κ.λπ. πραγματοποιούνται κάθε χρόνο κατά
τέλος καλοκαιριού – αρχές φθινοπώρου. Η πρώτη δοκιμή του κρα-
σιού γίνεται τη μέρα του Αγίου Δημητρίου, στις 26 Οκτωβρίου, ή στις
3 Νοεμβρίου, του Αγίου Γεωργίου του μεθυστή.
Μετά τον τρύγο τα σταφύλια πρέπει να μεταφερθούν χωρίς κα-
θυστέρηση στο "πατητήρι", όπου θα εξαχθεί το γλεύκος (μούστος)
από τις ρώγες. Η έκθλιψη του μούστου μπορεί να γίνει με διάφορες
μεθόδους. Στο παραδοσιακό πατητήρι τα σταφύλια πατιούνται από
τους ανθρώπους .
Υπάρχουν μηχανήματα ("πιεστήρια") τα οποία, προκειμένου να
παραχθεί λευκό κρασί, διαχωρίζουν αυτόματα το χυμό από τα στερεά
συστατικά της ρώγας. Για το κόκκινο κρασί δε χρειάζεται, παρά μόνο
πολύ αργότερα, να γίνει αυτός ο διαχωρισμός -σε πρώτο στάδιο παίρ-
νουμε το μούστο μαζί με τα στερεά συστατικά, δηλ. ολόκληρο το στα-
φυλοπολτό.
Τα βασικά βήματα για την παραγωγή κρασιού είναι τα ακό-
λουθα:
● Συγκομιδή των σταφυλιών
● Πάτημα σταφυλιών - θραύση της ρώγας
● Παραγωγή μούστου (γλεύκου)
● Αλκοολική ζύμωση
● Αποθήκευση και ωρίμανση του κρασιού

Ο βασικός εξοπλισμός που απαιτείται για το πάτημα των σταφυ-

λιών αποτελείται από τα εξής:
● Σκεύη (καλάθια ή κόφες κ.λπ.), για τη συλλογή των σταφυ-
λιών
● Πατητήρι ή σκεύος ή μηχάνημα για το πάτημα των σταφυλιών.
● Δοχείο για αποθήκευση προσωρινά των πατημένων σταφυ-
λιών (στέμφυλα)
● Υδρόμετρο-Μουστόμετρο
 54
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

● Μηχάνημα (σταφυλοπιεστήριο) για την εξαγωγή του μούστου

(γλεύκος)
● Δοχείο για την αποθήκευση του μούστου

2. ΠΩΣ ΝΑ ΦΤΙΑΞΟΥΜΕ ΚΑΛΟ ΚΡΑΣΙ

Η οινοποίηση είναι τέχνη και επιστήμη μαζί και έχει πολλές πα-
ραμέτρους, ενώ κάθε περιοχή, κάθε ποικιλία σταφυλιού και κάθε εί-
δος οίνου έχει τις δικές του διαφορετικές απαιτήσεις. Σε γενικές γραμ-
μές:
1. Η συγκομιδή των σταφυλιών πρέπει να
γίνει την κατάλληλη στιγμή. Αν προηγουμένως
έχει βρέξει, θα πρέπει να περάσουν τουλά-
χιστον 3 ημέρες πριν γίνει η συγκομιδή.
Το διάστημα αυτό είναι απαραίτητο, ώστε να
αναπτυχθούν ξανά στο φλοιό των σταφυλιών
οι ζυμομύκητες που είναι απαραίτητοι για την
έναρξη της αλκοολικής ζύμωσης. Η συγκομιδή
των σταφυλιών γίνεται, όταν αυτά είναι ώριμα, ενώ πρέπει να ση-
μειωθεί ότι διαφορετικές ποικιλίες σταφυλιού ωριμάζουν σε διαφορε-
τικές περιόδους. Άλλωστε, ακόμα και στο ίδιο κλήμα, όλα τα τσαμπιά
δεν ωριμάζουν ταυτόχρονα..
2. Μετά που θα πατήσουμε τα σταφύλια μεταγγίζουμε το μούστο
στο δοχείο όπου θα γίνει η αλκοολική ζύμωση, σε αεριζόμενο χώρο.
Σημαντική παράμετρος είναι η θερμοκρασία που θα διατηρηθεί ο μού-
στος. Για λευκούς οίνους, θα πρέπει να είναι γύρω στους 18’ C.
Με αυτό τον τρόπο διαρκεί περισσότερο η διαδικασία της ζύμωσης και
το λευκό κρασί θα πάρει πιο πολλά αρώματα. Όταν ολοκληρωθεί η
αλκοολική ζύμωση, μπορούμε να μεταγγίσουμε το κρασί σε άλλο δο-
χείο όπου θα γίνει η αποθήκευση ή να το αφήσουμε στο ίδιο δοχείο.
Τυπικά, το κρασί είναι άμεσα καταναλώσιμο, όσο όμως το αφήσετε
τόσο καλύτερο γίνεται.
3. Η αλκοολική ζύμωση γίνεται με μύκητες και το οινόπνευμα
που περιέχει το κρασί παράγεται από τα σάκχαρα του μούστου - κυ-
ρίως γλυκόζη και φρουκτόζη - με την αντίδραση της αλκοολικής ζύ-
μωσης. Οι πιο αποδοτικοί μύκητες ανήκουν στο γένος
Saccharomyces.
4. Όσο πιο ώριμο είναι το σταφύλι, τόσο πιο πολλά σάκ-
χαρα περιέχει. Το ποσοστό των σακχάρων είναι μία κρίσιμη παρά-
μετρος για το κρασί που θα παραχθεί, δεδομένου ότι από αυτό εξαρ-
τάται η ποιότητα του, ακόμη και αν θα γίνει οινοποίηση ή όχι.
Τα σάκχαρα δεν πρέπει να είναι πολύ υψηλά αλλά ούτε και πολύ
χαμηλά.
 55
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Στην πλειοψηφία του κρασιού που αγοράζουμε, οι αλκοολικοί

βαθμοί είναι περίπου 12,7. Αυτοί είναι και οι βαθμοί οινοπνεύματος
που θα πρέπει να επιδιώκουμε να έχει τα κρασί που παράγουμε. Με
άλλα λόγια, 12,7 αλκοολικοί βαθμοί αντιστοιχούν σε 12,2 βαθμούς
Baume στο μούστο. Τους βαθμούς Baume τους μετρούμε με ένα όρ-
γανο που ονομάζεται γραδόμετρο-μουστόμετρο.

Παραγωγή σταφίδας – σουλτανίνας στην Κρήτη

Παραγωγή σταφίδας – σουλτανίνας στην Κρήτη

 56
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ «Ο ΤΡΥΓΗΤΗΣ», Κ. ΚΡΥΣΤΑΛΛΗ

Το λέει ο πετροκότσυφας στο δροσερό τ' αυλάκι, το λεν στα

πλάια οι πέρδικες, στην ποταμιά τ' αηδόνια, το λεν στ' αμπέλια οι
λυγερές, το λεν με χίλια γέλια, το λέει κ' η Γκόλφω η όμορφη, το λέει
με το τραγούδι:
Αμπέλι μου, πλατύφυλλο και καλοκλαδεμένο, δέσε σταφύλια
κόκκινα, να μπω να σε τρυγήσω, να κάμω αθάνατο κρασί, μοσκοβο-
λιά γιομάτο.
Μες στα κατώγια τα βαθιά σαν μόσχο να τον κρύψω, να τον
φυλάξω ολάκαιρες χρονιές, ακέριους μήνες, ώσπου να ‘ρθει μιαν ά-
νοιξη, να ‘ρθει ένα καλοκαίρι, να γύρει από τη μακρινή την ξενιτιά ο
καλός μου.
Να κατεβώ μες στην αυλή, να πιάκω τ' άλογό του, να τον φι-
λήσω αγκαλιαστά στα μάτια και στο στόμα, να τον κεράσω, αμπέλι
μου, τ' αθάνατο κρασί σου, της ξενιτιάς τα βάσανα να παν, να τα
ξεχάσει.

3. ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΜΟΥΣΤΟΥ

Πέρα από τη μέτρηση των βαθμών Baume του μούστου, υπάρ-

χει μία σειρά από άλλες μετρήσεις, οι εξης:
 57
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Οξύτης: Μέτρηση η οποία αφορά τα ξυνά του κρασιού. Κυμαί-

νεται στα λευκά κρασιά 5,0 – 6,0, ενώ στα κόκκινα κρασιά 4,5 – 5,5.
Θειώδες: Μέτρηση που δείχνει πόσο Θειώδες (μεταμπισουλφιτ)
περιέχει το κρασί. Γίνονται δύο ειδών μετρήσεις: το Ελεύθερο Θειώ-
δες, προστατεύει από το οξυγόνο και τους μικροοργανισμούς και το
Ολικό Θειώδες, που δείχνει πόσο Θειώδες έχει προστεθεί συνολικά
στο κρασί.
Πτητική: Δείχνει την υγεία και την αντοχή του κρασιού. Επιτρέ-
πει να ξέρουμε έμμεσα πόσους «κακούς» μικροοργανισμούς περιέχει,
οι οποίοι μπορεί να μετατρέψουν το κρασί μας σε ξύδι. Ιδανική πε-
ριοχή για λευκά κρασιά 0,20-0,30, ενώ για κόκκινα 0,30-0,60. Μετά
το 1,00 η αλλοίωση γίνεται αντιληπτή από τους περισσότερους.

4. Ο ΜΟΥΣΤΟΣ (ΓΛΕΥΚΟΣ), ΤΑ ΣΤΕΜΦΥΛΑ ΚΑΙ Ο ΣΤΑΦΥ-

ΛΟΠΟΛΤΟΣ,

Μούστος ή γλεύκος λέγεται ο χυμός του σταφυλιού, ο οποίος

από μόνος του με ζύμωση μετατρέπεται σε οίνο. Στέμφυλα λέγονται
οι πατημένες ρόγες των σταφυλιών, αφού φύγει ο μούστος. Σταφυ-
λοπολτός λέγεται ο μούστος μαζί με τα στέμφυλα. Η μάζα των στέμ-
φυλων αποτελείται από βοστρύχους (κοτσάνια, τσάμπουρα), κουκού-
τσια και φλοιούς, ενώ μπορεί να περικλείει και κάποιο ποσοστό αζύ-
μωτου γλεύκους (μούστου), γλεύκους σε ζύμωση ή και κρασιού. Γε-
νικά, οι βόστρυχοι αποτελούν το 2-7% του συνολικού βάρους του
σταφυλιού, τα τσίκουδα το 3-6%, η φλούδα το 6-9% και η σάρκα το
75-85%. Η σάρκα του σταφυλιού αποτελείται κατά 0.5% από στερεά.
Μετά το πάτημα των σταφυλιών άλλοι ξεχωρίζουν τα στέμφυλα
από το μούστο και τα βάζουν να ζυμωθούν χωριστά και άλλοι τα
αφήνουν μαζί ως σταφυλοπολτός για ορισμένες μέρες προκειμένου
να επηρεαστεί το άρωμα και το χρώμα του κρασιού και μετά τα δια-
χωρίζουν. Στη συνέχεια από τα στέμφυλα βγαίνει η ρακή ή άλλως
τσικουδιά ή τσίπουρο. Και στις δυο περιπτώσεις από τα στέμφυλα εί-
ναι επιβεβλημένο η αφαίρεση των κοτσανιών (τσάμπουρων), γιατί
αυτά είναι επιζήμια τόσο για τη γεύση του κρασιού και της τσικουδιάς,
όσο και για την υγεία του καταναλωτή, επειδή παράγουν την καλού-
μενη μεθανόλη (ξυλόπνευμα) που και μεθά και είναι βλαπτική.
Τα στέμφυλα μετά που θα χωρίσουν από το μούστο είτε στύβο-
νται και πάλι, για να πάρουμε το μούστο που περιέχουν (περίπου 10%
του συνόλου), κάτι που σπάνια γίνεται και μόνο για κρασιά παλαίω-
σης, είτε οδηγούνται στον άμβυκα (ρακοκάζανο) για απόσταξη και
παραγωγή τσίπουρου ή τσικουδιάς. Στα ερυθρά κρασιά επιδιώκουμε
συνήθως και τη μηλογαλακτική ζύμωση.
 58
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

5. Η ΖΥΜΩΣΗ ΤΟΥ ΜΟΥΣΤΟΥ ΣΕ ΟΙΝΟ

Μετά την έκθλιψη των ρωγών αρχίζει η καλούμενη αλκοολική

ζύμωση. Αυτή προκαλείται από τις ζύμες, μονοκύτταρους οργανι-
σμούς που βρίσκονται στη φλούδα του σταφυλιού και έχουν πλέον
περάσει στο σταφυλοπολτό. Η κυριότερη δουλειά τους είναι να μετα-
τρέψουν το γλυκό χυμό του σταφυλιού και πιο συγκεκριμένα τα σάκ-
χαρα του, σε αλκοόλη. Ταυτόχρονα απελευθερώνεται διοξείδιο του
άνθρακα που δημιουργεί φυσαλίδες. Με άλλα λόγια το οινόπνευμα
που περιέχει το κρασί παράγεται από τα σάκχαρα του μούστου, με
την αντίδραση της αλκοολικής ζύμωσης, που επιτελείται από ειδικά
ένζυμα ("ζυμάσες") των ζυμομυκήτων. Οι ζυμομύκητες ήδη υπάρ-
χουν πριν τον τρύγο αδρανοποιημένοι στο φλοιό των σταφυλιών και
"ενεργοποιούνται" κατά τη γλευκοποίηση.
Έρχονται σε επαφή με το μούστο, εκεί πολλαπλασιάζονται και
επιτελούν τη ζύμωση, κατά την οποία εκτός από αιθυλική αλκοόλη
παράγεται διοξείδιο του άνθρακα και θερμότητα. Για το λόγο αυτό
κατά τη διάρκεια της ζύμωσης ο μούστος είναι ζεστός και "κοχλάζει".
Η ζύμωση διαρκεί από 8-9 έως και 25 ημέρες, ανάλογα με την αρχική
συγκέντρωση των σακχάρων, τη θερμοκρασία στην οποία πολλαπλα-
σιάζονται και δρουν οι μύκητες, το οξυγόνο που έχουν στη διάθεσή
τους και άλλους παράγοντες. Όσο πιο πολύ διαρκεί η ζύμωση, τόσο
πιο πολλά "αρώματα ζύμωσης" θα πάρει το κρασί, γι' αυτό, ιδίως στα
λευκά κρασιά, οι περισσότεροι οινοποιοί διατηρούν με τεχνητά μέσα
χαμηλή (15-20 Κελσίου) τη θερμοκρασία ζύμωσης, μειώνοντας την
ταχύτητά της. Στα κόκκινα κρασιά συχνά η ζύμωση γίνεται σε δύο
φάσεις, μια πρώτη, γρήγορη, στη διάρκεια της οποίας μέσα στο μού-
στο βρίσκονται και τα στέμφυλα και μια δεύτερη, πιο αργή, μετά την
αφαίρεση των στέμφυλων. Η ζύμωση μπορεί να διακοπεί πριν την
ολοκλήρωσή της με θέρμανση (38-40 Κελσίου), με ψύξη (6-7 Κελ-
σίου) ή με προσθήκη μικρής ποσότητας καθαρού οινοπνεύματος. Αν
η ζύμωση διακοπεί, ένα ποσοστό των σακχάρων μένει αδιάσπαστο,
έτσι η μέθοδος βρίσκει εφαρμογή στην παρασκευή γλυκών κρασιών.
Εκτός από την αλκοολική ζύμωση, συχνά στο μούστο λαμβάνει πα-
ράλληλα χώρα κι ένας άλλος τύπος ζύμωσης, η μηλογαλακτική ζύ-
μωση. Κατά την αντίδραση αυτή ένα από τα οργανικά οξέα του στα-
φυλιού, το μηλικό οξύ, μετατρέπεται σε γαλακτικό. Αυτό έχει σημα-
σία, γιατί το γαλακτικό οξύ είναι λιγότερο όξινο του μηλικού, έτσι η
μηλογαλακτική ζύμωση μειώνει την οξύτητα του κρασιού. Αυτό το
επιδιώκουμε κυρίως στα ερυθρά κρασιά, ενώ στα λευκά η οξύτητα
συνήθως είναι επιθυμητή σε μεγαλύτερο βαθμό.
 59
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

6. ΤΟ ΧΡΩΜΑ KAI ΤΟ ΑΡΩΜΑ ΤΟΥ ΟΙΝΟΥ - ΕΚΧΥΛΙΣΗ

Σημαντικό διακριτικό κάθε κρασιού (οίνου) είναι το χρώμα και

το άρωμά του. Τα κρασιά βάσει του αρώματός τους διακρίνονται σε
αρωματικά και μη αρωματικά, π.χ. μοσχάτο, μοσχοφίλερο κ.α. Βάσει
του χρώματος τα κρασιά διακρίνονται σε λευκά, κόκκινα και ροζέ.
Τα (φυσιολογικά) χρώματα και αρώματα του κρασιού περνούν σ’
αυτό από τα στέμφυλα των σταφυλιών με εκχύλιση. Το χρώμα του
σταφυλιού δεν καθορίζει και το χρώμα του κρασιού. Πολύς κόσμος
θεωρεί πως το κόκκινο κρασί παράγεται από κόκκινα σταφύλια και το
λευκό κρασί από λευκά. Αυτό ναι μεν συνήθως ισχύει, κάλλιστα όμως
μπορεί να γίνει και το αντίστροφο. Αν πάρουμε μια μαύρη και μια
άσπρη ρώγα και τις στύψουμε ξεχωριστά, κρατώντας μόνο το ζουμί,
θα δούμε πως έχει και στις δύο περιπτώσεις το ίδιο (σχετικά ανοικτό)
χρώμα.
Οι χρωστικές ουσίες
του σταφυλιού, που ονομά-
ζονται ανθοκυάνες, δε βρί-
σκονται λοιπόν στο μούστο,
αλλά στα στερεά μέρη της
ρώγας (στέμφυλα), άρα
αυτό που τελικά καθορίζει το
χρώμα (όπως και το άρωμα)
είναι κυρίως το αν τα στερεά
μέρη της ρώγας θα βρίσκο-
νται ή όχι μέσα στο μούστο
κατά τη ζύμωση, ούτως ώστε να γίνει εκχύλιση των χρωστικών
τους. Έτσι: Στη λευκή οινοποίηση μπορούν να χρησιμοποιηθούν στα-
φύλια κάθε χρώματος, φτάνει κατά το πάτημα να ληφθεί σκέτος μού-
στος (δηλ. χυμός).
Πάντως το κόκκινο κρασί παράγεται από ποικιλίες κόκκινων (ή
μαύρων) σταφυλιών με την προϋπόθεση ότι τα στερεά τους μέρη
συμμετέχουν στη ζύμωση, ενώ λευκά κρασιά μπορούν να παραχθούν
από οποιαδήποτε ποικιλία εφόσον τα στερεά μέρη των σταφυλιών
διαχωριστούν πριν από τη διαδικασία της ζύμωσης. Τα ροζέ κρασιά,
παράγονται όπως και τα κόκκινα, με τη διαφορά ότι τα στερεά μέρη
των σταφυλιών παραμένουν στη ζύμωση για ένα πολύ σύντομο χρο-
νικό διάστημα, συνήθως μικρότερο από μία ημέρα.
Οι θερμοκρασίες κατά τη ζύμωση του σταφυλοπολτού μπορούν
να κρατηθούν χαμηλές για να καθυστερήσει η αντίδραση και να ε-
μπλουτιστεί το κρασί με αρώματα κα τα χρώματα του σταφυλιού. Τα
στερεά συστατικά της ρώγας από τις ρόγες παραμένουν στο μούστο
κατά τη ζύμωση (όλα μαζί, μούστος και στέμφυλα, λέγονται
 60
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

σταφυλοπολτός) για διάστημα συνήθως 2 έως 18 ημερών ("διάρκεια

εκχύλισης"), ανάλογα με την ποικιλία του σταφυλιού, για το επιδιω-
κόμενο αποτέλεσμα από άποψης χρώματος και γεύσης κτλ. Τα στέμ-
φυλα, χάρη στο διοξείδιο του άνθρακα που εκλύεται κατά τη ζύμωση,
ανεβαίνουν στην επιφάνεια εν είδη κρούστας (λέγεται και "καπέλο").
Εδώ, τουλάχιστον στο πρώτο στάδιο της ζύμωσης, η υψηλή θερμο-
κρασία που αναπτύσσεται είναι επιθυμητή, γιατί διευκολύνει την εκ-
χύλιση των χρωστικών και άλλων συστατικών από τα στερεά μέρη
του σταφυλιού. Από τα "άλλα συστατικά", μεγίστης σημασίας είναι οι
τανίνες, οι ουσίες στις οποίες κυρίως οφείλουν τα κρασιά (ιδιαίτερα
τα "μπρούσκα") τη στυφή-ξηρή συνισταμένη της γεύσης τους. Μετά
την εκχύλιση, ο μούστος διαχωρίζεται και οδηγείται σε άλλη δεξαμενή
για συνεχιστεί η ζύμωση.

7. ΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ ΓΙΑ ΛΕΥΚΟ, ΡΟΖΕ ΚΑΙ ΚΟΚΚΙΝΟ ΚΡΑΣΙ

Η ΡΟΖΕ ΚΑΙ Η ΕΡΥΘΡΑ ΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ - ΕΚΧΥΛΙΣΗ

Η παρασκευή ροζέ κρασιού δε γίνεται από ροζέ σταφύλια, αλλά

από κόκκινα με βραχύτατη εκχύλιση, διάρκειας όχι πάνω από ένα ει-
κοσιτετράωρο, ή, σπανιότερα, από λευκά σταφύλια με μακράς διάρ-
κειας εκχύλιση.
Στην ερυθρά οινοποίηση είθισται να χρησιμοποιούνται κόκκινα
σταφύλια, χωρίς να σημαίνει πως δε μπορούν να χρησιμοποιηθούν
και πιο ανοικτόχρωμες ποικιλίες.
Αν θέλουμε να φτιάξουμε ροζέ ή κόκκινο οίνο (ερυθρά οινοποί-
ηση), θα πρέπει αρχικά να τοποθετήσουμε το σταφυλοπολτό (στέμ-
φυλα και μούστο, όμως χωρίς τα κοτσάνια) για 2 έως 18 ημέρες. Όσο
περισσότερο μένουν τα στέμφυλα μαζί με το μούστο, τόσο πιο ερυθρό
θα γίνει το χρώμα του οίνου.
Ανάλογα με το χρόνο που θα διατηρήσετε τα στέμφυλα μαζί με
το μούστο, θα εξαρτηθεί αν η αλκοολική ζύμωση γίνει εντός του στα-
φυλοπολτού ή όχι. Καθώς κατά την αλκοολική ζύμωση απελευθερώ-
νεται διοξείδιο του άνθρακα, τα στέμφυλα ανεβαίνουν στην επιφά-
νεια, δημιουργώντας το λεγόμενο «καπέλο».
Οι ερυθρές χρωστικές ουσίες (ανθοκυάνες), στις οποίες οφεί-
λεται το κόκκινο χρώμα του κρασιού, βρίσκονται στους φλοιούς, ό-
πως και ταννίνες, που επηρεάζουν καθοριστικά τη γεύση, τη δομή και
την υφή του.
Για να καταφέρουμε όσο το δυνατόν περισσότερες από αυτές
τις ουσίες να μεταφερθούν στο χυμό, θα πρέπει να αναδεύουμε τα-
κτικά το μίγμα ώστε τα στέμφυλα να έρχονται συχνά σε επαφή με το
χυμό, ακόμη και με αυτόν που βρίσκεται στο κάτω μέρος του δοχείου.
 61
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Η διαδικασία αυτή ονομάζεται εκχύλιση. Κατά την εκχύλιση, οι

ποθητές ουσίες περνάνε στο κρασί, το οποίο χρωματίζεται και αποκτά
την επιθυμητή γεύση, δομή και υφή. Η εκχύλιση διαρκεί από ελάχι-
στες ημέρες έως και αρκετές εβδομάδες για τα ερυθρά και 12 ως 24
περίπου ώρες για τα ροζέ κρασιά. Το δοχείο που θα τοποθετήσουμε
το μούστο πρέπει να είναι ανοικτό ώστε να αερίζεται ο χυμός και να
φεύγει το διοξείδιο του άνθρακα που παράγεται κατά τη ζύμωση.
Όταν ολοκληρωθεί η αλκοολική ζύμωση, μπορούμε να μεταγ-
γίσουμε το κρασί σε άλλο δοχείο προς αποθήκευση ή να το αφήσουμε
στο ίδιο. Και στις δύο περιπτώσεις, το δοχείο πρέπει να σφραγιστεί
ώστε να μην έρχεται το κρασί σε επαφή με τον αέρα και το οξυγόνο.
Σημαντική παράμετρος είναι η θερμοκρασία που θα διατηρηθεί
ο μούστος κατά τη φάση της αλκοολικής ζύμωσης. Για ερυθρούς οί-
νους, η ιδανική θερμοκρασία είναι μεταξύ 25 και 28oC. Μετά την εκ-
χύλιση, διαχωρίζουμε το μούστο από τα στέμφυλα και τον τοποθε-
τούμε σε άλλο δοχείο για να συνεχιστεί η ζύμωση. Κατόπιν, τα στέμ-
φυλα είτε «στύβονται» στο σταφυλοπιεστήριο για να πάρουμε το
μούστο που περιέχουν (ο οποίος προστίθεται στον ήδη υπάρχον μού-
στο), είτε οδηγούνται στον άμβυκα για απόσταξη και παραγωγή τσί-
πουρου.
Στα ερυθρά κρασιά ο χρόνος εκχύλισης είναι συνήθως 5-15 η-
μέρες, ενώ στην παραγωγή των ροζέ απομακρύνουμε το γλεύκος
μετά από 12 ως 24 ώρες. Κατά τη διάρκεια της αλκοολικής ζύμωσης
αυξάνεται η θερμοκρασία του χυμού. Αυτό συμβαίνει γιατί κατά την
αλκοολική ζύμωση εκλύεται θερμότητα. Σκοπός είναι να διατηρηθεί
η θερμοκρασία στο όριο των 28°C που είναι ιδανική για την παρα-
γωγή των ερυθρών κρασιών, καθώς μας επιτρέπει να παραλάβουμε
τα συστατικά που διαφοροποιούν τη γεύση των κόκκινων κρασιών
διατηρώντας συγχρόνως τη φρεσκάδα των αρωμάτων τους. Μόλις ο
χυμός αποκτήσει το επιθυμητό χρώμα και γευστικό χαρακτήρα, απο-
μακρύνεται από τους φλοιούς και μεταφέρεται σε άλλη δεξαμενή.
Εδώ ολοκληρώνεται η αλκοολική ζύμωση και εκδηλώνεται μία δεύ-
τερη, η μηλογαλακτική. Αυτή προκαλείται από τα βακτήρια του κρα-
σιού, σε αντίθεση με την πρώτη που πραγματοποιείται από τις ζύμες.
Είναι δε τόσο σημαντική για την εξέλιξη των ερυθρών κρασιών ώστε
αν δεν εκδηλωθεί από μόνη της, προσπαθούμε να την προκαλέσουμε.
Σ' αυτήν τη ζύμωση το μηλικό οξύ μετατρέπεται σε γαλακτικό, μια
αλλαγή που μαλακώνει το κρασί, μειώνει δηλαδή τον άγουρο χαρα-
κτήρα του και βοηθά στην ωρίμανσή του.
.
Η ΛΕΥΚΗ ΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ
 62
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Μετά τη σύνθλιψη των ρωγών, όπου απελευθερώνεται μέρος

του χυμού, η σταφυλόμαζα οδηγείται στο πιεστήριο, όπου πιέζεται
και έτσι εξάγεται το υπόλοιπο του χυμού. Ο χυμός οδηγείται σε δεξα-
μενή όπου ψύχεται για μια ολόκληρη νύχτα. Είναι η διαδικασία της
απολάσπωσης, κατά την οποία ο μούστος διαυγάζεται. Η διαύγαση
επιτυγχάνεται από μόνη της με την κατακάθιση όλων των σωματιδίων
που αιωρούνται στο μούστο και γίνεται πάντα πριν από την αλκοολική
ζύμωση. Η διάρκειά της είναι από 12 έως 14 ώρες, ανάλογα με το
ποσοστό λασπών. Τα κρασιά που προέρχονται από απολασπωμέ-
νους μούστους έχουν καθαρότερο άρωμα. Το χρώμα τους είναι πιο
σταθερό και λιγότερο ευαίσθητο στις οξειδώσεις. Ο καθαρός πλέον
χυμός, μεταγγίζεται σε δεξαμενή όπου πραγματοποιείται η αλκοολική
ζύμωση. Η δεξαμενή ψύχεται έτσι ώστε η θερμοκρασία της ζύμωσης
να κυμαίνεται στους 18οC, αποσκοπώντας στην απόκτηση αρωμάτων
με χαρακτήρα λουλουδιών και φρούτων, που θα χαρίσουν στο κρασί
φρεσκάδα. Μετά το τέλος της αλκοολικής ζύμωσης, όταν δηλαδή το
σύνολο των σακχάρων έχει μετατραπεί σε αλκοόλη, το κρασί μεταγ-
γίζεται στις δεξαμενές αποθήκευσης.

