Перейти к содержанию

Азия

Википедия деп сайттан
Азия
Чартыкшар картазында Азия
Чартыкшар картазында Азия
Кижи саны4 164 252 000 чел.
Кижилерин адаарыазиаттар
Тургузуунда 49 (+5 кезек хүлээтинген) күрүнелер
Хамаарылгалыг күрүнелерМайык:Collapsible list
Хүлээтинмээн регионнарМайык:Collapsible list
ДылдарАзияның дылдары
Шак куржактарыUTC+2 тура UTC+12 чедир
Интернет-доменнер.asia
Улуг хоорайлары Токио, Джакарта, Сеул, Шанхай, Дели, Мумбаи, Манила, Пекин, Осака, Калькутта, Карачи, Дакка, Куала-Лумпур
Image Викишыгжамырда Азия

Азия — делегейде эң улуг девискээрлиг база кижилерниң саны-биле хөй дип. Европа-биле кады Евразия деп дипти тургузуп турар. Шөлү (ортулуктар биле кады) — 43,4 сая км² хире. Чурттакчы чонунуң саны — 4,2 млрд кижи. (2012) (Черниң 60,5 % чурттакчылары ). Азия өртемчейде бо үеде улуг сайзыраңгай регион болуп турар.

Адының тывылганы

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Хетт эпоха уезинде Бичии Азияның соңгу-барыын кезекке Ассува деп хаанныг күрүне турар. Хеттерниң оларны тиилээнин Тудхалия IV хаан чыл демдеглеринде айтып каан .

Турар чери биле кызыгаары

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Азий дип колдуунда турар чери Чөөн (исключение Чукот чартык ортулук) база бөмбүрзектиң Соңгу чартыында. Африка биле Азия Суэц мойналык биле каттышкан, Соңгу Америкадан ону кызаа Беринги өөш

Европа биле Азияның кызыгаары

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]
Image
Европа биле Азияның кызыгаары, признанная Международным Географическим Обществом (под буквой A, под другими буквами отвергнутые варианты)

Азия биле Африканың кызыгаары

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]
Шөлү: 43475 муң. км² (ортулуктар-биле)[1]
Ортулуктуң шөлү: 2001 муң км²
Далай деңнелинден ортумак бедии: 960 метр
Далай деңнелинден эң улуг бедии: 8 848 метр (даг Эверест)
Далай деңнелинден эң-не эвээш бедии: −405 метр (Өлүг далайның деңнели)
Эң соңгу точка: шенек Челюскин
77° 43' c. ш.
104° 18' в. д.
Эң мурнуу точка: шенек Пиай
1° 16' с. ш.
103° 30' в. д.
Эң барыын точка: шенек Баба
39° 29' c. ш.
26° 04' в. д
Эң чөөн точка: шенек Дежнёва
66° 05' c. ш.
169° 40' з. д.
Географтыг Азия төвүнүң турар черинде хоорайлар: Иркутск, Кызыл

Азияны Соңгу Доштуг, Индий база Оожум океаннар куржай ап чыдар, ол ышкаш барыын талазында диптиң иштинде далайлар Атлант океан (Азов, Кара, Мрамор, Эгей, Средиземный).

Рельеф (чер кырының тургузуу)

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]
Image

Азияның соңгу кыдыын тундралар эжээлеп турар. Мурнуу чүктүүнде тайга турар. Барыын Азияда дүжүткүр кара хөрзүннүг ховулар турар. Хөй кезии Ортаакы Азияда Кызыл далайдан Моолга чедир, куруг ховулар ээлеп турар. Олардан эң улуу – куруг хову Гоби. Гималай отделяют Ортаакы Азия тропиктерден Мурнуу биле Мурнуу-Чөөн Азия.

Гималай – делегейниң эң бедик даглыг системазы.

Хемнер, бассейниң девискээриниң Гималай суг дүвүнүң довураа дүжүткүр хөрзүн.

