Francès (lingaedje)

Francès
Français
Li francès sol Daegne Bleu foncé: lingaedje del mame; Bleu: lingaedje administratif; Bleu clair: langue di tuzance; Vert: minorités francès-cåzantes.
Rilîjhaedje	[fʁɒ̃.sɛ]
Estats (redjons)	France, Beldjike, Swisse, Canada, Africa francès-cåzante. ()
Cåzeus
Nombe	300 miyons (2024)
Ôtès informåcions
Alfabet	alfabet latin
Sôre	SVO
Tacsonomeye
Filodjenêye	Indo-uropeyinne  Italike   Lingaedjes romans    Galo-roman     Lingaedje d' oyi      Francès
Statut oficir
Minoritaire	Itålye (Val d' Aoste), Estats Unis (Louisiana) pa l' Lingaedje oficir dins 29 payis eyet dins l' ONU.
Otorité linwistike	Académie française
Côdes di classifiaedje
ISO 639-1	fr
ISO 639-2	fra
ISO 639-3	fra (en)
Glottolog	stan1290 (en)
Linguasphere	51-AAA-i
Prumî årtike di l' Univiersele declaråcion des droets del djin

Li francès (e francès: français), c' est on lingaedje d' oyi (famile des lingaedjes romans), foirt sipårdou totavå l' Daegne. C' est onk des lingaedjes les pus eployîs dins les relåcions eternåcionåles, estant lingaedje oficir di l' ONU, di l' OTAN eyet di l' Union Uropeyinne.

D' acostumwance, on l' cåze el France, el Walonreye (Beldjike), el Swisse Romande, å Kebek (Canada), el Louwiziane, å Coûtchant d' l' Afrike et co dins bråmint des ôtès coines del Daegne. Les cis ki djåzèt francès sont lomés francès-cåzant(e)s u francofones.

Istwere

Li francès a rexhou foû d' on vî lingaedje d' oyi, k' esteut ddja bén rashiou diviè l' an 1000. C' est dins ç' lingaedje la kel Tchanson Roland est scrîte.

Å cminçmint, c' esteut l' pårler di l' Iye-di-France (Paris), mins il a stî spårdou pa les Rwès di France. E 1539, l' Ordonance di Villers-Cotterêts a decidé ki l' francès sereut l' seu lingaedje po les papîs d' djustice, replaeçant li latén.

Parintêye et rishonnance

Li francès fwait pårteye del famile des lingaedjes romans, djustumint del binde d' oyi (come li picård ou l' normand).

I s' rishonne bråmint avou ls ôtes lingaedjes del Romaneye occidentåle come li walon (ki c' est s' pus près parint e Beldjike), li catalan, l' itålyin ou co li liyonès.

Li francès a rexhou foû d' on vî lingaedje d' oyi, k' esteut ddja bén rashiou diviè l' an 1000. C' est dins ç' lingaedje la kel Tchanson Roland est scrîte.

Croejhete do francès

Loukîz a : «Croejhete do francès».

Sacwants francès coinreces

• Francès do Kebek et do Canada
• Francès d' Beldjike
  • Francès del Walonreye
  • Francès d' Brussele
• Francès del Suisse
• Francès d' Afrike bijhrece
  • Aransiya

Sacwants varyistés istorikes do francès

• Portofrancès
• Ancyin francès
• Mîtrin francès
• Francès preclassike
• Francès classike
• Francès modiene
• Francès (d' asteure)

Tabele contrastive des lingaedjes romans

Cisse tabele mostere des mots di baze ki mostrint l'origene latine et les évolutions dins les diferin lingaedjes romans.

Walon	Latén	Espagnol	Portuguès	Itålyin	Llïonés	Sicilyin	Francès
an	annus	año	ano	anno	annu	annu	an
lingaedje	lingua	lengua	língua	lingua	llingua	linga	langue
boes	ligna	leña	lenha	legna	lleinna	ligna	bois
clé	clavis	llave	chave	chiave	chave	chiavi	clé
fumê	fumus	humo	fumo	fumo	fumu	fumu	fumée
clôre	claudere	cerrar	fechar	chiudere	pechare	chiuderi / serrari	fermer
fwait	factum	hecho	feito	fatto	feichu	fattu	fait
plin	planum	llano	chão	piano	chanu	chianu	plat
fî	filius	hijo	filho	figlio	fiyu	figghiu	fils
nute	noctem	noche	noite	notte	nueiche	notti	nuit
oeû	oculus	ojo	olho	occhio	gueyu	occhiu	œil
boulangî	pistor	panadero	padeiro	fornaio	panadeiru	furnaru / panifex	boulanger

Rilomés scrijheus et linwincieus do francès

• Rilomés scrijheus e francès
• Rilomés Walons k' ont scrît e francès
• Rilomés linwincieus walons k' ont studyî l' francès

Hårdêyes divintrinnes

• Calcaedjes do francès
• Croejhete do francès
• Flaminaedje do francès

Hårdêyes difoûtrinnes

• Li francès å 18inme sieke (e walon)
• Tuzaedjes di des sicrijheus e francès nén Francès (e walon)
• Dicsionaîre Francès-Walon
• Rimetante croejhete francès-walon (Roger & Johan Viroux)

Lingaedjes romans
Latén (Latén vulgaire †)
Roman coûtchantrece	Troke ibero-roman Aragonès • Galicyin • Espagnol • Liyonès • Portuguès Troke galo-roman Borguignon • Djersiyès • Francès • Francoprovinçå • Galo • Lorin • Morvandiô • Normand • Picård • Pweturlin • Tchampnwès • Walon Troke galo-italike Côsse • Ligur • Lombård • Pîmontès • Venicyin • Emilyin • Romagnol Troke occitano-roman Catalan • Occitan Troke reto-roman Fôrlan • Ladin • Roumantche
Roman levantrece	Troke italo-roman Itålyin • Napolitin • Istriyot • Sicilyin • Toscan Troke iliro-roman Dalmate † Troke balcanike Roumin • Aroumin • Megleno-roumin • Istro-roumin
Roman d' iye	Sarde
Ôtes	Sabir (Lingua Franca)