8. Η ΩΡΙΜΑΝΣΗ, Η ΠΑΛΑΙΩΣΗ ΚΑΙ ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΙ-

ΝΕΤΑΙ Η ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ ΤΟΥ ΟΙΝΟΙ

Πολλοί λένε ότι το κρασί όσο παλιώνει, τόσο καλύτερο γίνεται,

καθώς και ότι κερδίζει από την παραμονή του σε ξύλινα βαρέλια. Ω-
στόσο, σύμφωνα με τους ειδικούς, αυτό είναι λάθος. Το κρασί, ακόμη
και στις πλέον σταθερές συνθήκες, υφίσταται αργές χημικές μεταβο-
λές, γιατί είναι κάτι σα ζωντανός οργανισμός, άρα δεν έχει απεριόρι-
στη διάρκεια ζωής, αλλά περνά φάσεις νεότητας, ακμής, ωριμότητας
και γήρατος-θανάτου, δηλ. να αλλοίωσης σε ξύδι ή παρεμφερές υ-
γρό.
Φυσικά το παλιό κρασί, με την έννοια του ώριμου, είναι καλύ-
τερο από το νέο, δηλαδή το μη ακόμη ώριμο.
Διαφορετικά είδη κρασιού έχουν διαφορετική διάρκεια ζωής
κάτω από διαφορετικές ιδανικές συνθήκες παλαίωσης και συντήρη-
σης. Αυτό που γενικά επιδιώκουμε, είναι να μην οξειδώνεται το κρασί,
ή, καθώς αυτό είναι πρακτικά αδύνατο, να οξειδώνεται μόνο με πολύ
αργό και ελεγχόμενο ρυθμό (εξαίρεση στον κανόνα αποτελούν τα ει-
δικά "κρασιά οξείδωσης", π.χ. τα ενισχυμένα με οινόπνευμα Sherry
και Madeira, όπου η οξείδωση επιδιώκεται μεν, αλλά και πάλι με αυ-
στηρά ελεγχόμενες συνθήκες και ρυθμό). Κατά την οξείδωση ενός
κρασιού παράγεται ακεταλδεϋδη (προϊόν οξείδωσης της αιθανόλης),
στην οποία οφείλεται το χαρακτηριστικό άρωμα οξείδωσης των
 63
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

χαλασμένων-κακοσυντηρημένων κρασιών. Όσον αφορά την ωρί-

μανση σε βαρέλι, αυτή βοηθά πολλά κρασιά να βελτιώσουν τους χα-
ρακτήρες τους. Πολλά κόκκινα κρασιά δεν είναι κατάλληλα για κατα-
νάλωση πριν "μαλακώσουν" στο βαρέλι: Μειώνεται η οξύτητα, σχη-
ματίζονται πολύπλοκες ενώσεις που επιδρούν στη γεύση και τω ά-
ρωμα, εκχυλίζονται ουσίες του βαρελιού (για το οποίο χρησιμοποιεί-
ται αποκλειστικά ξύλο δρυός) και καθιζάνουν διάφορα ανεπιθύμητα
συστατικά. Επίσης επιτρέπεται η πολύ αργή οξείδωση, που θα δώσει
ουσίες, οι οποίες αργότερα, στο αεροστεγές περιβάλλον της φιάλης,
αποκτούν αναγωγικό χαρακτήρα και αναπτύσσουν το "μπουκέτο" ε-
νός κρασιού παλαίωσης.
Η διάρκεια της ωρίμανσης στο βαρέλι ποικίλλει για κάθε κόκκινο
κρασί και δεν ισχύει σε καμία περίπτωση το "όσο περισσότερο, τόσο
καλύτερα" -συνήθως μιλάμε για κάποιους μήνες έως και λίγα χρόνια
στις ακραίες περιπτώσεις. Υπάρχουν πολλά κόκκινα κρασιά στα οποία
η ωρίμανση στο βαρέλι δεν έχει τίποτε να προσφέρει, καθώς και άλλα
που τα καταστρέφει, π.χ. κρασιά χωρίς έντονο άρωμα, που στο βα-
ρέλι θα αποκτούσαν αμιγείς τους χαρακτήρες του ξύλου. Τα λευκά
κρασιά συνήθως δε χρειάζονται -ούτε και αντέχουν- την ωρίμανση
στο βαρέλι, αν και κάποια μπορούν να εμπλουτιστούν σε γεύση και
άρωμα, αποκτώντας πιο σύνθετο χαρακτήρα. Εδώ όμως η διαδικασία
απαιτεί ακόμη περισσότερη τέχνη και προσοχή από τον οινοποιό.
Μετά την ενδεχόμενη ωρίμανση στο βαρέλι ακολουθεί η παλαίωση
στη φιάλη, που φυσικά συμβαίνει συνήθως με την ευθύνη όχι του
οινοποιού, αλλά του αγοραστή-καταναλωτή. Εδώ σημαντική προϋπό-
θεση είναι η απουσία οξυγόνου (αεροστεγής φελλός και πλαγιασμένη
φιάλη) και λοιπών οξειδωτικών συνθηκών (σχετικά χαμηλή θερμο-
κρασία, απουσία φωτός και λοιπές "συνθήκες κάβας"). Αυτή είναι η
φάση όπου τα ποιοτικά κρασιά αποκτούν το χαρακτηριστικό τους
"μπουκέτο". Και εδώ η διάρκεια της παλαίωσης ποικίλλει: ελάχιστα
είναι τα κρασιά που αντέχουν μέχρι και έναν αιώνα, ενώ τα περισσό-
τερα φτάνουν στην ποιοτική κορύφωση του χαρακτήρα τους μετά
από λίγα χρόνια -αν αργήσουν κι άλλο να καταναλωθούν οδηγούνται
στη "γήρανση".
Σε γενικές γραμμές τα λευκά, τα ροζέ και τα ελαφρά ερυθρά
κρασιά, καταναλώνονται σε νεαρή ηλικία, γιατί η ευχαρίστηση που
μας προσφέρουν σχετίζεται με τη φρεσκάδα των αρωμάτων και της
γεύσης τους. Αντίθετα, πολλά από τα "μεγάλα" λευκά κρασιά και το
μεγαλύτερο μέρος των ερυθρών, κυρίως όταν εμφανίζουν ισχυρά τα-
νικό και όξινο χαρακτήρα, απαιτούν παλαίωση για την ανάδειξη του
γευστικού τους πλούτου.
Η παλαίωση του κρασιού διακρίνεται στην οξειδωτική, που
πραγματοποιείται μέσα στο βαρέλι και στην αναγωγική που
 64
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

πραγματοποιείται μέσα στη φιάλη. Κατά την οξειδωτική παλαίωση με

την παρουσία του οξυγόνου (που εισέρχεται από τους πόρους του
ξύλου του βαρελιού) το κρασί μαλακώνει σε γεύση ενώ διαλύει ταυ-
τόχρονα ουσίες από το ξύλο
Το κρασί πρέπει να ελέγχεται τακτικά, ακόμη και κατά τη διάρ-
κεια της παραμονής του στο βαρέλι. Η θερμοκρασία του χώρου πρέπει
να είναι αρκετά χαμηλή 10-14οC καθώς και υγρασία του (70-75%
 65
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο
ΠΟΤΑ ΖΥΜΩΣΗΣ

1. Η ΖΥΜΩΣΗ ΖΥΘΟΥ ΚΑΙ ΟΙΝΟΥ

Αρχικά υπήρχαν μόνο τα ποτά που προέρχονταν με ζύμωση,

δηλαδή ο οίνος, ο οποίος παραγόταν όπου ευδοκιμούσε η άμπελος
και ο ζύθος οίνου της κριθής ή ξενικά μπύρα (byre), ο οποίος παρα-
γόταν όπου ευδοκιμούσε η κριθή. Ακολούθως προέκυψαν και τα ποτά
απόσταξης: τσικουδιά, τσίπουρο, βότκα, ούζο, ουίσκι ... κ.λπ.,
καθώς και τα ηδύποτα. .
Με τον όρο ζύμωση στη Χημεία εννοείται η διαδικασία παραγω-
γής ενέργειας κατά τη μετατροπή μιας ή περισσοτέρων οργανικών
ενώσεων, όπως είναι οι υδατάνθρακες, σε ένα οξύ ή μια αλκοόλη.
Ειδικότερα, ο όρος ζύμωση είναι πιθανό να αναφέρεται στη χρήση
μιας ειδικής κατηγορίας μυκήτων (τους λεγόμενους "ζυμομύκητες")
για τη μετατροπή ενός σακχάρου (είδος υδατάνθρακα) σε αλκοόλη ή
στη χρήση βακτηρίων για την παραγωγή γαλακτικού οξέος σε μερικά
τρόφιμα. Κάτω από τις κατάλληλες συνθήκες, η ζύμωση πραγματο-
ποιείται αυθόρμητα σε πολλές τροφές. Πρόκειται για μια διαδικασία
που εδώ και χιλιάδες χρόνια οι άνθρωποι εκμεταλλεύτηκαν, ευνοώ-
ντας την πραγματοποίησή της. Η παρασκευή, για παράδειγμα, άρτου
και αλκοολούχων ποτών, όπως το κρασί και η μπύρα, γίνεται με ζύ-
μωση. Με τη βοήθεια της ζύμωσης παραγόταν στην αρχαιότητα το
υδρόμελι (μείγμα νερού και ζυμωμένου μελιού), το κρασί φοίνικα
(από χουρμάδες), ο μηλίτης οίνος (κρασί από μήλα) και αρκετά ακόμη
προϊόντα.

2. Ο ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΟΥ ΟΙΝΟΥ

Οι ρώγες του σταφυλιού, που αποτελεί και την πρώτη ύλη του
κρασιού, περιέχουν σάκχαρα, που θα μετατραπούν με αλκοολική ζύ-
μωση σε οινόπνευμα, οργανικά οξέα και νερό (πάνω από 70%). Η
περιεκτικότητα σε αυτές τις ουσίες εξαρτάται κάθε φορά από την ποι-
κιλία, το υπέδαφος, τις κλιματικές συνθήκες, αλλά και από τη χρονική
στιγμή της ωρίμανσης του σταφυλιού. Τα σταφύλια που αφήνο-
νται να ωριμάσουν, αυξάνονται τα σάκχαρά του εις βάρος των
 66
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

οξέων, ούτως ώστε να είναι κατάλληλα για γλυκά κρασιά, αλλά όχι
για όξινα -και αντίστροφα. Έτσι ο χαρακτήρας ενός κρασιού εξαρτά-
ται άμεσα από το σταφύλι από το οποίο προέρχεται, από την περιοχή
όπου αυτό καλλιεργείται, από τον τρόπο που οινοποιείται και παλαιώ-
νει. Κατόπιν αυτού ο νομοθέτης, θέλοντας να γνωστοποιήσει στον
καταναλωτή αυτές τις ιδιαιτερότητες, δημιούργησε τις έννοιες των
κατηγοριών και των τύπων των κρασιών, όπως: Οίνος Ονομασίας
Προέλευσης, Τοπικός Οίνος, Επιτραπέζιος Οίνος, Οίνος ξηρός, ημί-
γλυκος, ή αφρώδης.
Σύμφωνα με τη νομοθεσία που θεσπίστηκε το 1970 τα κρασιά
ονομάζονται είτε από την ποικιλία σταφυλιών τους είτε από τον τόπο
παραγωγής τους. Τα κρασιά από την Αυστραλία, τις Ηνωμένες Πολι-
τείες Αμερικής και τη Γερμανία ονομάστηκαν από την ποικιλία στα-
φυλιών τους, ενώ κρασιά από τη Γαλλία, την Ισπανία, την Ιταλία και
την Ελλάδα προσδιορίστηκαν κυρίως από το γεωγραφικό τόπο παρα-
γωγής τους.

3. ΤΑ ΠΟΤΑ ΖΥΜΩΣΗΣ: ΚΡΑΣΙ, ΜΠΥΡΑ Κ.ΛΠ.

Α. Ο ΟΙΝΟΣ - ΤΟ ΚΡΑΣΙ

Το κρασί ή οίνος είναι ένα αλκοολούχο ποτό προϊόν της ζύμω-

σης του χυμού των σταφυλιών ή άλλως γλεύκος ή μούστος.. Ποτά
παρεμφερή του κρασιού παράγονται επίσης από άλλα φρούτα, αλλά
η λέξη κρασί ή οίνος από μόνη της σημαίνει πάντα κρασί από σταφύ-
λια. Μαζεύουμε τα σταφύλια και αφού τα πατήσουμε στα πατητήρια
παίρνουμε το μούστο, ο οποίος από μόνος του με ζύμωση μετατρέπε-
ται σε κρασί. Ένα κόκκινο κρασί περιέχει γύρω στο 13% οινόπνευμα.

Ο ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΚ) αριθ. 110/2008 ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΥ ΚΟΙ-

ΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ 15/1/2008 για το απόσταγμα οί-
νου αναφέρει:
α) Απόσταγμα οίνου είναι το αλκοολούχο ποτό που: i) παράγε-
ται αποκλειστικά με απόσταξη, σε λιγότερο από 86 % vol., οίνου ή
αλκοολωμένου οίνου ή με επαναπόσταξη προϊόντος απόσταξης οίνου
σε λιγότερο από 86 % vol., ii) έχει περιεκτικότητα σε πτητικές ουσίες
μεγαλύτερη ή ίση με 125 γραμμάρια ανά εκατόλιτρο αλκοόλης 100
% vol., iii) έχει μέγιστη περιεκτικότητα σε μεθανόλη 200 γραμμάρια
ανά εκατόλιτρο αλκοόλης 100 % vol.
β) Ο ελάχιστος κατ’ όγκο αλκοολικός τίτλος του αποστάγματος
οίνου είναι 37,5 %.
γ) Δεν μπορεί να προστίθεται αλκοόλη, όπως ορίζεται στο πα-
ράρτημα Ι σημείο 5, αραιωμένη ή μη.
 67
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

δ) Το απόσταγμα οίνου δεν μπορεί να αρωματίζεται. Αυτό δεν

αποκλείει τις παραδοσιακές μεθόδους παραγωγής.
ε) Το απόσταγμα οίνου μπορεί να περιέχει μόνο πρόσθετο κα-
ραμελόχρωμα ως μέσο προσαρμογής του χρώματος.
στ) Σε περίπτωση που το απόσταγμα οίνου έχει υποστεί παλαί-
ωση, μπορεί να συνεχίσει να διατίθεται στην αγορά ως «απόσταγμα
οίνου» υπό την προϋπόθεση ότι η διάρκειά της είναι τουλάχιστον ίση
προς τη διάρκεια της παλαίωσης που προβλέπεται για το αλκοολούχο
ποτό που ορίζεται στην κατηγορία 5.

Ο ΑΙΘΩΠΑΣ ΚΑΙ Ο ΑΚΡΑΤΟΣ ΟΙΝΟΣ, ΤΟ ΚΕΡΑΣΜΑ ΚΑΙ ΤΟ

ΚΡΑΣΙ

Στην αρχαία Ελλάδα δεν υπήρχε η λέξη κρασί, αλλά οι λέξεις

«οίνος (ο)» = αυτό που λέμε σήμερα κρασί (το), «άκρατος» (οίνος)
= αυτό που λέμε σήμερα ανόθευτο, ανέρωτο κρασί, αίθωπας (οίνος)
= το πυρωμένο - αποσταγμένο κρασί, αυτό που λέμε σήμερα κονιάκ.
Η λέξη κρασί είναι νεώτερη και σημαίνει η «κράσις» η ανά-
μειξη, κράμα οίνου με νερό. Μάλιστα ο Αθήναιος στους Δειπνοσοφι-
στές (675 α-β) αναφέρει ότι ο γιατρός Φιλωνίδης έχει πει ότι μια πα-
ρέα γλεντούσε κι έπινε πολύ κρασί, όταν ξαφνικά ξέσπασε μεγάλη
καταιγίδα. Άφησαν τα τρόφιμα και τις στάμνες μισογεμάτες με κρασί
και έτρεξαν να προστατευθούν. Όταν σταμάτησε η καταιγίδα επέ-
στρεψαν στον τόπο που διασκέδαζαν. Οι στάμνες ήταν γεμάτες από
βρόχινο νερό. Δοκίμασαν το νερωμένο κρασί και τους άρεσε γιατί
ήταν ευχάριστο στη γεύση. Αναφέρει επίσης ότι οι άνθρωποι όταν
έπιναν στα συμπόσια «άκρατον οίνον», δηλ. μη αραιωμένο-αναμε-
μειγμένο, ευχαριστούσαν το Διόνυσο, εφευρέτη του «άκρατου οίνου
», ενώ όταν έπιναν « κεκραμένον οίνον » ευχαριστούσαν το Δία ,
γιατί με τη βροχή νέρωσε το κρασί, το έκανε πιο ευχάριστο, χωρίς τις
παρενέργειες του «άκρατου οίνου».
Ο Πλούταρχος (Ηθικά, Συμποσιακών 2) αναφέρει ότι στην αρ-
χαία Ελλάδα πολλοί χρωμάτιζαν τον οίνο με αλόη ή τον αρωμάτιζαν
με κανέλα και κρόκους και άλλοι τον νέρωναν, ητοι τον αναμίγνυαν
με νερό.
Ο νερωμένος οίνος γινόταν μέσα στον καλούμενο κρατήρα:
«Οίνον έσμιγον ενί κρατήρσι και ύδωρ « (Οδύσσεια, Α 110) και η
καλύτερη δοσολογία, σύμφωνα με τον Πλούταρχο (Ηθικά, Συμπο-
σιακά 3) είναι δυο ποσότητες ύδατος μια κρασιού.
Ο αίθωπας οίνος ήταν κάτι ως το κονιάκ και το μπραντυ, πρβ:
«αίθωπα οίνον Αργείων οι άριστοι ενι κρητήρι κέροντες Αχαιοί δαι-
τρόν πίνωσι», Ιλιάδα, Δ, 257 -263).
 68
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Η λέξη «αίθοπας» είναι σύνθετη από τις «αίθω» + όψη, άρα

αίθοπας σημαίνει κυριολεκτικά ο,η,το έχων όψη καμένη ή πυρώδη
(αφού αίθω = καίω, αναφλέγω, πυρώνω, βράζω κ.α., απ΄όπου και:
αιθάλη, αιθήρ, αιθανόλη κ.α.), όμως στην αρχαία Ελλάδα «αίθωπας»
(οίνος κ.λπ.) δεν λεγόταν μόνο με την έννοια αυτή, αλλά με την
έννοια του πυρωμένος,η,ο (σε περιεχόμενο, ο βρασμένος, ο ψημένος
= σήμερα αποσταγμένος οίνος), όπως προκύπτει από τις παρακάτω
φράσεις: «αλλά συ μεν νυν πίνε καθήμενος αίθοπα οίνον (Οδύσσεια,
ξ 5), «άμα δ’ αμφίπολοι φέρον αυτή σίτον και κρέα πολλύ και αίθοπα
οίνον ερυθρόν».(Οδυσεια, μ 15), «άπτε κεραύνιον αίθοπα λαμπάδα·
σύμφλεγε σύμφλεγε δώματα Πενθέος». (Ευριπιδης Βακχαι 595), "άμ-
βροτον αίμα θεοίο ιχώρ, οίός περ τε ρέει μακάρεσσι θεοίσιν. Ου γαρ
σίτον έδουσ', ού πίνουσ' αίθοπα οίνον, τούνεκ' αναίμονές εισι και α-
θάνατοι καλέονται". (Ιλιάδα Ε)
Πέρα αυτού ο Διόδωρος Σικελιώτης (Βιβλιοθήκη 3, 62,7) ανα-
φέρει ότι την παλαιά εποχή οι περισσότεροι έψηναν (= έβραζαν, πύ-
ρωναν) τον οίνο και τον αναμείγνυαν με διάφορες ουσίες προκειμέ-
νου να βελτιώνουν το άρωμα και τη σύσταση του, πρβ «δια το τους
πλείστους έψειν τον οίνον και σμίγοντας ευωδεστέραν αυτού και βελ-
τίονα τη φύσιν κατασκευαζειν» (Διόδωρος 3, 62,7).
Επομένως ο αίθωπας οίνος ήταν ο ψημένος, ο βρασμένος, άρα
ποτό ως τα σημερινά ποτά κονιάκ, μπράντι κ.λπ., τα οποία, ως γνω-
στό, παράγονται με βράσιμο-απόσταξη οίνου. Το πύρωμα (βράσιμο)
του οίνου γίνεται είτε για να αποκτήσει μεγαλύτερο βαθμό αλκοόλης
και έτσι και να μην ξιδιάζει εύκολα και να γίνει πιο δυνατό ποτό είτε
για να αποκτήσει πιο καλό άρωμα. Τα βακτηρία που προκαλούν την
οξείδωση, σύμφωνα με τους ειδικούς, δεν επιζούν εύκολα, όταν έ-
χουμε καθαρό οινόπνευμα και ανάλογα, όταν έχουμε χαμηλό βαθμό..
Τα βρασμένα και αποσταγμένα ποτά, παλιά και σήμερα, πολλοί τα
νερώνουν (είτε με σκέτο νερό είτε με σόδα ή αναψυκτικό κ.λπ.) προ-
κειμένου να χαμηλώσει ο αλκοολικός βαθμός τους. Λέγεται και η
φράση «Βάλε νερό στο κρασί σου».
Σύμφωνα με τα αρχαία λεξικά οι λέξεις «κρατήρ, κεραστής,
κερνώ, κεράννυμι» κ.α. προέρχονται από τη λέξη κέρας (λατινικά
corn, συγγενής λέξη η κάρα), επειδή οι παλιοί βάζανε τον οίνο μέσα
σε κέρατο, απ΄όπου μετά κ(ε)ρατήρ > κρατήρ και τον διανέμανε,
δηλ. κερνούσανε (από το κέρας + οίνο > κερνώ): «Το κέρατον οι
παλαιοί γαρ κέρατι εχρώντο αντί προχόου….. κρητηρίζων ήτοι τον
οίνον εν κρατήρι κερνών ή από του κρατήρος σπονδήν». (Ετυμολο-
γικό Μέγα, 10ος αι. μ.Χ.).

Β. Η ΡΕΤΣΙΝΑ
 69
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Ρετσίνα ονομάζεται το είδος ελληνικού κρασιού που παρασκευ-

άζεται με την προσθήκη ρητίνης από πεύκο σε λευκό κρασί ή ελάχι-
στα ροζέ. Είναι ένα από τα δημοφιλέστερα ελληνικά αλκοολούχα
ποτά. Η ρητίνη, που έχει κιτρινωπό χρώμα, μπαίνει σε κρασιά που
προέρχονται από σταφύλια που περιέχουν πολύ μούστο, όπως στα
κρασοστάφυλα της Αττικής, όμως με χαμηλό οινόπνευμα και καθό-
λου σχεδόν άρωμα. Η ρητίνη τους δίνει ωραία γεύση, αλλά και τα
συντηρεί δηλ. η ρητίνη χρησιμοποιείται και ως συντηρητικό. Η ρε-
τσίνα παράγεται αδιάλειπτα εδώ και χιλιάδες χρόνια, όπως αποδει-
κνύεται από αρχαιολογικά ευρήματα, αλλά και από αμέτρητες γρα-
πτές αναφορές, σχετικά με την παραγωγή και την κατανάλωση του
ρητινίτη οίνου, όπως ονομαζόταν στην αρχαιότητα. Στην αρχαία ε-
ποχή εκτός από τη ρητίνη του πεύκου, σύμφωνα με την αρχαιολόγο
κ. Έφη Πουλάκη Παντερμαλή), χρησιμοποιούνταν και η ρητίνη του
φυτού Τσικουδιά ή Τερεβίνθος και η ρητίνωση του οίνου βοηθούσε
και στη συντήρησή του, δηλαδή στο να μη γίνει ξύδι.
Ο θύρσος, το σύμβολο του Διό-
νυσου, αποτελείται από ένα ξύλο στην
άκρη του οποίου είναι στερεωμένο ένα
κουκουνάρι πεύκου, στολισμένο με
φύλλα κισσού ή κλήματος.
Η ρετσίνα σήμερα παράγεται με
την προσθήκη μόνο ρητίνης πεύκου,
του είδους Pinus Hallepensis, κατά τη
διάρκεια της ζύμωσης, σε λευκό –
σπανίως και ροζέ – μούστο. Στη συνέ-
χεια, η ρητίνη απομακρύνεται, αφή-
νοντας στο κρασί μόνο το χρώμα και
το άρωμά της. Η κύρια ποικιλία παρα-
γωγής ρετσίνας είναι το σαββατιανό,
ενώ ακολουθεί ο ροδίτης.
Ρετσίνα
Πίνεται σε μέτριου μεγέθους πο-
τήρια και σερβίρετε κρύα, αλλά και όπως επιθυμεί ο καθένας, σκέτη,
με ανθρακούχο νερό, με κόλα, με πάγο, με τριμμένο πάγο-τύπου
γρανίτα και μετατρέπεται σε ένα απολαυστικό δροσερό ποτό. Αποτε-
λεί τον ιδανικό συνδυασμό με το φαγητό, την παρέα, την αγαπημένη
ή τον αγαπημένο, σε κάθε στιγμή της καθημερινής μας ζωής.
Η ρετσίνα παράγεται αποκλειστικά στην Ελλάδα και δεν επιτρέ-
πεται η παραγωγή της σε άλλη χώρα του κόσμου, σύμφωνα με τον
Κανονισμό 1493/1999. Παράλληλα, η ρετσίνα εντάσσεται από την
Ευρωπαϊκή Ένωση ,στα κρασιά με «Ονομασία κατά Παράδοση», τα
οποία παράγονται σύμφωνα με παραδοσιακές μεθόδους μιας συγκε-
κριμένης περιοχής ή χώρας.
 70
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Ο ΚΑΝΟΝΙΣΜΌΣ (ΕΚ) αριθ. 1493/1999 ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΊΟΥ της

17ης Μαΐου 1999 για την κοινή οργάνωση της αμπελοοινικής αγοράς
EE L 179 της 14.7.1999, σ. 1) αναφέρει: «Ο επιτραπέζιος οίνος ο
καλούμενος «ρετσίνα» είναι ο επιτραπέζιος οίνος που παράγεται μόνο
στο γεωγραφικό έδαφος της Ελλάδας από γλεύκος σταφυλιών επε-
ξεργασμένο με ρητίνη πεύκης της Χαλεπίου. Η χρησιμοποίηση της
ρητίνης πεύκης της Χαλεπίου επιτρέπεται μόνο για την παραγωγή ε-
πιτραπέζιου οίνου «ρετσίνα» υπό τις προϋποθέσεις που καθορίζονται
από την ισχύουσα ελληνική νομοθεσία».

Γ. Η ΜΠΥΡΑ ή ΖΥΘΟΣ

Η μπύρα, η οποία στην ελληνική γλώσσα λέγεται ζύθος (από το

ζέω), αποτελεί σήμερα ένα πολύ κοινό αλκοολούχο ποτό, που παρά-
γεται μέσα από τη διαδικασία της ζύμωσης, κάτι ως το κρασί, μόνο
που έχει διαφορετικές πρώτες ύλες απ΄ότι το κρασί. Ο μούστος της
μπύρας δεν είναι χυμός, όπως του κρασιού από το σταφύλι, αλλά
τεχνητός και οι βασικές του πρώτες ύλες είναι το νερό, η βύνη, η
οποία βγαίνει από το κριθάρι (το κριθάρι βρέχεται με χλιαρό νερό -
βγάζει φύτρα - καβουρδίζεται - αλέθεται - αναμιγνύεται με αλεύρι και
νερό), η ζύμη (μαγιά, ζυμομύκητες) και ο λυκίσκος (άνθη που οι ρη-
τίνες τους δίνουν άρωμα και λειτουργούν και ως συντηρητικό). Άλλα
συστατικά είναι δυνατό να προστίθενται, όπως για παράδειγμα ζά-
χαρη ή άλλα δημητριακά. Η μπίρα περιέχει λιγότερη (αιθυλική) αλ-
κοόλη ή οινόπνευμα από το κρασί και οι αρχαίοι Έλληνες δεν την
προτιμούσαν, γιατί τη θεωρούσαν κατώτερης ποιότητας ποτό από ό,τι
το κρασί. Ποτό που παραγόταν όπου δεν ευδοκιμούσε η άμπελος.
Μπύρα = ιταλικά birra = λατινικά biber (= ελληνικά ποτό), bibere
(ελληνικά πίνω). Η ονομασία ζύθος σχετίζεται με το ρήμα -ζέω (δη-
λαδή ζυμώνω, βράζω, ζύμη).

Ο ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΚ) αριθ. 110/2008 ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΥ ΚΟΙ-

ΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ 15/1/2008 για αλκοολούχο ποτό
σιτηρών αναφέρει:
α) Αλκοολούχο ποτό σιτηρών είναι το αλκοολούχο ποτό, το ο-
ποίο παράγεται αποκλειστικά με απόσταξη ζυμωθέντος γλεύκους, από
ολόκληρους σπόρους σιτηρών, και το οποίο εμφανίζει οργανοληπτικά
χαρακτηριστικά προερχόμενα από τις χρησιμοποιηθείσες πρώτες ύ-
λες.
β) Με εξαίρεση το «Korn», ο ελάχιστος κατ’ όγκο αλκοολικός
τίτλος του αλκοολούχου ποτού σιτηρών είναι 35 %.
 71
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

γ) Δεν μπορεί να προστίθεται αλκοόλη, όπως ορίζεται στο πα-

ράρτημα Ι σημείο 5, αραιωμένη ή μη.
δ) Το αλκοολούχο ποτό σιτηρών δεν μπορεί να αρωματίζεται.
ε) Το αλκοολούχο ποτό σιτηρών μπορεί να περιέχει μόνο πρό-
σθετο καραμελόχρωμα ως μέσο προσαρμογής του χρώματος.
στ) Για να μπορεί ένα αλκοολούχο ποτό σιτηρών να φέρει την
επωνυμία πώλησης «απόσταγμα σιτηρών», πρέπει να έχει ληφθεί με
απόσταξη, σε λιγότερο από 95 % vol., γλεύκους, από ολόκληρους
σπόρους, σιτηρών που έχει υποστεί ζύμωση και να εμφανίζει οργα-
νοληπτικά χαρακτηριστικά προερχόμενα από τις χρησιμοποιηθείσες
πρώτες ύλες.

