Ekosistema
Ang ekosistema (o sistemang ekolohikal) ay isang sistemang binubuo ng mga organismo na nakikipag-ugnayan sa kanilang kapaligiran.[2]:458 Ang mga biyotiko at abiyotikong sangkap ay magkakaugnay sa pamamagitan ng mga siklo ng sustansiya at daloy ng enerhiya.
Dahil ang ekosistema ay binubuo ng mga interaksiyon sa pagitan ng mga organismo, at sa pagitan ng mga organismo at ang kanilang kapaligiran, sila ay maaaring maging kahit anong laki, subalit madalas ay ang pinapaligiran nila ay tiyak at limitadong lugar (ngunit may mga ilang siyentipiko na nagsasabi na ang buong planeta ay isang ekosistema).
Enerhiya, tubig, nitroheno, at mga mineral sa lupa ay iba pang importanteng bahaging abiotic ng isang ekosistema. Ang enerhiya na dumadaloy sa mga ekosistema ay pangunahing nakukuha mula sa araw. Ito ay karaniwang pumapasok sa sistema gamit ng photosynthesis, isang proseso na kumukuha ng karbon mula sa atmospera. Sa pagkakain ng mga halaman, o iba pang organismo, ang mga hayop ay mayroong mahalagang parte sa paggalaw ng materya at enerhiya sa sistema. Naiimpluwensiyahan rin nila ang dami ng mga halaman at microbial biomass na mayroon sa paligid. Sa pag-agnas ng patay na organikong materya, ang mga decomposer o taga-agnas ay nagbabalik ng karbon sa atmospera at tumutulong sa siklo ng pagkain sa pamamagitan ng pagbabalik ng mga pagkaing nakakalusog na naka-imbak sa patay na biomass sa isang anyo na puwedeng gamitin kaagad ng mga halaman at iba pang mikrobiyo.
Mga proseso
[baguhin | baguhin ang wikitext]
Mga panlabas at panloob na salik
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang mga ekosistema ay kinokontrol ng kapwa panlabas at panloob na mga salik. Ang mga panlabas na salik, na tinatawag ding mga salik ng katayuan, ay kumokontrol sa pangkalahatang istruktura ng isang ekosistema at sa paraan ng paggana ng mga proseso sa loob nito, ngunit hindi naman naiimpluwensiyahan ng mismong ekosistema. Sa malalawak na saklaw na heograpikal, ang klima ang salik na “pinakamalakas na nagtatakda sa mga proseso at istruktura ng ekosistema”.[3]:14 Ang klima ang nagtatakda ng biyoma kung saan nakaugat ang ekosistema. Ang mga padron ng ulan at pana-panahong temperatura ay nakaaapekto sa potosintesis at sa gayon ay nagtatakda sa dami ng enerhiyang magagamit ng ekosistema.[4]:145
Tinutukoy ng batayang materyal ng lupa ang katangian ng lupa sa isang ekosistema at nakaaapekto sa suplay ng mga sustansiyang mineral. Kinokontrol din ng topograpiya ang mga proseso ng ekosistema sa pamamagitan ng pag-aapekto sa mga salik tulad ng mikroklima, pag-unlad ng lupa, at paggalaw ng tubig sa loob ng sistema. Halimbawa, maaaring magkaiba nang malaki ang mga ekosistema kung matatagpuan sa isang maliit na depresyon sa tanawin kumpara sa isang nasa katabing matarik na gilid ng burol.[5]:39[6]:66
Kabilang sa iba pang panlabas na salik na may mahalagang papel sa paggana ng mga ekosistema ang oras at potensiyal na biyota, ang mga organismong naroroon sa isang rehiyon at maaaring sumakop sa isang partikular na lugar. Ang mga ekosistemang nasa magkakatulad na kapaligiran ngunit matatagpuan sa iba't ibang bahagi ng mundo ay maaaring gumana nang lubhang magkaiba dahil lamang sa mayroon silang magkakaibang pangkat ng mga espesyeng naroroon.[7]
Hindi tulad ng mga panlabas na salik, ang mga panloob na salik ng ekosistema ay hindi lamang kumokontrol sa mga proseso ng ekosistema kundi kinokontrol din ng mga prosesong ito.[3]:16 Bagama't ang mga papasok na mapagkukunan ay karaniwang kinokontrol ng mga panlabas na proseso tulad ng klima at batayang materyal ng lupa, ang pagkakaroon ng mga mapagkukunang ito sa loob ng ekosistema ay kinokontrol ng mga panloob na salik tulad ng agnas, kompetisyon ng mga ugat, o paglililim.[8] Ang iba pang mga salik tulad ng pagkagambala, sukseyon, at ang mga uri ng espesyeng naroroon ay mga panloob na salik din.