Физик-географиялыг районнаашкын биле субрегионнар

[эдер | вики-сөзүглелди эдер]

Азияда дараазында физик-географиялыг черлерни аңгылаар:

Файл:United Nations geoscheme (Asia).svg
Азияның субрегионнары КНО ёзугаар:      Чөөн Азия      Барыын Азия      Ортаакы Азия      Мурнуу-Чөөн Азия      Мурнуу Азия

Классификация ёзугаар, принятой в КНО, выделяются дараазында субрегионнар:

  • Чөөн Азия (Китай в составе КНР и Республики Китай, Мурнуу биле Соңгу Корея, Моол, Япония)
  • Барыын Азия (Азербайджан, Армения, Бахрейн, Грузия, Израиль, Иордания, Ирак, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, ОАЭ, Оман, Палестинниң девискээри, Саудовская Аравия, Сирия, Турция)
  • Мурнуу-Чөөн Азия (Бруней, Чөөн Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин)
  • Мурнуу Азия (Афганистан, Бангладеш, Бутан, Индия, Иран, Мальдивы, Непал, Пакистан, Шри-Ланка)
  • Ортаакы Азия (Казахстан, Киргизия, Таджикистан, Туркменистан, Узбекистан)

В то же время указанная классификация не является единственно верной. Альтернативтиг классификациялар база бар болуп турар, чижээ:

  • Чөөн Азия (КНДР, КНР, Республика Корея, Тайвань, Япония,)
  • Ортаакы биле Соңгу Азия (Казахстан, Киргизия, Монголия, Таджикистан, Туркменистан, Узбекистан, Россияның азиат кезээ, база үш автономнуг регионалдыг КНР — Иштики Моол, Синьцзян-Уйгур автономнуг район биле Тибет)
  • Мурнуу-Барыын Азия (Азербайджан, Армения, Афганистан, Бахрейн, Грузия (долу эвес), Израиль, Иордания, Ирак, Иран, Йемен, Катар, Кипр, Кувейт, Ливан, ОАЭ, Оман, Саудовская Аравия, Сирия, Турцияның азиат кезээ, Синай чартык ортулук, Египетке хамааржыыр)
  • Мурнуу Азия (Бангладеш, Бутан, Индия, Мальдивы, Непал, Шри-Ланка)
  • Мурнуу-Чөөн Азия (Бруней, Чөөн Тимор, Вьетнам, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Филиппин).
Image
Азия космостан көстүр чер

Для Азии характерны очень высокие среднегодовые темпы роста численности населения (по этому показателю Азия уступает только Африке); в последнее время они, однако, несколько снизились и составляют 1,3 %. Азияда 75 % ажыг кижи төрелгетен чурттап турар. В совокупности Китай и Индия дают 45 % мировой численности населения. 7 күрүне 100 сай ажыг чурттакчылыг (помимо названных выше — Индонезия, Пакистан, Бангладеш, Япония база Филиппин). Азияда кижи төрелгетенниң үш кол сөөк-язы төлээлекчилери чурттап турар — монголоид (кыдаттар и др.), европеоид (Барыын Азия чоннары) база негроид (Мурнуу биле Мурнуу-Чөөн Азияның чамдык чоннары). Чоннуң этниктиг составы аажок янзы-бүрү.. Азияга хөй эрте-бурунгу бедик сайзырал тыптып келген — Кыдат, Индия, Тибет-Моол, ортаа азия, Вавилон база өске. Чер ажылы таарымчалыг черлер Мурнуу биле Мурнуу-Чөөн Азия амгы үениң хөй чоннарынга үндезинни берген