Δ. ΤΟ ΣΙΚΕΡΑ

Το σίκερα ή σίκερος, εκ του Εβραϊκού shêkâr, είναι ποτό οινο-

πνευματώδες που παρασκευάζεται με ζύμωση από σιτάρι και κριθάρι,
κάπως ως η μπύρα: « έσται γαρ μέγας ενώπιον του Κυρίου, και οίνον
και σίκερα ου μη πίῃ, και Πνεύματος αγίου πλησθήσεται έτι εκ κοιλίας
μητρὸς αυτού», (Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, α΄ 15)

Γ. ΤΟ ΞΥΔΙ

Το ξίδι ή ξύδι (από το όξος > οξύ > ξύδι) είναι ένα όξινο υγρό
που προέρχεται από τη ζύμωση της αιθανόλης του οίνου (κρασιού)
σε αιθανικό οξύ, με τη βοήθεια βακτηρίων. Τα βακτήρια που κάνουν
αυτή τη δουλειά καλούνται οξοβακτηρίδια. Με την οξική ζύμωση τα
οξοβακτηρίδια παρέχουν το ένζυμο αλκοολοξειδάση και έτσι το οξυ-
γόνο του αέρα μετατρέπει την αιθυλική αλκοόλη σε οξικό οξύ. Έτσι
το ξύδι είναι ένα αραιό διάλυμα του οξικού οξέως. Το ξύδι ήταν γνω-
στό από παλιά. Αναφέρεται και στη Βίβλο και συγκεκριμένα στο ση-
μείο όπου ο Ιησούς διψασμένος ζητάει από τους Ρωμαίους νερό και
αυτοί του βάζουν στο στόμα ένα σφουγγάρι εμποτισμένο με ξύδι. Το
ξύδι χρησιμοποιείται ως βασικό συστατικό στην κουζίνα, σαλάτες κ.α.
Υπάρχουν διάφορα είδη ξιδιού, όπως το βαλσάμικο, το κόκκινο και το
άσπρο. Φτιάχνεται κυρίως από κρασί, αλλά μπορεί να φτιαχτεί και
από φρούτα ( μήλα, ντομάτα, καρύδα), καθώς και όσπρια, ρύζι και
μπύρα.

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΞΥΔΙΟΥ
Α) Η σπιτική παραγωγή ξυδιού: Φυσιολογική κατάληξη κάθε
κρασιού είναι να γίνει ξίδι. Τα κρασιά ξιδιάζουν (χαλάνε) από μόνα
τους και γρήγορα, αν δεν έχουν πάθει αποστείρωση, ή αν πάρει αέρα
το βαρέλι. Αυτό γίνεται με δύο παράγοντες τον αέρα και τη
 72
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

θερμοκρασία Έτσι εμείς μπορούμε να φτιάξουμε ξίδι από κρασί, ρί-

χνοντάς του μέσα μαγιά ξιδιού (= τα κατακάθια στο κάτω μέρος του
βαρελιού από το παλιό ξίδι) και ζεστό νερό.. Αν δεν έχουμε κατακάθι,
μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε ξίδι ρίχνοντας το μέσα στο κρασί..
Τα σπιτικά κρασιά είναι συνήθως από 10-12 βαθμούς και για αυτό
ρίχνουμε και τόση ποσότητα ζεστού νερού, για να κατεβάσουμε τούς
βαθμούς περίπου στους 7, ανάλογα με το πόσο δυνατό θέλουμε το
ξίδι μας. Το ξίδι του εμπορίου έχει συνήθως 6% οξικό οξύ. Το σπιτικό
ξίδι μπορεί να είναι λιγότερο διαυγές, είναι όμως ζωντανό καθώς πε-
ριέχει ωφέλιμους μικροοργανισμούς. Η θερμοκρασία αποθήκευσης,
για τη μετατροπή του κρασιού σε ξίδι θα πρέπει να είναι από 18ο C-
35ο C. Απαραίτητη προϋπόθεση, για να γίνει το κρασί ξίδι, είναι να
αφήσουμε το δοχείο ανοικτό, για να αερίζεται καλά.
Β) Η Βιομηχανική παραγωγή ξιδιού: Το οξικό οξύ παράγεται
τόσο συνθετικά όσο και με βιολογικό τρόπο, δηλαδή με τη βοήθεια
κάποιου ενζύμου. Ο δεύτερος τρόπος χρησιμοποιείται σχεδόν απο-
κλειστικά για την παραγωγή ξιδιού, γιατί η νομοθεσία σε πολλές χώ-
ρες του κόσμου απαιτεί τόσο το επιτραπέζιο ξίδι όσο και αυτό που
χρησιμοποιείται με άλλους τρόπους στα τρόφιμα να είναι βιολογικής
προέλευσης
Σύμφωνα με τους ειδικούς, ο βιολογικός τρόπος σχηματισμού
ξυδιού γίνεται με οξική ζύμωση της αιθυλικής αλκοόλης που περιέ-
χεται στα αλκοολούχα ποτά. Η οξείδωση αυτή γίνεται με τη βοήθεια
ορισμένων βακτηρίων τα οποία μεταφέρουν το ένζυμο αλκοολοξει-
δάση και αυτό μεταφέρει το οξυγόνο του αέρος στην αιθυλική αλκο-
όλη. Η καθαρή αλκοόλη δεν παθαίνει οξείδωση και δε μετατρέπεται
σε οξικό οξύ, γιατί δεν περιέχει τους μύκητες που παράγουν την αλ-
κοολοξειδάση. Οι μύκητες για να ζήσουν χρειάζονται κατάλληλες α-
ζωτούχες θρεπτικές ουσίες, τις οποίες δεν έχει η καθαρή αλκοόλη.
Επομένως για να γίνει η οξοποίηση, πρέπει να υπάρχει κρασί ή γενικά
αλκοολούχα ποτά που έχουν θρεπτικές ουσίες, να υπάρχουν μύκητες
και κατάλληλη θερμοκρασία (συνήθως 18-35°C). Επίσης η αλκοόλη
των ποτών δεν πρέπει να είναι μικρότερη του 2% και ανώτερη του
12% γιατί τότε οι μύκητες αδρανοποιούνται.
Έχουν αναπτυχθεί διάφορες μέθοδοι ζύμωσης, με απώτερο
σκοπό την επιτάχυνση της διαδικασίας και την παραγωγή σε όσο το
δυνατόν μικρότερο χρόνο:
Μέθοδος της Ορλεάνης: Το αλκοολούχο ποτό μπαίνει σε μεγάλα
δοχεία με τρύπες μαζί με έτοιμο ξίδι και αφήνεται για μεγάλο διά-
στημα. Ύστερα αφαιρείται μια ποσότητα ξιδιού και προστίθεται μια ίση
ποσότητα ποτού. Αυτό συνεχίζεται όσο χρειάζεται.
Γερμανική μέθοδος ή μέθοδος γρήγορης οξοποίησης: Εφαρμό-
στηκε για πρώτη φορά στη Γερμανία το 1823 και θεωρείται η πρώτη
 73
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

μοντέρνα εμπορική διαδικασία. Αποβλέπει στη γρήγορη μετατροπή

του αλκοολούχου ποτού σε ξίδι, με την αύξηση της επιφάνειας του
διαλύματος που έρχεται σε επαφή με τον αέρα, ώστε να επιταχυνθεί
η οξείδωση. Αυτό επιτυγχάνεται με τη διαβίβαση του διαλύματος, α-
ναμειγμένου με ξίδι, από την κορυφή μέσα σε δρύινα βαρέλια που
περιέχουν ροκανίδια εμποτισμένα με ξίδι. Από τον πυθμένα διαβιβά-
ζεται ο αέρας είτε φυσικά είτε με κάποια μηχανική μέθοδο. Το μείγμα
διαχωρίζεται σε σταγόνες, άρα αποκτά μεγάλη επιφάνεια επαφής με
τον αέρα και η μετατροπή γίνεται πολύ γρήγορα, σε εβδομάδες αντί
για μήνες της προηγούμενης μεθόδου.
Σήμερα η μεγαλύτερη ποσότητα ξιδιού παράγεται με μια μέθοδο
που περιέγραψε πρώτος το 1949 οι Otto Hromatka και Heinrich
Ebner. Το αλκοολούχο διάλυμα υφίσταται ζύμωση προς ξίδι σε μια
δεξαμενή που αναδεύεται συνεχώς, ενώ το οξυγόνο τροφοδοτείται σε
μορφή φυσαλίδων μέσα στο διάλυμα. Με αυτό τον τρόπο, ξίδι με 15%
οξικό οξύ μπορεί να παρασκευαστεί μέσα σε 2 – 3 ημέρες
 74
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5ο
ΠΟΤΑ ΑΠΟΣΤΑΞΗΣ

1. Η ΑΠΟΣΤΑΞΗ ΚΑΙ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ

Απόσταξη (από + στάζω) ονομάζεται η μέθοδος με την οποία

αφαιρούμε το οινόπνευμα και τα αρωματικά και λοιπά έλαια από πολ-
τοποιημένα, ζυμωμένα ή μη, φυτά και φρούτα. Η απόσταξη δίνει τη
δυνατότητα να παίρνουμε με τεχνικό τρόπο το οινόπνευμα (αλκοόλ)
όχι μόνο από τα χυμό των σταφυλιών, αλλά και από οποιεσδήποτε
άλλο φρούτο: σύκα, δαμάσκηνα, μούρα κ.λπ.. Η μέθοδος με την ο-
ποία γίνεται είναι απλή και η εξής;: Βάζουμε τα πολτοποιημένα
φρούτα ή φυτά μέσα σε ένα καζάνι με καπάκι και τα βράζουμε, οπότε
σχηματίζουν ατμούς. Οι ατμοί αυτοί οδηγούνται σε ένα σωλήνα, ο
οποίος περιβάλλεται από ψύκτη που τους μετατρέπονται σε υγρό.
Κλασματική απόσταξη ονομάζεται η ίδια μέθοδος με τη δια-
φορά ότι σ΄ αυτή επιχειρείται απόσταξη υγρών (με διαφορετικά ση-
μεία βρασμού), που βρίσκονται στο ίδιο μίγμα.
Έτσι στην κλα-
σματική απόσταξη κάθε
υγρό βράζει σε διαφορε-
τική θερμοκρασία, γεγο-
νός που επιτρέπει τη συ-
γκέντρωση - και αντί-
στοιχα συμπύκνωση -
των ατμών τους ξεχωρι-
στά. Είναι ευνόητο ότι η
απομόνωση υγρών με
κλασματική απόσταξη
ξεκινά από το υγρό που
Κρητικός αποστακτήρας, άμβιξ ή άλλως ρα- έχει το χαμηλότερο ση-
κοκάζανο μείο βρασμού. Η μέθο-
δος αυτή χρησιμοποιεί-
ται κατά κύριο λόγο στη βιομηχανία του πετρελαίου, για το διαχωρι-
σμό του αργού πετρελαίου στα συστατικά του.
Σημειώνεται ότι ορισμένα μίγματα υγρών είναι αδύνατο να δια-
χωριστούν με αυτή τη μέθοδο, καθώς και τα δύο συστατικά ζέουν
στην ίδια θερμοκρασία. Ένα τέτοιο μίγμα ονομάζεται αζεοτροπικό.
 75
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αζεοτροπικού μίγματος αποτελεί το

μίγμα 95% αιθυλικής αλκοόλης και 5% νερού.
Τα ποτά που παράγονται με απόσταξη είναι πάρα πολλά, όπως:
η τσικουδιά ή ρακή, το τσίπουρο, το ούζο κ.α.
Η τέχνη της απόσταξης ξεκινάει από πολύ παλιά και πρώτος ο
Διοσκουρίδης ( Διοσκ.5.110) τον 1ο αι. μ.Χ. αναφέρει τον όρο άμβυξ
, για να περιγράψει μια συσκευή απόσταξης φαρμάκων από βότανα.
Οι Άραβες υιοθέτησαν την τεχνική της απόσταξης από τους Α-
λεξανδρινούς Έλληνες, αλλά και πάλι δεν είχαμε αποστάξεις του αλ-
κοόλ, αλλά για αρώματα. Οι πρώτες αποστάξεις αλκοόλ μάλλον έγι-
ναν στην Ιταλία κατά τον 13ο αιώνα και οι αποστάξεις αυτές γινόταν
από το κρασί και όχι από τα στέμφυλα Η χρήση του εξαπλώθηκε το
μεσαίωνα μέσω των μοναστηριών, κυρίως για ιατρικούς σκοπούς, ό-
πως η αντιμετώπιση των κολικών και της ευλογιάς .

Σύγχρονος αποστακτήρας σε δράση στο Σύλλογο Κρητων Αγ.

Παρασκευής: Χ. Περπυράκης, Μάκης Κρασανάκης, Γιάννης Νι-
κολουδάκης, Γ. Καραγιαννάκης, Αγγελική Στρατάκη, Μαν. Βα-
λυράκης, Μ. Μακράκης
 76
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

2. Ο ΑΠΟΣΤΑΚΤΗΡΑΣ ή ΑΜΒΥΚΑΣ (ΡΑΚΟΚΑΖΑΝΟ)

Άμβυκας λεγόταν στην αρχαία ελληνική ο αποστακτήρας, από

το άμπυξ = ανα+πυξίς (= το κυκλικό δοχείο)/πυκάζω, συγγενικά, α-
ναβαίνω, ανάπτυξη. Ένας αποστακτήρας αποτελείται από ένα κάδο
(= τούρκικα καζάνι) που σκεπάζεται με ένα ημικυκλικό μεταλλικό
καπάκι, το οποίο στην οροφή του έχει μια οπή, απ’ όπου ένας σωλή-
νας παραλαμβάνει τους ατμούς της ζέσης που παράγονται μέσα στο
καζάνι και τους οδηγεί σε ένα ψύκτη (= πιθάρι ή γούρνα με παγωμένο
νερό). Ο μακρύς καμπυλωτός σωλήνας, που λέγεται και λουλάς ή
τοξάρι, παίρνει του ατμούς της ζέσης , περνάει μέσα από το ψύκτη,
ο οποίος υγροποιεί τον ατμό που βγάζουν τα στράφυλα θερμαινόμενα
και καταλήγει χαμηλά και επάνω από ένα δοχείο, όπου ρέει-καταλήγει
η τσικουδιά. Συνήθως μοιάζει με ανάποδη πίπα.

3. ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΓΙΑ ΚΑΛΟ ΠΟΤΟ ΚΡΑΣΙ, ΡΑΚΗ Κ.ΛΠ.

Η οινοποίηση και στη συνέχεια απόσταξη της τσικουδιάς στην

Κρήτη, σύμφωνα με τον κ. Χαρίλαο Περπυράκη (Πρόεδρο Κρητών Ν.
Ηρακλείου), γίνεται ως εξής:
Καταρχήν μαζεύουμε τα σταφύλια και αφού τα πατήσουμε στα
πατητήρια είτε παίρνουμε το μούστο και τον βάζουμε μέσα σε βαρέλια
(χωρίς να κλείσουμε τον καλούμενο πύρο τους) προκειμένου από μό-
νος του να πάθει ζύμωση είτε τον βάζουμε μαζί με τα στέμφυλα σε
βαρέλια (ανοικτά από πάνω), προκειμένου να ζυμωθούν μαζί και έτσι
ο μούστος να πάρει τα αρώματα και τα χρώματα των σταφυλιών με
εκχύλιση.
Και στις δυο περιπτώσεις από τα στέμφυλα αφαιρούνται απαραί-
τητα τα κοτσάνια ή άλλως τσάμπουρα, γιατί αυτά είναι επιζήμια τόσο
για τη γεύση του κρασιού και της τσικουδιάς, όσο και για την υγεία
του καταναλωτή, επειδή παράγουν την καλούμενη μεθανόλη (ξυλό-
πνευμα) που και μεθά και είναι βλαπτική, μπορεί να προκαλέσει και
τύφλωση.
Η ζύμωση κρατά περίπου ένα μήνα. Στο διάστημα αυτό τα σάκ-
χαρα που περιέχουν μετατρέπονται σε αλκοόλη. Αυτή η διαδικασία
ονομάζεται αλκοολική ζύμωση. Μετά παίρνουμε τα στράφυλα και τα
βάζουμε, καζανιά – καζανιά, μέσα στο καζάνι του αποστακτήρα (άμ-
βυκα) προκειμένου να τους κάνουμε απόσταξη.
Τα στέμφυλα, για να δώσουν αλκοολούχο απόσταγμα, θα πρέ-
πει αφενός να μην έχουν αποστραγγιστεί εντελώς (τα στέμφυλα από
μηχανόπρεσσες περιέχουν ελάχιστο μούστο και δεν είναι κατάλληλα)
και αφετέρου να έχουν υποστεί αλκοολική ζύμωση, ώστε τα σάκχαρα
του εναπομένοντος μούστου να μετατραπούν σε αλκοόλη.
 77
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Στην τσικουδιά συνήθως κάνουμε μονή απόσταξη και δε βά-

ζουμε πρόσθετα αρωματικά έλαια (γλυκάνισο ή μάραθο κ.λπ.), γιατί
τα κρητικά σταφύλια είναι καλής ποιότητας (με αυξημένα σάκχαρα)
και συνεπώς δεν απαιτείται να γίνει και δεύτερη απόσταξη, για να
αυξηθεί η ποσότητα του οινοπνεύματος ή για να φύγουν τα τυχόν
δυσάρεστα αρώματα και δυσάρεστες γεύσεις. Το διπλά αποσταγμένο
ποτό είναι σαφώς καθαρότερο, όμως με λιγότερο έως καθόλου άρωμα
σταφυλιού. Διπλή απόσταξη κάνουμε σε σταφύλια που δεν έχουν
καλά αρώματα, ώστε να φύγει παντελώς το άρωμά τους και συνάμα
προσθέσουμε αρωματικές πρώτες ύλες όπως γλυκάνισο ή μάραθο,
γαρύφαλλο, μοσχοκάρυδο, μαστίχα κ.α.

Παραδοσιακός αποστακτήρας (ρακοκάζανο)

στο Οροπέδιο Λασιθίου Κρήτης

Τα «μυστικά» για καλό κρασί, αλλά και για καλή ρακή ή άλλως
τσικουδιά, σύμφωνα με τον κ. Χαρίλαο Περπυράκη, πρόεδρο Κρητών
Ν. Ηρακλείου, είναι:
-Η πρώτη ύλη πρέπει να είναι καλής ποιότητας. Σταφύλια ώριμα
και καθαρά. Όσο πιο γλυκά είναι τα σταφύλια τόσο περισσότερη τσι-
κουδιά θα δώσουν. Τα σταφύλια να είναι από καλές ποικιλίες και να
πατιούνται αμέσως μετά τη συγκομιδή σε ανοξείδωτο (πέτρινο κ.λπ.,
όχι πλαστικό) πατητήρι.
Ο μούστος και τα στέμφυλα θα πρέπει να μείνουν ενωμένα, ό-
ταν τα σταφύλια έχουν καλό άρωμα και καλό χρώμα, για κάμποσο
διάστημα, για να γίνει η εκχύλιση του χρώματος και του αρώματός
στο μούστο ή να χωριστούν αμέσως, αν τα σταφύλια δεν έχουν καλό
 78
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

άρωμα και ωραίο χρώμα σε ανοξείδωτες δεξαμενές (Πιθάρια, ξύλινα

βαρέλια κ.α.). Όχι στη χρησιμοποίηση-αποθήκευση σε πλαστικά δο-
χεία και σε πλαστικούς σωλήνες. Μπουκάλια και νταμιτζάνες είναι
πολύ καλά για την τελική φύλαξη.
- Γρήγορο ξεκίνημα της αλκοολικής, έτσι ώστε να μην προλάβει
να ξινίσει το κρασί.
- Κατά τη διάρκεια της ζύμωσης των στέμφυλων, αλλά και μέχρι
τη φάση που θα τα χρησιμοποιήσουμε για το καζάνι, να είμαστε προ-
σεκτικοί για την άριστη συντήρηση τους.
_Απαραίτητη είναι η αφαίρεση των τσάμπουρων (ξυλάκια, κο-
τσάνια κ.λπ.) από τα στέμφυλα (στράφυλα), γιατί παράγουν μεθα-
νόλη που προκαλεί μέθη και βλάβες στον εγκέφαλο.
- Ο άμβυκας πρέπει να είναι καλοδιατηρημένος και καθαρός.
Ελεύθερη η εσωτερική και η εξωτερική επιφάνεια. Αν χρησιμοποιή-
σουμε καζάνι, πρέπει αυτό να είναι κατασκευασμένο από χαλκό και
να μην είναι γανωμένο, ώστε να έρχεται το προϊόν σε επαφή με το
χαλκό, που απαλλάσσει τη ρακή από τις δυσοσμίες και διευκολύνει
την απόσταξη.
- Η ταχύτητα της απόσταξη πρέπει να είναι μικρή. Χρειαζόμαστε
ήπια φωτιά και η απόσταξη να διαρκέσει όσο γίνεται περισσότερο.
Ανάλογα και με το μέγεθος του άμβυκα, μπορούμε να πούμε 2 ώρες,
2,5 ώρες, 3 ώρες.
-Ο άμβυκας , αν δεν είναι με καζάνι, πρέπει να έχει σωστή γε-
ωμετρία.
- Δεύτερη απόσταξη κάνουμε, αν δεν έχουμε καλά στέμφυλα,
ώστε να αυξηθεί ο βαθμός του οινοπνεύματος και να φύγουν τα ά-
σχημα αρώματα.
-Πρέπει να γίνεται σωστή διαχείριση του πρώτου αποστάγματος
(πρωτόρακη) και του τελευταίου, που είναι χαμηλή σε βαθμούς
_Προσοχή στα φλόγιστρα των καζανιών (στους νέου τύπου α-
ποστακτήρες), γιατί πολλές φορές οι αναθυμιάσεις τους (του υγραε-
ρίου ή του πετρελαίου) αναρροφάται από το οινόπνευμα.
-Η ψύξη του σωλήνα απόσταξης πρέπει να είναι η κατάλληλη.
-Δοχεία πλαστικά, ανοιχτά από πάνω και να κλείνουν με καπάκι.
-Γράδο μέτρησης οινοπνεύματος.

ΒΗΜΑΤΑ ΕΚΤΕΛΕΣΗΣ ΑΠΟΣΤΑΞΗΣ

ΒΗΜΑ 1ο: Καθαρίζουμε τα σταφύλια από τυχόν σάπιες ρόγες και

αφαιρούμε τα τσάμπουρα (τα τσάμπουρα έχουν ξυλοκαϊνη που είναι
κάτι που βλάπτει τον εγκέφαλο, κατά το κοινών «βαράει στο κεφάλι»)
Βήμα 2ο: Πατάμε τα σταφύλια ίσα-ίσα να σπάσουν οι ρόγες και
τα βάζουμε σε δοχείο. Αφήνουμε 20-30 εκ. κενό από την κορυφή,
 79
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

για να μην ξεχειλίσουν με το βρασμό. Στρώνουμε από πάνω καθαρά

και πλυμένα ταβλάκια και τα πλακώνουμε με, επίσης, καθαρές και
πλυμένες πέτρες ή μάρμαρα. (δεν χρησιμοποιούμε μέταλλα). Σκεπά-
ζουμε το δοχείο, χωρίς να το σφραγίσουμε, για να φεύγουν οι ανα-
θυμιάσεις του βρασμού. Τα ελέγχουμε κάθε μέρα, την πρώτη βδο-
μάδα τουλάχιστον που ο βρασμός έχει φούρια, να έχει από πάνω μόνο
ζουμί και όχι στράφυλα, γιατί θα ξιδιάσουν οπότε δεν βγάζουν τσι-
κουδιά.
ΒΗΜΑ 3ο: Μετά από 30-40 μέρες που θα έχει ολοκληρωθεί ο
βρασμός των στέμφυλων και θα έχουν μετατραπεί τα σάκχαρά τους
σε οινόπνευμα, στήνουμε τον αποστακτήρα (ρακοκάζανο ή άλλου τύ-
που αποστακτήρα). Βάζουμε στράφυλα στον αποστακτήρα ανακατε-
μένα με το ζουμί, τα σφραγίζουμε και τα βράζουμε σε μέτρια φωτιά.
Μόλις πάρει βράση, χαμηλώνουμε τη φωτιά για να γίνει αργά και α-
βίαστα η απόσταξη. Ελέγχουμε το δοχείο με το νερό που περνάει το
σπιράλ με τον ατμό, να είναι πάντα κρύο και το ανανεώνουμε, για να
γίνεται πλήρης η υγροποίηση. Το πρώτο αποστακτικό υγρό που θα
τρέξει το πετούμε, γιατί είναι οι υδρατμοί που υπήρχαν στον αποστα-
κτήρα πριν αρχίσει να βράζει. Αρχίζουμε να συλλέγουμε τη ρακή που
είναι 25-28-30 βαθμούς. Η ρακή ξεκινάει με υψηλούς βαθμούς. Όσο
προχωράει η απόσταξη, οι βαθμοί χαμηλώνουν και θα κατέβουν
στους 15-14-13 μέχρι να τρέχει πια νερό. Γι’ αυτό βάζουμε τη ρακή
όλη μαζί σε ένα δοχείο και την μετρούμε ανά διαστήματα και όταν
δούμε, ότι έχει γύρω στους 18-19 βαθμούς σταματούμε την από-
σταξη.
Κάθε τόσο, ο καζανάρης ή άλλως ρακιτζής, παίρνει ένα ποτη-
ράκι τσικουδιά και το πετάει μέσα στη φωτιά, για να δει, αν έχει ακόμα
οινόπνευμα ή όχι και πότε θα τελειώσει η καζανιά, για να βάλει μία
άλλη.

ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΡΑΚΗ ΚΑΙ ΜΕΘΑΝΟΛΗ

- Απαραίτητος είναι ο διαχωρισμός της πρωτόρακης και της "ου-

ράς" της παραγόμενης ρακής. Πρωτόρακη λέγεται το πρώτο από-
σταγμα το οποίο τρέχει από το καζάνι και είναι ιδιαίτερα υψηλόβαθμο.
Σε έναν άμβυκα των 120-130 λίτρων, η πρωτόρακη βγαίνει σε 2-3
λίτρα, που πρέπει να πετιούνται. Η πρωτόρακη κρατιέται για εντριβές
ή πετιέται, αφού είναι βεβαρυμμένη από τοξικές ουσίες. Κυρίως πε-
ριέχει μεγάλη ποσότητα μεθανόλης ή αλλιώς «ξυλόπνευμα», η υ-
περβολική κατανάλωση της οποίας προκαλεί πονοκέφαλο. Μπορεί να
προξενήσει και τύφλωση. Η μεθανόλη ή ξυλόπνευμα παράγεται βα-
σικά από το ξύλο που έχουν τα κοτσάνια ή άλλως τσάμπουρα και έχει
χαμηλότερο βαθμό πτητικότητας από το οινόπνευμα (αιθανόλη) και
 80
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

γι’ αυτό αποστάζετε πρώτη. Για το λόγο αυτό πριν από την απόσταξη
αφαιρούνται τα τσάμπουρα, ώστε να μην παράγεται η βλαπτική με-
θανόλη. Κατά την απόσταξη συλλέγουμε ξεχωριστά την πρωτόρακη
ή κεφαλή του αποστάγματος. Κατόπιν συλλέγουμε την «καρδιά» η
οποία αντιπροσωπεύει το 50% του αρχικού όγκου. Είναι το κλάσμα
που περιέχει τα επιθυμητά συστατικά και το οποίο, αφού αραιωθεί,
για να επιτύχουμε τους επιθυμητούς αλκοολικούς βαθμούς, θα δοθεί
στην κατανάλωση. Το υπόλοιπο, την «ουρά», το συλλέγουμε και το
τοποθετούμε στη επόμενη καζανιά απόσταξης.

4. ΙΣΤΟΡΙΑ - ΦΟΡΟΛΟΓΙΑ - ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ

Οι ρίζες της από-

σταξης βρίσκονται σα-
φώς στην αρχαία Ελ-
λάδα, αφού το όργανο
απόσταξης, ο αποστα-
κτήρας, στα αρχαία ελ-
ληνικά λεγόταν άμβυ-
κας, που είναι σίγουρα
ελληνική λέξη - εφεύ-
ρεση. Η τσικουδιά παρα-
δοσιακά γίνεται όχι σε
μεγάλα καζάνια (χύ-
τρες), όπως λέγεται,
αλλά στον καλούμενο αποστακτήρα ή αρχαία ελληνικά άμβυκας, που,
επειδή ένα από τα τμήματά του λέγεται σήμερα καζάνι, που είναι
τούρκικη λέξη, ορισμένοι νομίζουν ότι ο αποστακτήρας με τα απο-
στάγματα είναι τούρκικης επινόησης, ενώ δεν είναι. Άλλωστε οι Τούρ-
κοι παλιά απαγόρευαν τα αποστάγματα, ενώ οι λέξεις ρακή, τσίπουρο
και τσικουδιά είναι επίσης ελληνικές λέξεις, όπως είδαμε σε άλλο μέ-
ρος.
Επί τουρκοκρατίας και μετά η παραγωγή των ποτών με από-
σταξη γινόταν κατ οίκον, δεν υπήρχε δηλαδή μαζική βιοτεχνική- βιο-
μηχανική παραγωγή. Το 1863 στο τότε νεοσύστατο ελληνικό κράτος
θεσπίζεται ο πρώτος νόμος για τη φορολόγηση του οινοπνεύματος,
ενώ το 1896 δίνονται οι πρώτες άδειες για την παραγωγή αποστάγ-
ματος σταφυλιών. Ο θεσμός του αποστακτήρα (άμβυκα, ρακοκάζα-
νου) στην Κρήτη θεσμοθετήθηκε από τον Ελευθέριο Βενιζέλο γύρω
στο 1920, όπου και δόθηκαν άδειες για τα ρακοκάζανα στους Κρητι-
κούς αγρότες, προκειμένου να έχουν τη δυνατότητα παραγωγής τσι-
κουδιάς από τα σταφύλια που παρήγαγαν, όμως πληρώνοντας κάποιο
τέλος.
 81
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Ακολούθως με το Ν.1802/1988 επιτράπηκε η τυποποιημένη πα-

ραγωγή και διάθεση φορολογημένου αποστάγματος σε όλη την Ελ-
λάδα κατόπιν ειδικής άδειας. Σύμφωνα με τα ο νόμο αυτό γίνεται ο-
ρισμός προϊόντων με επωνυμία «Τσίπουρο» και «Τσικουδιά» και δί-
νεται το δικαίωμα παραγωγής τους από επιτηδευματίες εκτός διημέ-
ρων (αποσταγματοποιούς, ποτοποιούς) και γεωγραφικές ενδείξεις..
Με το Ν. 971/ 1917 γίνεται ενοποίηση νόμων αλκοόλης σε έναν,
βάσει του οποίου:
α) Απαγορεύεται απόσταξης αφορολόγητης αλκοόλης,
β) Δίνεται το δικαίωμα σε οινοπαραγωγούς να αποστάζουν τα
στέμφυλά τους με άδειες διάρκειας δύο ημερών,
γ) Δίνεται το δικαίωμα στους παραγωγούς προσωπικής κατανά-
λωση και πώλησης πλεονάσματος εντός του Νομού παραγωγής τους,
δ) Η απόσταξη πρέπει να γίνεται με χάλκινο άμβυκα.