Pangunahing produksiyon
[baguhin | baguhin ang wikitext]
Ang pangunahing produksiyon ay ang paggawa ng mga organikong bagay mula sa mga di-organikong pinagkukunan ng karbono. Pangunahing nangyayari ito sa pamamagitan ng potosintesis. Ang enerhiyang nalalakip sa prosesong ito ay sumusuporta sa buhay sa Daigdig, habang ang karbono ay bumubuo sa malaking bahagi ng organikong bagay sa buhay at patay na biyomasa, karbono ng lupa, at mga fossil fuel. Ito rin ang nagtutulak sa siklo ng karbono, na nakaaapekto sa pandaigdigang klima sa pamamagitan ng epektong greenhouse.
Sa pamamagitan ng proseso ng potosintesis, ang mga halaman ay sumasagap ng enerhiya mula sa liwanag at ginagamit ito upang pagsamahin ang dioksido de karbono at tubig upang makagawa ng karbohidrata at oksiheno. Ang kabuuang potosintesis na isinasagawa ng lahat ng halaman sa isang ekosistema ay tinatawag na kabuuang pangunahing produksiyon (gross primary production o GPP).[4]:124
Humigit-kumulang kalahati ng GPP ay ginagamit ng mga halaman sa respirasyon upang makapagbigay ng enerhiyang sumusuporta sa kanilang paglaki at pagpapanatili.[9]:157 Ang natitirang bahagi ng GPP na hindi nagagamit sa respirasyon ay kilala bilang netong pangunahing produksiyon (net primary production o NPP).[9]:157 Ang kabuuang potosintesis ay nalilimitahan ng iba't ibang salik sa kapaligiran. Kabilang dito ang dami ng liwanag na magagamit, ang lawak ng dahon na ginagamit ng halaman upang makahuli ng liwanag (ang paglilim ng ibang mga halaman ay isang pangunahing limitasyon ng potosintesis), ang bilis kung saan naihahatid ang dioksido de karbono sa mga kloroplasto upang suportahan ang potosintesis, ang pagkakaroon ng sapat na tubig, at ang pagkakaroon ng angkop na temperatura para sa potosintesis.[4]:155
Daloy ng enerhiya
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang enerhiya at karbono ay pumapasok sa mga ekosistema sa pamamagitan ng potosintesis, isinasama sa buhay na mga tisyu, inililipat sa ibang mga organismo na kumakain ng buhay at patay na materyal ng halaman, at sa huli ay inilalabas sa pamamagitan ng respirasyon.[9]:157 Ang karbono at enerhiyang isinama sa mga tisyu ng halaman (netong pangunahing produksiyon) ay maaaring kainin ng mga hayop habang buhay pa ang halaman, o manatiling hindi kinakain kapag ang tisyu ng halaman ay namatay at naging detritus. Sa mga ekosistemang panlupa, ang karamihan ng netong pangunahing produksiyon ay nauuwi sa pag-agnas ng mga tagaagnas. Ang natitira ay kinakain ng mga hayop habang buhay pa ang halaman at pumapasok sa sistemang tropikong nakabatay sa halaman. Pagkatapos mamatay ang mga halaman at hayop, ang organikong bagay na nakapaloob sa mga ito ay pumapasok sa sistemang tropikong nakabatay sa detritus.[10]
Ang respirasyon ng ekosistema ay ang kabuuang respirasyon ng lahat ng buhay na organismo (mga halaman, hayop, at mga tagaagnas) sa ekosistema.[11] Ang netong produksiyon ng ekosistema ay ang pagkakaiba sa pagitan ng kabuuang pangunahing produksiyon (GPP) at respirasyon ng ekosistema.[12] Sa kawalan ng pagkagambala, ang netong produksiyon ng ekosistema ay katumbas ng netong pag-ipon ng karbono sa ekosistema.
Mga sanggunian
[baguhin | baguhin ang wikitext]- ↑ Hatcher, Bruce Gordon (1990). "Coral reef primary productivity. A hierarchy of pattern and process" [Pangunahing produktibidad ng bahurang koral. Isang herarkiya ng padron at proseso]. Trends in Ecology and Evolution (sa wikang Ingles). 5 (5): 149–155. Bibcode:1990TEcoE...5..149H. doi:10.1016/0169-5347(90)90221-X. PMID 21232343.
- ↑ Chapin, F. Stuart III (2011). "Glossary" [Glosaryo]. Principles of terrestrial ecosystem ecology [Mga prinsipyo ng ekolohiya ng ekosistemang panlupa] (sa wikang Ingles). P. A. Matson, Peter Morrison Vitousek, Melissa C. Chapin (ika-2nd (na) labas). New York: Springer. ISBN 978-1-4419-9504-9. OCLC 755081405.
- 1 2 Chapin, F. Stuart III (2011). "Chapter 1: The Ecosystem Concept" [Kabanata 1: Ang Konsepto ng Ekosistema]. Principles of terrestrial ecosystem ecology [Mga prinsipyo ng ekolohiya ng ekosistemang panlupa] (sa wikang Ingles). P. A. Matson, Peter Morrison Vitousek, Melissa C. Chapin (ika-2nd (na) labas). New York: Springer. ISBN 978-1-4419-9504-9. OCLC 755081405.