ЧериКүрүне
(азы хамаарылгалыг девискээр)
1 июль 2012
КНО үнелээшкинни
%
чурттакчы чоннуң саны
Ортумак
хамаарылгалыг
чылдың
немей өзүлдези
(%, ООН)[5]
Ортумак
абсолютуг
чылдың
немей өзүлдези
(ООН)[6]
Период
ожидаемого
удвоения
(лет,
ООН)[7]
Барымдаалыг
альтернатив үндезиннер
ХүнүҮндезини
1КУРImage КУР1,353,601,00032.020.456,091,0001541,347,350,00031 декабря 2011Official estimate
2ИндияImage Индия1,258,351,00029.771.3617,114,000511,210,193,4221 марта 2011Census result  (чедимчок шөлүг төөгү, хоолга)
3ИндонезияImage Индонезия244,769,0005.791.012,472,00069237,641,326май 2010Census result
4ПакистанImage Пакистан179,951,0004.261.813,257,00039225 885 000апрель 24, 2026Official population clock Archived 2018-12-25 at the Wayback Machine
5БангладешImage Бангладеш152,409,0003.611.271,936,00055142,319,00015 марта 2011Census result
5РоссияImage Россия (с европейской частью)143,800,000139 143,800,0001 января 2012 года
6ЯпонияImage Япония126,435,0002.99-0.05-63,000-127,650,0001 марта 2012Monthly official estimate
7ФилиппиннерImage Филиппиннер96,471,0002.281.711,650,0004194,013,2002010Official estimate  (чедимчок шөлүг төөгү, хоолга)
8ВьетнамImage Вьетнам89,730,0002.121.06951,0006687,840,0002011Official estimate
9ИранImage Иран75,612,0001.791.09824,0006491 195 000апрель 24, 2026Official population clock
10ТурцияImage Турция74,509,0001.761.18879,0005974,724,26931 декабря 2011Official estimate
11ТаиландImage Таиланд69,892,0001.650.54377,00012965,479,4531 сентября 2010Census result
12МьянмаImage Мьянма48,724,0001.150.80390,0008757,197,8712012World Gazetteer projection
13Көрей РеспубликаImage Көрей Республика48,588,0001.150.41199,00016948,580,0001 ноября 2010Census result
14ИракImage Ирак33,703,0000.803.181,072,0002233,330,0002011Official estimate Archived 2012-10-29 at the Wayback Machine
15АфганистанImage Афганистан33,397,0000.793.211,072,0002224,485,6001 января 2011Official estimate Archived 2014-10-25 at the Wayback Machine
16НепалImage Непал31,011,0000.731.72533,0004126,620,80922 июня 2011Census result Archived 2012-04-15 at the Wayback Machine
17МалайзияImage Малайзия29,322,0000.691.60469,0004428,334,1356 июля 2010Census result Archived 2011-11-13 at the Wayback Machine
18Саудтар АравиязыImage Саудтар Аравиязы28,705,0000.682.21634,0003227,136,97728 апреля 2010Census result
19УзбекистанImage Узбекистан28,077,0000.661.14320,0006128,000,0001 января 2010Official estimate
20ЙеменImage Йемен25,569,0000.603.10793,0002324,527,0002012Official estimate Archived 2015-09-23 at the Wayback Machine
21КДУРImage КДУР24,554,0000.580.42103,00016524,052,2311 октября 2008Census result Archived 2010-03-31 at the Wayback Machine
22Шри-ЛанкаImage Шри-Ланка21,224,0000.500.85180,0008220,653,0001 июля 2010Official estimate Archived 2020-02-16 at the Wayback Machine
23СирияImage Сирия21,118,0000.501.70359,0004128 822 000апрель 24, 2026Official population clock Archived 2009-08-09 at the Wayback Machine
24КазахстанImage Казахстан17 244 4200.431.07175,0006517 300 5601 январь 2014Monthly official estimate
25КамбоджаImage Камбоджа14,478,0000.341.21175,0005813,395,6823 марта 2008Census result Archived 2011-02-27 at the Wayback Machine
26АзербайджанImage Азербайджан9,421,0000.221.24117,000569,111,1001 января 2011Official estimate
27КАЭImage КАЭ8,106,0000.192.72220,000268,264,0702010Official estimate Archived 2013-10-08 at the Wayback Machine
28ИзраильImage Израиль7,695,0000.181.76135,000407,848,80031 января 2012Monthly official estimate
29ГонконгImage Гонконг (КНР)[8]7,196,0000.171.0475,000677,108,1001 июля 2011Official estimate
30ТаджикистанImage Таджикистан7,079,0000.171.46103,000487,616,0001 января 2011Official estimate
31ИорданияImage Иордания6,457,0000.152.01130,000358 193 800апрель 24, 2026Official population clock Archived 2012-01-17 at the Wayback Machine
32ЛаосImage Лаос6,374,0000.151.3787,000516,465,8002012Official estimate