5. Η ΤΣΙΚΟΥΔΙΑ

Σύμφωνα με το νόμο η Τσικουδιά είναι προϊόν που λαμβάνεται

με απόσταξη από στέμφυλα σταφυλιών (μετά ή άνευ υγιούς οινολά-
σπης ή γλευκολάσπης σταφυλιών). • Αρχικό απόσταγμα μέχρι 86%
vol στους 20οC • Μεθανόλη λιγότερη από 800 g/hL αλκοόλης • Πτη-
τικές ουσίες ανώτερες των 140 g/hL αλκοόλης (εκτός αιθανόλης &
μεθανόλης) • Χωρίς καμία προσθήκη οινοπνεύματος.
Η τσικουδιά ή ρακή σε αλκοολικούς βαθμούς πρέπει να περιέχει
35% -60% οινόπνευμα (αλκοόλη) κατ 'όγκο και η μέγιστη περιεκτι-
κότητά της σε μεθανόλη (ξυλόπνευμα) να μην υπερβαίνει τα 8 γρμ.
 82
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ανά λίτρο. Τσικουδιά 18 γράδων ή 42 vol = μαλακή. Τσικουδιά 22

γράδων ή 58 vol = σκληρή

ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ, ΤΟ ΠΟΤΗΡΙ ΚΑΙ Ο ΜΕΖΕΣ ΤΗΣ ΤΣΙ-

ΚΟΥΔΙΑΣ

Η ρακή ή τσικουδιά είναι ένα ελληνικό κρητικό παραδοσιακό οι-

νοπνευματώδες ποτό από 18 – 22 γράδα ( 42 – 58 vol), το οποίο
πίνεται σε μικρά χαρακτηριστικά ποτήρια και με οποιοδήποτε εκλεκτό
μεζέ. Οι κρητικοί πάντως προτιμούν είτε από τυροκομικά (κεφαλο-
τύρι, γραβιέρα, φέτα κ.λπ.) ή ξηρούς καρπούς (καρύδια, αμύγδαλα
κ.λπ. ), όταν έχουμε φθινόπωρο-χειμώνα και φρούτα (μήλα, αχλά-
δια κ.λπ.) ή κηπευτικά (αγκινάρα με λεμόνι, αγγουράκια με αλάτι κ.α.
), όταν έχουμε άνοιξη –καλοκαίρι. Ο μεζές του ποτού είναι και λίγο
βίωμα. Πίνεται σε μικρό ποτήρι, επειδή σε σχέση με το κρασί είναι
πολύ πιο δυνατό ποτό. Δεν έχει χρωστικές ή άλλες ύλες και ως εξ
αυτού έχει υδάτινο διαυγές χρώμα. Επίσης δεν περιέχει ζάχαρη και το
άρωμά της είναι της ποικιλίας της αμπέλου απ΄ όπου προέρχονται τα
στέμφυλα απ΄ όπου αποστάζεται. Σημειώνεται ότι η κρητική τσικου-
διά ή ρακή (με η, η ρακή) είναι ποτό διαφορετικό από το τούρκικο
ρακί (με ι, το ρακί), αφού αυτό είναι όπως το ούζο, δηλ. έχει γλυκά-
νισο (όταν βάλουμε νερό ασπρίζει) και διπλή απόσταξη, ενώ η τσι-
κουδιά όχι.

ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ

Ο κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 110/2008 του Ευρωπαϊκού Κοινοβου-

λίου και του Συμβούλιου 15/1/2008, για απόσταγμα στεμφύλων στα-
φυλής αναφέρει:
α) Απόσταγμα στεμφύλων σταφυλής είναι το αλκοολούχο ποτό
που πληροί τους ακόλουθους όρους: i) παράγεται αποκλειστικά με
ζύμωση στεμφύλων, σταφυλής ακολουθούμενη από απόσταξη, είτε
κατευθείαν με υδρατμούς, είτε ύστερα από προσθήκη νερού, ii) στα
στέμφυλα είναι δυνατόν να προστίθεται οινολάσπη σε αναλογία που
δεν υπερβαίνει τα 25 χιλιόγραμμα οινολάσπης ανά 100 χιλιόγραμμα
χρησιμοποιηθέντων στεμφύλων σταφυλής, iii) η ποσότητα της προ-
ερχόμενης από την οινολάσπη αλκοόλης δεν μπορεί να υπερβαίνει το
35 % της συνολική ποσότητας αλκοόλης που περιέχει το τελικό
προϊόν,
iv) η απόσταξη συντελείται παρουσία των στεμφύλων, σε λιγό-
τερο από 86 % vol., v) επιτρέπεται η επαναπόσταξη στον ίδιο αλκο-
ολικό τίτλο, vi) έχει περιεκτικότητα σε πτητικές ουσίες μεγαλύτερη ή
ίση με 140 γραμμάρια ανά εκατόλιτρο αλκοόλης 100 % vol., και
 83
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

μέγιστη περιεκτικότητα σε μεθανόλη 1 000 γραμμάρια ανά εκατόλι-

τρο αλκοόλης 100 % vol.
β) Ο ελάχιστος κατ’ όγκο αλκοολικός τίτλος του αποστάγματος
στεμφύλων σταφυλής είναι 37,5 %.
γ) Δεν μπορεί να προστίθεται αλκοόλη, όπως ορίζεται στο πα-
ράρτημα Ι σημείο 5, αραιωμένη ή μη.
δ) Το απόσταγμα στεμφύλων σταφυλής δεν μπορεί να αρωμα-
τίζεται. Αυτό δεν αποκλείει τις παραδοσιακές μεθόδους παραγωγής.
ε) Το απόσταγμα στεμφύλων σταφυλής μπορεί να περιέχει μόνο
πρόσθετο καραμελόχρωμα ως μέσο προσαρμογής του χρώματος.
Ελληνικά ποτά με απόσταξη στέμφυλων: Τσικουδιά Ελλάδα,
Τσικουδιά Κρήτης Ελλάδα, Τσίπουρο Ελλάδα, Τσίπουρο Μακεδονίας
Ελλάδα, Τσίπουρο Θεσσαλίας Ελλάδα, Τσίπουρο Τυρνάβου Ελλάδα

Η ΤΣΙΚΟΥΔΙΑ ΕΙΝΑΙ ΕΥΓΕΝΕΙΑ, ΦΙΛΙΑ, ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΕΠΙ-

ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

Η τσικουδιά στην Κρήτη πέραν των άλλων είναι ένδειξη φιλίας

και ευγενείας, καθώς και εργαλείο κοινωνικής επικοινωνίας. Δεν υ-
πάρχει νοικοκυριό στην Κρήτη, χωρίς ένα μπουκάλι τσικουδιά άμεσα
διαθέσιμο κάθε στιγμή. Με μια τσικουδιά οι Κρητικοί εύχονται, αλλά
και υποδέχονται τους επισκέπτες τους, μ΄ αυτήν συζητούν και χω-
ρατεύουν στα καφενεία, μ ‘ αυτή ξεπερνούν τις λύπες τους και μ’
αυτή λύνουν τις διαφορές τους.
_Μωρέ κοπέλι κρητικό, ιντά ‘χεις μες στη βράκα;
Δυο βολαράκια ζάχαρης και μια μπουκάλα ράκα!
_Μπορεί να χωριστήκαμε μα η φιλιά μας μένει
Ένα ποτήρι τσικουδιά πάντα θα σε προσμένει.
_Σύντεκνε βάλε τσικουδιά κι εγώ θα πω μια μαντινάδα
να βγούμε εις την όρεξη να πάμε για καντάδα.
_Πες τη μαντινάδα, σύντεκνε, κι εγώ θενα φροντίσω
να φέρω τσικουδιά καλή, για να σ’ ευχαριστήσω.
_Γλέντα και πίνε ,σύντεκνε, ρακή, του χρόνου ποιος το ξέρει
γη θα πεθάνεις, γη θα ζεις, γη θα 'σαι σ' άλλα μέρη.
_Σήφη, κόπιασε να κεράσω μια τσικουδιά και ό,τι είπαμε νερό
κι αλάτσι.
_Μανώλη, στην υγειά σου και ο θεός να μας τη μακραίνει .. τη
ζωή.
Η επίσκεψη σε σπίτι Κρητικού χωρίς κέρασμα θεωρείται αγένεια
ή δήλωση έχθρας και η όλη διαδικασία του κεράσματος αποτελεί μια
τελετουργία, ο σκοπός της οποίας δεν είναι ούτε να μεθύσει, ούτε να
χορτάσει τους συνδαιτυμόνες, αλλά απλά να κάνει ευχάριστη την
 84
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

κοινωνική συναναστροφή και συνάμα να δείξει την καλή και φιλόξενη

διάθεση του οικοδεσπότη.
_Με ένα μπουκάλι τσικουδιά και με καλή παρέα
και τ’ άσχημα τα πράγματα, μας φαίνονται ωραία!
_Χαρώ την παρέα μας, να 'τανε κι' άλλη τόση
μα υπάρχει μπόλικη ρακή μέχρι να ξημερώσει.
_Ελάτε να γλεντήσουμε και τσικουδιές να πιούμε
κι από τσι πίκρες τση ζωής λίγο ν’ απαλλαγούμε.
_ Ελάτε να γλεντήσουμε και τσικουδιές να πιούμε
γιατί το ψεύτη το ντουνιά δε θα τον ξαναδούμε.

Ο ΔΕΚΑΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΤΣΙΚΟΥΔΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΝΣΤΑΣΕΙΣ

Επειδή η μεγάλη κατανάλωση τσικουδιάς δημιουργεί μέθη, η ο-

ποία καμιά φορά φέρνει άσχημες καταστάσεις, υπάρχει και ο δεκά-
λογος, ο οποίος λέει τα εξής, που πρέπει να έχουμε υπόψη: Η πρώτη
τσικουδιά φέρνει όρεξη, η δεύτερη υγεία, η τρίτη φέρνει τη χαρά, η
τέταρτη ευτυχία, η πέμπτη φέρνει έξαψη ή εμετό, η έκτη φλυαρία,
η έβδομη φέρνει συμπλοκή, η όγδοη αστυνομία, η ένατη φέρνει το
δικαστή κι η δέκατη κηδεία.
Ωστόσο υπάρχουν και ενστάσεις, κρίσεις και συμβουλές, όπως
Α) Του ερωτευμένου και του απογοητευμένου, που λένε:
_Τον άντρα δεν το ξεκάνει η τσικουδιά ακόμη αν πιει και δέκα
τουλάχιστον πιο γρήγορα … απ΄ό,τι μια γυναίκα.
_Όση ρακή και να 'χω πιει δε μέθυσα ποτέ μου
μα σα σε δω μεθώ, σκέψη και λογισμέ μου.
_Πίνω κρασί, δε με μεθά, ρακί δε με ζαλίζει
ως με μεθούν τα μάθια τση όντε μ' αναντρανίζει
_Πίνω κρασί και δε μεθώ, ρακή και δε με πιάνει,
μα το φιλί σου το γλυκύ μπορεί να με τρελάνει
_Σαρανταδυό γραδώ τσικουδιά να πιεις να σ’ αναδράμει,
γιατί κακούργα το φιλί μου δίνεις δράμι-δράμι.
__Σαρανταδυό γραδώ τσικουδιά πίνω μα δε με πιάνει,
Εγώ στο κέφι για να ’ρθω, μια σου ματιά με φτάνει.
_Μ' ένα μπουκάλι τσικουδιά και δυο κουτιά τσιγάρα
καπνίζω, πίνω να ξεχνώ τα μαύρα μου τα χάλια.
_Στη γιορτή τση τσικουδιάς με πήγε , για να παίξω,
να με μεθύσει ήθελε στα δίχτυα της να μπλέξω.
_Είναι ο σεβντάς σου δυνατός σαν τη ρακή την πρώτη
που σε χτυπά στην κεφαλή κι ύστερα λες : «ω χαρώ τη»!
Β) Του συνετού, του κριτικού, του νέου πότη κ.λπ.:
_Χαίρεσαι με τσι τσικουδιές, βγάζεις κι ωραίους στίχους,
όμως περίσσια σα θα πιεις, θα κουτουλάς τσι τοίχους.
 85
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

_Ανάθεμά τη ρακή ίντα 'ναι αυτό που κάνει,

κι όταν την πίνω γίνεται το πάτωμα ταβάνι.
_Όποιος χορεύει και γλεντά και τη ρακή την πίνει,
Δε θέλει καρδιοτόνωση, δε θέλει ασπιρίνη.
_Σαν πιεις τσικουδιά απ’ το λουλά, ζεστή απ’ το καζάνι,
μεζέ να φας πατάτα οφτή, όσο κι αν πεις τα κάνει.
_Θεέ μου να τσικουδόβρεχε το μήνα δέκα βράδια,
να γέμιζαν με τσικουδιά οι στέρνες και τα πηγάδια.
Γ) Του ευγενικού:
_Έλαβα τη μαντινάδα (το δώρο) σου κι εγώ στην αφεντιά σου
Πήρα μια μποτίλια τσικουδιά και πίνω στην υγειά σου
Δ) Του αντιμνημονιακού και του πολιτικού κ.λπ.:
_Ελάτε να χορέψουμε και τσικουδιές να πιούμε
την κρίση να περάσουμε να μην κουζουλαθούμε.
_Ο άνδρας θέλει τσικουδιά κι η κοπελιά παιγνίδια,
Μνημόνια και τροικανούς τους γράφουμε στα αρχεί….α.

Η ΤΣΙΚΟΥΔΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΚΟΡΥΦΑΙΟ ΠΟΤΟ: ΑΓΝΟ ΚΑΙ

ΦΑΡΜΑΚΟ

Η τσικουδιά , η καλή, είναι η βασίλισσα των ποτών, γιατί αφενός

είναι αγνό ποτό, δηλ. δεν περιέχει επιπρόσθετα χρωστικές και αρω-
ματικές ύλες (γλυκάνισο κ.λπ.) ούτε και βιομηχανικές αλκοόλες (=
ποτά με πολύ υψηλό βαθμό οινοπνεύματος που παράγεται τεχνικά
από πατάτες ή ζαχαρότευτλα κ.α.) και αφετέρου παρέχει αγχολυτικές
και χαλαρωτικές ιδιότητες με συνέπεια να μας ευφραίνει την καρδιά
και το πνεύμα, να μας απολύει από τις βασανιστικές σκέψεις, άρα
να μας ξεκουράζει, να διεγείρει την όρεξη, τη χώνεψη και τη θέρμη
του σώματός μας. Τσικουδιά ζεστή, μάλιστα αν είναι και ανακατεμένη
με μέλι μισό -μισό και λίγο πιπεράκι ή κανέλα, βοηθά στο να ζεστα-
θούμε, ενώ τσικουδιά παγωμένη για να δροσιστούμε. Και όλα αυτά
αρκεί να είναι ανόθευτη , να πίνεται με μέτρο και όπως πρέπει (δηλ.
με παρέα, ρέγουλα και καλό μεζέ):
_Υπάρχουνε πολλά πιοτά σ' όλη την οικουμένη
Μα η τσικουδιά είναι βασίλισσα, δαφνοστεφανωμένη.
_Να πίνετε όλοι τσικουδιά, γιατί ‘ναι βλογημένη
μόνο να πίνετε αγνή και όχι νοθευμένη
_Όταν πίνω τσικουδιά γίνομαι αμέσως αυτοκράτορας,
βασιλιάς, Θεός, αλλά και κοσμοκράτορας.
_Με μια ντομάτα, δυο ελιές, τρία παξιμαδάκια
πίνουν στην Κρήτη τσικουδιά και λεν΄ μαντιναδάκια.
_Μερικές τσικουδιές είν' αρκετές, για να περάσεις ωραία,
αρκεί να έχεις νόστιμα εδέσματα και όμορφη παρέα.
 86
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

_Σαν είναι η τσικουδιά καλή, ώφου καλά τα κάνει

πίκρες, καημούς και βάσανα ντελόγο τα ‘ποβγάνει.
_Με μαντινάδες και ρακές, με λύρα και λαούτα
απόψε θα γλεντήσουμε να ξεχαστούμε απ ούλα

Σημειώνεται ότι:
Α) Τα άλλα οινοπνευματώδη ποτά (κρασί, μπύρα, ουίσκι κ.λπ.)
δε θεωρούνται στην Κρήτη ευγενή και φιλοξενίας ποτά, γιατί θεω-
ρούνται και φτηνά και του φαγητού και τα άλλα (ουίσκι κ.λπ.) και
ακριβά και με πάρα πολύ οινόπνευμα, άρα τα ποτά αυτά είναι για
αλλού.
Β) Η σπονδή του κεράσματος, δηλαδή οι ευχές και το τσούγκρι-
σμα με τα ποτήρια, είναι κάτι ιερό και συνεπώς αφενός προσέχουμε
πως τσουγκρίζουμε και αφετέρου ό,τι ειπωθεί εκεί τηρείται ευλαβικά
ή κρατείται μπιστικό, αν απαιτείται. Τσούγκρισμα άτσαλο ή απρόσεχτο
κ.λπ. απαγορεύεται. Η αποφυγή τσουγκρίσματος ή βίαιο τσούγκρι-
σμα είναι ένδειξη μη σεβασμού, άρα πρόκληση ή δήλωση έχθρας.

ΤΑ ΟΝΟΜΑΤΑ ΡΑΚΗ ‘Η ΤΣΙΚΟΥΔΙΑ

Το 1989 ψηφίστηκε ο με αρ. 1576/89 κανονισμός της ΕΟΚ για

τα οινοπνευματώδη ξενικά αλκοολούχα) ποτά στον οποίο οι Τούρκοι
κατοχύρωσαν το όνομα «raki» και οι Έλληνες το όνομα τσικουδιά
Κρήτης, Τσίπουρο Τιρνάβου κ.α.. Συνεπώς από το 1989 η ρακή στην
Ελλάδα λέγεται πια επίσημα τσικουδιά, αν και η ονομασία ρακή είναι
αρχαία ελληνική λέξη, και η κρητική ρακή ή τσικουδιά είναι διαφορε-
τικό απόσταγμα από ό,τι το αραβικό αράκ και το τουρκικό ρακί. Αυτά
είναι με γλυκάνισο, άρα είναι κάτι ως περίπου το ούζο. Όταν τους
βάζεις νερό ασπρίζουν.
Σύμφωνα με ορισμένους η ελληνική ονομασία ρακή προέρχεται
από το τούρκικη ονομασία ρακί (το) και εκείνο είτε από το φυτό
τσικουδιά είτε από την αραβική λέξη «arak», που σημαίνει ιδρώτας
και «arak ή araki > raki = το ποτό, που προξενεί τον ιδρώτα. Κατ΄
άλλους τα ονόματα ρακή, ρακί, αρακ κ.λπ. προήλθαν από το ότι ε-
πινοήθηκαν στο Ιράκ. Ωστόσο όλα αυτά δεν ευσταθούν, γιατί:
Α) Η ελληνική ρακή ή τσικουδιά ονομάζεται ρακή, επειδή παρά-
γεται από στέμφυλα ή κρητικά στράφυλα (από το στέμφω > στύβω
κ.λπ.) από ρώγες = αρχαία ελληνικά ραξ ή ιωνικά ρωξ - ρώγες στα-
φυλιών, ονομάζεται ραξ > ρακή, πρβ και λατινικά racemus (ιταλικά
racimolo ) = o βότρυς, το σταφύλι, το τσαμπί με ρώγες, Racemite
Bacchus = ο βοτρυοφόρος Βάκχος (= ο Διόνυσος) κ.α. Ονομάζεται
και τσικουδιά, επειδή στην Κρήτη τα στέμφυλα λέγονται και
 87
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

τσίκουδα. Σε άλλα μέρη της Ελλάδος τα στράφυλα ονομάζονται τσί-

πουρα οπότε εκεί το απόσταγμά τους λέγεται τσίπουρο.
Β) Με την ονομασία
aragh λέγεται στην Ασία
(Αρμενία , Ιράν, Αζερ-
μπαϊτζάν και Γεωργία) η
βότ(κ)α και η ονομασία
βότκα προέρχεται και
αυτή από την αρχαία ελ-
ληνική λέξη Foινος >
βότ(ρ)υς = λατινικά vi-
tis, vino κ.λπ., που ση-
μαίνει το σταφύλι (ράγ-
ματα-ράμματα = βοτρί-
Το φυτό τερέβινθος ή τσικουδιά ή δια, Ησύχιος), άρα και η
κοκορεβιθιά λέξη arak > raki προέρ-
χεται από την αρχαία ελ-
ληνική λέξη ραξ, ρώγα > ρακή. Στα αραβικά έχει μεταφορική έννοια,
δηλ. αρακ = απόσταγμα και μεταφορικά ιδρώτας
Γ) Το φυτό τσικουδιά, που το κανονικό του όνομα είναι τερέβιν-
θος (Pistacia terebinthus) ή και κοκκορεβιθιά ή τραμιθιά ή τριμιθιά,
ονομάζεται έτσι όχι γιατί βγάζει το ποτό τσικουδιά, αλλά, επειδή οι
καρποί της είναι τσίκουδα ή όπως τα ρεβίθια και από τους οποίους δε
βγαίνει το ποτό τσικουδιά, αλλά το νέφτι. Η λέξη τσίκουδα, ενικός
τσίκουδο, είναι παραλλαγή της λέξης κόκκοι > κούκουδα ή κου-
κούτσια ή κίκουδα > τσίκουδα … κοκο-ρεβιθιά > τσικουδο-ρεβιθιά.
Δ) Δεν επιβεβαιώνονται από καμιά αρχαία πηγή. Υπενθυμίζεται
ότι: α) Η Ασία από Μακεδονία έως Ινδία, η Αίγυπτος κ.λπ. επί διαδό-
χων Μ. Αλεξάνδρου και Βυζαντινής αυτοκρατορίας ήταν ελληνική πε-
ριφέρεια, άρα κάποιες λέξεις εκεί προέρχονται εκ της ελληνικής, β)
Οι Τούρκοι και οι Άραβες δεν έχουν παράδοση στα οινοπνευματώδη
ή τουλάχιστον όσο οι Έλληνες, αφού αυτοί δε ζούσαν αρχικά στη
Μεσόγειο, όπου ευδοκιμεί η άμπελος, αλλά οι μεν στα βάθη της Ασίας
οι δε στις ερήμους της Αφρικής και της Ασίας, γ) Ο εφευρέτης του
κρασιού και της αμπέλου, σύμφωνα με τους αρχαίους συγγραφείς,
ήταν ο Έλληνας εκ Βοιωτίας Διόνυσος. Γιοι του Διόνυσου και της
Αριάδνης, κόρης του Μίνωα, ήταν ο Στάφυλος και ο Οινοπίωνας, οι
οποίοι δίδαξαν την καλλιέργεια της Αμπέλου και την τέχνη της Οινο-
ποιίας..

ΤΟ ΦΥΤΟ ΤΣΙΚΟΥΔΙΑ
Το φυτό τσικουδιά είναι ένα μεσογειακό δένδρο, του οποίου το
κανονικό όνομα είναι τερέβινθος (Pistacia terebinthus) ή νεώτερα
 88
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

και κοκκορεβιθιά ή τραμιθιά ή τριμιθιά. Ονομάζεται και τσικουδιά, όχι

γιατί βγάζει το ποτό τσικουδιά, αλλά επειδή οι καρποί του είναι κάκκοι
> κούκουδα > τσίκουδα , σαν τα ρεβίθια, κοκορεβιθιά > τσικουδο(ρε-
βιθιά). Συγγενεύει με τη φιστικιά (Pistacia vera) και το σχίνο (Pistacia
lentiscus) από του οποίου τη Χιώτικη ποικιλία εξάγεται η μαστίχα.
Κύριος σκοπός της καλλιέργειάς της Τσικουδιάς δεν είναι τα νόστιμα
και μυρωδάτα τσίκουδά της (= οι καρποί της), αλλά για τη ρητίνη
της που ονομάζεται κρεμεντίνα και είναι κάπου όμοια με το ρετσίνι
του πεύκου (χρησιμοποιείται και αυτή στη μετατροπή του κρασιού σε
ρετσίνα) και από την οποία, μετά από ειδική επεξεργασία (βρασμός),
παράγεται η τερεβινθίνη, το γνωστό νέφτι (Chian or Scio turpentine).
Ακόμη χρησιμοποιείται σε βερνίκια και είναι βασικό συστατικό σε λα-
δομπογιές. (Περισσότερα βλέπε κρασί Ρετσίνα)

6. ΤΟ ΤΣΙΠΟΥΡΟ

Το τσίπουρο είναι ένα ελληνικό παραδοσιακό αλκοολούχο ποτό,

κυρίως της Κεντρικής Ελλάδος: Στερεά, Θεσσαλία κ.α., το οποίο ο-
νομάζεται έτσι, επειδή παράγεται εξ ολοκλήρου από τα τσαμπιά >
τσάμπουρα ή άλλως τσίπουρα (= τα στέμφυλα, κρητικά τσίκουδα)
των σταφυλιών με μονή ή διπλή απόσταξη, ανάλογα με την ποικιλία
και την ποιότητα των σταφυλιών. Το τσίπουρο έχει 36 με 45 αλκοο-
λικούς βαθμούς (22 γράδα = 55% vol)

Σημειώνεται ότι:
Α) Το 1989 ψηφίστηκε ο με αρ. 1576/89 κανονισμός της ΕΟΚ
για τα οινοπνευματώδη ποτά στον οποίο οι Τούρκοι κατοχύρωσαν το
όνομα «raki» και οι Έλληνες τα ονόματα ‘τσίπουρο Τυρνάβου, τσί-
πουρο Μακεδονίας, τσίπουρο Θεσσαλίας και τσικουδιά Κρήτης.
Β) Το τσίπουρο είναι παρεμφερές ποτό με την Τσικουδιά και όχι
με το Ούζο ή το τουρκικό Ρακί. Αυτά, είναι ποτά γλυκάνισου.

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΣΙΠΟΥΡΟΥ
Η απόσταξη του τσίπουρου, σύμφωνα με τον κ. Στράτο θ. Κο-
κόση, Πρόεδρο υπάλληλων Υπ. Πολιτισμού και καταγωγή από Εσω-
χώρια Προυσσού Ευρυτανίας, γίνεται ως εξής: Πατούμε τα σταφύλια
στο πατητήρι και μετά βάζουμε και το μούστο και τα στέμφυλα μέσα
σε μεγάλους ξύλινους κάδους που είναι ανοικτοί στο πάνω μέρος και
στο κάτω μέρος έχουν κάνουλα προκειμένου να πάθουν ζύμωση
(βράσιμο). Πάνω από τα στέμφυλα βάζουμε πλατανόφυλλα και κλα-
διά πλατάνου και πάνω από αυτά δυο ή τρεις πέτρες προκειμένου να
πιέζουν τα στέμφυλα και να χωθούν μέσα στο μούστο. Αφήνουμε τα
 89
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

στέμφυλα μαζί με το μούστο, κάποια στιγμή κάνουμε και ανακάτωμα,

για να γίνει εκχύλιση τους χρώματος και του αρώματος από τις φλού-
δες των σταφυλιών στο μούστο. Μόλις τα στέμφυλα και ο μούστος
ολοκληρώνουν τη ζύμωσή τους, κάτι που γίνεται σε περίπου 20 ημέ-
ρες (είναι και κάτι που το βλέπουμε από τους αφρούς που βγάζουν),
ανοίγουμε την κάνουλα του κάδου και βγάζουμε το κρασί.
Το κρασί το βάζουμε μέσα σε δρύινα βαρέλια και συνάμα προ-
σθέτουμε κουκουνάρια από έλατο ως συντηρητικό, αλλά και για να
το μετατρέψουμε σε κόκκινο κρασί μπρούσκο. Τα σταφύλια της πε-
ριοχής έχουν πολλά χρώματα, όπως λευκά, κίτρινο, κόκκινα κ.λπ.,
όμως στο κρασί επικρατεί τελικά το κόκκινο χρώμα. Τα βαρέλια μέ-
νουν 2-3 μέρες ανοικτά και μετά σφραγίζονται.
Στη συνέχεια παίρνουμε τα στέμφυλα και τα βάζουμε , καζανιές
– καζανιές, μέσα στο καζάνι του άμβυκα για απόσταξη, αφού βγά-
λουμε τα κοτσάνια τους, τα οποία παράγουν τη βλαπτική μεθανόλη.
Μετά ανάβουμε φωτιά και τα βράζουμε κ.λπ..
Ανάλογα με την ποιότητα των σταφυλιών κάνουμε μονή ή διπλή
απόσταξη. Στα καλά σταφύλια, δηλ. αυτά που έχουν ωραία αρώματα
και αυξημένα ζάχαρα-οινόπνευμα, κάνουμε μονή απόσταξη και στα
άλλα δυο , για να αυξηθούν οι βαθμοί του οινοπνεύματος ή να φύ-
γουν τα μη αρεστά αρώματα.
Κάθε χωριό της περιοχής παλιά υπήρχε ένας μόνο άμβυκας, κα-
ζάνι, και μάλιστα κοινοτικό, στο οποίο οι αμπελουργοί μέσα σε δυο
μέρες έπρεπε να κάνουν την απόσταξη πληρώνοντας σχετικό τέλος.

7. ΤΟ ΟΥΖΟ

Το ούζο είναι ένα ελληνικό παραδοσιακό οινοπνευματώδες

ποτό, το οποίο ανήκει στην οικογένεια του γλυκάνισου. Είναι παρό-
μοιο-συγκρίσιμο με το Τουρκικό ρακί, το αψέντι και το Γαλλικό
περνό. Το οινόπνευμά του είναι στους 38-40 βαθμούς ή 16-17
γράδα. Η ιδιαιτερότητά του ούζου οφείλεται στον ιδιαίτερο τρόπο α-
πόσταξης του, αλλά στα μεσογειακά βότανα (γλυκάνισος, μάραθος,
μαστίχα, κάρδαμο κ.α.) που του προσδίδουν τον αρωματισμό. Τα βα-
σικά αρωματικά συστατικά του ούζου, εκτός από το γλυκάνισο, είναι
διάφορα βότανα, όπως μαστίχα, μάραθος, γλυκόριζα και άλλα σε μι-
κρότερες ποσότητες. Γνωστότεροι τόποι παραγωγής του είναι η Μα-
κεδονία, η Θεσσαλία, η Λέσβος κ.α.

ΔΕΚΑΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΟΥΖΟΥ

Σύμφωνα με τους ειδήμονες το ούζο: 1. Ανοίγει το γεύμα και
δεν το συνοδεύει, 2. Δεν πίνεται ξεροσφύρι, 3. Θέλει μεζέδες
 90
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

θαλασσινούς, χταποδάκι στα κάρβουνα, γαύρος, μύδια κ.α., όμως

ταιριάζει και με τα περισσότερα μεζεδάκια της ελληνικής κουζίνας. 4.
Δε θέλει πάγο, 5. Δε θέλει ψυγείο, αλλά παγωμένο νερό 6. Ασπρίζει
στο νερό, 7. Πίνεται όλο το χρόνο, 8. Πίνεται σε στενό ποτήρι, 9.
Θέλει καλή παρέα, 10. Θέλει μέτρο και ρέγουλα.

Η ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΟΥΖΟΥ

Το όνομα «ούζο» επέχει θέση επωνυμίας πώλησης αλκοολούχου
ποτού που ανήκει στην κατηγορία των «αποσταγμένων anis» και είναι
καταχωρισμένο στο Παράρτημα ΙΙΙ του καν. (ΕΚ) 110/2008) ως γε-
ωγραφική ένδειξη υπέρ της Ελλάδας και της Κύπρου. Η γεωγραφική
ένδειξη «ούζο» αντικαθιστά υποχρεωτικά την επωνυμία πώλησης “α-
ποσταγμένο anis”. Επίσης το ούζο αποτέλεσε αναγνωρισμένη υπέρ
της Ελλάδος ονομασία στον κανονισμό (ΕΟΚ) 1576/89.
Η ονομασία ούζο σύμφωνα με ορισμένους προέρχεται από την
τουρκική λέξη üzüm, που σημαίνει "τσαμπί σταφύλι" και "αφέψημα
από σταφίδες" και κατ’ άλλους από το ότι μια εταιρία εξήγαγε το
ποτό αυτό στη Μασσαλία και στα κιβώτια της εξαγώγιμης παρτίδας
αναγραφόταν η φράση "uso Massalia" = δηλαδή "προς χρήση στη
Μασσαλία» και στη συνέχεια έφυγε η λέξη "Μασσαλία" και έμεινε η
λέξη uso που στο εξής χαρακτήριζε το ποτό.
Η ονομασία ούζο σύμφωνα με ορισμένους προέρχεται από το
ότι μια επτανησιακή εταιρία εξήγαγε το ποτό αυτό στη Μασσαλία και
στα κιβώτια της εξαγώγιμης παρτίδας αναγραφόταν η φράση "uso
Massalia", δηλαδή "προς χρήση στη Μασσαλία» και στη συνέχεια
έφυγε η λέξη "Μασσαλία" και έμεινε η λέξη uso που στο εξής χαρα-
κτήριζε το ποτό. Ωστόσο το γεγονός αυτό αφενός δεν ευσταθεί εν-
νοιολογικά-γλωσσολογικά, αφού η λέξη «uso = χρήση» δεν υπάρχει
στην ελληνική και λατινική γλώσσα, ενώ στην αγγλική η λέξη «use
= χρησιμοποιώ», προφέρεται γιουζ και όχι ούζο) και αφετέρου δεν
επιβεβαιώνεται από κάποια αρχαία μαρτυρία.
Κατ’ άλλους η ονομασία ούζο προέρχεται από την τουρκική λέξη
üzüm, που σημαίνει "τσαμπί σταφύλι" και "αφέψημα από σταφίδες"
και η αλήθεια είναι ότι και η λέξη üzüm και η λέξη ούζο προέρχονται
από τις αρχαίες ελληνικές λέξεις όζος (= το κλήμα), Οζόλαι (φυλή
των Λοκρών), όζω (= εκπέμπω οσμή καλή), όζος > ούζο (όπως και
ορός > ουρώ, οδός > ουδός κ.α.) = το ποτό με ευωδία, αφού στις
περιοχές που παράγεται το ούζο (αλλά και στις περιοχές που η μυθο-
λογία λέει ότι πρωτοπαρουσιάστηκε το κρασί = Αιτωλία, Βοιωτία και
Λοκρίδα) με τη λέξη «όζος» ονομάζονταν το κλήμα, το αμπέλι, σύμ-
φωνα με τον Παυσανία, πρβ. «Η χώρα των Λοκρών που λέγονται
Οζόλες συνορεύει με τη Φωκίδα στην περιοχή της Κίρρας. Για την
 91
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

επωνυμία των Λοκρών έχω ακούσει διαφορετικές εκδοχές, και θα σας

τις πω όλες. Όταν ήταν βασιλιάς ο Ορεσθέας, ο γιος του Δευκαλίωνα,
είχε μια σκύλα που γέννησε αντί για σκυλί ένα ξύλο. Λένε ότι ο Ορε-
σθέας έχωσε το ξύλο στη γη και από εκεί φύτρωσε την άνοιξη άμπε-
λος. Οι ντόπιοι (οι Οζόλες) πήραν την ονομασία τους από τους όζους
[τα κλήματα] του ξύλου αυτού».
«Η δε γη η Λο-
κρών των καλουμένων
Οζολών προσεχής τη
Φωκίδι εστί κατά την
Κίρραν. ες δε την επί-
κλησιν των Λοκρών
τούτων διάφορα ή-
κουσα, Ομοίως δε άπα-
ντα δηλώσω. Ορεσθεί
τω Δευκαλίωνος βασι-
λεύοντι εν τη χώρα
κύων έτεκεν αντί σκύ-
λακος ξύλον: κατορύ-
ξαντος δε του Ορεσθέως το ξύλον άμα τω ήρι φύναι άμπελον απ'
αυτού λέγουσι και από του ξύλου των όζων γενέσθαι το όνομα τοις
ανθρώποις.» (Παυσανίας, Φωκικά, Κεφ. 38)
Η τούρκικη λέξη üzüm είναι συγγενής της ελληνικής λέξης ζω-
μός > ζουμί, ζέω κ.α. Το ρήμα όζω λέγεται δωρικά όσδω, οζήσω
και στον αόριστο λέγεται ούσηζα ή ώζησα. Από την ίδια ρίζα και τα:
οδμή > οσμή, ευ-οδία > ευωδία, (δυσοσμία = η κακή μυρωδιά), κα-
θώς και με τη γαλλική ονομασία ozone = ελληνικά όζον ( ουδέτερο
της μετοχής ενεστώτα του όζω). Λατινικά uva = το σταφύλι, η άμπε-
λος, ιταλικά uzzo = το εξόγκωμα βαρελιού, uzza = η αύρα.
Οι απαρχές της ιστορίας του ούζου είναι άγνωστες. Εικάζεται ότι
το ποτό παραγόταν σε παρόμοια μορφή από την αρχαιότητα ακόμα.
Το σίγουρο πάντως είναι ότι ήδη ήταν γνωστό την περίοδο της Βυζα-
ντινής Αυτοκρατορίας. Κατά την Οθωμανική περίοδο το ούζο ήταν
διαδεδομένο στις περιοχές της σημερινής Τουρκίας, αλλά και σε πε-
ριοχές της Μέσης Ανατολής. Η παραγωγή του ούζου αυξήθηκε και
εξαπλώθηκε τοπικά στην Ελλάδα μετά την ανεξαρτησία της χώρας
από τους Οθωμανούς.

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΟΥΖΟΥ

Αρχικά για την παραγωγή του ούζου έβαζαν μέσα στο καζάνι
του άμβυκα τα στέμφυλα και κάνανε την πρώτη απόταξη. Μετά
 92
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

βάζανε το απόσταγμα πάλι μέσα στο καζάνι μαζί με γλυκάνισο ή μά-

ραθο κ.λπ. και έτσι έβγαινε το ούζο.
Η διπλή απόσταξη γίνεται, ώστε να φύγει παντελώς το άρωμά
των σταφυλιών (αυτό γίνεται σε ποικιλίες σταφυλιών με μη καλά α-
ρώματα) και συνάμα προσθέσουμε άλλες αρωματικές πρώτες ύλες ό-
πως γλυκάνισο ή μάραθο, γαρύφαλλο, μοσχοκάρυδο, μαστίχα κ.α.
Το ούζο σήμερα αποτελεί βιομηχανικό μίγμα καθαρής αλκοόλης,
96ο – 100ο από γεωργικά προϊόντα (μελάσα ζαχαρότευτλων κ.α.) ,
νερού και αρωματικών ουσιών με κύριο το γλυκάνισο. Το εν λόγω
αλκοόλ βάσης του ούζου προέρχεται από μελάσα και όχι από κρασί,
επειδή είναι φτηνότερη ως πρώτη ύλη.
Το άνω μείγμα μπαίνει στο καζάνι του άμβυκα και θερμαίνεται
μέχρι να φτάσει στους 80ο C, θερμοκρασία στην οποία ξεκινά η από-
σταξη. Οι ατμοί που δημιουργούνται, περνώντας μέσα από το δοξάρι
καταλήγουν στο ψύκτη, που είναι σωλήνας ίσης διαμέτρου με το δο-
ξάρι και μήκους ανάλογα με την τεχνική του κάθε αποσταγματο-
ποιού.
Μετά από αρκετές ώρες απόσταξης, το αποτέλεσμα της υγρο-
ποίησης αυτών των ατμών είναι ένα αρωματισμένο απόσταγμα οινο-
πνεύματος που πλησιάζει τους 80 αλκοολικούς βαθμούς. Το από-
σταγμα στην αρχή της απόσταξης (κεφαλές) και στο τέλος (ουρές)
συνήθως απομακρύνεται για να αποφευχθούν βαριά αρωματικά συ-
στατικά. Αυτές οι ποσότητες αποστάγματος συνήθως αναμιγνύονται
και αποστάζονται ξανά μαζί με γλυκάνισο (προσθήκη εκχυλίσματος
ανηθόλης σε συγκεκριμένη ποσότητα οινοπνεύματος).
Το απόσταγμα που θα βγει αραιώνεται με εμφιαλωμένο νερό
στους 38-40 βαθμούς (ενίοτε και έως 50) ή 16-17 γράδα.
Κάποιοι σ’ αυτό το στάδιο προσθέτουν μικρή ποσότητα ζάχαρης
που έχουν πρώτα διαλύσει σε νερό. Ακολουθεί η ομογενοποίηση των
υγρών με αναμικτήρες και η παραμονή του τελικού μείγματος για ένα
χρονικό διάστημα σε ειδικές δεξαμενές. Πριν την εμφιάλωση του το
ούζο, όπως και το κρασί, υφίσταται τη διαδικασία της διαύγασης, με
διήθηση μέσω φίλτρων.

ΟΜΟΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ,

ΣΧΕΣΗ ΤΣΙΠΟΥΡΟΥ – ΟΥΖΟΥ

Το ούζο, αποτελεί εξέλιξη του τσίπουρου. Ξεκίνησε σαν αρωμα-

τισμένο μεταβρασμένο τσίπουρο και σήμερα χαρακτηρίζει ένα ποτό
 93
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

που μοιάζει, αλλά είναι διαφορετικό από το τσίπουρο και παρόμοιο

με το τουρκικό ρακί.
Ειδικότερα το τσίπουρο διακρίνεται σε τσίπουρο με γλυκάνισο,
που τότε ονομάζεται ούζο και τσίπουρο χωρίς γλυκάνισο, που τότε
ονομάζεται τσίπουρο.
Το παραδοσιακό ούζο παράγεται με τη απόσταξη στέμφυλων
παρουσία μάραθου ή γλυκάνισου, ενώ το βιομηχανικό απλά από αλ-
κοόλες παρουσία μάραθου ή γλυκάνισου.
Η απόσταξη και στις δυο περιπτώσεις γίνεται σε ειδικά αποστα-
κτήρια (καζάνια), τα οποία είναι κατά προτίμηση φτιαγμένα από
χαλκό. Μετά την ανάμειξη των συστατικών ακολουθεί το "βράσιμο"
του μίγματος, περισσότερες από μία φορές. Το τελικό προϊόν έχει συ-
νήθως ανάμεσα σε 40 και 50 αλκοολικούς βαθμούς.
Το ούζο δεν περιέχει καμία άλλη πτητική ουσία εκτός από την
αιθυλική αλκοόλη (οινόπνευμα), ενώ το τσίπουρο περιέχει το πλή-
θος συναποστάκτων πτητικών συστατικών (άλλες αλκοόλες, εστέ-
ρες, αλδεϋδες, οξέα), που παράγονται κατά τη ζύμωση των στέμφυ-
λων και προσφέρει πλουσιότερη γεύση και άρωμα, αν τα σταφυλια
ήταν καλά.
Το ούζο σαν απόσταγμα είναι διαυγές, άχρωμο, όμως αν του
βάλουμε μέσα νερό γίνεται λευκό. Αυτό συμβαίνει, επειδή περιέχει
το αιθέριο έλαιο του γλυκάνισου, που είναι διαλυτό στο αλκοόλ, αλλά
όχι στο νερό.

ΤΑ ΠΟΤΑ ΤΟΥ ΓΛΥΚΑΝΙΣΟΥ (ΑΝΙS)

Ο μάραθος και o γλυκάνισος είναι αρωματικά φυτά που έχουν

σαν κύρια αρωματική ένωση την ανηθόλη. Η ανηθόλη, με τη χαρα-
κτηριστική οσμή και γεύση, διαλύεται στην αλκοόλη και είναι αδιά-
λυτη στο νερό. Έτσι παρατηρούμε ότι, όταν προσθέτουμε νερό στο
τσίπουρο με γλυκάνισο, αυτό γαλακτώνει.
Το τσίπουρο με γλυκάνισο πίνονταν παραδοσιακά κυρίως σε κά-
ποιες περιοχές της Β. Ελλάδας.
Το Γλυκάνισο (όχι «ο γλυκάνισος») είναι μπαχαρικό το οποίο
προέρχεται από το μονοετές φυτό Pimpinella Anisum, γνωστό με
πολλά ονόματα στην Ελλάδα, μεταξύ αυτών και το Ανισο το τράγιο.
Καλλιεργείται κυρίως σε μεσογειακές χώρες. Στη χώρα μας υπάρχει
σαν αυτοφυές φυτό. Ανθίζει το καλοκαίρι και στους σπόρους του υ-
πάρχει αιθέριο έλαιο. Χρησιμοποιείται ως καρύκευμα στο ψωμί, στη
φαρμακευτική και ως αρωματικό στο ούζο, στη ρακή κ.λπ.
Anis είναι η διεθνής ονομασία με την οποία είναι γνωστά τα αλ-
κοολούχα ποτά που έχουν σα βάση τους την ανηθόλη. Η ουσία αυτή,
που αρωματίζει και διαλύεται κανονικά στην αλκοόλη, προέρχεται
 94
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

από το γλυκάνισο, τον αστεροειδή γλυκάνισο και το μάραθο. Χρησι-

μοποιείται εδώ και αιώνες για τον αρωματισμό των αλκοολούχων πο-
τών, δίνοντάς τους ένα ευχάριστο πικάντικο και δροσερό άρωμα. Η
ιδιαιτερότητα της ανηθόλης είναι πως δε διαλύεται στο νερό με απο-
τέλεσμα, κατά την ανάμειξη του ούζου με νερό ή πάγο, να δημιουρ-
γείται γαλάκτωμα. Υπάρχει μια μικρή ποικιλία από τέτοιου είδους
ποτά, όπως το ελληνικό ούζο, το τούρκικο ρακί, το αραβικό αράκ κ.α.
Ποτά γλυκάνισου λέγονται το ελληνικό ούζο, το τούρκικο ρακί,
το αραβικό αράκ κ.α.

Ο ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΚ) ΑΡΙΘ. 110/2008 ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΥ

ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ 15/1/2008, ΓΙΑ ΑΛ-
ΚΟΟΛΟΥΧΑ ΠΟΤΑ ΜΕ ΑΝΙΣΟ ΑΝΑΦΕΡΕΙ:
α) Αλκοολούχο ποτό με άνισο είναι το αλκοολούχο ποτό που
παράγεται με αρωμάτιση αιθυλικής αλκοόλης γεωργικής προέλευσης
με φυσικά εκχυλίσματα αστεροειδούς ανίσου (Ιllicium verum Hook
f.), ανίσου (κοινώς γλυκάνισου) (Pimpinella anissum L.), μάραθου
(Foeniculum vulgare Mill.) ή οποιουδήποτε άλλου φυτού περιέχει το
ίδιο βασικό αρωματικό συστατικό, με την εφαρμογή μιας από τις ακό-
λουθες μεθόδους ή συνδυασμού τους: i) διαβροχή ή/και απόσταξη,
ii) επαναπόσταξη της αλκοόλης παρουσία των σπόρων ή άλλων με-
ρών των φυτών που αναφέρονται ανωτέρω,iii) προσθήκη φυσικών,
αποσταγμένων εκχυλισμάτων φυτών που έχουν άρωμα ανίσου. L
39/38 EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 13.2.2008
β) Ο ελάχιστος κατ’ όγκο αλκοολικός τίτλος του αλκοολούχου
ποτού με άνισο είναι 15 %.
γ) Για την των παρασκευή αλκοολούχων ποτών με άνισο επι-
τρέπεται να χρησιμοποιούνται μόνο φυσικές αρτυματικές ουσίες και
αρτυματικά παρασκευάσματα, όπως ορίζονται στο άρθρο 1 παράγρα-
φος 2 στοιχείο β) σημείο i) και στο άρθρο 1 παράγραφος 2 στοιχείο
γ) της οδηγίας 88/388/ΕΟΚ.
δ) Είναι δυνατόν συμπληρωματικά να χρησιμοποιούνται και
άλλα φυσικά εκχυλίσματα φυτών ή, αρωματικοί σπόροι αλλάπρέπει
να υπερισχύει η γεύση του ανίσου.
Ελληνικά αποστάγματα Anis: Ούζο Κύπρος, Ελλάδα, Ούζο Μυ-
τιλήνης Ελλάδα, Ούζο Πλωμαρίου Ελλάδα, Ούζο Καλαμάτας Ελλάδα,
Ούζο Θράκης Ελλάδα, Ούζο Μακεδονίας Ελλάδα

ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ

Γενικά και σύμφωνα με τη νομοθεσία ούζο ονομάζεται το αλκο-

ολούχο ποτό με γλυκάνισο που:
Α) Παράγεται στην Ελλάδα (ονομασία προέλευσης),
 95
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Β) Έχει αρωματιστεί δια της διαβροχής ή δια τής απόσταξης με

σπόρους γλυκάνισου. Προαιρετικά με μάραθο, μαστίχη Χίου και άλλα
μυρωδικά.Το ποσοστό του όγκου που έχει αρωματιστεί με απόσταξη
πρέπει να είναι τουλάχιστον 20%.
Γ) Παράγεται με σύμμειξη αλκοολών που έχουν αρωματισθεί με
απόσταξη ή διαβροχή με σπόρους ανίθου και ενδεχόμενα μαράθου,
μαστίχα και άλλους αρωματικούς σπόρους, φυτά και καρπούς. Η αλ-
κοόλη που έχει αρωματισθεί με απόσταξη (προϊόν απόσταξης) πρέπει:
α) να αντιπροσωπεύει τουλάχιστον το 20% του αλκοολικού τίτ-
λου του προϊόντος, και
β) να λαμβάνεται με απόσταξη σε παραδοσιακούς χάλκινους άμ-
βυκες ασυνεχούς λειτουργίας χωρητικότητας μέχρι και 1.000 λίτρων
και να έχει αλκοολικό τίτλο όχι μικρότερο του 55% νοΙ και όχι μεγα-
λύτερο του 80% νοΙ.
Στο εκ της συμμείξεως των κατά την προηγουμένη παράγραφο
αρωματισμένων αλκοολών (εκχυλισμάτων) λαμβανόμενο μίγμα, επι-
τρέπεται η προσθήκη μόνον:
α. βελτιωτικών ουσιών που λαμβάνονται από την εκχύλιση και
απόσταξη των κατά το προηγούμενο εδάφιο αρωματικών σπόρων,
φυτών και καρπών. Τεχνικός φάκελος για το Ούζο 2
β. γλυκαντικών υλών, σε ποσότητα τέτοια ώστε το διατιθέμενο
στην κατανάλωση «ούζο» να έχει στερεό υπόλειμμα όχι μεγαλύτερο
από 50 γραμμάρια ανά λίτρο.
γ. νερού μέχρι της διαμόρφωσης του αλκοολικού τίτλου κατα-
νάλωσης, ο οποίος δεν επιτρέπεται να είναι κατώτερος του 37,5
%νοΙ.

8. ΤΟ ΤΟΥΡΚΙΚΟ ΡΑΚΙ (ΚΑΙ ΤΟ ΑΡΑΒΙΚΟ ΑΡΑΚ

TO TOYΡKIKO RAKI

Το τούρκικο «ρακί» (γράφεται με ι, είναι λέξη ουδέτερου γέ-

νους) είναι ένα αλκοολούχο ποτό που ανήκει στην οικογένεια του
γλυκάνισου, άρα παρόμοιο με το ελληνικό ούζο και όχι με την ελλη-
νική ρακή (γράφεται με η, είναι λέξη θηλυκού γένους) ή τσικουδιά.
Το τουρκικό raki παράγεται με διπλή (δύο φορές) απόσταξη,
όπως και το ούζο, σε χάλκινα καζάνια των 5000 λίτρων και την πρό-
σθεση γλυκάνισου. Η παραγωγή του τούρκικου ρακί στην αρχή γίνο-
νταν από στέμφυλα σταφυλιών, ενίοτε και σύκων, δαμάσκηνων, μού-
ρων κ.α. με διπλή απόσταξη, για να φύγουν τα αρώματά τους παντε-
λώς και μετά πρόσθεταν γλυκάνισο ή άλλα αρωματικά φυτά.
 96
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Σήμερα για την παραγωγή του τούρκικου ρακί παίρνουμε αλκο-

όλη (οινόπνευμα) που προέρχεται από γεωργικά προϊόντα, π.χ. από
ζύμωση μελάσας, την οποία βάζουμε μέσα στο καζάνι μαζί με στέμ-
φυλα από σταφύλια ή τσίπουρο και νερό και κάνουμε την πρώτη α-
πόσταξη. Το προϊόν αυτό μπορεί να φτάσει μέχρι και 50% αλκοολική
περιεκτικότητα. Στη δεύτερη απόσταξη βάζουμε γλυκάνισο ή και άλλα
αρωματικά.
Το τούρκικο ρακί, όπως και το
ούζο, σαν απόσταγμα είναι διαυγές, ά-
χρωμο, όμως αν του βάλουμε μέσα νερό
γίνεται λευκό, όπως γίνεται και στο ούζο
και ως εξ αυτού αποό τους τούρκους λέ-
γεται «γάλα λιονταριού». Αυτό συμβαί-
νει, επειδή το αιθέριο έλαιο του γλυκά-
νισου είναι διαλυτό στο αλκοόλ, αλλά
όχι στο νερό.
Το dip rakis είναι το ρακί που μένει
στο κάτω μέρος των δεξαμενών κατά τη
διάρκεια της παραγωγής. Αυτό στην
Τουρκία θεωρείται εκλεκτής ποιότητας
Ποτήρι με αράκ και καταναλώνεται σε εξαιρετικές περι-
στάσεις. Σπανίως, το ρακί αφήνεται σε
βαρέλια να παλαιώσει και αποκτά ένα χρυσοπορτοκαλί χρώμα. Πίνε-
ται συνήθως με μερικές σταγόνες νερό σε ποτηράκια παρόμοια με
αυτά του ούζου και λόγω του λευκού χρώματος που παίρνει, το απο-
καλούν Aslan St, δηλαδή «το γάλα του λιονταριού». Στην Τουρκία το
ρακί συνοδεύεται από λευκά τυριά και πεπόνι, αλλά και φρέσκα λα-
χανικά και θαλασσινούς μεζέδες. Σαν απεριτίφ το σερβίρουν μαζί με
ψημένα ρεβίθια (στραγάλια) και φρέσκα αλατισμένα αμύγδαλα.
Σύμφωνα με τους Τούρκους η ονομασία «το Ρακί» είναι παραλ-
λαγή της αραβικής λέξης «αράκ» (Περισσότερα βλέπε ποτό Αράκ)

ΤΟ ΑΡΑΒΙΚΟ ARAK

Το Αράκ (araq) είναι παραδοσιακό αλκοολούχο ποτό της Μέσης

Ανατολής (Λίβανου , Ιράκ , Συρίας , Παλαιστίνης, Ιορδανίας, Ισραήλ
κ.α.), το οποίο είναι παρόμοιο με το τούρκικο ρακί και το ελληνικό
ούζο. Δηλαδή ανήκει στην οικογένεια του γλυκάνισου και αποτελεί-
ται από νερό και αιθυλική αλκοόλη, αναμεμιγμένα - αρωματισμένα
με αιθέριο έλαιο από γλυκάνισο. Η παραγωγή του αράκ γίνεται όπως
και το τούρκικου ρακί, δηλαδή από τα στέμφυλα σταφυλιών (σήμερα
κυρίως από φυτική αλκοόλη) παρουσία γλυκάνισου και με διπλή
 97
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

απόσταξη. Επειδή εδώ τα σταφύλια είναι με χαμηλό βαθμό οινοπνεύ-

ματος (αλκοόλ) και χωρίς αρώματα ή με αρώματα δυσάρεστα μετά
την απόσταξη, γίνεται διπλή απόσταξη, ώστε να αυξηθεί το αλκοόλ
και να φύγουν οι δυσάρεστες γεύσεις. Το Αράκ σαν απόσταγμα είναι
διαυγές, άχρωμο, όμως, αν αναμειχθεί με νερό τότε η όψη του γίνε-
ται λευκή, όπως γίνεται και με το ούζο. Η αλκοόλη κατ 'όγκο στο
Arak είναι ιδανικά μεταξύ 53 έως 60%.
Το αράκ συνοδεύεται συνήθως από διάφορα μεζεδάκια που σύμ-
φωνα με τα τοπικά έθιμα, μπορεί να περιλαμβάνουν πάνω από εκατό
διαφορετικά πιάτα. Οι πιο συνηθισμένοι και τακτικοί συνοδοί του α-
ράκ είναι το baba ghannuj κάτι σαν τη δική μας μελιτζανοσαλάτα, το
humus bi tahini, το γνωστό μας χούμους, το khiyar bi laban, δηλαδή
γιαούρτι με σκόρδο και δυόσμο και taboula, η γνωστή σαλάτα τα-
μπουλέ. Το αρακ είναι προϊόν της ζύμωσης των σταφυλιών και ενίοτε
σύκων, των χουρμάδων, δαμάσκηνων κ.α.

9. Η ΒΟΤΚΑ

Vodka ( πολωνικά: Wódka, Ρωσικά: водка) λέγεται το αλκοο-

λούχο ποτό, το οποίο παράγεται από την απόσταξη ουσιών που είναι
πλούσιες σε άμυλο ή ζάχαρη και έχουν υποστεί ζύμωση. Η βότκα
είναι μείγμα νερού και αιθανόλης ή άλλως αιθυλικής αλκοόλης και
δεν έχει γλυκάνισο. Βότκες γίνονται από δημητριακά , όπως το σόργο
, το καλαμπόκι , η σίκαλη και το σιτάρι , καθώς και από πατάτες ,
μελάσα , σόγια , ρύζι , ζαχαρότευτλα κ.α. Οι βότκες σιτηρών, σίκαλη
και σιταριού, θεωρούνται ανώτερης ποιότητας. Βότκες γίνονται και
από σταφύλια αναμειγμένα με άλλα φρούτα.
Λέγεται ότι το όνομα «βότκα» είναι υποκοριστικό της σλαβικής
λέξης voda, που ερμηνεύεται ως λίγο νερό (νερωμένο) : ρίζα вод-
(VOD-) [νερό] + το πρόσφυμα (-k-) και την κατάληξη -α του θηλυ-
κού γένους ). Ωστόσο η ετυμολογία αυτή δεν ευσταθεί, γιατί αφενός
άλλο το νερό και άλλο το ποτό και αφετέρου η ονομασία βότκα προ-
έρχεται από την αρχαία ελληνική (αναφέρεται στον ‘Όμηρο και στη
βίβλο, μετάφραση 0’) λέξη βότρυς – βότρυες» = το τσαμπί με ρώγες.
Στα λατινικά racemus, i (ιταλικά racimolo) = βότρυς σταφυλής,
τσαμί, ραξ > ρώγα, Racemite Bacchus = ο βοτρυοφορος Βάκχος (=
ο Διόνυσος), πρβ και «ράμματα = βοτρίδια» (Ησύχιος).

Ο ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΚ) ΑΡΙΘ. 110/2008 ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΥ

ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ 15/1/2008 ΓΙΑ ΤΗ
VODKA (ΒΟΤΚΑ) ΑΝΑΦΕΡΕΙ:
 98
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

α) Βότκα είναι το αλκοολούχο ποτό το παραγόμενο από αιθυλική

αλκοόλη γεωργικής προέλευσης, η οποία λαμβάνεται κατόπιν ζύμω-
σης με ζύμες από: i) γεώμηλα ή/και σιτηρά, ή ii) άλλες γεωργικές
πρώτες ύλες, και αποστάζεται ή/και ανακαθαρίζεται έτσι ώστε να ε-
ξασθενίσουν επιλεκτικά τα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά που προ-
έρχονται από τις χρησιμοποιούμενες πρώτες ύλες και τα παραπροϊό-
ντα της ζύμωσης. Η διεργασία αυτή είναι δυνατόν να ακολουθείται
από επαναπόσταξη ή/και κατεργασία με κατάλληλα βοηθητικά μέσα
επεξεργασίας, συμπεριλαμβανομένου του ενεργού άνθρακα, με
σκοπό να επιτευχθούν ειδικά οργανοληπτικά χαρακτηριστικά. Όσον
αφορά την αιθυλική αλκοόλη γεωργικής προέλευσης, τηρούνται τα
ανώτατα όρια υπολειμματικών στοιχείων που καθορίζονται στο πα-
ράρτημα I, με εξαίρεση τη μεθανόλη, της οποίας η περιεκτικότητα δεν
πρέπει να υπερβαίνει τα 10 γραμμάρια ανά εκατόλιτρο αλκοόλης 100
% vol.
β) Ο ελάχιστος κατ’ όγκο αλκοολικός τίτλος της βότκας είναι
37,5 %.
γ) Τα μόνα αρτύματα που επιτρέπεται να προστίθενται είναι οι
φυσικές αρτυματικές ουσίες που περιέχονται στα προϊόντα απόσταξης
των πρώτων υλών, οι οποίες υπέστησαν ζύμωση. Επιπλέον, μπορούν
να προσδίδονται στο προϊόν και άλλα ειδικά οργανοληπτικά χαρακτη-
ριστικά εκτός από το δεσπόζον άρωμα.
δ) Η περιγραφή, παρουσίαση ή επισήμανση της βότκας που δεν
παράγεται αποκλειστικά από τις πρώτες ύλες που αναφέρονται στο
στοιχείο α) σημείο i) φέρει την ένδειξη «παρήχθη από…» που συ-
μπληρώνεται με το όνομα της πρώτης ύλης που χρησιμοποιήθηκε για
την παραγωγή της αιθυλικής αλκοόλης γεωργικής προέλευσης. Η ε-
πισήμανση πρέπει να είναι σύμφωνη με το άρθρο 13 παράγραφος 2
της οδηγίας 2000/13/ΕΚ.