- 1 2 3 Chapin, F. Stuart III (2011). "Chapter 5: Carbon Inputs to Ecosystems" [Kabanata 5: Pagpasok ng Karbono sa mga Ekosistema]. Principles of terrestrial ecosystem ecology [Mga prinsipyo ng ekolohiya ng ekosistemang panlupa] (sa wikang Ingles). P. A. Matson, Peter Morrison Vitousek, Melissa C. Chapin (ika-2nd (na) labas). New York: Springer. ISBN 978-1-4419-9504-9. OCLC 755081405.
- ↑ Chapin, F. Stuart III (2011). "Chapter 2: Earth's Climate System" [Kabanata 2: Sistema ng Klima ng Daigdig]. Principles of terrestrial ecosystem ecology [Mga prinsipyo ng ekolohiya ng ekosistemang panlupa]. P. A. Matson, Peter Morrison Vitousek, Melissa C. Chapin (ika-2nd (na) labas). New York: Springer. ISBN 978-1-4419-9504-9. OCLC 755081405.
- ↑ Chapin, F. Stuart III (2011). "Chapter 3: Geology, Soils, and Sediments" [Kabanata 3: Heolohiya, Mga Lupa, at Latak]. Principles of terrestrial ecosystem ecology [Mga prinsipyo ng ekolohiya ng ekosistemang panlupa] (sa wikang Ingles). P. A. Matson, Peter Morrison Vitousek, Melissa C. Chapin (ika-2nd (na) labas). New York: Springer. ISBN 978-1-4419-9504-9. OCLC 755081405.
- ↑ Simberloff, Daniel; Martin, Jean-Louis; Genovesi, Piero; Maris, Virginie; Wardle, David A.; Aronson, James; Courchamp, Franck; Galil, Bella; García-Berthou, Emili (2013). "Impacts of biological invasions: what's what and the way forward" [Mga epekto ng mga biyolohikal na pagsalakay: ano ang ano at ang mga susunod na hakbang]. Trends in Ecology & Evolution (sa wikang Ingles). 28 (1): 58–66. Bibcode:2013TEcoE..28...58S. doi:10.1016/j.tree.2012.07.013. hdl:10261/67376. ISSN 0169-5347. PMID 22889499.
- ↑ "46.1A: Ecosystem Dynamics" [46.1A: Dinamika ng Ekosistema]. Biology LibreTexts (sa wikang Ingles). 2018-07-17. Inarkibo mula sa orihinal noong 2021-08-02. Nakuha noong 2021-08-02.Padron:Open access
Text was copied from this source, which is available under a Creative Commons Attribution 4.0 International License Naka-arkibo 2017-10-16 sa Wayback Machine.. - 1 2 3 Chapin, F. Stuart III (2011). "Chapter 6: Plant Carbon Budgets" [Kabanata 6: Mga Badyet ng Karbono ng Halaman]. Principles of terrestrial ecosystem ecology [Mga prinsipyo ng ekolohiya ng ekosistemang panlupa] (sa wikang Ingles). P. A. Matson, Peter Morrison Vitousek, Melissa C. Chapin (ika-2nd (na) labas). New York: Springer. ISBN 978-1-4419-9504-9. OCLC 755081405.
- ↑ Chapin, F. Stuart III (2011). "Chapter 10: Trophic Dynamics" [Kabanata 10: Dinamikang Tropiko]. Principles of terrestrial ecosystem ecology [Mga prinsipyo ng ekolohiya ng ekosistemang panlupa] (sa wikang Ingles). P. A. Matson, Peter Morrison Vitousek, Melissa C. Chapin (ika-2nd (na) labas). New York: Springer. ISBN 978-1-4419-9504-9. OCLC 755081405.
- ↑ Yvon-Durocher, Gabriel; Caffrey, Jane M.; Cescatti, Alessandro; Dossena, Matteo; Giorgio, Paul del; Gasol, Josep M.; Montoya, José M.; Pumpanen, Jukka; Staehr, Peter A. (2012). "Reconciling the temperature dependence of respiration across timescales and ecosystem types" [Pagtutugma ng pagdepende sa temperatura ng respirasyon sa iba't ibang antas ng panahon at mga uri ng ekosistema]. Nature (sa wikang Ingles). 487 (7408): 472–476. Bibcode:2012Natur.487..472Y. doi:10.1038/nature11205. ISSN 0028-0836. PMID 22722862. S2CID 4422427.
- ↑ Lovett, Gary M.; Cole, Jonathan J.; Pace, Michael L. (2006). "Is Net Ecosystem Production Equal to Ecosystem Carbon Accumulation?" [Katumbas ba ng Netong Produksiyon ng Ekosistema sa Pag-ipon ng Karbono sa Ekosistema?]. Ecosystems (sa wikang Ingles). 9 (1): 152–155. Bibcode:2006Ecosy...9..152L. doi:10.1007/s10021-005-0036-3. ISSN 1435-0629. S2CID 5890190.