33КыргыстанImage Кыргыстан5,448,0000.131.0256,000685,477,6002011Official estimate  (чедимчок шөлүг төөгү, хоолга)
34СингапурImage Сингапур5,256,0000.121.3169,000535,183,70030 июня 2011Official estimate  (чедимчок шөлүг төөгү, хоолга)
35ТуркменистанImage Туркменистан5,170,0000.121.2766,000557,966,7242012World Gazetteer projection
36ГрузияImage Грузия4,304,0000.10-0.58-25,000-4,469,2001 января 2011Official estimate
37ЛиванImage Ливан4,292,0000.100.7733,000903,759,1002007Official estimate Archived 2012-05-07 at the Wayback Machine
38Палестина КүрүнезиImage Палестина Күрүнези[9]4,271,0000.102.87123,000244,293,3091 июля 2012Official estimate Archived 2011-11-14 at the Wayback Machine
39АрменияImage Армения3,109,0000.070.299,0002393,268,5002011Official estimate
40ОманImage Оман2,904,0000.072.0459,000342,773,47912 декабря 2010Census result
41КувейтImage Кувейт2,892,0000.072.6376,000273,582,05431 декабря 2010Official estimate
42МоолImage Моол2,844,0000.071.5745,000442,736,8002009Official estimate Archived 2012-04-01 at the Wayback Machine
43КатарImage Катар1,939,0000.053.6972,000191,699,43521 апреля 2010Census result
44БахрейнImage Бахрейн1,359,0000.032.6436,000271,234,57127 апреля 2010Census result Archived 2013-05-02 at the Wayback Machine
45Чөөн ТиморImage Чөөн Тимор1,187,0000.032.8634,000251,066,40911 июля 2010Census result
46КипрImage Кипр1,129,0000.031.0712,00065838,8971 октября 2011Census result
47БутанImage Бутан750,0000.021.6312,00043720,6792012Official estimate  (чедимчок шөлүг төөгү, хоолга)
48МакаоImage Макао (КНР)[10]567,0000.011.9811,00035560,100July-September 2011Official estimate
49БрунейImage Бруней413,0000.011.727,00041422,7002011Official estimate
50МальдивтерImage Мальдивтер324,0000.011.254,00056317,2802010Official estimate Archived 2012-03-31 at the Wayback Machine
Всего4,227,067,000100.001.0243,528,00068
  1. Чазыглыг цитата: Неверный тег <ref>; для сносок autogenerated1 не указан текст
  2. При проведении границы между Европой и Азией по Эмбе в Европе расположено до 14 % территории Казахстана; по реке Урал с 1964 года (XX Конгресс Международного Географического Союза в Лондоне) границу не проводят (см.: Кафедра физической географии и геоэкологии. Естественно-географический факультет ФГБОУ ВПО «Волгоградский государственный социально-педагогический университет» (ФГБОУ ВПО «ВГСПУ») Интересные факты о географии: Где проходит граница Европы и Азии? Archived 2014-04-23 at the Wayback Machine)
  3. Русское географическое общество. А. А. Чибилёв. Евро-Азиатская граница: история вопроса и современные представления. Феномен Евразии: две части света на одном материке
  4. При проведении границы между Европой и Азией (в пределах Казахстана) по реке Эмба, европейская часть к западу от неё включает территории: Западно-Казахстанской области (полностью, более 151300 км²); Атырауской области (всего 118600 км²; без южной части Жылыойского района — около 103000 км²); северо-западная часть Актюбинской области (всего 300600 км²; без Шалкарского (62200 км²), Иргизского (41500 км²), Айтекебийского районов (31300 км²), без южной и средней частей Байганинского района (около 40000 км² из 61000 км²) — около 126 000 км²). Суммарная площадь территорий западнее рек Эмба и Орь — около 380 000 км² или более 13,9 % от общей территории страны (2724902 км²)
  5. Вычисляется по следующей формуле: Оценка ООН на2012/Оценка ООН на2011x100-100.
  6. Вычисляется по следующей формуле: Оценка ООН на2012x Годовой прироСТ по данным ООН100.
  7. Вычисляется по следующей формуле: LN(2)/LN(прирост по данным ООН)/100+1). Получаются данные, получаемые также по формуле LOG10(2)/LOG10(прирост по данным ООН/100+1).
  8. С 20 декабря 1999 года — Автономная территория в составе Китайской Народной Республики. Ранее — португальская колония.
  9. Территории, оккупированные Израилем. Включает Сектор Газа и Западный берег реки Иордан
  10. Автономный регион КНР. До 20 декабря 1999 года — португальская колония