10. ΤΟ ΟΥΙΣΚΙ

Με την ονομασία ουίσκι χαρακτηρίζεται ευρεία κατηγορία οινο-

πνευματωδών ποτών που αποστάζονται από τη ζυμωμένη πολτοποί-
ηση κριθαριού και ωριμάζουν σε ξύλινα βαρέλια. Οι διαφορετικές ποι-
κιλίες παρασκευάζονται από διάφορα δημητριακά, και περιλαμβά-
νουν: το κριθάρι, τη σίκαλη, το σίτο, και το καλαμπόκι.
Λέγεται ότι η ονομασία ουίσκι, αγγλικά και σκοτσέζικα Whisky
αμερικάνικα και ιρλανδικά Whiskey ετυμολογείται από την αρχαία ιρ-
λανδική λέξη uisce που σημαίνει ελληνικά ύδωρ = αγγλικά water =
γαλλικά eau. Δηλαδή Water (= ουότερ) - Uisce ( ουίσκι) > whiskey.
 99
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Uisce Beathe = ύδωρ της ζωής = γαλλικά eau de vite = aqua vitae
(λατινικά).
Η περιεκτικότητα του σε αλκοόλ κυμαίνεται από 40% έως 70%
κατ' όγκο.
Η διαδικασία παραγωγής του ουίσκι περιλαμβάνει αρκετά στάδια
κατά τα οποία το κριθάρι αποστάζεται, για να δώσει τα αρώματα και
τις γεύσεις. Κάθε στάδιο απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή, γνώση και οργά-
νωση, ενώ το λιγότερο που διαρκεί είναι 3 χρόνια. Πολλές φορές η
διαδικασία αυτή διαρκεί περισσότερο από 24 χρόνια και τότε η υπο-
μονή γίνεται ο καλύτερος σύμμαχος του παραγωγού.
Αν και το ουίσκι ανακαλύφθηκε στην Ιρλανδία, η αναμφισβή-
τητη χώρα παραγωγής του είναι η Σκωτία.

O ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΚ) αριθ. 110/2008 ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΥ ΚΟΙ-

ΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 15ης Ιανουαρίου 2008, ανα-
φέρει σχετικά με το ουίσκι:
α) Whisky ή whiskey είναι το αλκοολούχο ποτό που παράγεται
αποκλειστικά με: i) απόσταξη γλεύκους, που παρασκευάζεται από βυ-
νοποιημένα σιτηρά, με ή χωρίς την παρουσία ολόκληρων σπόρων άλ-
λων σιτηρών, και το οποίο: σακχαροποιείται από τη διάσπαση της βύ-
νης που περιέχει, με ή χωρίς άλλα φυσικά ένζυμα, — υφίσταται ζύ-
μωση υπό την επίδραση ζυμών, ii) μία ή περισσότερες αποστάξεις σε
λιγότερο από 94,8 % vol., έτσι ώστε το προϊόν της απόσταξης να έχει
άρωμα και γεύση που προέρχονται από τις χρησιμοποιηθείσες πρώτες
ύλες, iii) παλαίωση του τελικού προϊόντος απόσταξης επί τρία τουλά-
χιστον έτη σε ξύλινα βαρέλια, των οποίων η χωρητικότητα δεν υπερ-
βαίνει τα 700 λίτρα. Το τελικό προϊόν απόσταξης, στο οποίο μπορεί
να προστίθεται μόνο νερό και καθαρό καραμελόχρωμα (για
χρωματισμό), διατηρεί το χρώμα, το άρωμα και τη γεύση που
είναι αποτέλεσμα της αναφερόμενης στα σημεία i), ii) και iii) διεργα-
σίας παραγωγής.
β) Ο ελάχιστος κατ’ όγκο αλκοολικός τίτλος του whisky ή
whiskey είναι 40 %. 13.2.2008 EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊ-
κής Ένωσης L 39/29
γ) Δεν μπορεί να προστίθεται αλκοόλη, όπως ορίζεται στο πα-
ράρτημα Ι σημείο 5, αραιωμένη ή μη.
δ) Το whisky ή whiskey δεν μπορεί να υποβάλλεται σε γλύκανση
ούτε σε αρωμάτιση ούτε να περιέχει άλλα πρόσθετα εκτός από το
καθαρό καραμελόχρωμα το οποίο χρησιμοποιείται για το χρωματισμό.

11. ΤΟ ΜΠΡΑΝΤΥ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΝΙΑΚ

 100
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Το Μπράντυ (αγγλικά Brandy) είναι οινοπνευματώδες ποτό

που παράγεται με απόσταξη κρασιού, το οποίο με τη σειρά του έχει
παραχθεί από τη ζύμωση σταφυλιών. Τυπικά περιέχει 30% έως 60%
οινόπνευμα και είθισται να αποτελεί απόλαυση για μετά το φαγητό.
Ενώ μερικά Brandy ωριμάζουν σε ξύλινα βαρέλια, πολλά χρωματίζο-
νται με καραμελόχρωμα ως απομίμηση της εμφάνισης των αποτελε-
σμάτων της ωρίμανσης. Brandy μπορεί να παραχθεί επίσης με τη ζύ-
μωση άλλων φρούτων, πέραν των σταφυλιών, καθώς και από ξερά
υπολείμματα πολτού φρούτων (από εξαγωγή χυμού μέσω πίεσης).
Τον 17ο αιώνα οι ναυτικοί στα Ολλανδικά λιμάνια αγόραζαν λευκό
κρασί κακής ποιότητας το οποίο, για να μην ξινίσει γρήγορα το πρό-
σθεταν αποστάγματα οίνου με μεγάλο ποσοστό αλκοόλης. Με τον
καιρό το μίγμα αυτό άρεσε, έγινε τής μόδας και το πουλούσαν οι κα-
ντίνες και τα παντοπωλεία. Οι Άγγλοι ναυτικοί το ονόμαζαν Brand
Wine. Η παραγωγή εξαπλώθηκε νοτιότερα πέρασε στην ευρωπαϊκή
ενδοχώρα. Η ονομασία Brandy προέρχεται από τη λέξη brandywine,
η οποία προέρχεται από την ολανδική brandewijn (“burnt wine”) -
“καμένο κρασί” ή "κρασί που καίει". Στην περιοχή του Cognac στη
Γαλλία παράγεται το διάσημο «Cognac», ένα μπράντι που κατοχύ-
ρωσε την ονομασία κονιάκ σαν ονομασία τόπου προέλευσης.
Το Κονιάκ (Cognac ) = Οινοπνευματώδες ποτό που παράγεται
στην περιοχή του Cognac στη Γαλλία με διπλή απόσταξη κρασιού και
στη συνέχεια παλαιώνει σε δρύινα βαρέλια. Ετυμολογία: κονιάκ <
γαλλική cognac < Cognac, πόλη της Γαλλίας. Μπραντυ (Brandy) =
Το απόσταγμα από ζυμωμένα φρούτα που συνήθως σερβίρεται μετά
το φαγητό. Το όνομά του προέρχεται από τη βόρεια Ευρώπη, από το
ολλανδικό «brandewijn», που σημαίνει «burned wine», «καμένο»,
δηλαδή αποσταγμένο κρασί.

Ο ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΚ) αριθ. 110/2008 ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟΥ ΚΟΙ-

ΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ 15/1/2008, για .το Brandy ή
Weinbrand αναφέρει:
α) Brandy ή Weinbrand είναι το αλκοολούχο ποτό που: i) πα-
ράγεται από αποστάγματα οίνου, με ή χωρίς την προσθήκη προϊόντος
απόσταξης οίνου που έχει αποσταχθεί σε λιγότερο από 94,8 % vol.,
υπό τον όρο ότι αυτό το προϊόν απόσταξης δεν υπερβαίνει κατ’ ανώ-
τατο όριο το 50 % της περιεκτικότητας σε καθαρή αλκοόλη του τελι-
κού προϊόντος, ii) έχει υποστεί παλαίωση σε δρύινα δοχεία επί ένα
τουλάχιστον έτος ή επί έξι τουλάχιστον μήνες, εάν πρόκειται για δρύ-
ινα βαρέλια χωρητικότητας μικρότερης από 1 000 λίτρα, L 39/30 EL
Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 13.2.2008 iii) έχει πε-
ριεκτικότητα σε πτητικές ουσίες ίση ή μεγαλύτερη από 125 γραμμάρια
 101
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ανά εκατόλιτρο αλκοόλης 100 %vol., οφειλόμενη αποκλειστικά στην

απόσταξη ή επαναπόσταξη των πρώτων υλών που χρησιμοποιήθη-
καν, iv) έχει μέγιστη περιεκτικότητα σε μεθανόλη 200 γραμμάρια ανά
εκατόλιτρο αλκοόλης 100 % vol.
β) Ο ελάχιστος κατ’ όγκο αλκοολικός τίτλος του Brandy ή
Weinbrand είναι 36 %.
γ) Δεν μπορεί να προστίθεται αλκοόλη, όπως ορίζεται στο πα-
ράρτημα Ι σημείο 5, αραιωμένη ή μη.
δ) Το Brandy ή Weinbrand δεν μπορεί να αρωματίζεται. Αυτό
δεν αποκλείει τις παραδοσιακές μεθόδους παραγωγής.
ε) Το Brandy ή Weinbrand μπορεί να περιέχει μόνο πρόσθετο
καραμελόχρωμα ως μέσο προσαρμογής του χρώματος.
Ελληνικά Μπράντι: Brandy Αττικής Ελλάδα. Brandy Πελοπον-
νήσου Ελλάδ. Brandy Κεντρικής Ελλάδας Ελλάδα
 102
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6ο
ΤΑ ΥΔΗΠΟΤΑ, ΟΙ ΓΛΥΚΙΟΙ, ΟΙ ΞΗΡΟΙ
ΚΑΙ ΟΙ ΑΦΡΩΔΗ ΟΙΝΟΙ

1. ΤΑ ΞΗΡΑ ΚΑΙ ΓΛΥΚΑ ΚΡΑΣΙΑ

Τα κρασιά ταξινομούνται και ως γλυκά και ημίγλυκα. Η γλυ-

κύτητα των κρασιών μπορεί να μετρηθεί κατά τη διαδικασία της συ-
γκομιδής αν και στην πράξη καθορίζεται από το ποσό της ζάχαρης
που παραμένει στο κρασί μετά από τη ζύμωση. Έτσι, το ξηρό κρασί
δεν περιέχει υπόλοιπο ζάχαρης.
Ειδικότερα τα γλυκά κρασιά, χωρίς συνήθως να είναι μικρότε-
ρου αλκοολικού βαθμού, περιέχουν μη ζυμωμένα σάκχαρα, στα οποία
οφείλουν τη γεύση τους. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με διακοπή της
ζύμωσης, που συνήθως γίνεται με την προσθήκη οινοπνεύματος 95%
καθαρού. Άλλη μέθοδος είναι η υπερωρίμανση σταφυλιών από συ-
γκεκριμένες ποικιλίες, που δίνει μούστο με τόσο πολλά σάκχαρα, ού-
τως ώστε οι ζυμομύκητες "εξαντλούνται" (με την άνοδο της περιεκτι-
κότητας σε οινόπνευμα) πριν τα ζυμώσουν όλα. Τα ημίγλυκα κρασιά
επίσης μπορούν να παραχθούν σταματώντας τη ζύμωση με ψύξη του
μούστου, με προσθήκη θειώδους ανυδρίτου (μια ακίνδυνη ουσία που
χρησιμοποιείται σαν συντηρητικό -το μόνο επιτρεπόμενο- σε πάρα
πολλά κρασιά) ή με αφαίρεση των ζυμομυκήτων με φιλτράρισμα.

2. ΟΙ ΑΦΡΩΔΕΙΣ ΟΙΝΟΙ - ΣΑΜΠΑΝΙΑ

Τα αφρώδη κρασιά, με διασημότερο εκπρόσωπο τη σαμπάνια

(δηλ. τον αφρώδη οίνο της γαλλικής Καμπανίας), χαρακτηρίζονται
από την ύπαρξη διοξειδίου του άνθρακα ("ανθρακικού") εντός της
φιάλης, η οποία τελεί υπό πίεση. Στο διοξείδιο οφείλουν τον αφρό,
τις φυσαλίδες, και τη δροσερή αίσθηση που αφήνουν στο στόμα. Το
διοξείδιο αυτό δεν εισάγεται επιπρόσθετα στο μπουκάλι, όπως γίνεται
στα αναψυκτικά -στα κρασιά αυτή η πρακτική απαγορεύεται διά νό-
μου. Το διοξείδιο των αφρωδών οίνων παράγεται κατά την αλκοολική
ζύμωση και, για να μείνει εγκλωβισμένο στη φιάλη, χρησιμοποιούνται
διάφορες μέθοδοι. Μία από αυτές συνίσταται στην εμφιάλωση του
κρασιού πριν ολοκληρωθεί η ζύμωση, οπότε το διοξείδιο που
 103
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

παράγεται κατά τη συνέχεια της ζύμωσης μένει στο μπουκάλι. Στη

σαμπάνια η μέθοδος είναι παρόμοια, μόνο που εδώ δεν πρόκειται για
συνέχεια της ζύμωσης, αλλά για νέα, δεύτερη ζύμωση μετά την ολο-
κλήρωση της αρχικής. Για τη δεύτερη αυτή ζύμωση προστίθενται στη
φιάλη σάκχαρα και ζυμομύκητες του γένους Saccharomyces. Άλλη
τεχνική είναι η ολοκλήρωση της ζύμωσης σε αεροστεγείς δεξαμενές
και, εν συνεχεία, η εμφιάλωση, υπό πίεση, του συνολικού περιεχομέ-
νου της δεξαμενής (κρασί συν διοξείδιο). Η τελευταία αυτή μέθοδος
χρησιμοποιείται σε αφρώδη κρασιά μαζικής κατανάλωσης.

3. ΤΑ ΗΔΥΠΟΤΑ (ΛΙΚΕΡ)

Ηδύποτο (ηδύς = γλυκός,υ,ο + ποτό) λέγεται το αλκοολούχο

ποτό που έχει γλυκιά γεύση και πολλές φορές αρωματισμένο με διά-
φορα φυσικά ή συνθετικά αρώματα: λικέρ, μαστίχα Χίου κ.α. Το η-
δύποτο παρασκευάζεται χωρίς ζύμωση, με ανάμιξη αλκοόλης, νερού,
αρωματικών υλών και ζάχαρης. Οι σπουδαιότεροι μέθοδοι παρα-
σκευής είναι τρεις: η μέθοδος της απόσταξης (κατά την οποία οι α-
ρωματικές ουσίες παραλαμβάνονται με απόσταξη των σωμάτων στα
οποία περιέχονται), η μέθοδος της έγχυσης (όπου χρησιμοποιείται ως
διαλυτικό μέσο η αλκοόλη) και η μέθοδος της προσθήκης αρωματι-
κών ουσιών και αβλαβών φυσικών ή συνθετικών χρωστικών σε μείγ-
ματα αλκοόλης, νερού και ζάχαρης, που είναι και η πιο συνηθισμένη.
Ανάλογα με την ποσότητα ζάχαρης που περιέχουν, τα ηδύποτα
διακρίνονται σε πυκνά ηδύποτα (περισσότερο από 3 κιλά ζάχαρης σε
10 λίτρα υγρού), σε κοινά ηδύποτα (1-3 κιλά ζάχαρης σε 10 λίτρα
υγρού) και σε αποστάγματα ή αλκοολούχα ποτά. Το οινόπνευμα που
χρησιμοποιείται για την παρασκευή των η. πρέπει να είναι 90-95 βαθ-
μών, λευκό, καθαρό και τελείως απαλλαγμένο από ζυμέλαια, ενώ το
νερό πρέπει να είναι καθαρό (κατά προτίμηση αποσταγμένο) και η
ζάχαρη καθαρή, ψιλή και άσπρη. Τα εκλεκτά η. παρασκευάζονται με
χρησιμοποίηση γλυκού κρασιού, αποστάγματος κρασιού κ.λπ.. και τα
η. φρούτων με προσθήκη χυμού φρούτων στο μείγμα αλκοόλης, νε-
ρού και ζάχαρης (π.χ. η. κερασιού, η. πορτοκαλιού κ.ά.). Στο εμπόριο
τα η. έχουν διάφορες ονομασίες ανάλογα με την ποσότητα, τη γεύση,
το χρώμα, το άρωμα που έχουν, για παράδειγμα, βενεδικτίνη, μέντα,
τσέρι, μόκα κ.λπ.. Τo ηδύποτο ονομάζεται επίσης λικέρ και ροσόλι.
Ηδύποτα έχουν επινοηθεί πάρα πολλά. Γνωστότερα παραδο-
σιακά ελληνικά ηδύποτα είναι η μαστίχα Χίου, από το γνωστό μαστι-
χόδεντρο που φύεται αποκλειστικά στο νότιο μέρος του νησιού, η
Μουντοβίνα ορεινής Χαλκιδικής, η Φατουράδα των Κυθήρων, το Κί-
τρο Νάξου, το Κουμ Κουάτ, το «χρυσό πορτοκάλι» όπως λέγεται της
 104
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Κέρκυρας, η πατρινή αρωματική Τεντούρα, από απόσταγμα κανέλλας

και γαρίφαλου, που σύμφωνα με την παράδοση η προέλευση της α-
νάγεται στον 15ο αι., ενώ οι παλαιοί την ονόμαζαν μοσχοβολήθρα»,
λόγω του έντονου αρώματός της, και έχει χρήση κυρίως χωνευτικού
ποτού, μετά από ένα καλό γεύμα.
Η παραγωγή των παραδοσιακών ηδύποτων στην Ελλάδα γινό-
ταν και γίνεται συνήθως την εποχή που είναι διαθέσιμο το κάθε
φρούτο, από το οποίο παίρνει συνήθως το ηδύποτο το όνομά του.
Η παραγωγή ενός λικέρ από φρούτα είναι μία σχετικά εύκολη
διαδικασία, η οποία βασίζεται στην προετοιμασία του φρούτου κατά
την οποία πλένεται, στεγνώνεται, αποφλοιώνεται, αν είναι απαραί-
τητο, αφαιρούνται κοτσάνια και στίγματα, και κόβεται σε μικρότερα
κομμάτια ή φέτες, προκειμένου η εκχύλιση των συστατικών του από
την αιθυλική αλκοόλη να καταστεί ευκολότερη. Στη συνεχεία το
φρούτο τοποθετείται μαζί με τη ζάχαρη, την αιθυλική αλκοόλη, τα
μπαχαρικά (γαρίφαλο, κανέλα, γλυκάνισος κ.λπ.) σε ένα γυάλινο δο-
χείο με μεγάλο στόμιο και αφήνεται για ένα χρονικό διάστημα μέχρι
να λιώσει η ζάχαρη από τους χυμούς των φρούτων. Σε τακτικά χρο-
νικά διαστήματα ανακινούμε, χωρίς να ανοίξουμε το γυάλινο περιέ-
κτη, προκειμένου τα φρούτα να είναι εμβαπτισμένα εντός της αιθυλι-
κής αλκοόλης. Μόλις διαλυθεί η ζάχαρη ανοίγουμε το γυάλινο περιέ-
κτη, και με τη βοήθεια ενός φίλτρου απομακρύνουμε τα φρούτα, τα
μπαχαρικά και δοκιμάζουμε το ηδύποτο, στην περίπτωση που το θέ-
λουμε λίγο πιο δυνατό, προσθέτουμε λίγη αιθυλική αλκοόλη ακόμη.
Μετά την ολοκλήρωση της διαδικασίας γίνεται η συσκευασία του σε
γυάλινους περιέκτες.
Κάποιοι ορισμοί τους οποίους θα πρέπει να γνωρίζουν οι ενδια-
φερόμενοι/-ες είναι οι δύο παρακάτω: Ως αιθυλική αλκοόλη γεωργι-
κής προέλευσης - ουδέτερη ορίζεται η αλκοόλη που λαμβάνεται με
απόσταξη ή με ώσμωση ύστερα από ζύμωση ζαχαρούχων και αμυ-
λούχων γεωργικών προϊόντων, η αιθυλική αλκοόλη αυτή παράγεται
από οινοπνευματοποιεία Β' κατηγορίας και ανταποκρίνεται στα χαρα-
κτηριστικά που καθορίζονται από τις κοινοτικές διατάξεις.
Προϊόντα όπως τριαντάφυλλο, κράνα, δαμάσκηνο, μέντα, μα-
στίχα, καρυδάκι, αλλά και πολλά άλλα, «δανείζουν» το άρωμα και τη
γεύση τους στο οινόπνευμα με συναρπαστικά αποτελέσματα.

ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ

Σύμφωνα με το νόμο:
α) Ως ηδύποτο ορίζεται το αλκοολούχο ποτό που έχει ελάχιστη
περιεκτικότητα σε σάκχαρα, εκφρασμένη σε ιμβερτοσάκχαρο:70 γρ.
ανά λίτρο για τα λικέρ κερασιού, βύσσινου, των οποίων η αιθυλική
 105
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

αλκοόλη είναι αποκλειστικά απόσταγμα κερασιών - βύσσινων, 80 γρ.

ανά λίτρο στην περίπτωση των λικέρ γεντιανής ή παρόμοιων λικέρ
που παρασκευάζονται με μόνη αρωματική ουσία τη γεντιανή ή παρό-
μοιου είδους φυτά, 100 γρ. ανά λίτρο σε κάθε άλλη περίπτωση. Πα-
ράγεται με αρωματισμό αιθυλικής αλκοόλης γεωργικής προέλευσης ή
προϊόντος απόσταξης γεωργικής προέλευσης ή ενός ή περισσότερων
αλκοολούχων ποτών ή μείγματος των εν λόγω προϊόντων τα οποία
έχουν υποστεί γλύκανση και στα οποία έχουν προστεθεί προϊόντα γε-
ωργικής προέλευσης ή τρόφιμα, όπως ανθόγαλα, γάλα ή άλλα γαλα-
κτοκομικά προϊόντα, φρούτα, οίνος ή αρωματισμένος οίνος όπως ο-
ρίζεται στον κανονισμό ΕΟΚ 1601/91, για τη θέσπιση των γενικών
κανόνων σχετικά με τον ορισμό, το χαρακτηρισμό και την παρουσί-
αση των αρωματισμένων οίνων, των αρωματισμένων ποτών με βάση
τον οίνο και των αρωματισμένων κοκτέιλ αμπελοοινικών προϊόντων.
β) Ο ελάχιστα κατά όγκο αλκοολικός τίτλος του λικέρ είναι 15%.
γ) Για την παρασκευή του ηδύποτου επιτρέπεται να χρησιμοποι-
ούνται μόνο φυσικές αρτυματικές ουσίες και αρτυματικά παρασκευά-
σματα, καθώς και όμοιες με τις φυσικές αρτυματικές ουσίες για την
παρασκευή ηδύποτων: βατόμουρων - μούρων - αγριοβατόμουρων -
μύρτιλλων - σμέουρων - αρκτικής βάτου - ραγών οξυκόκκου - καρ-
πών βακινίου - κερασιών - βύσσινων - εσπεριδοειδών - καρπών ιπ-
ποφαούς - μέντας - γεντιανής - γλυκάνισου - αψινθίου - φαρμακευ-
τικών φυτών.
Ως ποτοποιοί χαρακτηρίζονται όσοι παρασκευάζουν αλκοολούχα
ποτά με τη χρησιμοποίηση ουδέτερης αιθυλικής αλκοόλης γεωργικής
προέλευσης ή προϊόντος απόσταξης ή αποστάγματος οίνου ή απο-
σταγμάτων που έχουν παρασκευαστεί από τις παρακάτω πρώτες ύ-
λες: Στέμφυλα σταφυλιών, Σταφύλια, Ξηρή μαύρη κορινθιακή στα-
φίδα, Καρπούς, Οπώρες, Στέμφυλα οπωρών και σιρόπι χυμού, Με-
λάσα ζαχαροκάλαμων
 106
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7ο
ΜΕΘΗ - ΑΛΚΟΟΛΙΣΜΟΣ

1. ΟΙ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΟΙΝΟΥ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ

Ο Πλάτωνας εστο έργο του Συμπόσιον ,176 c αναφέρει: «Χαλε-

πόν τοις ανθρώποις η μέθη» =Φοβερό ελάττωμα για τους ανθρώπους
η μέθη.

Ο οίνος ή άλλως κρασί ιδιαίτερα εμφανίζεται ανά τους αιώνες

δεμένος με τον άνθρωπο και κατέχει εξέχουσα θέση σε πολλούς πο-
λιτισμούς και θρησκείες ως μοναδικό ποτό, αρμονικά συνδεδεμένο με
το μέτρο, την καλή σωματική και ψυχική κατάσταση, του ισορροπη-
μένου τρόπου ζωής και τη μακροζωία. Από αρχαιοτάτων χρόνων
οι γιατροί της εποχής, ανάμεσα τους ο Ιπποκράτης και ο Γαληνός
αναγνώρισαν τις ευεργετικές ιδιότητες του κρασιού στην υγεία, και
το χρησιμοποιούσαν θεραπευτικά, κάνοντάς το σαφώς ένα από το
παλιότερα φάρμακα. Οι αρχαίοι Έλληνες, όπως και νέοι, αγάπησαν το
κρασί, εκτιμώντας το γεγονός ότι τους βοηθούσε να χαλαρώνουν και
έτσι να ξεχνούν τα βάσανα της ζωής, να δημιουργούν ευχάριστη α-
τμόσφαιρα και κέφι στη συντροφιά. Δε συνήθιζαν να μεθούν, γιατί
δεν είχαν και δεν έχουν εκτίμηση στους μεθύστακες, τους θεωρούν
αγενείς, απρεπείς και ασεβείς. Η αποφυγή της μέθης και η διατήρηση
πολιτισμένης ατμόσφαιρας ήταν σημαντική υπόθεση γι αυτούς.

Στην Οδύσσεια ο οίνος χαρακτηρίζεται θείο ποτό:<< αυτάρ έ-

πειτα οίνον εν αμφιφορεύσι δυώδεκα πάσιν αφύσσας, ηδύν ακηρά-
σιον, θείον ποτόν: ουδέ τις αυτόν ἠ είδη δμώων ούδ᾿ αμφιπόλων ενί
οίκῳ, αλλ᾿ αυτός άλοχός τε φίλη ταμίη τε μί᾿ οίη. τὸν δ᾿ ὅτε πίνοιεν
μελιηδέα οίνον ερυθρόν, εν δέπας εμπλήσας ύδατος ανά είκοσι μέ-
τρα….>
Ο Ευριπίδης λέει ότι δυο πρόσωπα αξίζουν στον κόσμο, η Δή-
μητρα (που βρήκε τα δημητριακά) και ο Διόνυσος (που βρήκε το α-
μπέλι – κρασί), γιατί…. «γιατί δύο 'ναι τα πρώτα, παλικάρι μου, στον
κόσμο: η θεά Δήμητρα, Γη πες την κάλλιο, ή λέγε τη με τ' όνομα που
θέλεις· αυτή με τα γεννήματα ταγίζει τους ανθρώπους· και κείνος που
ύστερα ήρθε, της Σεμέλης ο γιος, το ισάξιο βρήκε πιοτό του σταφυ-
λιού και στους ανθρώπους τό 'φερε· αυτό αναπαύει από τη λύπη τους
άραχλους θνητούς, σα χορτασθούνε απ' του αμπελιού το νάμα, και
 107
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

τους δίνει τον ύπνο, λησμοσύνη από τα πάθη της κάθε μέρας, που δε
βρίσκεται άλλο στους πόνους γιατρικό. (Ευριπίδης, Βάκχαι 274 – 285,
μετάφραση Παντελή Πρεβελάκη):
Ο Γαληνός θεωρεί ότι οι μέγιστες των τιμών οφείλονται στον
Ασκληπιό και το Διόνυσο, γιατί ο πρώτος δίδαξε την ιατρική και ο
δεύτερος την τέχνη της αμπελουργίας (Γαληνός, Προτρεπτικός επ’
ιατρικήν 9 25).

“ΟΙΝΟΣ ΕΥΦΡΑΙΝΕΙ ΚΑΡΔΙΑN”… “ΠΙΕΤΕ ΕΞ ΑΥΤΟΥ ΠΑ-

ΝΤΕΣ”…
Σύμφωνα με τους Ψαλμούς του Δαυίδ τα βασικά είδη διατρο-
φής, αυτά που προσφέρουν ευφροσύνη, και δώρα από το Θεό στους
ανθρώπους είναι το σιτάρι, το λάδι και ο οίνος, ο οποίος ευφραίνει
την καρδιά τους. πρβ: «Κύριε. Έδωκας ευφροσύνη εις την καρδίαν
μου, από καρπού σίτου, οίνου και ελαίου αυτών επληθύνθησαν»
(Ψαλμός, 4, Δ 8) «και οίνος ευφραίνει καρδίαν ανθρώπου, του ιλα-
ρούναι πρόσωπον εν ελαίω και άρτος καρδίαν ανθρώπου στηρίζει
(Ψαλμός 103, ΡΓ 15)
Ο Απόστολος Ματθαίος αναφέρει ότι στο Μυστικό δείπνος: <<
λαβών ο Ιησούς άρτον και ευλογήσας εκλασεν και δους τοις μαθηταίς
είπεν λάβετε φάγετε τούτο εστιν το σώμα μου και λαβών ποτήριον
[και] ευχαριστήσας έδωκεν αυτοίς λέγων πίετε εξ αυτού πάντες
τούτο γαρ εστιν το αίμα μου της διαθήκης το περί πολλών εκχυν-
νόμενον εις άφεσιν αμαρτιών λέγω δε υμιν ου μη πιω απ αρτι εκ τού-
του του γεννήματος της αμπέλου έως της ημέρας εκείνης όταν αυτό
πίνω μεθ υμών καινον εν τη βασιλεία του πατρός μου και υμνησαντες
εξήλθον εις το όρος των ελαιών (Κατά Ματθαίον Κεφ. 26 , 27- 29).
Συνεπώς ο οίνος στη Χριστιανική Θρησκεία παραβάλλεται προς
το αίμα, αντικαθίσταται το αίμα με τον οίνο ως "αναίμακτον θυσίαν".
Βέβαια ο Απόστολος των Εθνών, Παύλος, γράφοντας προς τον
Τιμόθεον, του συνιστά: «Μηκέτι υδροπότει, αλλ' οίνῳ ολίγω χρω δια
τον στόμαχόν σου και τας πυκνάς σου ασθενείας». (Παύλος, Προς
Τιμόθεον Α', 5 23)

“ΕΓΩ ΕΙΜΙ Η ΑΜΠΕΛΟΣ”… “ΤΟΝ ΟΙΝΟ ΤΟΝ ΣΩΤΗΡΙΟ”…

Στην Καινή Διαθήκη ο Ιησούς Χριστός παρομοιάζει Εαυτόν, την

αγάπη – ειρήνη-αδελφοσύνη, με την άμπελο: "Εγώ είμι η άμπελος η
αληθινή και ο Πατήρ μου ο γεωργός έστιν παν κλήμα εν εμοί μη φέ-
ρον καρπόν, αίρει αυτό, και παν το καρπὸν φέρον, καθαίρει αυτό, ίνα
πλείονα καρπόν φέρῃ. ήδη υμείς καθαροι εστε δια τον λόγον ον λε-
λαληκα υμιν μείνατε εν εμοι καγω εν υμιν καθώς το κλήμα ου δύναται
 108
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

καρπόν φερειν αφ εαυτού εάν μη μένη εν τη αμπέλω ούτως ουδέ

υμείς εάν μη εν εμοι μενητε εγώ ειμί η άμπελος υμείς τα κλήματα ο
μενων εν εμοι καγω εν αυτω ούτος φέρει καρπόν πολυν ότι χωρίς
εμου ου δυνασθε ποιειν ουδέν εάν μη τις μενη εν εμοι εβληθη έξω
ως το κλήμα και εξηρανθη και συναγουσιν αυτά και εις το πυρ βαλ-
λουσιν και καίεται εαν μεινητε εν εμοι και τα ρήματα μου εν υμιν
μεινη ο εάν θελητε αιτησασθε και γενησεται υμιν εν τούτω εδοξασθη
ο πατήρ μου ίνα καρπον πολυν φερητε και γενησθε εμοι μαθηται κα-
θώς ηγαπησεν με ο πατήρ κάνω υμάς ηγαπησα μείνατε εν τη αγάπη
τη εμη εάν τας εντολας μου τηρησητε μενειτε εν τη αγάπη μου καθώς
εγώ του πατρός τας εντολας τετηρηκα και μενω αυτού εν τη αγάπη
ταύτα λελαληκα υμιν ίνα η χαρά η εμη εν υμιν η και η χαρά υμών
πληρωθη αύτη εστιν η εντολή η εμη ίνα αγαπάτε αλλήλους καθώς
ηγαπησα υμάς…. (Κατά Ιωάννην, Κεφ. 15)
«Ως αγείργητος Παρθένε άμπελος, τον ωραιότατον, βότρυν ε-
βλάστησας, αναπηγάζοντα ημίν, τον οίνον τον σωτήριον, πάντων
τον ευφραίνοντα, τας ψυχάς και τα σώματα· όθεν ως αιτίαν σε των
καλών μακαρίζοντες, αεί σὺν τω Αγγέλω βοώμεν σοι· Χαίρε ἡ Κεχα-
ριτωμένη». (θεοτόκιον)

ΜΥΣΤΙΚΟΣ ΔΕΙΠΝΟΣ
 109
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ΤΟ ΦΑΡΜΑΚΟ ΤΗΣ ΛΥΠΗΣ , ΤΗΣ ΛΗΣΜΟΝΗΣΑΣ, ΤΗΣ ΠΑ-

ΡΗΓΟΡΙΑΣ Κ.ΛΠ.

Σύμφωνα με τον Ευριπίδη ο οίνος είναι το φάρμακο της λύπης,

της λησμονιάς, του ύπνου και της παρηγοριάς, πρβ: « Μετά ήρθε ο
Διόνυσος, ο γιόκας της Σεμέλης, που βρήκε το αντίδοτο υγρό ποτό,
τον οίνο, και στους ανθρώπους το ‘φερε τις λύπες τους να υγιάνει.
Και σα χορτάσουν το ποτό απ’ τα’ αμπελιού το ρεύμα, ύπνο δίνει και
λησμονιά στις πίκρες της ημέρας, δε θα ‘βρεις όμοιο φάρμακο. Θεός
κι αυτός και χύνεται σπονδή στους αθανάτους, Ώστε για χάρη του οι
θνητοί να μη στερούνται πλούτη.» ( Ευριπίδους “Βάκχαι”, στιχ.278-
285 )O Ευριπίδης επίσης στις "Βάκχαι" (στίχο 270 - 285) αναφέρει τα
εξής: «Δύο δυνάμεις πρωτοήρθαν στους ανθρώπους, η θεά Δήμητρα
ή Γή ή όπως θέλεις πες την που θρέφει τους ανθρώπους. Μετά ήρθε
της Σεμέλης ο γόνος ο Διόνυσος, που με τον οίνο παύει τη λύπη των
ταλαίπωρων θνητών. Και σα χορταίνουν το ποτό απ' του αμπελιού τη
ροή, ύπνο δίνει και λήθη στα κακά της ημέρας. Θεός χύνεται σπονδή
στους αθανάτους ώστε για χάρη του οι θνητοί να μην στερούνται
πλούτη…».
Ο Γαληνός θεωρεί ότι οι μέγιστες των τιμών οφείλονται στον
Ασκληπιό και το Διόνυσο, γιατί ο πρώτος δίδαξε την ιατρική και ο
δεύτερος την τέχνη της αμπελουργίας (Γαληνός, Προτρεπτικός επ’
ιατρικήν 9 25).
Ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης στο έργο του "Δειπνοσοφισταί", επι-
καλείται το Μνησίθεο, ο οποίος είχε πει ότι οι ίδιοι οι θεοί επινόησαν
τον οίνο για τους ανθρώπους ως μέγιστο αγαθό, αλλά μόνο για εκεί-
νους που το χρησιμοποιούν σωστά. Για όσους, απεναντίας, πίνουν
ανεξέλεγκτα μπορεί να αποβεί πολύ επικίνδυνο: «Διότι τρέφει πά-
ντοτε εκείνους που τον πίνουν με λογική και μέτρο. Δίνει στο σώμα
δύναμη, καθώς και στην ψυχή, και είναι χρησιμότατος και στην ια-
τρική, γιατί ανακατεύεται στα φάρμακα που πίνουμε και δεν είναι λι-
γότερο καλός για τις πληγές. Στα καθ' ημέραν γεύματα μας φέρνει
ευθυμία, όταν με μέτρο πίνεται και είναι νερωμένος. Αλλά άμα πίνεται
άμετρα και υπερβολικά, μας φέρνει όλο γκρίνιες. Αν πάλι αυτός πίνε-
ται μισό νερό και οίνος, τότε ζαλίζει τα μυαλά και μανιακούς μας κά-
νει. Τέλος, αν πίνεται αγνός, φέρνει παραλυσία».
Ο επικός ποιητής Πανύασις (500-450 π.Χ.) γράφει και αυτός ότι
το κρασί είναι το καλύτερο δώρο των θεών προς τον άνθρωπο, γιατί
με αυτό ταιριάζουν όλα τα άσματα, οι χοροί και οι καλές φιλίες: «Αυτό
διώχνει από τις καρδιές μας όλες τις στενοχώριες, όταν πίνεται με
μέτρο. Μα αν το μέτρο υπερβείς, τότε πλέον θα σε βλάψει και κακό
θενα σε βρει».
 110
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Ο Φιλόχωρος επισημαίνει ότι η οινοποσία δεν αποκαλύπτει μόνο

το ποιόν του πότη, αλλά, επειδή κάνει τους ανθρώπους ελευθερόστο-
μους, τους ωθεί να αποκαλύψουν και τι πραγματικά σκέπτονται για
τους άλλους...
Οι αρχαίοι Έλληνες συγγραφείς αναφέρουν επίσης ότι το κρασί
παρέχει κέφι και ευθυμία, λυτρώνει τους ανθρώπους από τα βάσανα
της ζωής κ.λπ. , όμως και η πολύ κατανάλωση βλάπτει - «παν μέτρον
άριστον». Αναφέρουν επίσης ότι η καλύτερη μέθοδος για να μη με-
θύσει ο πότης είναι να φάει κράμβη (λάχανο). Μάλιστα ο Θεόφραστος
γράφει ότι ακόμη και η οσμή της κράμβης επηρεάζει την ανάπτυξη
του αμπελιού. Ο Αναξανδρίδης συνιστά στους μεθυσμένους να λου-
στούν και να φάνε ράπανο, ενώ ο Νικοχάρης θεωρεί ότι το καλύτερο
"γιατροσόφι" συνίσταται στην κατανάλωση βραστών κάστανων. Πέ-
ραν αυτών ο Αμφις τονίζει ότι ακόμη πιο αποτελεσματική από την
κράμβη για την καταπολέμηση της μέθης είναι ….μια αναπάντεχη στε-
νοχώρια!
Ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης στο έργο του "Δειπνοσοφισταί" γρά-
φει (τον 3ο αιώνα μ.Χ.), ότι υπάρχουν τρία είδη κρασιών: το λευκό,
το κιτρινωπό και το μαύρο. Το λευκό είναι το ελαφρύτερο και έχει
διουρητικές, θερμαντικές και χωνευτικές ιδιότητες. Φέρνει ωστόσο
"καπνούς στο κεφάλι επειδή εξατμίζονται τα στοιχεία του". Το μαύρο
στυφό κρασί είναι θρεπτικότατο και στυπτικό, ενώ το υπόγλυκο προ-
σβάλλει λιγότερο το κεφάλι.

Ο ΔΕΚΑΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΚΡΑΣΙΟΥ

Ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης αναφέρει ένα ποίημα του Ευβούλου

(ο Εύβουλος ήταν κωμικός ποιητής του 4ου π Χ αιώνα) με τον τίτλο
«Διόνυσος ή Σεμέλη», στο οποίο ο Εύβουλος παρουσιάζει το Διόνυσο
να λέει τα εξής: «Κρατήρες για τους φρόνιμους τρεις έχω στη χρήση
και ανακατεύω το κρασί. Τον ένα τον έκανα για την υγεία, που πρώτα
πίνουν όλοι, το δεύτερο για τον έρωτα και για την ηδονή. Τον τρίτο
για τον ύπνο. Και οι καλεσμένοι μόλις πιουν στο σπίτι τους γυρίζουν
σαν άνθρωποι σοφοί. Αν λες και για τον τέταρτο, δεν είναι δικός μας,
αυτός ανήκει στις βρισιές, όπως και ο πέμπτος στις φωνές και ο έκτος
στο τρίκλισμα και το άτακτο τραγούδι. Ο έβδομος τα μούτρα σπάει.
Ο όγδοος για δίκη στο δικαστήριο καλεί, ο ένατος εξάπτει (και στο
θυμό ξεσπάει), ο δέκατος στην τρέλα, αυτή που γίνεται αφορμή και
να σε ρίξει κάτω. Γιατί άμα χυθεί πολύς (οίνος) σε ένα μικρό αγγείο
(εννοεί το στομάχι) βάζει εύκολα τρικλοποδιά σ’ εκείνους που τον
ήπιαν».
Στην αρχαία ελληνική: «Εύβουλος δε ποιεί τον Διόνυσον λέγο-
ντα τρεις γαρ μόνους κρατήρας εγκεραννύω τοις ευφρονούσι τον
 111
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

μεν υγείας ένα, ον πρώτον εκπίνουσιν, τον δε δεύτερον έρωτος ηδο-

νής τε, τον τρίτον δ’ ύπνου, ον εκπιόντες οι σοφοί κεκλημένοι οίκαδε
βαδίζουσ’, ο δε τέταρτος ου, έτι ημέτερός εστ’, αλλ’ ύβρεος, ο δε
πέμπτος βοής έκτος δε κώμων έβδομος δ’ υποπίων <ο δ’> όγδοος
κλητήρος, ο δ’ ένατος χολής, δέκατος δε μανίας, ώστε και βάλλειν
ποιεί. Πολύς γαρ εις εν μικρόν αγγείον χυθείς υποσκελίζει ράστα τους
πεπωκότας». (Αθήναιος Ναυκρατίτης 2, 2, 34 – 2, 3, 13)

2. ΤΟ ΟΙΝΟΠΝΕΥΜΑ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΤΟΝ ΑΝ-

ΘΡΩΠΟ

Α. ΤΟ ΟΙΝΟΠΝΕΥΜΑ ή ΑΛΚΟΟΛ

Α. Η ΜΕΘΑΝΟΛΗ Ή ΜΕΘΥΛΙΚΗ ΑΛΚΟΟΛΗ Ή ΞΥΛΟ-

ΠΝΕΥΜΑ

Η μεθανόλη ή μεθυλική αλκοόλη ή ξυλόπνευμα είναι ένα ά-

χρωμο και πολύ εύφλεκτο υγρό, η μικρή αδελφή της αιθυλικής αλ-
κοόλης ή οινόπνευμα (έχει μικρότερο μόριο). Το όνομά της φέρει το
πρόθεμα μεθ- από την ιδιότητα της να προκαλεί μέθη. Παράγεται από
την υδρόλυση ( διάσπαση με τη βοήθεια του νερού) των πηκτινών
του σταφυλιού, κυρίως από σταφύλια με χοντρά φλούδια και πολλά
τσάμπουρα. Είναι βλαβερή για την υγεία. Προκαλεί τύφλωση.

Β. Η ΑΙΘΑΝΟΛΗ Ή ΑΙΘΥΛΙΚΗ ΑΛΚΟΟΛΗ Ή ΟΙΝΟΠΝΕΥΜΑ

Το οινόπνευμα ή η αιθανόλη ή αιθυλική αλκοόλη ή μεθυλοκαρ-

βινόλη κ.α. είναι ένα πτητικό, εύφλεκτο και άχρωμο υγρό. Είναι ένα
ψυχοενεργό ναρκωτικό και ένα από τα παλαιότερα ψυχαγωγικά ποτά.
Το πρόθεμα αιθ- είναι από το ρήμα αίθω (καίω, αιθάλη) λόγω του
εύφλεκτου χαρακτήρα της, αλλά και του ότι κατά την πόση μας φαι-
νεται ότι προκαλεί καύσιμο. Συνάμα το πρόθεμα «αιθ-» δηλώνει την
παρουσία δύο (2) ατόμων άνθρακα ανά μόριο της ένωσης, το ενδιά-
μεσο «-αν-» δείχνει την παρουσία μόνο απλών δεσμών μεταξύ ατό-
μων άνθρακα στο μόριο και η κατάληξη «-όλη» φανερώνει ότι περιέ-
χει ένα υδροξύλιο ως κύρια χαρακτηριστική ομάδα, δηλαδή ότι πρό-
κειται για αλκοόλη.
Η αιθανόλη παράγεται από τη ζύμωση (με τη βοήθεια μυκήτων)
των σακχάρων που προέρχονται από φρούτα, λαχανικά και σιτηρά. Η
ζύμωση της ζάχαρης σε αιθανόλη είναι μια από τις πρώτες γνωστές
βιοχημικές αντιδράσεις που ανακάλυψε η ανθρωπότητα. Τα
 112
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

μεθυστικά αποτελέσματα της κατανάλωσης αιθανόλης είναι γνωστά

από την αρχαιότητα.
Η αιθανόλη και η μεθονόλη ιδιαίτερα προκαλούν μέθη, επειδή
τα μόριά τους είναι τόσο μικρά που χωρούν να περάσουν στα κενά
μεταξύ των εγκεφαλικών κυττάρων. Εκεί μπορεί να επηρεάσουν τους
νευροδιαβιβαστές που επιτρέπουν όλες τις εγκεφαλικές δραστηριότη-
τες.

ΓΛΩΣΣΑΡΙ

αλκοόλ: Αραβική λέξη Al Cuhl που σημαίνει ότι και η λέξη οι-
νόπνευμα και σωστότερα καλλωπιστική σκόνη αντιμονίου, αλλά και
το προϊόν απόσταξης, αλλά καθιερώθηκε από το γερμανό αλχημιστή,
γιατρό, Θεόφραστο Παράκελσο (1493-1541μΧ) για το απόσταγμα οί-
νου. Η ονομασία δεν έγινε αρχικά αποδεκτή από τους έλληνες. Σε
μετάφραση ενός εγχειριδίου Χημείας του 19ου αιώνα ο Θεσσαλός λό-
γιος Κ. Κούμα αναφέρει «το πνεύμα του οίνου βαρβαροχημικώς κα-
λείται αλκοόλ»
αλκοόλες: Είναι μια μεγάλη κατηγορία ενώσεων που έχουν
κάτι κοινό στη σύνθεση τους και ανάλογη συμπεριφορά. Η πλέον
γνωστή είναι η αιθυλική αλκοόλη ή αιθανόλη (οινόπνευμα) και είναι
αυτή που κυρίως περιέχεται στα αλκοολούχα ποτά. Στο τσίπουρο βρί-
σκουμε και πολλές άλλες που προήλθαν από τη ζύμωση των σταφυ-
λιών. Τέτοιες είναι η μεθανόλη, η προπανόλη, οι βουτανόλες, κα.
αλκοολική ζύμωση: Μια από τις πιο μαγικές διαδικασίες της
φύσης. Με τη βοήθεια ζυμομυκήτων που συνήθως υπάρχουν άφθονοι
στα φρούτα τα σάκχαρα μετατρέπονται σε αιθυλική αλκοόλη, διοξεί-
διο του άνθρακα μερικά δευτερεύοντα προϊόντα και θερμότητα.
αλκοολικός βαθμός: η % κατ’ όγκο περιεκτικότητα ενός πο-
τού σε αλκοόλη σε θερμοκρασία 20 βαθμούς. Συμβολίζεται σε % vol
(δηλ. 40 % vol σημαίνει ότι στα 100 λίτρα ποτού περιέχονται 40 λίτρα
αλκοόλης.)
ανηθόλη: Το αρωματικό συστατικό του γλυκάνισου και του
μάραθου. Είναι αδιάλυτη στο νερό, ενώ διαλύεται στην αλκοόλη.
Γιαυτό όταν προστεθεί νερό στο ούζο ή στο τσίπουρο (δηλ. περισσέ-
ψει το νερό) η ανηθόλη αρχίζει να φαίνεται (να γίνεται αδιάλυτη) με
τη χαρακτηριστική μορφή του γάλακτος.
γράδο - γραδόμετρο: Είναι το αραιόμετρο με το οποίο μετριέ-
ται η περιεκτικότητα του ποτού σε αλκοόλη με μονάδα μέτρησης τα
γράδα. (βαθμοί οινοπνευματομέτρου Cartier στους 15ο Κελσίου). Για
την περιοχή μέτρησης του τσίπουρου είναι υπερδιπλάσια του αλκο-
ολικού βαθμού. Η μετατροπή του ενός στον άλλο γίνεται με πίνακες.
 113
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΜΕΤΑΤΡΟΠΗΣ ΤΟΥ ΓΡΑΔΟΥ

(οινοπνευματόμετρο Cartier) σε αλκοολικούς βαθμούς % vol

Ως αλκοολούχα χαρακτηρίζονται τα ποτά που περιέχουν αιθα-

νόλη. Η περιεκτικότητα των αλκοολούχων ποτών σε αιθανόλη εκ-
φράζεται σε αλκοολικούς βαθμούς. Αλκοολικός βαθμός είναι η %v/v
περιεκτικότητα του αλκοολούχου ποτού σε οινόπνευμα. Έτσι, ένα
κρασί του οποίου η ετικέτα αναγράφει 11% vol περιέχει 11 mL οινο-
πνεύματος σε 100 mL του.

ΑΛΚΟΟΛΙΚΟΙ ΒΑΘΜΟΙ ΒΑΘΜΟΙ CARTIER - ΓΡΑΔΑ

ΣΤΟΥΣ 20 OC ΣΤΟΥΣ 15 ΟC
37,13 16
39,43 16,5
41,67 17
43,68 17,5
45,68 18
47,48 18,5
49,18 19
51,18 19,5
52,89 20
54,20 20,5
55,93 21
57,47 21,5
59,19 22
60,18
 114
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Η μπύρα περιέχει 4 – 5% οινόπνευμα, το κρασί 9 – 14% οινό-

πνευμα και τα τυπικά σκληρά ποτά ( ουίσκι, βότκα, ρούμι, τζιν ) πε-
ρίπου 40 – 45% οινόπνευμα. Για παράδειγμα, οι παρακάτω ποσότητες
μπύρας, κρασιού και σκληρών ποτών περιέχουν περίπου ίσες ποσό-
τητες οινοπνεύματος και χαρακτηρίζονται ως ένα ποτό : 360 ml μπύ-
ρας – 120 ml κρασί – 38 ml σκληρό ποτό.
Η απορρόφηση του οινοπνεύματος γίνεται από το στομάχι και
από τα έντερα. Σχεδόν το 20% του προσληφθέντος οινοπνεύματος
μπορεί να απορροφηθεί από το στομάχι, ενώ το υπόλοιπο περνά για
απορρόφηση στο έντερο. Μια μικρή ποσότητα του οινοπνεύματος 3-
10% απεκκρίνεται μέσω της αναπνοής, των ούρων και του ιδρώτα.
Το μεγαλύτερο ποσοστό μεταβολίζεται στο συκώτι . Τα συμπτώματα
τοξικότητας από το αλκοόλ εμφανίζονται όταν τα επίπεδα του αλκοόλ
στο αίμα μας ξεπεράσουν 100 ml ανά 100 ml αίματος ( δηλαδή περί-
που στα 6 ισοδύναμα αλκοόλ ).

Οι συγκεντρώσεις σε οινό-
Περιεκτικότητα οινοπνευματω-
πνευμα στα πιο γνωστά στη
δών ποτών σε αιθανόλη
χώρα μας ποτά.
Οινοπνευμα- Αλ-
τώδες ποτό κοολικοί
Είδος οινο- Περιε- βαθμοί
πνευματώ- κτικότητα whisky 40
δους ποτού σε αιθυλική pastis 40
αλκοόλη
(%) Ρούμι 37,5

Μπίρα Ελ- 4-6 Βότκα 37,5

ληνική Ούζο 37,5
Μπίρα Αγ- 7-8 Απόσταγμα οί- 37,5
γλική νου, σταφίδας,
Μπίρα Γερ- 3-5 φρούτων, μη-
μανική λίτη

Κρασί ρε- 12-14 Gin αποσταγ- 37,5

τσίνα μένο

Κρασί αρε- 11-16 Grappa 37,5

τσίνωτο Brandy/ 36
Κρασί Ελ- 11-17 Weinbrand
ληνικό Απόσταγμα σι- 35
γλυκό τηρών Anis
Korn 32
 115
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Κρασί Ρή- 8-10 Αλκοολούχο 30

νου και Μο- ποτό με κύμινο
ζέλα (εκτός του
Κρασί 9-10 akvavit)
Bordeau Αλκοολούχο 25
Κρασί 15-23 φρούτων
Πορτό Αλκοολούχο 15
Καμπανίτης 10-12 με άνισο (εκτός
από ούζο)
Μαυρο- 15-17
δάφνη
Ούζο και 35-48
τσίπουρο
Μαστίχα 35-48

Β. ΤΑ ΝΟΘΕΥΜΕΝΑ ΠΟΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥΣ

Υπάρχουν οι εξής κατηγορίες νοθευμένων ποτών:

1. Τα αραιωμένα. Τα ποτά που αραιώνονται με νερό επιβαρύ-
νουν μόνο την τσέπη του καταναλωτή. Διαπιστώνονται βάζοντας φω-
τιά σε μια μικρή ποσότητα ποτού. Ανάλογα με τη φλόγα που θα βγά-
λει, αν βγάλει, καταλαβαίνουμε τη σύνθεσή της.
2. Τα μετονομασίας (αλλαγή ετικέτας). Φθηνά ποτά σερβίρονται
ως ακριβά και επώνυμα. Και εδώ επιβαρύνεται μόνο η τσέπη του κα-
ταναλωτή.
3. Τα νοθευμένα με μεθυλική αλκοόλη (ξυλόπνευμα), η οποία
είναι φτηνή και παράγεται εύκολα. Αντί της αιθυλικής αλκοόλης, που
πρέπει μόνο να υπάρχει στα ποτά, προστίθεται μεθυλική αλκοόλη (έ-
χει ίδιο χρώμα και περίπου ίδια γεύση), που προκαλεί βλάβες στον
εγκέφαλο και τύφλωση στη συστηματική κατανάλωση. Είναι η κατη-
γορία των ποτών που με την κατανάλωση ενός ή δυο τέτοιων ποτών
νιώθουμε πονοκέφαλο ή ζαλάδα αμέσως ή την επομένη.
4. Τα νοθευμένα με βιομηχανική αλκοόλη. Αυτή είναι και η πιο
επικίνδυνη για την υγεία κατηγορία αφού παίρνουν την αλκοόλη από
διάφορα βιομηχανικά υγρά, χρώματα και αρώματα κ.λπ. που αναπό-
φευκτα περιέχουν τοξικές προσμίξεις .Αυτά τα ποτά είναι εκείνα που
στη συστηματική χρήση τους προκαλούν βλάβες στον εγκέφαλο, το
κεντρικό νευρικό σύστημα, το αμυντικό σύστημα του οργανισμού ,το
συκώτι, τα νεφρά κ.λπ..
 116
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Σημειώνεται ότι:
Α) Απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή στα ποτά που πίνουμε, γιατί
πολλά έχουν νοθευτεί για κερδοσκοπικούς λόγους. Αυτό ισχύει και
για τα ηδύποτα και για τα σφηνάκια γιατί και και εκεί πολλές φορές
χρησιμοποιείται υποβαθμισμένο αλκοόλ ή με χρωστικές απαγορευμέ-
νες ουσίες. Μέχρι και μεταλλικά χρώματα βρέθηκαν σε κάποιες περι-
πτώσεις.
Β) Σύμφωνα με τον κ. Νίκο Κατσαρό (πρόεδρος ΕΦΕΤ, Επιστη-
μονικό Συνεργάτης ΕΚΕΦΕ "ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ"): <<Στο παράνομα εισα-
γόμενο τσίπουρο δεν επιλέγονται τα καλά σταφύλια από αυτά που
είναι σάπια ή υπερώριμα και δε διαχωρίζονται τα στέμφυλα από τα
κοτσάνια με αποτέλεσμα μια σειρά από τοξικές ουσίες περνούν στο
τελικό προϊόν, μεταξύ αυτών και μεθανόλη, που προκαλεί τύφλωση.
Επίσης δε διαχωρίζεται το πρώτο και το τελευταίο μέρος της απόστα-
ξης (οι κεφαλοουρές) που επίσης περιέχουν μια σειρά από τοξικές και
επικίνδυνες ουσίες, με σκοπό να παράγουν μεγαλύτερες ποσότητες,
τελικά όμως θέτουν σε κίνδυνο τη δημόσια υγεία... Πολλές φορές
επίσης αναμιγνύουν τα στέμφυλα με μελάσα ή ζάχαρη οπότε παρά-
γουν νοθευμένο προϊόν. Στις περισσότερες περιπτώσεις χρησιμοποι-
ούν αποστακτήρες (άμβυκες) που είναι ακατάλληλοι χάλκινοι μή ε-
πικασσιτερωμένοι ή παλαιωμένοι, με αποτέλεσμα μια σειρά απο τοξικά
μέταλλα να περνούν στο τσίπουρο. Τέλος όλοι έχουμε παρατηρήσει
ότι το τσίπουρο είναι συσκευασμένο σε πλαστικές φιάλες που απαγο-
ρεύεται από το νόμο. Απαγορεύεται από το νόμο διότι είναι αποδε-
δειγμένο ότι τοξικές και επικίνδυνες ουσίες μεταφέρονται από το πλα-
στικό στο τσίπουρο. Αυτές είναι μόνο μερικές από τις τοξικές και
επικίνδυνές ουσίες που μεταφέρονται στο παράνομο τσίπουρο, τόσο
κατά την παραγωγή του όσο και τη συσκευασία του.. Σύμφωνα με
στοιχεία του ΣΕAOΠ (Συνδέσμου Ελληνικών Αποσταγμάτων Οίνου και
Ποτών), πάνω από 20.000.000 λίτρα τσίπουρου εισάγονται παράνομα
στην Ελλάδα από Αλβανία, Βουλγαρία κυρίως και κυκλοφορούν, α-
φού βαφτισθούν ελληνικά. Το κράτος για κάθε λίτρο χύμα τσίπουρου
εισπράττει περίπου 60 λεπτά, ενώ εάν πωλείται ως εμφιαλωμένο ο
φόρος είναι περίπου 5,5 ευρώ. Συμπέρασμα; Το κράτος χάνει κάθε
χρόνο εκατομμύρια ευρώ και αδιαφορεί πλήρως τόσο για την απώ-
λεια εισπράξεων όσο και για την υγεία των καταναλωτών. Ενδιαφέ-
ρεται για να περιορίζει τους μισθούς και τις συντάξεις και όχι να ει-
σπράττει φορολογητέα ύλη και να προστατεύει τη δημόσια υγεία>>.

3. Η ΜΕΘΗ ΚΑΙ ΠΩΣ ΝΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΥΓΟΥΜΕ

 117
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

Καταρχήν, όταν πίνουμε δεν ανακατεύουμε ποτά, π.χ. πίνοντας

πότε ουίσκι και πότε κρασί, γιατί η «οινοπνευματική τους δύναμη -
διαφορά» φέρνει αναστάτωση στον οργανισμό με άσχημα αποτελέ-
σματα. Το μόνο που μπορεί να γίνει είναι να πιούμε μια τσικουδιά ή
και ένα δυνατό ποτό (ουίσκι κ.λπ.) πριν από ένα δείπνο και μετά να
συνέχουμε στο δείπνο με κάποιο κρασί, που είναι με λιγότερο οινό-
πνευμα. Το αντίθετο φέρνει άσχημη μέθη. Κατά δεύτερον τα οινο-
πνευματώδη ποτά δεν πρέπει να τα πίνονται αφενός με βιασύνη και
μεγάλες ποσότητες και αφετέρου με άδειο στομάχι, για έτσι μεθούμε
τάχιστα, αφού δεν προλαβαίνει ο οργανισμός να αντιδράσει.
Η ταχύτητα α-
πορρόφησης του αλ-
κοόλ από τον οργανι-
σμό μας διαφέρει ανά-
λογα με το ποτό και
την κατάσταση του
στομάχου. Η πληρό-
τητα του στομάχου, το
είδος τροφής, η συ-
χνότητα, ο ρυθμός λή-
Ο Διόνυσος έχει πνίξει περισσότερους αν-
ψης και φυσικά η πε-
θρώπους από τον Ποσειδώνα (Thomas
ριεκτικότητα του πο-
Fuller, 1608-1661, Άγγλος στοχαστής) τού σε οινόπνευμα, α-
ποτελούν τους βασι-
κούς παράγοντες που καθορίζουν τη στάθμη του οινοπνεύματος στο
αίμα. Έτσι, όταν ένα άτομο είναι νηστικό ένα ποτό απορροφάτε σε
μια ώρα περίπου, ενώ, αν δεν είναι νηστικό, χρειάζεται περίπου τρεις
ώρες. Το οινόπνευμα, όταν πίνετε με αεριούχα ποτά, συνήθως απορ-
ροφάτε πιο γρήγορα.
Επειδή το αλκοόλ απορροφάται τάχιστα από τον οργανισμό μας,
αν πιούμε γρήγορα αλκοόλ και μάλιστα με άδειο στομάχι και σε με-
γάλες ποσότητες, θα πλημμυρίσει άμεσα ο εγκέφαλος από οινό-
πνευμα και τότε οι αντιδράσεις μας επιβραδύνονται και καθώς πί-
νουμε περισσότερο μπορεί να καταλήξουμε χωρίς συντονισμό κινή-
σεων ή χωρίς ισορροπία. Επίσης ο λόγος μας μπορεί να γίνει συγκε-
χυμένος και μπορεί να αρχίσουμε να βλέπουμε και διπλά τα πράγ-
ματα.
Η απορρόφηση του οινοπνεύματος από το στομάχι και τα έντερα
είναι ταχύτατη, αν η πεπτική οδός είναι αδειανή, ενώ αν καταναλωθεί
μαζί με το φαγητό, η απορρόφηση του από το σώμα γίνεται με πιο
αργό ρυθμό. Και όσο αυξάνονται τα επίπεδα του αλκοόλ στο αίμα μας,
τόσο μεγαλύτερο κίνδυνο έχουμε να προβούμε σε κατάσταση μέθης
όπου υπάρχει απώλεια συντονισμού και λειτουργίας των αισθήσεων
 118
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

μας και της κρίσης μας. Το οινόπνευμα εισέρχεται στο αίμα και διανέ-
μεται στους διάφορους ιστούς αραιωμένο στα υγρά του σώματος.
Αν καταναλώσουμε μεγάλη ποσότητα αλκοόλ μπορεί επίσης να
έχουμε δυνατές συναισθηματικές αντιδράσεις, που θα εκδηλωθούν
με βία ή κλάμα. Λόγω του ότι η κρίση μας έχει εξασθενίσει, μπορεί να
κάνουμε πράγματα που δε θα κάναμε υπό φυσιολογικές συνθήκες,
όπως από το να χορέψουμε πάνω σε τραπέζια μέχρι να γυρίσουμε
σπίτι με κάποιον ξένο/ξένη.
Σοβαρές καταστάσεις υπερβολικής κατανάλωσης αλκοόλ μπορεί
να καταλήξουν σε δηλητηρίαση από το αλκοόλ, κώμα ή και θάνατο.

Σημειώνεται ότι:
Α) Για να μη μεθύσουμε, πέρα των όσο είπαμε πιο πριν, θα
πρέπει είτε να πίνομε τόσο ποτό όσο «σηκώνουμε» ή έχουμε συνηθί-
σει είτε αραιώνοντάς το με νερό , απλό ή μεταλλικό ή σόδα ( «Βάλε
νερό στο κρασί σου»).
Β) Η «έξυπνη» διατροφή πριν την κατανάλωση αλκοόλ μπορεί
να μας βοηθήσει να μειώσουμε την επίδραση του αλκοόλ. Περίπου το
10% του αλκοόλ απορροφάται από το στομάχι μας και το υπόλοιπο
από το λεπτό έντερο. Όσο περισσότερη ώρα κάνει να απορροφηθεί
το πότο τόσο πιο αργά μεθάμε ή αποφεύγουμε τη μέθη. Για να κατα-
φέρουμε κάτι τέτοιο θα πρέπει πριν καταναλώσουμε αλκοόλ να έ-
χουμε φάει τροφές που περιέχουν υδατάνθρακες (μακαρόνια, πατά-
τες...), πρωτεΐνες (π.χ κρέας) αλλά και λίπη. Ιδανικά ακόμη είναι τα
αυγά και το γιαούρτι.
Γ) Τα αεριούχα αναψυκτικά αφενός αραιώνουν – αδυνατίζουν
το ποτό και αφετέρου «καλύπτουν» την έντονη γεύση και μυρωδιά
του αλκοόλ και έτσι μας οδηγεί να πίνουμε περισσότερο, όμως μ’ αυτά
μεθάμε πιο γρήγορα γιατί με τα διττανθρακικά που έχουν ( για να
βγάζουν αφρό) έχουν ως αποτέλεσμα να απορροφάται ταχύτερα το
αλκοόλ στον οργανισμό μας.
Δ) Ο καφές το μόνο που κάνει σε ένα άτομο που έχει κατανα-
λώσει υπερβολική ποσότητα αλκοόλ είναι να τον ξυπνά. Αυτό συμ-
βαίνει γιατί έχει ικανότητα να αναστέλλει την υπνηλία.
Ε) Ο εμετός βοηθά στο να ξεμεθύσουμε.

4. Η ΕΞΑΡΤΗΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΟΙΝΟΠΝΕΥΜΑ - ΑΛΚΟΟΛΙΣΜΟΣ

Σύμφωνα με τις μελέτες, η σωστή κα-

τανάλωση ποτού είναι μέχρι 1 ποτό την η-
μέρα οι γυναίκες και μέχρι δυο ποτά οι
 119
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

άνδρες, καθόλου τα παιδιά. Το ποτό να είναι Επειδή το αλ-

μέχρι 150 ml λευκό ή κόκκινο κρασί, 45 ml κοόλ επιδρά αγχο-
προϊόν απόσταξη με 40% περιεχτικότατα σε λυτικά, χαλαρωτικά
αλκοόλ (ουίσκι, βότκα κ.λπ.) και 360 ml στο νευρικό σύ-
μπίρας (μικρό μπουκάλι). στημα και επειδή το
άγχος δεν απολείπει
από τους ανθρώ-
πους, πολλά άτομα παθαίνουν εξάρτηση, δηλ. θέλουν να πίνουν συ-
νέχεια, κάτι που τελικά τους οδηγεί σε άλλες χειρότερες καταστάσεις.
Το οινόπνευμα αποτελεί κατασταλτικό του κεντρικού νευρικού συ-
στήματος (ΚΝΣ) και σε μεγάλες δόσεις είναι αναισθητικό. Επιδρά σχε-
δόν σε όλα τα συστήματα με ειδική δράση στη λειτουργία της κυττα-
ρικής μεμβράνης, την αναπνοή και το μεταβολισμό των κυττάρων (ι-
διαίτερα των κυττάρων του ΚΝΣ). Οι αλκοολικοί αναφέρουν ότι το
οινόπνευμα μειώνει τα συναισθήματα νευρικότητάς τους και ότι τους
βοηθά στο να αντιμετωπίσουν τις καθημερινές πιέσεις της ζωής και
να χαλαρώσουν. Οι άνθρωποι, όταν είναι λυπημένοι πίνουν, για να
ξεχάσουν, αλλά και, όταν είναι χαρούμενοι, πίνουν για να το γλεντή-
σουν, επειδή το ποτό τους χαλαρώνει και τους κάνει να αποβάλουν
σκέψεις, πιέσεις κ.λπ., άρα μειώνει τη λύπη τους και αυξάνει τη χαρά
τους.
Ο αλκοολισμός , σύμφωνα με τους ειδικούς, επιδρά σε όλες τις
μορφές της ατομικής και κοινωνικής ζωής. Οδηγεί συχνά στη διάλυση
της οικογένειας, επιδρά ολέθρια στη διαπαιδαγώγηση των παιδιών,
συντελεί στην εμφάνιση τροχαίων ατυχημάτων και επίσης συντελεί
στην ανάπτυξη της βίας και της εγκληματικότητας. Η στενή σχέση
ανάμεσα στον αλκοολισμό και την εγκληματικότητα οφείλεται τόσο
σε μια ορισμένη ομοιότητα των κοινωνικών και ψυχολογικών αιτιών
των φαινομένων, όσο και στη διαμόρφωση, υπό την επίδραση του
αλκοόλ, βίαιου και ιδιοτελούς τύπου προσωπικότητας.
Ο λόγος για τον οποίο οι άνθρωποι πίνουν υπερβολικά ή που
παθαίνουν εξάρτηση από το αλκοόλ, σύμφωνα με τους ειδικούς, είναι
ένα πρόβλημα τόσο σύνθετο όσο και ο χαρακτήρας τους ή το περι-
βάλλον μέσα στο οποίο κινούνται.

Για να αποκτήσει κανείς εξάρτηση από το αλκοόλ, χρειάζεται

συνδυασμός συμπτωμάτων. Οι τολμηροί πίνουν για να νιώσουν "α-
νεβασμένοι". Οι δηλοί νομίζουν ότι το πιοτό τους κάνει να συμπερι-
φέρονται πιο φυσιολογικά, και πράγματι μπορεί να αντιδρούν καλύ-
τερα όταν είναι μεθυσμένοι. Οι άνθρωποι που πάσχουν από κατά-
θλιψη λένε ότι βρίσκουν καταφύγιο στο μεθυστικό συναίσθημα του
αλκοόλ που τους προσφέρει γαλήνη, συντροφικότητα και αισθήματα
ευφορίας. Ωστόσο ο αλκοολισμός είναι μία σοβαρή, βαριά νόσος που
 120
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

εντοπίζεται δύσκολα κι είναι προοδευτικά εξελισσόμενη. Μετά τις

καρδιακές ασθένειες και τον καρκίνο είναι η τρίτη αιτία θανάτου (κύ-
ρωση ύπατος). Έχει δυσβάστακτο κοινωνικό κόστος: θανατηφόρα
τροχαία ατυχήματα, ιατρική περίθαλψη κ.λπ.
Η κατανάλωση οινοπνεύματος κάτω των 18 ετών μπορεί να α-
ναστείλει την ανάπτυξη και να προκαλέσει βλάβες σε ζωτικά όργανα,
όπως το συκώτι. Στις μεγαλύτερες ηλικίες η κατανάλωση με μέτρο
προκαλεί ευφορία και σε ορισμένες περιπτώσεις συμβάλλει στην καλή
λειτουργία της καρδιάς. Όταν όμως το αλκοόλ καταναλώνεται σε με-
γάλες ποσότητες μπορεί να δράσει σα δηλητήριο και να προκαλέσει
ακόμη και το θάνατο. Η συνεχής χρήση αλκοολούχων ποτών κατα-
στρέφει το συκώτι και δημιουργεί σωματική και ψυχολογική εξάρτηση
που είναι γνωστή ως αλκοολισμός. Η κατανάλωση αλκοόλ χαλαρώνει
τα αντανακλαστικά και γι' αυτό υπάρχει αυστηρή νομοθεσία για τα
όρια στο αίμα των οδηγών και προβλέπονται τακτικοί έλεγχοι (αλκο-
τέστ).

Ο Πλούταρχος στα (Ηθικά, Συμποσιακών 3) αναφέρει ότι

καλό είναι να πίνει κάποιος οίνο, όμως νερωμένο σε ποσότητα 1
προς δυο.
Οι μισομεθυσμένοι είναι πιο επικίνδυνοι από τους μεθυσμέ-
νους, γιατί κάνουν κακή κρίση, επειδή δεν είναι νηφάλιοι. Το ποτό
σπρώχνει τον άνθρωπο στη φλυαρία, αποκρύπτει πολλά από το
χαρακτήρα του. Το κρασί μας ανοίγει και δείχνει ποιοι είμαστε. Δε
μας αφήνει σε ησυχία, αφαιρεί ό,τι το επίπλαστο και επιτηδευμένο.
Όσοι πίνουν με μέτρο τραγουδούν, γελάνε και χορεύουν, ενώ η
μέθη προκαλεί φλυαρία με την οποία λέγονται πράγματα που θα
ήταν καλύτερα να είχαν αποσιωπηθεί. Ο Πλάτωνας θεωρεί πως στο
κρασί φαίνονται πιο καθαρά οι χαρακτήρες των ανθρώπων.

Ο Πλούταρχος στα «Ηθικά (Συμποσιακών 2) αναφέρει ότι η

συζήτηση για λήψη αποφάσεων την ώρα του ποτού δεν είναι λιγό-
τερο Ελληνική απ΄ό,τι Περσική συνήθεια. Έλληνας ήταν αυτός που
είπε: Με γεμάτο στομάχι η συμβουλή και η σκέψη είναι καλύτερη.

5. ΠΟΤΕ ΩΦΕΛΕΙ ΤΟ ΠΙΟΤΟ - Η ΗΠΙΑ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ

Σύμφωνα με τους ειδικούς τα αγνά και όχι νοθευμένα αλκοο-

λούχα ποτά σε μικρές δόσεις επιδρούν διεγερτικά, κυρίως στη συμπε-
ριφορά. Η ήπια κατανάλωση οινοπνεύματος είναι ευεργετική στο άγ-
χος και στην ξεκούραση. Επίσης έχει ωφέλιμη επίδραση στη
 121
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

στεφανιαία νόσο και τη μακροζωία. Το κόκκινο κρασί και η μπύρα

έχουν αποδειχθεί ότι ασκούν σημαντική προστατευτική δράση στην
καρδιά και τα αγγεία. Είναι τα πιο ωφέλιμα ποτά για την υγεία της
καρδιάς μας και των αγγείων μας και για την πρόληψη των εμφραγ-
μάτων. Το αλκοόλ αλλάζει την ισορροπία των λιπών στο αίμα αυξά-
νοντας την καρδιοπροστατευτική «καλή» (HDL) χοληστερόλη και
μειώνοντας την «κακή» (LDL) χοληστερόλη, ενώ ελαττώνει και τη
συγκολλητική ικανότητα των αιμοπεταλίων των μορίων του αίματος
που είναι υπεύθυνα για τις θρομβώσεις. Οι συνιστάμενες δόσεις στη
Μ. Βρετανία είναι για τις γυναίκες μέχρι 20 γρ. και για τους άνδρες
μέχρι 32 γρ αλκοόλη την ημέρα. Αυτό μεταφράζεται σε 75 ml οινο-
πνευματώδους ποτού 40% την ημέρα. Βέβαια αυτό ισχύει για όλους
εκείνους που δεν πάσχουν από επιληψία, παγκρεατική νόσο ή ηπα-
τοπάθεια.

6. ΠΟΤΕ ΒΛΑΠΤΕΙ ΤΟ ΠΟΤΟ – ΥΠΕΡΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ

Σύμφωνα με τους ειδικούς επιστήμονες, όταν ξεπερνά κανείς το

όριο των 1-2 μερίδων αλκοόλ την ημέρα κατά την ενήλικη ζωή ή όταν
πίνει κάποιος στην παιδική και εφηβική ηλικία , δημιουργείται πρό-
βλημα, γιατί αφενός ο οργανισμός εθίζεται και αφετέρου:
● Το οινόπνευμα είναι ισχυρότατη κυτταροτοξική ουσία για όλα
τα κύτταρα του οργανισμού με άμεσες κλινικές εκδηλώσεις από το
κεντρικό νευρικό σύστημα.
● Τα οινοπνευματώδη ποτά βοηθούν στη δημιουργία της παχυ-
σαρκίας και τη συντηρούν (1 μόνο γραμμάριο αλκοόλ δίνει 7 θερμί-
δες).
● Όσοι πίνουν πολύ έχουν συνήθως έλλειψη βιταμινών και με-
τάλλων, γιατί το οινόπνευμα προκαλεί χρόνια γαστρίτιδα και εντερί-
τιδα, που εμποδίζουν την απορρόφηση των απαραίτητων θρεπτικών
συστατικών.
● Η χρόνια κατανάλωση οινοπνευματωδών μπορεί να προκαλέ-
σει κίρρωση του ήπατος, καρκίνο και νευρολογικές παθήσεις.
● Η κατανάλωση οινοπνευματωδών στην εγκυμοσύνη είναι αιτία
συγγενών ανωμαλιών στα έμβρυα.
● Ο καρκίνος του λάρυγγα και του τραχήλου της μήτρας είναι
πολύ πιο συχνός σε όσους πίνουν και καπνίζουν.
● Η χρήση αλκοόλ από τα παιδιά και τους εφήβους είναι δηλη-
τήριο για τα αναπτυσσόμενα κύτταρα του εγκεφάλου, ενώ αλλοιώνει
το DΝΑ (προκαλώντας λευχαιμίες και άλλους καρκίνους).

ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΣΤΙΣ ΟΠΟΙΕΣ ΤΟ ΟΙΝΟΠΝΕΥΜΑ ΕΧΕΙ ΑΜΕ-

ΣΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ:
 122
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

α) Καρκίνοι: Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) συγκα-

ταλέγει το οινόπνευμα στις καρκινογόνους ουσίες. Οι περισσότερες
έρευνες έχουν διαπιστώσει μικρή θετική συσχέτιση ανάμεσα στην κα-
τανάλωση οινοπνεύματος και την πρόκληση ορισμένων νεοπλασμά-
των κυρίως καρκίνου του στόματος, του φάρυγγα, του λάρυγγα, του
οισοφάγου και του ήπατος και λιγότερο του παγκρέατος), χωρίς όμως
να έχει αποσαφηνιστεί ο μηχανισμός της καρκινογένεσης.
Η γενική σχέση κινδύνου μεταξύ του οινοπνεύματος και των
καρκίνων μπορεί να χαρακτηριστεί από μια σχεδόν γραμμική σχέση
δόσης-αντίδρασης μεταξύ του όγκου της κατανάλωσης και του σχε-
τικού κινδύνου έκβασης. Στις γυναίκες, ο καρκίνος του μαστού έχει
συνδεθεί με τη μέτρια καθώς επίσης και βαριά κατανάλωση του οινο-
πνεύματος. Οι κίνδυνοι αυξάνονται εάν η κατανάλωση οινοπνεύματος
συνδέεται με το κάπνισμα τσιγάρων.
β) Καρδιαγγειακές παθήσεις: Οι έρευνες δείχνουν ότι η
χρήση του οινοπνεύματος είναι και ένας κίνδυνος και ένας προ-
στατευτικός παράγοντας για τις καρδιαγγειακές παθήσεις. Οι
περισσότερες μελέτες αναφέρουν ότι η χαμηλού επιπέδου κατανά-
λωση οινοπνευματωδών ποτών προσφέρει κάποια προστασία ενάντια
στις στεφανιαίες καρδιακές παθήσεις, αλλά τα υψηλά επίπεδα κατα-
νάλωσης έχουν τα μακροπρόθεσμα δυσμενή αποτελέσματα όπως την
ισχαιμική νόσο του μυοκαρδίου, την υπέρταση, τη μυοκαρδιοπάθεια,
τον αιφνίδιο θάνατο και το ανεύρυσμα της κοιλιακής αορτής.
γ) Ύστερα από μακροχρόνια συστηματική κατάχρηση οινοπνευ-
ματωδών ποτών προκαλείται αλκοολική κίρρωση του ήπατος. Η
δράση του οινοπνεύματος οδηγεί στην ανάπτυξη όχι μόνο καρκίνου
του ήπατος αλλά και άλλων παθολογικών καταστάσεων, όπως είναι
το λιπώδες ήπαρ, η αλκοολική ηπατίτιδα. Από το σύνολο των θανά-
των που προκαλούν οι παθήσεις του ήπατος, το 80% οφείλεται στην
κατάχρηση οινοπνευματωδών ποτών. Η αρχική βλάβη που δημιουρ-
γείται στο ήπαρ από την κατανάλωση οινοπνεύματος είναι η αυξημένη
συγκέντρωση λίπους στο ήπαρ. Η συγκέντρωση αυτή κυμαίνεται από
μικρές εναποθέσεις λίπους σε ορισμένα ηπατοκύτταρα μέχρι τη μα-
ζική λιπώδη εκφύλιση του ήπατος. Αν διακοπεί η κατανάλωση οινο-
πνεύματος, το λιπώδες ήπαρ μπορεί να επανέλθει στη φυσιολογική
του κατάσταση. Το 10-30% περίπου των ασθενών με λιπώδες ήπαρ
θα εμφανίσουν κάποια στιγμή κίρρωση του ήπατος.
δ) Η επίδραση του αλκοόλ στο βλεννογόνο του στομάχου προ-
καλεί διαταραχές όλων των λειτουργιών του και εμφάνιση χρόνιας
αλκοολικής γαστρίτιδας, καθώς επίσης μπορεί να συμβάλει στην
ανάπτυξη ελκών ή να επιδεινώσει τα συμπτώματα των υπαρχόντων
ελκών.
 123
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ε) Διανοητικές ασθένειες: Μία από τις πιο χαρακτηριστικές ε-

πιπτώσεις της αυξημένης κατανάλωσης οινοπνεύματος στον άνθρωπο
είναι οι διαταραχές που προκαλούνται άμεσα στη συμπεριφορά του
και μακροπρόθεσμα στη ψυχική του υγεία. Άτομα που ξεπερνούν τα
10 ποτά την ημέρα εμφανίζουν συχνά κατάθλιψη, καθώς και κατα-
στροφική ή αυτοκαταστροφική συμπεριφορά. Επίσης, αυξάνεται η ε-
πίπτωση των σεξουαλικών προβλημάτων, των διαταραχών της προ-
σωπικότητας, της αμνησίας, της νοητικής έκπτωσης, των παραισθή-
σεων.
Η εισαγωγή οινοπνεύματος έχει συνδεθεί με την προσθήκη βά-
ρους και μια αύξηση στο δείκτη μάζας σώματος (BMI) (με εξαίρεση
τους χρόνιους αλκοολικούς ) λόγω ότι το οινόπνευμα περιέχει περί-
που 7 θερμίδες ανά γραμμάριο που απορροφούνται πλήρως από τον
ανθρώπινο οργανισμό.
Η χρόνια υπερβολική κατανάλωση οινοπνεύματος μπορεί να έ-
χει επιπτώσεις στη θρεπτική κατάσταση ενός ατόμου, επειδή
μπορεί να μειώνει την εισαγωγή τροφίμων ή μπορεί να παρεμποδίσει
την πέψη, την απορρόφηση, το μεταβολισμό και τη χρησιμοποίηση
μερικών θρεπτικών ουσιών.

7. ΦΑΡΜΑΚΑ ΚΑΙ ΑΛΚΟΟΛ

Αν λαμβάνετε φαρμακευτική αγωγή δεν πρέπει, σύμφωνα με

τους ειδικούς, σε καμία περίπτωση να καταναλώσετε αλκοόλ. Κάτι
τέτοιο μπορεί να εξασθενίσει ή και να εξουδετερώσει την ισχύ του
φαρμάκου αλλά και να δημιουργήσει περαιτέρω προβλήματα υγείας.
Αν για παράδειγμα λαμβάνετε αντιβίωση και καταναλώσετε μεγάλη
ποσότητα αλκοόλ τότε πιθανά συμπτώματα είναι οι πονοκέφαλοι, ε-
μετοί αλλά και επιληπτικοί σπασμοί. Αν λαμβάνετε αντισταμινικά
μπορεί να εμφανίσετε μεγαλύτερη επιθυμία για ύπνο. Τέλος αν λαμ-
βάνετε φάρμακα για διαβήτη μπορεί να σας προκληθεί υπογλυκαιμία.
 124
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Το παρόν βιβλίο είναι μια πρωτότυπη μελέτη, η οποία βασίζεται
αποκλειστικά και μόνο σε επίσημες πηγές, αρχαίες και νέες, των ο-
ποίων τα ονόματα αναφέρονται εντός του βιβλίου, εκεί όπου αναφέ-
ρονται και τα λεγόμενά τους.
ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ
Ο συγγραφέας Αδαμάντιος (Μάκης) Γ. Κρασανάκης έχει γράψει
πάρα πολλές μελέτες και άρθρα, που έχουν δημοσιευτεί στις Κρητικές
και Αθηναϊκές εφημερίδες, καθώς και πάρα πολλά άλλα βιβλία, όπως
τα εξής:
1. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ
2. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ (ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΡΑΦΗΣ)
3. Η ΝΑΥΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ
4. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
5. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΡΗΤΟΡΙΚΗ
6. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΜΑΝΤΙΝΑΔΑ, ΚΑΝΤΑΔΑ, ΡΙΜΑ, ΡΙΖΙΤΙΚΟ,
ΑΜΑΝΕΣ Κ.ΛΠ.
7. Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
8. Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΠΡΟΦΟΡΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ – ΓΡΑΦΗΣ
ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΙΝΟΥΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙ ΔΙΕΘΝΕΙΣ
9. ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ
10. ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ
11. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΤΩΝ ΟΛΥΜΠΙΩΝ ΘΕΩΝ
12. ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΟΙΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ
13. Η ΑΘΗΝΑ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΙΔΡΥΣΗ, ΙΣΤΟΡΙΑ, ΠΡΟΣΦΟΡΑ Κ.ΛΠ.)
14. Η ΘΗΒΑ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΙΔΡΥΣΗ Κ.ΛΠ.)
15. Η ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΙΣΤΟΡΙΑ, ΚΑΤΑΓΩΓΗ Κ.ΛΠ. ΤΩΝ ΜΑ-
ΚΕΔΟΝΩΝ )
16. Η ΣΠΑΡΤΗ (ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΙΔΡΥΣΗ, ΙΣΤΟΡΙΑ, ΠΡΟΣΦΟΡΑ Κ.ΛΠ.)
17. Η KΡΗΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ (Η ΟΝΟΜΑΣΙΑ, Η ΚΑΤΑΓΩΓΗ, Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ
ΠΡΟΣΦΟΡΑ Κ.ΛΠ. ΤΩΝ ΚΡΗΤΩΝ ΚΛ)
18. Ο ΚΡΗΤΑΓΕΝΗΣ ΔΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΑΝΤΡΟ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ
19. ΟΙ KΡΗΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΕΣ ΦΟΡΕΣΙΕΣ
20. Η ΜΙΝΩΙΚΗ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑ ΚΑΙ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΝΔΥΜΑΣΙΑΣ
21. ΝΟΜΟΣ ΛΑΣΙΘΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ (ΙΔΡΥΣΗ, ΟΝΟΜΑΣΙΑ, ΔΗΜΟΙ Κ.ΛΠ.)
22. ΤΟ ΠΕΡΙΦΗΜΟ ΟΡΟΠΕΔΙΟ ΛΑΣΙΘΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ
23. ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΟΡΟΠΕΔΙΟΥ ΛΑΣΙΘΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ
24. ΙΣΤΟΡΙΑ ΝΟΜΙΣΜΑΤΩΝ & ΤΑ ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΚΡΗΤΗΣ
25. Ο ΧΟΡΟΣ (ΙΣΤΟΡΙΑ, ΕΙΔΗ Κ.ΛΠ.) ΚΑΙ ΟΛΟΙ ΟΙ ΚΡΗΤΙΚΟΙ ΧΟΡΟΙ
26. ΤΑ MΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ (ΕΙΔΗ, ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ Κ.ΛΠ.),
27. ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ
28. Η ΓΡΑΦΗ (ΕΙΔΗ, ΕΦΕΥΡΕΤΕΣ Κ.ΛΠ.)
29. ΠΕΡΙ ΘΥΣΙΩΝ, ΑΝΘΡΩΠΟΘΥΣΙΩΝ ΚΑΙ ΚΡΕΑΤΟΦΑΓΙΑΣ
 125
Α.Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ: ΓΕΩΡΓΙΑ, ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑ, ΠΟΤΟΠΟΙΙΑ ΚΛΠ

30. ΠΕΡΙ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ, ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑΣ, ΜΑΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΜΑΝΤΕΙΑΣ

31. ΨΕΥΔΗ ΠΟΥ ΛΕΓΟΝΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΛ-
ΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΦΗ
32. ΜΑΘΗΣΙΑΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ: (ΔΥΣΛΕΞΙΑ, ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟΣ Κ.Α.).
33. ΘΡΗΣΚΕΙΑ: ΤΙ ΕΝΑΙ ΘΕΟΣ, ΨΥΧΗ, ΑΔΗΣ ΚΑΙ Η ΥΠΑΡΞΗ ΤΟΥΣ Ή
ΟΧΙ
34. ΚΙΘΑΡΑ, ΛΥΡΑ, ΑΥΛΟΣ, ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΧΟΡΟΣ ΕΠΙΝΟΗΘΗΚΑΝ
ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ
35. ΕΦΕΥΡΕΤΗΣ, ΤΕΧΝΙΚΗ Κ.ΛΠ. ΙΣΤΙΩΝ. ΜΥΛΟΥ, ΥΔΡΑΛΕΤΗ, ΑΝΕΜΟ-
ΜΥΛΟΥ κ.α.
36. ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ (ΓΗΣ, ΦΥΤΩΝ, ΖΩΩΝ Κ.ΛΠ.) ΚΑΙ ΓΙΑΤ
ΕΙΝΑΙ ΛΑΘΟΣ ΟΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ
ΜΠΑΜ ΤΟΥ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΟΣ