ΣΩΤ.

Γ Κ Ο Τ Ζ Α Μ Α Ν Η

Φ

ΚΑΤΟΧΙΚΟΝ ΔΑΝΕΙΟΝ
ΚΑΙ

ΔΑΠΑΝΑΙ

ΚΑΤΟΧΗΣ

Θ ΕΣΣΑΛ Ο Ν ΙΚΗ

1954 

Τα προ της συμβάσεως του Μαρτίου
Με την είσοδον τών ξένων στρατευμάτων έν τί] χώρα μας εδημιουργήΦη
αυτομάτως τό ζήτημα της συντηρήσεως αυτών. Ζήτημα σοβαρώτατον από
άπόψεαις επισιτιστικής, διότι εις την κατεστραμμένην εκ του πολέμου Ε λ ­
λάδα προσετίΟεντο νέοι καταναλωταί. ’Από άπόψεως οικονομικής, διότι ή
μικρά ναι πτωχή Ελλάς ύπρχρεοΰτο κατά τούς διεθνείς νόμους νά έξε';ρη
τά μέσα πρός κάλυψιν τών δαπανών των κατακτητών. Τά ξένα στρατεύμα­
τα έλυσαν κατ’ άρχάς τό οίκονομικόν ζήτημα, κατά τον άπλούστερον και
πρακπκώτερον δι5 αυτά τρόπον, θέσαντα ε!ς άναγκαστικήν κυκλοφορίαν τά
μάρκ’α κατοχής και τάς λιρέττας τοΰ Αιγαίου. Διά των νομισμάτων τούτων
επρομηθευοντο τά εις αυτά άναγκαιοΰντα πράγματα. 'Η άθρόα δμως καί
ανεξέλεγκτος κυκλοφορία των ξένων νομισμάτων, τά όποια, ειρήσΐ)#» εν παρόδφ, ούδεμίαν ειχον κυκλοφορίαν εις τάς οικείας χώρας, Γερμανίαν και
Ιταλίαν, έδημιουργησεν δικαιολογημένον πανικόν καί πλής>η νομισματικήν
αναρχίαν. Κληθείς από τον αείμνηστον Τσολάκογλου, ενα ολόκληρο μήνα
μετά τόν σχηματισμόν τής κυβερνησεώς του, όλίγας ημέράς μετά την άτόδρασίν μου έκ τής φυλακής, οπού έκρατοΰιιην μετά .την μεταφοράν μου
εξ Ανδρου τάς τελευταίας ήιιέρας τοΰ Μαΐου 1941, νά άναλάβω τό Ύ
πουργεΐον τών Οικονομικών έστρεψα αμέσως και κατά πρώτον την προσο­
χήν μου πρός τό νόμισμα τι κόν ζήτημα, με άντικειμενικόν σκοπόν νά θέ^ω
τέρμα εις την δημιουργηθεϊσαν σΰγχυσιν καί αναρχίαν. Μετά πολλής δια­
πραγματεύσεις έγένετο την 18ην Ιουλίου 1941 συμφωνία βάσει τής όποίας
άπεσΰρθησαν τής κυκλοφορίας τά ξένα νομίσματα, έξαγορασΟέντα παρά
των ιδιωτών υπό τής Τραπέζης τής Ελλάδος καί άπηγορεύθη πάσα περαιτέρω κυκλοφορία αυτών, άναλαβοΰσης τής Τραπέζης τής Ελλάδος νά παρέχη
τά μέσα πληρωμών.
Μετά την συμφωνίαν έπαυσαν νά λειτουργούν τά ξένα νομισματοκο­
πεία. Εϊμε^α εις θέσιν πλέον νά παρακολουθώ μεν τάς δαπάνας των ξένων
καί τό ΰψος τής κυκλοφορίας. Μετά την ρΰθμισιν τοΰ νομισματικού, προέβαλε π/έον τό ζήτημα. ΓΙοΐαι επρεπε νά είναι αί Δαπάναι Κατοχής, πώς θά
περιωρίζοντο αυται εντός των ορίων τής οικονομικής αντοχής τής χώραο.
5Ι1το επόμενον οί μέν ξένοι νά ζητοΰν δσον τό δυνατόν περισσότερα, ό δέ
ελλην "Υπουργός νά δίδη όσον τό δυνατόν όλιγώτερα. Καθημερινώς εδημιουργείτο άχαρις καί σκληρός αγών, οχι πάντοτε χωρίς προσωπικούς κίνδυ­
νους, οσάκις ή άρνησις είς τάς προβαλλομένας αξιώσεις προσελάμβανε μορ­
φήν άντιδράσεως εις τάς άνάγκας καί τά σχέδια τά πολεμικά. Δυστυχώς ό
συνεχής αυτός αγών, από κοιιματικήν εμπάθειαν καί άγνοιαν, από απερι­
σκεψίαν τής αστικής τάξεως, από άσυνειδησίαν καίάτολμίαν δικαστικών τινών,
έχαρακτηρίσθη ώς συνεργασία μετά του εχθροΰ. Επιφυλασσόμενος νά δώσω
εν καιροί» εις την δημοσιότητα δλα τά στοιχεία έν λεπτομερεία, έξ ών νά
κρίνη ή ιστορία καί τό έθνος τό εργον τής περιόδου εκείνης, περιορίζομαι
σήμερον είς ουσιώδη τινά στοιχεία, έξ ών νά πληροφορηθή ό άναγνώστης
έπί ποίας βάσεως εθεσα από την πρώτην στιγμήν την πρός τάς ξένας άξΐίόσεις άντίδρασιν καί άντεργασίαν μου.
Είς τό από 22ας Σεπτεμβρίου 1941 άριθ. έμπ. πρωτ. 2055 έγγραφόν
μου πρός τάς Άρχάς Κατοχής ελεγον «Σπεύδω νά κροΰσο) τόν κώδωνα τοΰ
κίνδυνου καί νά επικαλεστώ άμέριστον την προσοχήν τόσον τών Αρχών
Κατοχής δσον καί τών κυβερνήσεων τοΰ Άξονος, πριν συντελεσθή ή πλή­
ρης οικονομική κατάρρευσις τής ^ώρας, συνέπεια τής όποίας \)ά είναι ή 

—

2

—

κοινωνική καί διοικητική εξάρθρωσις, ή έξαθλίωσις τοΰ βίου της μικρας Έ λ'
λάδος». Επικαλούμενος και προηγούμενα έγγραφά μου καί πίνακας, παρε
κάλουν νά έξετασθώσιν μετ: εύμενείας «ί κάτωθι προτάσεις μου.
1) Νά παρακληθώσιν τά Αρχηγεία τών Στρατιών νά έκδώσωσι διαταγάς και οδηγίας πρός δλας τάς μονάδας νά περιωρίσωσι τά έξοδα εις τά
άπολΰτως αναγκαία διά μίαν μή μόνιμον στρατιωτικήν διαμονήν.
2) Νά μή άπομακρύνωνται από τάς τοπικάς συνθήκας εργασίας κατά
την πληρωμήν τών παρεχόμενων εις τά στρατεύματα τοΰ ’Άξονος υπηρε­
σιών (μισθοί, ημερομίσθια κλπ.).
3) Ολα τά έργα, εκτελούμενα καί διατασσό[ΐενα, νά μή άπομακρύνωνται από τά δρια τής δυναμικότητας μιας μικρας καί πτωχής χώρας, καιά
δέ τήν έκτέλεσιν νά μή παραμελώνται, υπό διαφόρους προφάσεις καί προ­
σχήματα, οΐ νόμοι καί σχετικοί κανονισμοί έν ισχύει παρ’ ήμΐν. Παρεκάλουν επίσης αί δαπάναι τών ύπ’ άριθ 1.2.3. παραγράφων νά πραγματο­
ποιούνται εκ συμφώνου μέ τάς αρμόδιας ελληνικάς υπηρεσίας καί κατόπιν
εγκεκριμένης μελέτης.
4) Νά διαιρεθή ό έν Έλλάδι στρατός είς δυο κατηγορίας, εις στρατόν
κατοχής, αναγκαΐον διά τήν ασφάλειαν καί δημοσίαν τάξιν, καί εις στρατόν
διά γενικωτέρας άνάγκας καί σκοπούς καθαρώς στρατιωτικούς καί πολεμι­
κούς. Μόνον αί δαπάναι τής προίτης κατηγορίας νά βαρύνωσι τό Έλληνικόν Δημόσιον, διότι «είναι αδύνατον, έγραφον, αυτό καθ’ εαυτό τό γεγονός
ή πτωχή καί μικρά Ελλάς νά άνθέξη οίκονομικώς, εάν θά έπρόκειτο νά
έπιβαρυνθή μέ δλας τάς δαπάνας τοΰ στρατοΰ τοΰ ’Άςονος, τάς ά^αγκαίας
διά σκοπούς πολεμικούς έν τή νοτιοανατολική ταύτη γωνία τής Ευρώπης,
τοσουτο) μάλλον καθόσον ή διάρκεια τών γεγονότων τούτων δεν φαίνεται
καί πολύ σύντομος».
5) Νά σχηματισθη επιτροπή Ίταλο-Γερμανική μέ τήν εντολήν νά έξετάση μεθ’ ημών τήν οικονομικήν καί δημοσιονομικήν κατάστασιν τής Ε λ ­
λάδος έν τώ συνόλω της, διά νά καθορισθώσι σαφώς τά περιθώρια εντός
τών οποίων ή οικονομία καί ό προϋπολογισμός θά ήδύναντο νά άντικρύσωσι τάς Δαπάνας Κατοχής, χωρίς νά έπέλθη ή πλήρης άποσύνθεσις τοΰ
Κράτους καί περιελθη ό λαός εις τήν αθλιότητα καί τήν πείναν*.
Έ κ τοΰ εγγράφου τούτου, τό όποιον επιλέγω μεταξύ τόσων ά'λλων καί
ένδεικτικώς μόνον παραθέτω, σαφώς συνάγεται ή κατεύθυνσις τών προσ­
παθειών μου. Νά περιορισθώσι τά έξοδα κατά τό δυνατόν καί τούτα νά
μή βαρύνωσι τήν μικράν Ελλάδα, εΐμή έν άναλογίςε πρός τάς οϊκονομικάς καί δημοσιονομι'κάς δυνατότητας τής χώρας. Έ πί τής κατευθύνσεως
ταύτης έσυνεχίσθη αγών άτέρμων, ό όποιος πλειστάκις έλάμβανε δι3 εμέ
επικίνδυνους φάσεις. *Υπομνήματα, πίνακες, πεισματώδεις συζητήσεις, αρ­
νήσεις, διεδέχοντο άλλήλας διά τήν άμυναν τών συμφερόντων τοΰ άτυχους
υπό κατοχήν λαού.
Κ ατά’Οκτώβριον 1941 έστάλη εις Α θήνας υπό τής Γερμανικής Κυ*
βερνήσεως ό κ. Κλόντιους, διευθυντής τών οικονομικών σχέσεων τής Γερ­
μανίας μέ τά υπό κατοχήν Κράτη πρός επιτόπιον μελέτην τής καταστάσεως. Μετ’ αΰτοΰ εσχον πολλάς συνομιλίας τών οποίων τό νόημα καί τό
περιεχόμενον συνοψίζονται εις τό από 15/10/41 άριθ. πρωτ. έμπ. 2127
έγγραφόν μου καί τά συνημμένα αντίγραφα δλης τής μετά τών έν Έλλάδι
Αρχών Κατοχής αλληλογραφίας μου. Διά τοΰ εγγράφου έζήτουν έκτος τών
οικονομικών νά διακανονισθή τό πρός ήμάς χρέος, ώστε νά έπέλθη έλάφρυνσις τών βαρών καί τών έξ αυτών συνεπειών. 

—

3

—

2) Αί πληρωμαί έν Έλλάδι νά διακανονίζονται κατά τρόπον έπιτρέ·
ποντα νά σταματήση πάσα περαιτέρω εκδοσις χαρτονομίσματος.
3) Νά ληφθώσι επειγόντως μέτρα διά τόν επισιτισμόν της χο')ρας, διά
νά σταματήσω καί ή τόσον έπικινδύνως έπηρεάζουσα τ<<ς δηιιοσίας δαπάνας
και τήν κυκλοφορίαν άνοδος τών τιμών.
4) Νά διακανονισθώσι αί έξακτέαι ποσότητες τών προϊόντων μας, ιδία
καπνόΓ·, σταφίδος, ελαίου κ.ε.λ. και νά άφεθώσι διά τήν επιτόπιον κατανάλωσιν άρκετα'ι ποσότητες.
ό) Νά άφεθή ώρισμένος αριθμός πλοίων, αρκετής συνολικής χωρητικότητος και ελεύθερον πάσης επιτάξεως.
6)
Νά δργανωθή καί τεθή τό ταχύτερον εις εφαρμογήν πολυμερες
Κλήριγκ μεταξύ ημών και τών υπό κατοχήν χωρών τοΰ Άξονος, άφ’ ενός
μέν διότι διά μόνων τών εξ "Ιταλίας καί Γερμανίας είσαγίογών δεν ήτο δυ­
νατόν νά καλυφθώσι αί είς δραχμάς δαπάναι τών ξένων εν Έλλάδι, άφ*
ετέρου διότι ή χοίρα διά τόν επισιτισμόν της είχε έπιτακτικήν ανάγκην εισα­
γωγών καί άλλοθεν. Τό έγγραφον κατέληγε ιιέ έντονον διαμαρτυρίαν «διότι
αί δαπάναι ήσαν όχι μόνον πέραν τών πόρο)ν τής κατεχομένης χώρας, ώς
ορίζουν οί διεθνώς αποδεκτοί κανονισμοί δικαιωμάτων καί ύποχρεοίσεα)ν
μεταξύ κατέχοντας καί κατεχομένου, αλλά καί πέραν πάσης οικονομικής δυνατότητος*.
'Η Συμφωνία τοΰ

Μαρτίου 1952.

Έ πί τής βάσεως αυτής ήγωνιζόμεθα επί μήν<»ς. Ευτυχώς ό αγών δεν
εμεινε άνευ αποτελέσματος. Αί Δυνάμεις τοΰ ’Άξονος μάς εκοινοποίησαν
κατά Μάρτιον 1942 τάς εν Ρώμη ληφθείσας αποφάσεις το)ν, αί όποΐαι
κατ’ ουσίαν ήσαν ή αποδοχή τών απόψεων μας. Τά έξοδα κατοχής διηρέθησαν, ώς ήμεϊς έπιμόνως εζητοΰμεν, εις δυο κατηγορίας. Μικρόν ποσόν
1500 έκατ. μηνιαίως θά έβάρυνε τήν Ελλάδα. "Ολα τά ά'λλα έξοδα έβάρυναν τήν Γερμανίαν καί Ιταλίαν, θά εκαλύπτοντο δε υπό τής Τραπέζης τής
Ελλάδος διά προκαταβολών είς χρέωσιν τών αξονικών κυβερνήσεων, αναλο­
γίας τών ύφ’ έκατέρας αναλήψεων. Τό μόνον μειονέκτημα τής συμφοη’ίας
ταΰτης ήτο ότι ή ρΰθμισις τοΰ λογαριασμοΰ τών προκαταβολών θά εγίνετο
άργότερον.
Εις τόν επισιτιστικόν τομέα αί ληφθεΐσαι αποφάσεις έδικαίωναν τόν
αγώνα μας. Αί δυνάμεις τοΰ ’Άξονος άνέλαβον τήν ύποχρέοίσιν νά αποστέλ­
λουν τρόφιμα, προηας ΰλας, καύσιμα δι’ ιδίων μεταφορικών μέσων επί
τών οποίων είχε ήδη έ.πέλθη συμφωνία. Άπηγορεΰθη επίσης εξαγωγή εις
Γερμανίαν καί Ιταλίαν προϊόντων, εκ τής νέας καί παλαιάς εσοδείας, χρη­
σίμων διά τήν διατροφήν τοΰ πληθυσμού, ώς ξηρών καρπών, εσπεριδοει­
δών, έλαιών, χαρουπιών κλπ. 'Η εξαγωγή έλαιολάδου περιωρίσθη εις τάς
προπολεμικώς έξαγομένας ποσότητας, ούτως ώστε νά παραμένη εν τη χώ­
ρα ή αναγκαία διά τήν διατροφήν τοΰ λαού ποσότης.
Ή Συμφωνία τοΰ Μαρτίου 1942, ής τό κείμενον δημοσιεύεται έν
παραρτήματι, άνεκούφισε, ώς ήτο επόμενον, τά μέγιστα τήν Οέσιν μας.
Πρώτον διότι άνεγνωρίζετο έπισήμως υπό τών κατακτητών ότι δεν ήτο
δυνατόν καί δίκαιον νά άναλάβη ή "Ελλάς είς βάρος της δλα τά'έξοδα κα­
τοχής. Δεύτερον διότι άνεγνώριζον τήν ΰποχρέωσιν νά φροντίσουν διά τόν
επισιτισμόν τής χιόρας. Δεν εχω έν προκειμένη) άκριβεΤς πληροφορίας. Έ ξ
όσων όμως γνωρίζω, μοΰ φαίνεται, είμαι ο μόνος κατοχικός έν Ευρώπη
υπουργός επιτυχών διά τήν χοοραν του τοιοΰτον εύνοϊκόν διαχωρισμόν τών 

_

4

—

εξόδων κατοχής. Μκτά τήν εΰνοϊκήν ταυτην τροπήν τοΰ ζητήματος τών
δαπανών κατοχή; εμενε πρός λΰσιν ό τρόπος τοΰ διακανισμοΰ τοΰ λογαριααμοΰ τών προκαταβολών διότι αυται, δσον και αν ήσαν εις βάρος τών ξέ­
νων, διά τοΰ δγκου των ήτο δυνατόν νά άνατρέψιχσι τήν οικονομίαν τής
χώρας.
Έ ν τώ μεταξύ εϊχον αΰξηθή αί αρμοδιότητες μου διότι τήν 24 Μαρ­
τίου 1942 επήλθε ουσιώδης μεταβολή εις τήν συνΌεσιν τής κυβερνήσεως.
Είς τόν Ύποΐ'ργόν τών Οίκονοιιικών άνετέθησαν δλα τά παραγωγικά υπουρ­
γεία. Γεωργία;. Εμπορίου καί Βιομηχανία;, Εργασίας, Επισιτισμού ώστε
νά έπέλΠη συγκέντρωσις και συντονισμός τών δημοσιονομικών ζητημάτων,
τής παραγωγής και διανομή; τών αγαθών είς τό αυτό πρόσωπον. Έ πί τής
κεντρικής αυτής ιδέας έ^ημιουργήθη μεταπολεμικώς παρ’ ήμΐν τό Ύπουργεΐον Συντονισμού. Δί-ν γνωρίζω εάν καί κατά πόσον όρθώς καί έπιτυχώς
άντεγράψη ή βασικ.] μου εκείνη σκέψις, ή ΰπαγορευθεΐσα υπό τών τότε
εκτάκτων καί σοβαρωτάτοιν .περιστάσεων. ΙΙάντο>ς ό μηχανισμός αΰτοΰ, ή
άποδοτικότη;, ή ταχύτιι; περί τήν σΰλληψιν καί Ικτέλεσιν πόρρο) άπεχουσιν.
Αί εΰρυτεραι αρμοδιότητες έδημιοΰργησαν μείζονας εΰΟιίνας. Δεν είναι
δαακ εδώ ό χώρος νά ομιλήσω περί τών άλλων μέτρων τά όποια ελαβον ώς
ΙΙανυπουργός τών πέντε υπουργείων. Ταΰτα θά . έκτεϋώσι έν καιρω.
Είναι, -ευτυχώς, έν πολλοΤς γνωστά, δπω; καί γνωστή είναι ή βελτίωσις
τής δλης επισιτιστικής καταστάσεως μετά τόν άπαίσιον χειμώνα τοΰ 1941.
Οί άναγνώσται θά ενθυμούνται καί δυνανται νά συγκρίνωσι τόν τότε τι­
μάριθμον μέ τούς μετέπειτα καί τον σημερινόν. Μόνον ένδεικτικώς αναδη­
μοσιεύω από Υά; τότε έψημερίδας μικρά άποσπάσματα, τυχαίως σήμερα
ευρισκόμενα εί; χειρ«ς μου :
ΕΥϋΙΩΝΑ.—Τήν παρατηρηθ&ΐσαν κ α τ ’ α ύτ ά ς π τώσιν τών τιμών
τών τροφίμων ήκολούθησε α υτ ομά τως καί πτώσις τών τιμών τών υ φ α ­
σμά των καί ύποδημάτο,ν ύ ' Ό λ ο Υ ί ζ ο μ έ ν η ν είς 30 —50 °/Λ. Ά λ λ ά καί κάτι
ά λλ ο συνέβη. Οί κύριοι έμποροι, οί όποιοι έπί μήνας τώρα ώρκίζοντο
δτι εϊχον έξαντλήση τά έμπορεύματά των, έκθέτουν τώρα είς τάς προθήκας των ύ φ ά σ μ α τ α και υποδήματα, τα όπο'σ διαφημίζουν διά πινα­
κίδων ώ- εύοωπαίκά, προπολεμικά καί τά τοιαΟτα, ώοά ν νά έσ τα μά ·
τησε ό πόλεμος διά νά ε ί α αγ άν ο υν α ύτ οι εμπορεύματα έ< τοΰ έξωτε·
ρικοΟ Ένώ πρό τίνος ύπεδέχοντο μέ βλοσυρότιητα τούς πελάτας, τώρα
άρχισαν να ύποκλίνωνται, νά μειδιούν καί νά παοακαλοΰν. ^υρισκόμ^θα δέ άκόμη είς την αρχήν.
«ΠΡΩΜ’ΝΟΣ ΤΥΠΟΣ» 1811-42
ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ ΟΡΩΝ. —ί: ίς μί α; γ ωνίαν τής π λ ατ ε ία ς Σ υ ν τ ά γ μ α ­
τος εΐχεν έ γ κά τα στ αθ ή χθες κ ά π ο ι ο ς μικροπωλητής μέ ενα ό λό κ Λ ίη ρ ο
σάκκον λευκά φασόλια. Τά έπωλει βέβαια δχι άκοιβσ. Οί διαβάται δ·
μως άντιπαρήρχοντο λέν οντ ες του, δτι «αϋριον θά τά προσφέρπ φ θ η ­
νότερα» κοί ουτω καθεξής. Α υ τά παθαίνουν τώρα οί μαυραγοοιται.
Παρακολουθούν μέ δέος τήν πτώσιν τών τιμών καί ένώ ά λλ οτ ε ΐπρε·
πε νά παρακληθοΰν έκατοντάκις διά νά δώσουν αίαν όκάν φ α σ ό η α ,
τώοα τά π α ρ α τ ο σ σ ο υ ν κατά σακκους είς τά πεζοδρόμια καί παρακαλοΰν αυτοί. Ό κόσυος δμως είναι έπιφυλακτικός. ι_Iναι βέβαιος δτι ή
πτώσις τών τιμών θά συνεχισθη.
ΠΡΩ Ι'ΝΟΣ ΤΥΠΟΣ* 22*11-42
ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ. — ΓΙοΟ ήσαν λοιπόν κρυμμένα τά τόσα
τρόφιμα -πού κατακλύζουν τώρα ττιν ά>οράν καί τά πεζοδρόμια ; ΠοΟ
εύρεθησαν τόσα λαδι ι, τόσ * μακαρόνια, τόσα όσπρια, τόσες πατά*
τες, ιοσιη ζάκχαρις, δλα τά άγ^θά του υαγειρείου : ί Μαυραγορίτες
είναι βέβαιον δτι μέ πονον ψυχής τά έκθέτουν πρός πώλησιν,
«ΠΡΩ Ι'ΝΟΣ ΤΥΠ^Σ» 25-1142
ΠΙΝΑΚΙΣ. —Παρατηρεΐται γενική πτώσις τών τιαών ή όποία καί
συνεχίζεται άποφασιστική.
«ΠΡΩΊ'ΝΟΣ ΤΥΠΟΣ» 27-11 42 

—

5

—

Ή πίεσις δια τό ζήτημα τών δαπανών καί προκαταβολών έσυνεχίσθη
δντονος, γραπτώς καί προφορικώς καί μετά τόν Μάρτιον μήνα Ταυτοχρό­
νους έπεδίωξα μετά πείσματος, νά συμμετάσχη τό έλληνικόν Δημόσιον εις τήν
διαχείρισιν τών κονδυλίων ώστε νά άφαιρεθή από τούς ξένους καί ήμετέροος
λυμαιώνας τό ελληνικού χρήματος τό άσύδοτον. Ένδεικτικώς παραθέτω
άποσπάσματα μόνον εκ τού εγγράφου μου άριθ. εμπ. πρωτ. 1018 από 20ής
7/42 διά τοΰ οποίου έζήτων από τάς άρχάς κατοχής :
1) «Νά διατυπωθώσι καί καθορισθώσι σαφέστερον οί οικονομικοί καί
νομικοί οροι τών υπό τής Τραπέζης τής Ελλάδος παρεχόμενων προκατα­
βολών αΐ όποίαι, κατά τάς έν Ρώμη συαφωνίας, άποτελοΰσιν ιδιαίτερον λο­
γαριασμόν πιστώσεοις μας πρός τάς Δυνάμεις τοΰ "Αξονος, διότι ό καθορι­
σμός τών όρων τοΰ δανείου, ό τρόπος τής άποιβέσεως αύτοΰ θά έτόνωνε
ηθικώς καί ΰλικώς ημάς καί θά καθίστα δλιγώτερον επιζήμιους καί επικίν­
δυνους τάς συνεπείας τοΰ πληθωρισμοΰ.
2) Νά γίνωνται αί δυναταί οικονομίαι εν τή εκτελέσει τών δαπανών
και νά καθορισθή τρόπος πληρωμής χορηγητών καί εργολάβων, ό όποιος νά
έπιτρέπη αποφυγήν συνεχούς καί εκτός μέτρου διογκώσεως τής κυκλοφο­
ρίας. Συνίστων δε τήν π?ιηρωμήν δι5 εντόκων γραμματίων, τραπεζιτικών
πιστώσεων κτλ. αντί χαρτονομίσματος.
3) Νά συμπαρίσταται τό έλληνικόν Δημόσιον κατά την σύναψιν τών
συμβολαίων, τάς δε πληρώ μάς πρός τούς δικαιούχους νά διενεργή απ’ ευ­
θείας τό Δημόσιον Ταμεΐον, πλήν τών μισθών τών στρατιωτικών».
Διά τών προτάσεων τούτων ήθελα δχι μόνον νά επιτύχω οικονομίας,
αλλά νά διασπασω τήν άγαστήν συνεργασίαν ξένων καί ήμετέρων εις βάρος
τοΰ έλληνικοΰ δημοσίου καί λαοΰ καί νά λύσω τόν βρόχον, τόν όποιον με­
ρικοί κακοί καί επιτήδειοι “Ελληνες, πιθανώτατα αύτοδιάφημισθέντες κατό­
πιν ώς μεγάλοι πατριώται, ειχον θέση περί τόν λαιμόν τοΰ άτυχούς ελληνι­
κού λαοΰ. Δυστυχώς εύριοκόμην συνεχώς καί πάντοτε προ Ανυπερβλήτων
δυσκολιών, παρά τήν κατανόησιν καί τάς καλάς διαθέσεις τών πολιτικών αν­
τιπροσώπων τών Δυνάμεων Κατοχής. Δι5 αυτό άπεφάσισα νά μεταφέρω τόν
αγώνα υπέρ τής μικράς καί κατεστραμμένης Ελλάδος είς τάς Αξονικός
πρωτεύουσας, με. τήν ελπίδα δτι εκεί θά ήτο εύκολώτερον νά επιτύχω τούς
επιδιωκομένους σκοπούς.
Αί διαπραγματεύσεις Βερολίνου κα'ι Ρώμης

Τήν εσπέραν τής 17/9/42. συνοδευόμενος από εκλεκτούς υπαλλήλους
τών "Υπουργείων καί Τραπέζης τής Ελλάδος, εφθασα είς Βερ"λΐνον. Αί
βάσεις τάς όποίας εθεσα εις τάς διαπραγματεύσεις μου, ώς έο φαίνεται εκ
τού από 20/9/42 υπομνήματος μου, ήσαν αί εξής :
Νά σταματι,ση πρώτον πάσα περαιτέρω εκδοσις χαρτονομίσματος διά
νά άρχίση κατόπιν τό εργον τής νομισματικής καί οικονομικής έξυγιάνσεως.
Διά νά επιτευχθη ό βασικός αύτός σκοπός επρότεινα :
1) Νά γίνη παρά τών Στρατιωτικών Αρχών πάσα δυνατή οικονομία,
περιοριζομένιον τών δαπανών είς τά άπολύτως άναγκαία.
2) Νά γίνη εισαγωγή πρώτων υλών, σιδήρου, ξυλείας, τσιμέντων κτλ.
αναγκαίων διά τά στρατεύματα.
3) Νά είσάγωνται τά είδη διατροφής τών στρατευμάτων κατοχής (σφάγεια, όσπρια κτλ.) καί έκ γειτονικών πρός τήν Ελλάδα χωρών.
4) Ή πληρωμή τών εργαζομένων διά τάς άνάγκας τοΰ στρατού νά γ ί­ 

—

6

—

νεται δια τροφίμων καί άλλων ειδών βιοτικής ανάγκης εισαγομένων έξωθεν.
5)
Να εισάγωνται εμπορεύματα, τα όποια πωλοΰμενα εις την έλληνικήν κατανάλωσιν να δημιουργώσι τάς δραχμάςων έχουσιν ανάγκην τα στρα­
τεύματα κατοχής».
Τό υπόμνημα κατέληγεν αυτολεξεί: «Ή Ελληνική Κυβέρνησις ελπίζει
οτι αί προτάσεις της, άνταποκρινύμεναι πρός την πραγματικότητα και το συμ­
φέρον άμφοτέρων των μερών, θα γίνωσιν άποδεκταί, διότι άλλως θα είναι εις
αυτήν αδύνατον να συνέχιση τάς εύθύνας έναντι του ελληνικού λαοΰ. Θά ητο
δε. λυπηρόν, εάν εξ αστοχίας οικονομικών μέτρων κατεστρέφετο μία μικρά χώρα
της Ευρώπης 16 μήνας μετά την λήξιν τών πο/εμικών έπιχειρι'ισεων εν αυτή».
Αΐ πρώται επαφαί μας εν Βερολίνο) ήσαν λίαν ένθαρρυντικαί, ως εξά­
γεται £κ τών προτάσεων τάς όποίας ύπέβαλεν εις ημάς εγγραφως το Γέρμανικόν Ύπουργεΐον τών Εξωτερικών.
Προτάσεις τοϋ Υπουργείου Εξω τερικώ ν Γερμανίας

Βερολΐνον 2 0 -9 -4 2
1) Ή Ελληνική Κυβέρνησις αναλαμβάνει την ύποχρέωσιν δπως ή κυ­
κλοφορία μή ύπερβή τά 160 δισεκατομμύρια.
2) Νά ληφθοΰν δραστικά μέτρα, όοον αφορά την φορολογίαν και τά
κέρδη εκ του πολέμου.
3) Νά καθιερίϋθή αυστηρός έλεγχος τιμών.
4) Διά τον ελεγχον τών εις τας παραγράφους 1 και 3, θά όρισθοΰν
σύμβουλοι Γερμανοί και Ιταλοί παρά τοΐς οίκείοις Ύπουργείοις καί παρά
τή Τραπέζη τής Ελλάδος, αΐ δέ υποδείξεις των δέον νά εκτελώνται.
5) Ή Κυβέρνησις αναλαμβάνει την ΰποχρέωσιν νά θέτη εις την διάθεσιν τών Στρατευμάτων Κατοχής τά αναγκαία υλικά διά πολεμικάς κατασκευάς, έφ’ όσον τά ύλ ΐκ ά ταΟτα εύρίσκονται έν τη χώρα Τά
Στρατεύματα Κατοχής θά δυνανται ενδεχομένως νά προβαίνουν εις επιτά­
ξεις, ούχί όμως καί εις αγοράς διά δραχμών. Αί σχετικαί πρός τούς κατόχους
αποζημιώσεις θά κανονίζωνται υπό τής Ελληνικής Κυβερνήσεως.
6) Αι άνάγκαι τών Στρατευμάτων Κατοχής, Ιταλικών καί Γερμανι­
κών, θά καλύπτονται, έφ ’ όσον είναι δυνατόν, εκ Γερμανίας καί "Ιταλίας
ή εκ τρίτων χωρών. Τά τρόφιμα θά άγοράζωνται εν Έλλαδι μόνον έφ*
όσον υπάρχουν δ ια θ έσ ιμ α έν ττ| χώρα π.χ. φρούτα καί λ α χ α ­
νικά.
7) Αί άναγκαιοΰσαι εϊς τά Γερμανικά καί Ιταλικά στρατεύματα δραχμαί (δηλ. μισθοί, τρόφιμα, εφ’ όσον θά άγοράζωνται έν τή χώρα, ενοίκια
οικημάτίον, κξοδα κατασκευών, άποστολαί καί μεταφοραί, έπισκευαί πλοίων)
θά έξασφαλίζωνται διά προσθέκον εξαγωγών εις Ελλάδα εκ Γερμανίας καί
Ιταλίας.
8) Διά νά έξασφαλισθή ικανοποιητική εμπορική ανταλλαγή μεταξύ Γερ­
μανίας, Ιταλίας καί Ελλάδος, θά συσταθή μία Γερμανική καί μία "Ιταλική
Εταιρία διά νά ρυθμίζη τό σχετικόν εμπόριον.
9) Αΐ Κυβερνήσεις Γερμανίας καί Ιταλίας θά φροντίσουν ώστε αΐ δαπάναι τής παραγράφου 7 νά περιορίσθοϋν κατά τό δυνατόν. ’Εν τοΰτοις
απαραίτητον είναι νά παρασχεθή ή έγγύησις, ότι δεν θά παρεμποδισθη ή
έκτέλεσις τών έργων καί τών μεταφορών.
Πρός άποσαφήνισιν τών σημείων 2 καί 3, μετά σχετικάς συζητήσεις,
μάς εστάλη τό κάτωθι σημείωμα : 

Βερολίνον 23 - 9 - 1942
1) Ή Ελληνική Κυβέρνησις αναλαμβάνει την ύποχρέωσιν νά μη αύ­
ξηση την κυκλοφορίαν.
2) Ή Γερμανική και ή Ιταλική Κυβέρνησις διά παντός μέσου θά επιδιώξωσιν ώστε :
α) Διά τής αύξήσεως τής εισαγωγής εις Ελλάδα, β) διά του περιορι­
σμού των εξόδων των, γ) διά τής προμήθειας δραχμών εκ προσθέτων
εισαγωγών νά μή παραστή ανάγκη νά ζητήσωσι δραχμάς από τήν Έλληνικήν Κυβέρνησιν.
3) Έφ" οσον παρά τον ύπ ’ άριθ. 2 προβλεπόμενον διακανονισμόν ήθελον άπαιτηθή ποσά εις δραχμάς, ή Ελληνική Κυβέρνησις θά -θέση τάς δρα­
χμάς ταυτας εις τήν διάθεσιν ες εσόδων (φόροι, άφαίρεσιν κερδών κλπ.).
4) Έ φ ’ οσον τά εν τώ ύπ’ άριθ. 3 ενδεχομένους διατεθησόμενα ποσά
κατά τήν γνώμην τής Ελληνικής Κυβερνήσεως δεν είναι δυνατόν νά καλυφθώσιν άνευ αύξήσεως τής κυκλοφορίας, ή Τράπεζα τής Ελλάδος, κατόπιν
συνεννοήσεως μετά τών αντιπροσώπων τής Γερμανίας και τής Ιταλίας εν
Ά θήναις, θά προβή εις ΰψωσιν τής κυκλοφορίας, εφ’ οσον τοϋτο θά ήτο
άπολύτως άναγκαϊον. Έ ν τή περιπτώσει όμως ταύιη ή δημιουργία τής προσ­
θέτου ταΰτης άγδραστικής δυνάμεως δέον νά συντελεσθή ούχί διά τής εκδόσεως χαρτονομίσματος, αλλά δι5 έξε^ρέσεως δυνατοτήτων κατ’ άλλους τρό­
πους (πληρωμαί δι επιταγών, πιστοίσεων, χρεωπιστώσεων, ανοικτών λογα­
ριασμών, χρεωπιστωτικών Κρατικών γραμματίων κλπ.).
Είς τάς προτάσεις ταΰτας άπήντησα καί έγγράφως τήν 24/9/42 και
28/9/42 δτι «αναλαμβάνω τήν ύποχρέωσιν νά μή αυξήσω τήν κυκλοφορίαν
πέραν τών ορίων εν ή εύρίσκετο, υπό τον ορον δτι υπό τών αρχών Κατοχής
θά έφαρμοσθή αύστηρώς τό άρθρον 7 τού σημειώματος, δηλαδή δλαι αί
ανάγκαι τών στρατευμάτων θά ίκανοποιώνται μέσοο δραχμών, δημιουργουμένων έξ εισαγωγών συμπληρωματικών, δηλαδή εκτός Κλήριγκ εκ τών χω­
ρών τού ’Άξονος ή τρίτων, ώστε ούδεμία δαπάνη σχετική μέ τάς άνάγκας
τών εν Ελλάδι στρατευμάτων νά βαρύνη τό ελληνικόν Δημόσιον, αλλά μόνον
αί κανονικαί δαπάναι διοικήσεως τού Κράτους. Επίσης νά μη ζητηθώσι
κεφάλαια υπό οίανδήποτε άλλην μορφήν πιστώσεων, προκαταβολών, προεξο­
φλήσεων κλπ. *Υπό τάς ως άνω προϋποθέσεις ή ελληνική Κυβέρνησις άνε?.άμβανε τήν ύποχρέωσιν νά μή προβή είς ούδεμίαν εκδοσιν χαρτονομίσμα­
τος, νά ϊσοσκελίση τον προϋπολογισμόν, νά λάβη περιοριστικά μέτρα και νά
άσκηση δλον τον άπαιτοϋμενον ελεγχον επί τών πιστώσεων τού εμπορίου καί
εν γένει τής κινήσεα>ς τών κεφαλαίων». Έ πί τού σημείου 3 καί 4 τού συμ­
πληρωματικού σημειώματος τής χορηγείας δραχμών, εάν παρά τάς οικονο­
μίας καί τάς προσθέτους εΐσαγωγάς παρουσιάζετο ανάγκη δραχμών, άπήν­
τησα δτι, εφ’ οσον αί δραχμαί αΰται κατά τήν γερμανικήν πρότασιν επρεπε
νά μή προέρχονται έκ τής Τραπέζης Ελλάδος αλλά εκ πόρων τού Κράτους,
τήν τοιαΰτην περιπτωσιν τήν εθεώρουν δλως έξαιρετικήν καί έκτακτον, περιοριζομένην είς μικρόν ποσόν 4—6 δισεκ. δραχμών, τό όποιον θεωρούμενον ως κυμαινόμενον χρέος θά ήνο δυνατόν νά χορηγηθή ό'χι υπό τού Κρά­
τους ή τής Εκδοτικής, δΓ εκδόσεως νέου χαρτονομίσματος, δπερ έν τέλει θά
κατέληγε νά άνατρέψη τον δρον 1, δηλαδή τήν ύποχρέωσιν μή εκδόσεως
νέου χαρτονομίσματος, αλλά υπό όμάδος Τραπεζών, τή συμπράξει μετά Ι τ α ­
λικών καί Γερμανικών Τραπεζών.
Τάς γερμανικάς προτάσεις εύρισκα αρκούντως εύνοϊκάς καί πραγμα­
τοποιήσιμους, διότι, παρά τάς τότε ελεεινάς συνθήκας, είχον άναβιβάση διά 

σειράς μέτρων τα έσοδα τοΰ Κράτους από 13 δισεκατ. τό 1941 εις 127 δισε­
κατομμύρια διά τό 1942/43, μέ έξοδα διοικήσεως περί τά 132 δισεκατ. Λεν
θά μοΰ ήτο συνεπώς δΰσκολον νά σταματήσω τήν περαιτέρω εκδοσιν χαρτο­
νομίσματος η νά περιορίσω αυτήν είς τό ελαχιστον, εάν οί κατακτηταί έφηρμοζον πιστώς τάς προτάσεις των.
Δυστυχώς αί τόσον ευνοϊκάι καί ελπιδοφόραι πρώται έπαφαΐ άνετράπησαν κατά τήν τελευταίαν συνάντησιν διά λόγους καί τ□ παρεμβάσει δυνάμεων καί παραγόντων τους οποίους καί σήμερα ακόμη δεν δύναμαι νά καθο­
ρίσω. Πάντως είμαι πεπεισμένος δτι ή μεταστροφή δεν οφείλεται είς τάς
αρμόδιας πολιτικός άρχάς, τών όποίίον οΐ σπουδαιότεροι παράγοντες, ώς ό
μόνιμος υφυπουργός τών Εξωτερικών κ. λΥΐίϊδζίΐεοΙνεΓ, ό υπουργός Ε θ νι­
κής Οικονομίας Ριιηΐί, ό υποδιοικητής τής Κίΐΐοΐΐίίΐχιιιΐν, δχι μόνον έδειξαν
πλήρη κατανόησιν, αλλά καί δεν άπέκρυψαν τήν δυσφορίαν των διά τήν νέαν
τροπήν τών διαπραγματεύσεων. Νομίζω ή μεταστροφή οφείλεται είς τάς
στρατιωτικός υπηρεσίας, αί όποίαι κατ’ ούδένα τρόπον έδέχοντο νά τοποθε·
τηθώσιν αί δαπάναι εντός εκ τών προτέρων καΟωρισμένων συμφωνιών και
νά ΐδωσι περιοριζομένην τήν ελευθερίαν, ήν ειχον νά δαπανώσι κατά τάς εκά·
στοτε πολεμικός άνάγκας καί συνθηκας. Άντ»·λήφθην δτι αί προσπάθεια!
μου, λόγω τής παρεμβληθείσης άντιδράσεως, δυσκόλως θά ήτο δυνατόν νά
καρποφορησωοι. Διά νά ένισχύσω την θέσιν μου, τήν 30ήν Σεπτεμβρίου, μέ
ευνόητους δι" εμέ προσωπικούς κίνδυνους, έκαμα τό κάτωθι τηλεφώνημα
εις 5Αθήνας πρός τόν Πρόεδρον αείμνηστον Τσυλάκογλου συνιστών νά άπειλήση παραίτησιν καί νά άρνηθή οίανδήποτε προκαταβολήν :
Βερολϊνον 30 Σεπτεμβρίου 1942. "Ωρα 19η.
«Περιμένομεν όριστικάς προτάσεις, μετά τάς έπανε ιλλημένας σ υν ε ρν α·
σίας χάς όποίας εϊχομεν. Τά π ρ άγμ ατ α εβαινον κατ' ευχήν, ά λ λ ’ άπό
χθες ύπάοχ<_υν μερικαί έυδείξεις δτι δυνατόν νά ζητησουν μεταβολάς
είς σημεί α τινά ί σως ούσιώδη ί σως έπουσιώδη. Α ν άγ κ η είς Ά θ η ν α ς
τηρηθη σταθερά γραμμή δπως έδώ, γνωστοποιούμενου έπειγόντως είς
αρμοδίους δτι έάν ζ ητήματα δεν λυθώσι κ α τ ’ ρύχήν Κυβέρνησις άδυνατεΐ συνέχιση εργον. Ά π ο φ ύ γ ε τ ε προκαταβολάς μέχρις άφί ξεώς μας.
ΓΚΟΤΖΑΜΑΜΗΣ
(Πρωτότυπον μονογραφημένον καί υπό χών κ. κ.
Μαρανή, Βεναρδή καί Ά ν α σ τα σο π ού λ ο υ ) .

Δεν μοΰ προκύπτει νά έδόθη συνέχεια εν Ά θήναις εις τάς συστάσεις μου.
Ταυτοχρόνους έδήλωσα εις τούς Γερμανούς δτι μετά τήν ύπαναχώρησίν
των έθεώρουν τερματισθεΐσαν τήν αποστολήν μου καί έζήτησα τήν θεοόρησιν τών διαβατηρίου μας διά τήν επιστροφήν. 'Η άρνησίς των υπήρξε ρηεή
καί σταθερά. *Υπεχρεώθημεν, μέ διαφόρους προψάσεις, νά συνεχίσωμεν
τάς διαπραγματεύσεις εν Ρώμη από κοινοΰ πρός άνεύρεσιν λΰσεως ίκανοποιοΰσης άμφότερα τά μέρη. Πολυπληθής συνοδεία άνωτάτων Γερμανών
λειτουργών τοΰ Κράτους μάς συνώδευσε είς Ρώμην. Ενταύθα ή στάσις μου
υπήρξε σαφής καί σταθερά δσον καί έν Βερολίνο). Ύπεστήριξα δτι τά είς
βάρος τής Ελλάδος έξοδα κατοχής έπρεπε νά περιορισθώσι είς τά δρια τά
καθορισθέντα διά τής συμφωνίας τοΰ Μαρτίου, δλα τά άλλα νά καλύπτον­
ται δι5 εισαγωγής εμπορευμάτων εκ τών χωρών τοΰ Άξονος καί τών ύπ ’
αυτού κατεχομένων. Αί διαπραγματεύσεις διήρκεσαν από τής 2ας Όκτωβρίου μέχρι τής 21ης ίδίου. Περί αυτών γράφει στά απομνημονεύματά του
ό τότε υπουργός τών Εξωτερικών τής Ιταλίας αείμνηστος Τσιάνο καί ό
παρακολουθήσας τάς διαπραγματεύσεις τότε συν)ρχης κ. Μπαλής, είς τά ύπ’
αυτού κρατηθέντα πρακτικά. Έ ξ αυτών ό αναγνώστης δύναται νά σχηματίση 

—

9

—

εικόνα τον δλου άγώνος, 6 όποιος διεξήχθη εν Ρώμη από ελληνικής πλευ­
ράς. Άτυχώς, παρά τήν ένδοτικότητα από ιταλικής πλευράς, παρά τήν άναγνώρισιν έκ μέρους τής γερμανικής περι τον δικαίου καί τής όρθότητος
των απόψεων μας. δεν κατέστη δυνατόν, διά λόγους προβαλλομένους παρά
τής στρατιωτικής ήγεσίας, νά καταλήξωμεν εις ώρισμένην συμιφωνίαν.
Πρύ τοΰ αδιεξόδου είς ο περιήλθον αί διαπραγματεύσεις αί κυβερνή­
σεις Ρώμης και Βερολίνου κατέληξαν εις τήν άπόφασίν νά άποστείλουν εις τήν
'Ηλλάδα ειδικούς οικονομικούς πληρεξουσίους, μέ ευρύτατα δικαιώματα εις
τον οικονομικόν τομέα, μέ κύρος και αρμοδιότητα νά έπιβάλουν τάς αποφά­
σεις των καί έπι τών στρατιωτικών αρχών, ώς τουλάχιστον με δίεβεβαίηυν,
ίνα, μετά επιτόπιον έξέτασιν έν συνεργασία μεθ’ ημών, λάβουν τάς δέουσας
αποφάσεις. Έδήλωσα ενώπιον τής επιτροπής, ώς καί εις τον Υπουργόν τών
Εξωτερικών Τσιάνο, παρόντος τοΰ έν Ρώμη Γερμανού Πρεσβευτού αειμνή­
στου Φόν Μάκενσεν, ότι την άποστολήν επιτροπής έι^εώρουν άναβλητικήν
προσπάθειαν καί χρονοτριβήν, έφ’ όσον δεν συνηπτετο συμφωνία επί υπουρ­
γικού και κυβερνητικού επιπέδου, διότι τά ζητήματά μας δεν ήσαν θέματα
Ιμπειρογνωμόνων αλλά «ΑΡΧΗΣ ΚΑΙ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΝ». (ζΚιεΒΐίοηδ άε
Ρπποΐρε εί <:1ε Οοιινεπιεηιεηκ). Έδήλωσα επίσης ότι έλάμβανον μέν υπό
σημείωσιν τ<χς καλάς διαθέσεις, τήν δήλωσιν καί ύτόσχεσιν τών οικονομι­
κών πληρεξουσίων νά άνεΰρουν, μετά τήν επιτόπιον μελέτην, λύσεις συμφώ­
νους πρός τάς απόψεις μας, άλλ’ ότι ήμην υποχρεωμένος νά επιφυλαχθώ έν ανα­
μονή τών αποτελεσμάτων διά νά κανονίσω κατόπιν τήν όριστικήν μου στάσιν.
Η αποστολή εις Βερολΐνον και Ραηιην, παρά τά αρνητικά αποτελέ­
σματα ώς πρός τον καθορισμόν τού ορίου τών Προκαταβολών, τού τρόπου
τής έ£οφλήσεως αυτών, δεν δύναται νά θεωρηθή άποτυχούσα, διότι έλύθησ<«ν δευτερεύοντα μέν ζητήματα αλλά σπουδαιότατα, διά τά όποια ματαίως
ήγοίνιζόμην επί μήνας εις ’Αθηνας Ή απ’ ευθείας επαφή μ·»υ μέ υπουρ­
γούς και ανώτατους λειτουργούς, μου εδωκε την ευκαιρίαν νά φέρω εις γνώσιν τών αρμοδίων γυμνήν τήν έν Έλλάδι τραγικήν κατάσι·»σιν, νά περιγράψω τάς εις βάρος μας αδικίας, τάς υπερβασίας, τήν σππτάλην κτλ. Ε π έ­
τυχα νά έκδοθή διαταγή πρός τάς έν Έλλάδι στρατιωτικός μονάδας, διά τής
όποίας κατηργείτο ή προγενέστερα ασυδοσία κάθε λοχαγού ή λοχίου νά στρα­
ταρίζεται , έπιπλιόνη, διασκευάΐΐη καταλύματα κατά βούλησιν καί αρέσκειάν
του ή πρός χάριν τού ιδιοκτήτου. Είς τό εξής άπηιεΐτο εγγροφος διαταγή
τοΰ προϊσταμένου τής επιμελητείας. Διησφάλισα διά τάς ελληνικός υπηρεσίας
το δικαίωμα νά απορρίπτουν πάσαν αΐτησιν αγοράς, εάν εύρισκον άσυμφό
ρους τάς τιιιάς, νά άντικοθιστώσι τά αιτούμενα αντικείμενα δι άλλων, εάν
έπρόκειτο περι πραγμάτων απολύτου ανάγκης. Διετάχθη ή άπογροφή τών
είς την κατοχήν διαφόρων μονάδων ευρισκομένων επίπλων καί πραγμάτων
διά να αποφεύγεται διαρπαγή καί αποκομιδή. Νά μή γίνεται αγορά νέων
έφ’ όσον αί μονάδες θά ήδύναντο νά καλύπτιοσι τάς άνάγχας από τα ηδη
υπάρχοντα. Επέτυχα επίσης κατά τήν μελέτην τών έργων νά παρίστατκι αρ­
μοδία ελληνική υπηρεσία, νά μή γίνεται εναρξις ποό τής συνεννοήσεως μετά
τής ελληνικής υπηρεσίας, νά μή γίνεται καμμία πρόσθετος δαπάνη άνευ τής
έγκρίσεα>ς τής προϊσταμένης γερμανικής και ελληνικής αρχής. Κατα τήν εκτέλεσιν τών έργων νά λαμβάνοονται όλα τά υέτρα πρός έπίτευξιν πάσης δυνατής
οίκονομόας. Να έκτελοΰνται ταύτα από εργολάβους επί ώρισμένη τιιιή, ν<< μή
επιτρέπεται αύΕησις τών προϋπολογισθειοών δ:ιπανών (έγγραφον 21/9/42).
Τό οπουδ<οάτ>-ρον και ούσιαστικώτερον επίτευγμα ήτο ή ύποχρέωσις
ήν άνέλαβον (ΐί Στραπωτικαί Άρχαί νά κοινοποιούν εις τό *Υπουργεΐον τών 

—

10

—

Οικονομικών τά ονόματα τών μετ’ αυτών συναλλασσόμενων εργολάβων και
χορηγητών, ως και τάς μετ' αυτών συμβάσεις, ενώ πριν πεισμόνως ήρνοϋντο
τοΰτο, ώς μυσηκόν τών πολεμικών επιχειρήσεων και άσύμφορον ! !
Διά τών μέτρων τούτων, εκτός τών οίκονοιιιών, επεζήτησα και επέτυχα
νά διασπάσω τον κλοιόν τον δημιουργηθέντα εις βάρος τού ελληνικού λαού
και Δημοσίου διά τής συνεργασίας ξένων και ήμετέρων εκμεταλλευτών, ώστε
νά καταστή δυνατόν νά εισδόση τό ελληνικόν Δημόσιον εις τήν διαχείρισιν
τών παρεχόμενων πιστώσεαιν, εις τά μυστικά και άδυτα τής συντελουμένης
άπογυμνώσεως τή: χώρας*
Τα μετά τήν επιστροφήν εκ τοϋ ταξιδιού μου

Έπέστρεψα αποφασισμένος νά εκκαθαρίσω οπωσδήποτε τήν κατάστασιν, νά επιτύχω μίαν λύσιν όριστικήν άλλως νά άπέλθω. Μετά τήν έπιστροφήν μου έσταμάτησα τάς Προκαταβολάς, ώς έμφαίνετοι εκ τών συνημμένων
εγγράφων, άπηγόρευσα εις τά δημόσια ταμεία και τάς Τράπεζας νά πληρο)νουν χορηγητάς κ<*V προμηθευτάς μέχρι νεωτέρας διαταγής μου. Κλαυθμός
καί όδυρμός εις τάς τάξεις τών ασυνειδήτων κερδοσκόπων και εκμεταλλευτών
τής ελληνικής τραγωδίας. Έκινήθησαν πρός δλας τάς κατευθύνσεις. Καί α­
φού δεν κατώρθωσαν νά με αναγκάσουν διά τής παρεμβάσεοος τών εένων
νά μεταβάλω αποφάσεις καί τακτικήν, κατέφυγαν εις τά τοπικά μέσα. 5Εκινητοποίησαν γνωστούς καί φίλους, ίίολιτευταί πάσης ολκής καί κόμματος
άνεβακατέβαιναν τάς κλίμακας τού υπουργείου διά νά μεσολαβήσουν υπέρ
τών εργολάβων καί προμηθευτών, οΐ όποιοι έν τω μεταξύ έχρησιμοποίουν
πάσαν συκοφαντίαν, διαβολήν χ<*ί κακοήθειαν διά νά παραστήσουν τα μέτρα
μου, ώς σαμποτάρισμα κατά τών στρατιωτικών αρχών. Ό Νοέμβριος τού
1942 υπήρξε δι5 εμέ ό έπικινδυνωδέστερος μην, 6 ατυχέστερος διά τούς
συναλλασσόμενους, καί δυσκολώτερος διά τάς άρχάς κατοχής λόγο) περιορι­
σμού τής χρηματοδοτήσεως.
Τήν πρωίαν τής 30ής Νοεμβρίου είχα ίΐωηοοτάτην συζήτησιν ιιέ τον
οικονομικόν Πληρεξούσιον τής Ιταλίας Ντ’ Λγκοστίνο διά τό ζήτημα τής
χρηματοδοτήσείος. Άντέταξα ρητήν άρνησίν εις τά αιτήματα του. Ή συζήτηηις πλειστάκις έξήρχετο τών όρίο)ν τής εύπρεπείας καί ψυχραιμίας. Ό χω­
ρισμός υπήρξε απότομος καί ψυχρός. Διεμαρτυυήθην αμέσως εις τον πρε­
σβευτήν με τήν παράκλησιν νά πληροφορήση τήν κυβέρνησίν του περί τής
όδυνηράς έντυπώσεως ήν άπεκόμισα εκ τής συζητήσεως καί εδήλίοσα δτι
εάν έπαναλαμβάνετο θά έπρεπε ή εκείνον νά αντικαταστήση ή νά δεχθή
τήν παραίτησίν μου. Ενημέρωσα αυθημερόν καί τον Πρόεδρον τής Κυβερνήσεως.κ. Λογοθετόπουλον, εις τον όποιον υπέβαλα καί έγγράφως τάς
σκέψεις μου επί τής όλης καταστάσεως. Έ ν τώ εγγράφω ελέγον αυτολεξεί :
«Επειδή ή 1Ελλάς, διά νά εχη μερικάς έλαχίστας πιθανότητας νά αποφυγή
τήν δημοσιονομικήν χρεωκοπίαν, τήν κατάρρευσιν τής οικονομίας καί τού
νομισματικού συστήματος, δεν πρέπει νά συαμετέχη εις τά εΗοδα κατοχής,
επειδή οίαδήποτε άνόρθωσις εχει ώς προϋπόθεσιν νά απαλλαγή τό Δημό­
σιον πάσης δαπάνης πέραν τών τακτικών διά τήν λειτουργίαν τού Κράτους,
εύρισκα ώς μόνην δυνατήν λύσιν διά νά συμβιβ'χσθώσι τά συμφέροντα άμφοτέρο)ν χών μερών τήν παροχήν εκ μέρους ήιιών βραχυπροθέσμου δανείου
κατ’ άνώτατον δριον μέχρις 20 δισεκατ. δραχμών, τό όποιον νά χρησιμοποιηθή υπό τών 3Αρχών Κατοχής, μέχρις όργανώσεως τής μεταφοράς τών 

—

11

—

εμπορευμάτων δια τών οποίων επρεπε εις τό μέλλον νά καλύπτωνααι εν Έ λ ­
λάδι αί άνάγκαι εϊς δρκχμάς. Ίύ βραχυπρόθεσμον τοΰτο δάνειον, ήγγυημένον διά τών μεταξύ Ελλάδος και τών χωρών τοΰ ’Άξονος ανταλλαγών,
επρεπε νά εξωφλειται εστω και εις μηνιαίας δόσεις δι’ εισαγωγής εμπορευ­
μάτων. Έ ν τώ αύτώ εγγράφφ εθετον εις τήν διάθεσιν τοΰ κ. Προέδρου τήν
παραίτησίν μου εάν δεν εγίνοντο άποδεκται αί απόψεις μου. Ή κατάστασις είχε περι έλθει πλέον είς όΕΰτατον συμεϊον. Έπεβάλετο μία λΰσις. Πρός
τιμήν τοΰ κ. Προέδρου οφείλω νά όμολογήσα), έτέθη τελείως αλληλέγγυος
μαζΰ μου. "Ολως άπροόπτως έκλήθην επειγόντως ιήν Ιίη ν νυκτερινήν τής
1ης πρός τήν 2αν Δεκεμβρίου 1942 εις τό ξενοδοχεϊον Μεγάλης Βρεταννίας,
δπου ηύρον συγκεντρα>μένους τούς τέσσαρας πληρεξουσίους τών Αξονικών
Δυνάμεων καί τόν Πρόεδρον κ. Λογοθετόπουλον. II συζήτησις επί τοΰ
φλέγοντος ζητήματος τής χρηματοδοτήσεως τών δαπανών διεξήχθη είς τό­
νον πολύ ζωηρόν καί επί πολλάς ώρας. ’Οχυρούμενος όπισθεν τών έν Ρώ­
μη και Βερολίνφ συζητήσεων και υποσχέσεων, ύπομιμνήσκων εις τούς κ.. κ.
Πληρεξουσίους οτι ή εντολή των είναι δχι νά αυξήσουν, αλλά νά έλαττα')σουν τάς δαπάνας, εν αναπροσαρμογή πρός τήν έν ΈλλάΉ οίκονομικήν
κατάστασιν, άντέτασσον άρνησιν εις τά αίτήματά των. Καί οί ξένοι ομακ,
επικαλούμενοι ΰπερτάτας άνάγκας πολεμικάς, τήν λόγφ τών πολεμικών γεγονότο)ν αδυναμίαν νά όργανο)σουν εγκαίρως συγκοινιονιακά μέσα πρός
μεταφοράν εμπορευμάτων, υποσχόμενοι ταχεΐαν καί δριστικήν διαρρΰθμισιν
ευθύς ώς θά τό επέτρεπον αί περιστάσεις, έπέμενον άνενδότως εις τά αΐτήματά των.
Ή συζήτησις κίσελθοΰσα εις πλήρες αδιέξοδον, έφαίνετο τερματισθεΐ
σα άνευ ούδενός αποτελέσματος. Όπότε περί τήν 3ην πρακνήν ό κ. ’Άλτενμπουργκ κι/λέσας ιδιαιτέρως τόν κ. Λογοθετόπουλον τώ άνεκοίνωσε έμπιστευτικώς δτι εάν δεν έπιτυγχάνετο εντός τής νυκτός συμβιβαστική λύσις,
τήν έπομένην θά κατηργοΰνιιο αί ελληνικά! άρχαί, ή Ελλάς, ως ζώνη ιτα­
λικής επιρροής, θά ετίθετο υπό ιταλικήν διοίκησιν και προτεκτοράτον.
Ό κ. Λογοθετόπουλος, τερμαπσας τήν συίήτησιν μετά τοΰ Γερμανοΰ
Πληρεξουσίου, μέ έκάλεσε παο’ αύτώ και εν προφανεΐ συγκινήσει μοΰ άνε­
κοίνωσε τήν εμπιστευτικήν πληροφορίαν. Συνείίητήσαμεν εάν ή προειδοποίησις εσήμαινε απλώς εκβιασμόν ή πραγματικότητα. Άναικοποΰντες την
δλην κατάστασιν ώς και τόν τόνον τών συζητήσεων εκείνης τής εσπέρας,
εστάθη αδύνατον νά εξακρίβωσωμεν τί άχριβώς συν^βαινε. Προ τής αβε­
βαιότητας καί ϊνα μή χάριν μερικών έκατομμυρία>ν δραχμών ΐδα)μεν τήν
Ελλάδα ίταλικόν προτεκτοράτον είς εποχήν καθ’ ην ούτε ή διάρκεια ούτε
ή τελική έκβασις τοΰ πολέμου ήσαν βέβαια καί γνωστά, άπεφασίσαμεν νά
συνεχίσωμεν τήν συζήτησιν, χωρίς νά φανώαεν επηρεασθέντες έκ τής προειδοποιήσεοος, άλλά κίχί χωρίς νά διακόψιομεν πριν φθάσωμεν εις συμβιβα­
σμόν τών απόψεων. Έπαναληφθείσης τής συζητήσρως ήρξατο καί πάλιν
άνασκόπησις τής οικονομικής κατοστάσι-ως τής Ελλάδος, τών άνονκών ιών
στρατευμάτων, τών δυσχερειών προς καλυψιν αυτών δΓ εισαγωγών. Μόνον
κατά τάς πρωινάς ώρας έφθάσαμεν είς τήν συμφωνίαν, ή οποία διατυποΰ.
ται είς τό έν παραρτήματι δημοσιευόμενον πρωτόκολλον. Δι’ αυτής άπεδέχθημεν, ώς έζήτουν οί ξένοι, δπως τό είς βάρος τής Έλλαδος καθορισθέν
διά τήο συμφωνίας τοΰ Μαρτίου ποσόν τών 1500 εκατ. δραχμών προσαρ­
μόζεται υπό μικτής έλληνο — ίταλο - γερμανικής επιτροπής έπ'ι τη βάσεΛ
τοΰ τιμαρίθμου τής 14 Μαρτίου 1942, εις τήν εκάστοτε άγοραστικήν άξίαν 

—

12

—

τής δραχμής, χωρ'ις δμως ποτέ και εν ούδεμιςί περιπτώσει νά ύπερβή τά *
δισ. μηνιαίως και συνολικώς δι’ αμφοτέρας τάς δυνάμεις. Τάς έπι πλέον
άνάγκας άνελάμβανον οΐ ξένοι τήν ύποχρέωσιν νά καλύπτουν δι είσαγωγών
εκ τών χωρών τοΰ Άξονος και υπό κατοχήν. Μόνον δλως εξαιρετικώς και
μέχρις δργανώσεως τών εισαγωγών ή οσάκις εκτάκτως λόγω μή εγκαίρου
άφίξεως εμπορευμάτων ή άλλων ανωμαλιών έσημειοΰτο ελλειψις δραχμών
νά ύποχρεοΰται ή ελληνική κυβέρνησις νά θέτη διά τής Τραπέίης τής Ε λ ­
λάδος εις τήν διάθεσιν τών ξένων τά άναγκαιοϋννα ποσά είς χρέωσίν των,
*Η μεταβατική δμως αΰτη κατάστασις επρεπε νά τερματισθή εντός τοΰ ερ­
χομένου τετράμηνου. Διά τής συμφωνίας ταΰτης έπετΰγ/ανον επί τέλους
τους δυο ουσιώδεις αντικειμενικούς σκοπούς. Νά σταματήση, έστω μετά
τινας μήνας και μέ νέας θυσίας, ή ύποχρέωσις τών Προκαταβολών καί νά
καθορισθή ή εναρξις τής άποσβέσεα>ς αυτών από μιας (ορισμένης προθε­
σμίας, τήν πρώτην Απριλίου 1943. Ή νέα σΰμβασις έλειτοΰργησε μέχοι
τής όρισθείσης ημερομηνίας. Ά πό τής πρώτης Απριλίου θα ετίθετο εις
εφαρμογήν ή συμφωνία τοΰ Δεκεμβρίου. Κατά Μάρτιον δμως ήρχισαν καί
πάλιν νέαι βολιδοσκοπήσεις περί αναγκαίας παρατάσεως τοΰ συστήματος
τών Προκαταβολών, επί τή προφάσει δτι δέν είχε ακόμη καταστή δυνατόν
νά δργανωθώσι. αι μεταφοραί καί λόγω άλλων τινών λεπτομερειών. Έδή­
λωσα ρητώς δτι ήξίουν τον σεβασμόν τών γενομένων συμβάσεων καί δτι δ­
λως εΕαιρετικώς, εάν καί έφ’ οσον θά έβράδυνε ή οργάνωσις τών είσαγωγών, θά εδεχόμην, ώς άλλως τε μοί ειχον ύποσχεθή έν Ρώμη καί Βερολίνω,
τήν κάλυψιν τών προκαταβολών διά χρυσοΰ, ή μεταφορά τοΰ οποίου δέν
ένεφάνιζε οΰδεμίαν δυσχέρειαν. Ή λΰσι.ς αΰτη, δσον καί άν παρουσίαζε δι5
ημάς μειονεκτήματα, διότι υπό τάς τότε συνθήκας ενδιέφερε πρό παντρς ή
εισαγωγή εμπορευμάτων, πάντως ένεφάνιζε κάλυψιν δαπανών διά πραγμα­
τικής αξίας. Ή οριστική άπάντησις μοΰ έδόθη διά τοΰ σχηματισμού τής υπό
τον αείμνηστον Ράλλην κυβερνήσεως, γενομένου αΐφνιδιαστικώς τήν Ιην Α ­
πριλίου 1943. Γόν αείμνηστον Ράλλην ενημέρωσα επί τής δλης οικονομικής
καί δημοσιονομικής καταστάσεως, τών δαπανών, τών υπογεγραμμένων συμ­
βάσεων, τών ανειλημμένων ΰποχςεώσεων εκ μέρους τών ξένων, κατά μίαν
συνάντησιν, ήτι,ς ελαβε χώραν εν τή οικία μου, άμα τή άναλήψει τών κα·
θηκόντων του. Μετά τινας ημέρας άνεχώρησα εξ Α θηνών προσωρινώς διά
λόγους υγείας τής συζΰγου μου καί επί σκοπφ νά άναπαυθώ μετά τήν συνεχή
εξαντλητικήν εργασίαν δυο ετών. Τό κίνημα τοΰ Μπαντόλιο καί ή πτώσις
τοΰ Μουσολίνι ιιέ εύρον μέ τήν οικογένειαν μου εις τήν λουτρόπολιν τοΰ
Κάρλσμπατ. Μετά πολλάς καί επανειλημμένος οχλήσεις πρός τάς αρμόδιας άρχάς μάς επετράπη ή άναχώρησις δι’ Ιταλίαν μόνον περί τά τέλη Μαρτίου
1945, όπόθεν επέστρεψα είς τήν Ελλάδα τον Νοέμβριον τοΰ 1952.
Εις τούς εν τώ *Υπουργεία) διαδόχους μου είχον αφήσει τάς δυο συμ­
βάσεις περί τών εξόδα)ν κατοχής, δυνάμει τών οποίων ή Ελλάς ειχεν απο­
κτήσει δικαιώματα νομικά καί ηθικά νά άπαιτήση άπό τάς Δυνάμεις τοΰ
“Αξονος τάς εις αΰτάς καταβληθείσας προκαταβολάς. Τά επί τής ύπουργείας
μου καταβληθέντα ποσά, κατά πίνακα τοΰ τότε Γεν. Γραμματέως τοΰ *Υ­
πουργείου Οικονομικών καί νϋν Γεν. Διοικητοΰ Κρήτης δικηγόρου κ. Κο)*
νιωτάκη, άνήλθον έν τώ συνόλω εις 395 δισεκατ. δραχμών. Έξ αυτών, καςά
τούς υπολογισμούς τοΰ ίδίου καί επί τή βάσει τών συμφωνιών Μαρτίου καί
Δεκεμβρίου, 75 δισ. βαρΰνουν τήν Ελλάδα καί 320 δισ. τάς κατοχικάς Δυ­
νάμεις. *Ως άναλυτικώτερον έμφαίνεται έκ τών συνημμένων πινάκων. 

—

13 —

Έχω την γνώμην, δτι «ί συμβάσεις έκεΐναι, ή φειδώ μεθ' ής παρείχοντο αΐ προκαταβυλαί, φειδώ ή οποία είναι δυνατόν νά έκτιμηθη μόνον
από εκείνους οί όποιοι γνωρίζουν τί έζητειτο από ημάς και τί τελικώς εδίδετό, ή επίσημος άναγνώρισις της ύποχρεώσεως ν’ άρχίση ή Επιστροφή τών
προκαταβολών από τήν Ιην Απριλίου 1943, μαζύ μέ δλα τ’ άλλα οΐκονομικά, δημοσιονομικά και επισιτιστικά μέτρα, τά οποία έλαμβάνομεν καί περί
τών οποίων δεν είναι εδώ ό χώρος νά γίνΐ] λόγος, σρνετέλεσαν νά έμπνευσίΐή
εμπιστοσύνη εις τό νόμισμα, ώστε χωρίς μιας δραχμής κάλυμμα, χωρίς ουδέ
μιας δραχμής έξωθεν βοήθειαν, χωρίς τον θειον Μάασαλ, τήν Οΰνρα κλπ..
νά διατηρηθή ή χρυσή λίρα τό 1942, με μέσην τιμήν 132 χιλ., νά κλείση
τήν 30 Μαρτίου 1943, τελευταίαν ημέραν ύπουργείας μου, εις τ«χς 135 χιλ#
Τί εγινε μετά τήν άποχώρησίν μου εκ του ' Υπουργείου είναι τοΐς
πάσι γνωστά. Ή χρυσή λίρα έτιμάτο :
εις τάς 30 Ιουνίου 19.43 δραχμάς 390.000
» » 30 Δεκεμβρ. 1943
>> 1.541.667
διά νά φί)άση τό 1944 εις τά ?ι.σ. καί τρισεκατομμύρια καί ν<ί ξαναρχίσΓ)
πάλιν εις τάς 11 Νοεμβρίου 1944, μετά-τήν λεγομένην ήρωϊκήν έξυγίανσιν,
μέ 2.100 δραχμάς και νά φθάοη αισίως μετά εν έτος, 31 Δεκεμβρίου 1945,
τάς 180.000 καί σήμερον τάς 305.000.
Διά τούς εμπορικούς τίτλους, ένδεικτικώς μόνον αναφέρω τάς τιμάς
χρηματιστηρίου τών κυριωτέρων τήν 24ην Μαρτίου 1943.
Μετοχαί Τραπέζης Ελλάδος
135.000 δραχ.
»
Εθνικής 1.775.000
»
»
»
Α θηνών
3.700
»
»
Εμπορικής
10.950
»
Έλλην. Ήλεκτρ. Σιδ)μ(ον
23.500
»
ΓΓαραθέτομεν τάς τιμάς τών αυτών τίτλων τήν Ιην Σεπτεμβρίου 1954
διά νά δυνηθή νά συγκρίνη ό αναγνώστης.
Μετοχαί Τραπέζης Ελλάδος 1.700.000 δραχ.
»
Εθνικής 11.700.000
»
»
»
"Αθηνών
895.000
»
»
Εμπορικής
147.000
»
Έλλην. Ήλεκτρ. Σιδ)μων
236.000
»
Τό σπουδαιότερον δλων είναι δτι ό τότε τιμάριθμος, έν αναλογία μέ
τήν τιμήν τής λίρας, συγκρινόμενος μέ τον σημερινόν, ήτο πολύ εύνοϊκώτερος. Διότι ενώ ή αύξησις τής τιμής τής χρυσής λίρας είναι σήμερον περί­
που 130 %, ό τότε τιμάριθμος ητο πολύ κατοηερος τού 130 % τού σημερι­
νού, ώστε καί 400.000 - 500.000 δραχ. παλαιαί νά θεωρούνται μισθός αρ­
κετός και ικανοποιητικός καί δι’ υπουργούς ακόμη—ενώ σήμερον δεν ύπάρχη
πλέον εις κανένα μισθολόγιον, ώς ανεπαρκής νά ικανοποίηση καί τάς πλέον
επείγουσας καί απαραιτήτους άνάγκας.

ΤΑ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟΝ
Αί μεταπολεμικαί κυβερνόσεις, όρθώς ποιούσαι έπαρουσίασαν τήν ελληνικήν άπαίτησιν τών προκαταβολών, τόσον κατά τήν συζητησιν τών γερ­
μανικών έπαναρθώσεων τον Δεκέμβριον 1945, δσον καί έν Παρισίοις κατά
τό 1946 κατά τήν συζητησιν τής συνθήκης ειρήνης μέ τήν Ιταλίαν. Έ ξ επι­ 

—

14

—

σήμων άνακοινά)σεα:>ν είναι πήμερον γνωστυν δτι άπό την Ιταλίαν ίητπΰμεν
64.800 000 δολλάρια, άπό δέ τήν Γερμανίαν, κατ’ ιδίίοτικάς μου πληροφο­
ρίας ασφαλείς, 1{>0.000.000, δηλαδή 220.000.000 εν τώ συνόλω,
Έ ξ επισήμων εγγράφων προκύπτει, διι ή ελληνική α>τι προσωπεία
κατά τήν συζ^τησιν τών γερμανικών επανορθώσεων είς τήν συνεδρίασιν τής
21/12/45 εφερεν επί τάπτιτος τήν έλληνικήν άξίωσιν τής έπιστροφήο τών
προκαταβολών. Επειδή δμως δέν τί) έπέτυχεν έκαμε κατα τήν σ νεδρίασιν
εκείνην τήν δήλωσιν, δτι «ή ελληνική αντιπροσωπεία θεωρεί ώς ι«η καλυφθεισαν διά τών διατάξεων τής συμφωνίας τήν απαίτησιν τής Τραπέζυς τής
Ελλάδος έναντι τής γ>·ρματικής κυβερνήσεως, τήν προκΰπτουοαν εκ τών προ
καταβολών τών γενομένων εις τάς γες>μανικάς άρχάς κατοχής έν Έλλάδι
καί έπι φυλάσσεται νά επι δί ωξη τον διακανονισμόν τής τοιαυτης πιστώσεως
περαιτέρω».
Περί τών ενεργειών άπό ελληνικής πλευράς διά τήν εϊσπραξιν τοΰ
χρέους παρά τής Ιταλίας γνωρίζομεν τα εξήί. Κατά τήν συζήτηπιν τής ει­
ρήνης μέ τήν Ιταλίαν έν ΙΙαρισίοις τό 1946 ή ελληνική αντιπροσωπεία
έπεδίωξε νά έγγράψη τήν εξής τροπολογίαν είς τό άρθρον 74 τής συνθήκης.
« Ί Ι Ιταλία ύποχρεοΰται νά καταβάλη εις χρυσόν εις τήν Τράπεζαν
τήο Ελλάδος, εντός τριών μηνών άπό τής ισχύος τής παροΰσης συνθήκης,
τό ποσον τών 64.800.000 δολλαρίων ( άξίας 19Π8), ποσόν εις δ άνέρχονται
αΐ προκαταβολαί αί γενόμενπι υπό τής Τραπέίης τή; Ελλάδος εις τας ίταλικάς άρχάς κατοχής, έπ'ι πλέον τών δαπανών κατοχής, αί όποΐαι δυνάμει
τής συμφωνίας μεταξύ τών κυβερνήσεων τοΰ Ράιχ καί τής Ιταλίας τής 14ης
Μαρτίου 1942 καί πάσης άλλης μετέπειτα τροπολογίας θά ήσαν είς βάρος
τής Ελλάδος». Μετάφρασις έκ τοΰ γαλλικοΰ. (Ο. Ρ. /ΟΕΝ /ΌΟΟ I. Τ 17
Βιβλ. V σελίς 484.
Είς τό σημεΐον τοΰτο μίαν έχω νά κάμω παρατήοησιν. Ό συντάκτης
τής τροπολογίας άτόπως χαρακτηρίζει, τήν ιταλικήν ύποχρέωσιν προκΰπτουσαν έκ τής μονομερούς συμφωνίας ιταλικής καί γερμανικής κυβερνήσεως,
διότι ή συμφωνία τοΰ Μαρτίου διά τοΰ έν Ά θήναις ύπογραφέντος πραηοκόλλου τον Δεκέμβριον 1942 μετετράπη είς συμφωνίαν διμερή μεταξύ Ε λ ­
λάδος άφ' έν?>ς καί τών ξένων δυνάμεων άφ’ ετέρου, τούθ3 δπερ άπό νομι­
κής καί ουσιαστικής πλευράς είναι κάτι πολύ διάφορον. Άτυχώς ή ελληνική
άντιπροσα>πεία δέν επέτυχε νά έγγράψη τήν τροπολογίαν της καί τήν άπέ*
συρε τήν 1ην Όκτα)βρίου 1946 κατά τήν 30ην συνεδρίασιν, (ι,. Ρ./ΙΤ/ΕΟΟ
/30 ε δεαηοε Βιβλ. V] Σελ'ις 390), μέ τήν κάτωθι έπιφυλαξιν τήν όποίαν
άφίνω είς τον αναγνώστην νά κρίνη.
Δηλωοις τής Ε λληνικής άντιπροοωπειας

«ΤΙ ελληνική άντιπροσωπεία λαβοΰσα ύπ’ δψει :
1) "Οτι μερικαί άντιπροσωπείαι έξέφρασαν κατά τήν συζήτησιν τής
τροπολογίας τήν επιθυμίαν νά έΗετάσωσι έκ τοΰ πλησίον τά δικαιολσγητικά
τής πιστιόσεως τής Τραπέζης τής Ελλάδος έναντι τής Ιταλίας καί έζήτησαν
μίαν παράτασιν διά νά κατοστή βαθύτερα ή τοιαΰτη έξέτασις.
2) Τήν δήλωσιν τοΰ προέδρου τής επιτροπής δτι τά δρκχ τά όποΐα
ώρισε ή επιτροπή πρός τερματισμόν τών εργασιών της δέν επιτρέπουν τοιαΰτην παράτασιν, δηλοΐ δτι. θεωρεί τό κείμενον τής συνθήκης ειρήνης
ούδαμώς θίγον τήν έναντι τής Ιταλίας έλληνικήν πίστωσιν, σιηριϋομένην
§πί τής ύποχρεώσεως τής άναληφθείσης κατά Μάρτιον 1942 υπό τής τελευ­ 

—

15

—

ταίας ταΰτης να επιστρεψη τάς προκαταβολάς τάς γενομενας υπό της Τρα­
πέζης της Ελλάδος επί πλέον και έκτος τών δαπανών κατοχής καί δτι επι­
φυλάσσεται νά άσκηση τά εξ αίκής προκΰπτοντα δικαιώματα εν.χντι τής
Ιταλίας διά τής κανονικΰς διπλωματικής ή δι’ οΐασδηποτε άλλης νομί­
μου όδοΰ.
' Υπό τήν έπκρΰλαξιν ταυτην η ελληνική αντιπροσωπεία αποσύρει τήν
τροπολογίαν της». Μετάψρσις- έκ τοΰ γαλλικού. ΑΝΝΕΧ I.
Κατ’ αυτόν τόν τρόπον, διά νά μή χασομερήση ή επιτροπή ή λόγω μή
έγκαιρου ή άιυχοΰς προπαρασχευής τοΰ Εδάφους ή μικρά καί πτωχή Έλ
λάς, ή οποία ειχε προσφέρει εις τόν αγώνα τών νικητών τό αίμα της καί
τι'ιν τελευταίαν οίκονομικήν ικμάδα άπεπέμπετο τοΰ συνεδρίου μέ κενάς τάς
χεΐρας, καθ’ δν χρόνον άλλοι παθόντες καί μή εϊσέπραττον αποζημιώσεις
καί επανορθώσεις. Έκτοτε ή ύπόθεσις τών προκαταβολών δεν είχε ελθη εις
δημοσίαν συζήτησιν. Μόνον κατά Ιανουάριον 1953 κατόπιν έρακήσεως τοΰ
βουλευτοΰ κ. Μόδη κατετέθησαν είς τήν Βουλήν δυο έγγραφοι απαντήσεις,
τοΰ *Υπουργού πον Οικονομικών και τοΰ Ύπουργοΰ τών Εξωτερικών τάς
όποίας καί παραθέτομεν.
ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ
ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ
ΓΕΝ. Δ)ΝΣΙΣ Δ. Λ.
’ΑΘήναι τη 19—1—53
Γραψεΐον κ. Υ πουργού
"Αριθ. Πρωτ. 20867
ΠΡΟΣ
Τήν Βουλήν τών Ε λλή νω ν
Είς άπάντησιν τοΰ ύ π ’ άριθ. 7744 τής 24 —12—52 ύμετέρου
έγγράφου, εχομεν τήν τιμήν νά γνωρίσωιαεν επί τής άπό 24 Δε­
κεμβρίου 1952 έρωτήσεως τοϋ Βουλευτοΰ Φλωρίνης κ. Μόδη δτι
τό Ύ πουργεΐον Οικονομικών ένδιαφερόμενον διά τήν πραγματοποίησιν τής ένα ντι τής Ιτα λ ία ς καί Γερμανίας άπαιτήσεως
τοϋ Ε λληνικού Δημοσίου διά τά παρά τώ ν Α ρ χ ώ ν Κατοχής
άναληφθέντα ποσά διά προκαταβολών κ.λ.π. παρά τής Τραπέ­
ζης τής Ε λλά δ ο ς καί του Ε λληνικού Δημοσίου, έχει θέσει τό
ζήτημα ύ π ’ όψει του Υ πουργείου Ε ξω τερικώ ν, τό όποιον άρ*
μοδίως άνέλαβε τήν έπιμέλειαν τού διακανονισμού του διά τής
• διπλωματικής όδοΰ.
Περί τών έπι τού ζητήματος τούτου ένεργειών του καί τώ ν
σχετικών μέχρι τουδε άποτελεσμάτων ό κ. Υ π ο υρ γό ς τών
Ε ξω τερ ικώ ν άπήντησεν είς ύμας διά τού ύ π ’ άριθ. 3 τής 15
τρέχοντος εγγράφου του.
Ό Υ π ο υρ γό ς
Κ. ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗΣ 

-

16

—

ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ
ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ
Δ)ΣΙΣ ΟΙ^ ΟΝ. ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ
ΤΜΗΜΑ III

"Αριθ. ΓΙρωτ. 3
Έ ν Ά θ ή να ις τη 15 —1—1953
ΠΡΟΣ
Τήν Βουλήν, τών

Ε λλή νω ν

Έ π ΐ τής άττό 24—12 —52 έρωτήσεως τοϋ Βουλευτοϋ Φλωρίνης κ. Γ. Μόδη εχομεν τήν τιμήν νά γνωρίσωμεν ύμΐν τά άκόλουθα :
I. Τό ζήτημα τής ήμετέρας άπαιτήσεω ς έξ 64,8 έκατομ. δολλαρίων διά τάς γενομένας υπό τής Τραπέζης τής Ε λλά δ ο ς
προκαταβολάς είς τάς 'Ιταλικάς Ά ρ χ ά ς διαρκούσης τής κατο­
χής, συνεζητήθη έπΐ μακρόν κατά τήν σύναψιν μετά τής Ιτα λ ία ς
Συμβάσεως Οίκονοαικής Σ υνεργασίας (Ε πανορθώ σεων).
'Η Ιταλική πλευρά άντέκρουοε πειομόνως τήν σχετικήν ύποχρέωσιν τής Ιταλίας, στηριζομένη κυρίως είς τάς διατάξεις τοϋ
άρθρου 80 τής Συνθήκης Ειρήνης μετά τής Ιτα λ ία ς καθ’ άς
«Αΐ σύμμαχοι καί Σ υνησπισμέναι Δυνάμειο δηλοΟσιν δτι τά
παρεχόμενα α ύ τα ΐς δικαιώματα ύπό τών άρθρων 74 καί 79 τής
παρούσης Συνθήκης, καλύπτουσιν άπ ά σ α ς τά ς άξιώ σεις αυτώ ν
ώς καί τάς τών υπηκόων των δι’ άπ ω λεία ς ή ζημίας προκυψάσας έ* πολεμικών πράξεων, συμπεριλαμβανομένων τώ ν μέτρων
τών ληφθέντων λόγω τής καταλήψεως τών έδαψών τω ν, καταλογιστέω ν είς τήν Ιτα λ ία ν καί λαβόντω ν χώραν έκτός τοϋ Ίταλικοϋ έδάφους, έξαιρουμένων έν τούτοις τών άπαιτήσεω ν τών
βασιζομένων επί τώ ν άρθρων 75 καί 78».
Μολονότι ή Ιταλική άποψις άντεκρούσθη έπίσης πεισμόνως
μέ έπιχειρήμστα έκ τής διατυπώ σεω ς τής διατάξεω ς ταύτης
καί έξ ά λ λ ω ν δ ιατάξεω ν τής Συνθήκης καί έκ τοϋ γεγονότος
τέλος δτι έγένετο έπΐ τοϋ σημείου τουτου ειδική έπ ιφ ύλαέις τής
Ε λλά δ ο ς κατά τήν υπογραφήν τής Συνθήκης Ειρήνης, δέν κα ­
τέστη έν τούτοις δυνατόν νά έπιτευχθή ή άνα γνώ ρ ισις τής άπαιτήσεως.
Πρό τοϋ άδιεξόδου καί δπως μή ματαιωθή ή ύπογραφή τής
Σ υμφωνίας τώ ν έπανορθώσεων ή απαίτησις αυτη δέν έρρυθ·
μίσθη τότε και τό ζήτημα παραμένει είσέτι άνοικτόν
πρός συμψηφισμόν πρός ά λ λ α ς Ι τ α λ ικ ό ς α παιτή σεις
II. Ή άνάλο γο ς ήμετέρα άπαίτρσις ένα ντι τής Γερμανίας
ήχθη ένώπιον τής έν Λονδίνω Σ υνδιασκέψεως τοϋ Φεβρουαρίου
1951 έπΐ τοϋ Γερμανικού χρέους, ά λλά ή συζήτησις γενικώ ς 

-

17

-

τώ ν έκ του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου Απαιτήσεων άπεφασίσθη νά γίνη κατά τήν σύνα ψ ιν τής σχετικής Συνθήκης Ειρήνης.
Α κριβές Ά ντίγρ αφ ο ν
,Ό έπί τώ ν Έ ξωτερ. Υ πο υρ γό ς
Έ κ τοϋ κατατεθέντος έν τή
Σ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΣ
Βουλή πρωτοτύπου
Ό Προϊστάμενος τοϋ Τμήματος
Νομοθετικής Ε ρ γα σ ία ς
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ
(Υ πογραφή)
Έκ της άπαντήσεως τον υπουργού τών Εξωτερικών προκύπτει σα­
φώς. 1) “Οτι τό ζήτημα τών Προκαταβολών έκκρεμεϊ ακόμη καί η άπαίτησίς μας μένει «κεραία έναντι τών οφειλετών διά νά κανονισθή εν καιρφ
εΰθέτορ. 2) "Οτι καταβάλλεται προσπάθεια από ξένης πλευράς αί Προκαταβολαί νά συμπεριληφθοΰν είς τήν πολεμικήν άποζημίωσιν. Είναι λυπηρόν
δτι ό καιρός αι’ τός, μετά ολόκληρον δεκαετίαν, δεν επέστη ακόμη, ενώ συμφώνως τη συμβάσει τοΰ Δεκεμβρίου 1942 οί Ηένοί ήσαν ήδη εκπρόθεσμοι
κατά τό 1945 δτε ήρξαντο αί συζητήσεις, διότι ώφειλον από τής 1ης Α π ρ ι­
λίου 1943 ν’ αρχίσουν τήν έξόφλησιν τοϋ χρέους. Είναι ακόμη λυπηρότερον διόπ ενώ ή αίμάσσουσα ακόμη Ελλάς από τά τραύματα τοΰ πολέμου
δέχεται, διά λόγους ηθικής τάξεως. νά έπαναλάβη πληρωμάς διά παλαιά
χρέη, έν πολλοΊς συναφθεντα καί άναλοοθέντα εξ αιτίας καί χάριν τών τοκο
γλυφών δανειστών, οί πλούσιοι καί μεγάλοι άρνοΰνταί νά τακτοποιήσωσι
τά εις εήν Ελλάδα όφειλόμενα έκ τοΰ τελευταίου πολέμου. Δεν επιτρέπεται
νομίζω οΰτε είναι δυνατόν ή Ελλάς, ή οποία δεδικαιολογηιιένως περιφέρει
άνά δλας τάς Ηπείρους τό πινάκιον, ζητεΐ καί εκλιπαρεί βοήθειαν διά νά
ζήρη, νά χαρίση οϊκοθεν ή νά άνεχθη τήν έκ μέρους άλλων άθέτησι,ν τών
ύποχρεώσεών των. Μμαι βέβαιος δτι αί κυβερνήσεις καί αί άρμόδιαι ύπηρέσίαι, δπως κ«χί κάθε Έλλην, αισθάνονται βαθύτατα τήν μέχρι σήμερον είς
βάρος μας αδικίαν καί θά άγωνισθώσι μέ τήν δΰναμιν τήν ό,ιοίαν παρέχει
τό δίκαιον υπέρ τής άπαιτήσεώς μας, ή οποία πραγματοποιούμενη δύναται
νά άποτελέση β(ίσιν τής δλης άνασυγκροτήσεώς μας. Δεν δύναμαι νά κάμω
κριτικήν διά τήν τόσον δυσάρεστον τροπήν ήν έλαβε τό ζήτημα τών Προ­
καταβολών, διότι μοΰ λείπουν τά στοιχεία. ’Αλλά, ώς κάτοχος όλων τών λε­
πτομερειών αί όποίαι ήγαγον τότε είς τάς δύο συμβάσεις, δεν δύναμαι νά
έννοήσα) πώς ή άπνητησίς μας δΰναται νά συσχετισθή, ώς αναφέρει ό κ.
*Υίι.ουργός τών Εξωτερικών, μέ τά άρθρα 74, 79 τής συνθήκης ειρήνης μέ
τήν Ιταλίαν, ώστε νά θεωρηθή έξοφληθεΤσα μέ τήν μικράν άποζημίωσιν
τών 105 εκατ. δολλαρίων. Τά άρθρα 74 καί 79 άφορώσι ζημίας θετικάς
προΕενγ|θείσας είς τό δημόσιον καί είς ιδιώτας συνεπείς* τοΰ πολέμου. Τό
άρθρον 80 όιιιλεΐ σαφώς δτι ή καθορισθεΐσα εις βάρος ιής Ιταλίας άποζημίωσις υπέρ ημών άποσκοπει νά κάλυψη «απώλειας ή ίΖημίας προκυψάσας
έκ πολεμικών πράξεανν ή μέτρων ληφθέντων λόγω τής καταλήψεαχ τών έδαφών». Αί Προκαταβολαί δμως δεν είναι δυνατόν νά ύπαχθώσι οΰτε εις τήν
πρώτην οΰτε εις τήν δευτέραν κατηγορίαν, διότι τά άρθρα τής συνθήκης
καθορίζουν σαφώς ποΐαι «ζημίαι καί άπώλειαι» είναι συνέπεια πολεμικών
πράξεων, ποΐα τά δικαιώματα τών ύποστάντων αΰτάς, ποιος ό τρόπος τής 

—

18

—

ΐκανοποιήσεώς των. Μόνον στρεψοδικία μεγάλης ολκής και ευρεσιτεχνίας
δυναταί νά άφομοιώση τάς έκ τοϋ πολέμου καταστροφάς, τάς διαρπαγάς,
πυρπολήσεις οικιών και χωρίων, λόγω μέτρου κατοχής, μέ τάς ΙΙροκαταβολάς. Αύται είναι δάνειον έπιβληθέν εις τήν Ελλάδα δικαίφ πολέμου. Η
κατεχομένη χώρα δέν ήδΰνατο, ούτε συνέφερε νά τάς άρνηθή, διότι ό κατακτητής, έν περιπτώσει άρνήσεως, ήδύνατο, ή διά κυκλοφορίας μάρκων κα­
τοχής και λιρεττών ή δι' απευθείας επιτάξεων, πληρωνομένων δι’ αποδεί­
ξεων, κατά τήν μέθοδον τής «Ράσπισκας» του πρώτου πολέμου, νά κάμη
τήν δουλειά του υπό πολύ χειροτέρους δρους δι’ ημάς. Τό δάνειον παρέσχε
τά μέσα πληρωμής καί δι’ άνάγκας τοΰ πολέμου τών Αξονικών Δυνάμεων.
Τήν χρησιμοποίησιν αύτοΰ δέν ήτο δυνατόν ούτε έπέτρεψαν εις ημάς
νά γνωρίζωμεν και νά παρακολουθήσωμεν διότι τότε τά πάντα εκαλύπτοντο υπό τον πέπλον τών μυστικών τοΰ πολέμου. Είναι όμως
άπολΰτως βέβαιον δτι αί διά τών προκαταβολών καλυπτόμεναι δαπάναι, μέ
τήν δικαιολογίαν καί υπό τήν βίαν τής κατοχής, δέν άψεώρων μόνον τήν Ε λ ­
λάδα. ’Έκαμνε π.χ. καί τότε ακόμη έντυπωσιν ή πληθώρα τών έν Έλλάδι άναρρωνυόντων διότι φαίνεται δτι ή Ελλάς, λόγω τοΰ κλίματός της, έχρησίμευε
ώς άναρρωτήριον διά δεκάδας χιλιάδας τραυματιών, ασθενών καί κουρα­
σμένων στρατιωτών, προερχομένων έκ μακρινών μετώπων τής Ρωσσίας καί
Αφρικής. Είναι επίσης γνα)στόν ότι ή Ελλάς έχρησίμευε ώς βάσις καί
αφετηρία επιχειρήσεων έν τή Μεσόγειο) καί Αφρική. Καί ούδείς ήδύνατο
τότε νά έλέγξη ποια ποσά τών δαπανών κατοχής έχρησιμοποιήθησαν διά πα­
ρομοίους σκοπούς. ΓΙάντα ταϋτα ουδεμίαν σχέσιν έ'χουσι οΰεε μέ μην Ε λ ­
λάδα, ουτε μέ τάς ανατινάξεις τών γεφυρών, τάς πυρπολήσεις τών δασών,
τούς τυφεκισμούς όμηρων κ.τ.λ., τά όποΐα υπονοούνται ώς «ζημίαι ή άπώλειαι λόγω πολεμικών πράξεων ή μέτρων κατοχής» περί. ών τά άρθρα 74,
79, 80 τής συνθήκης ειρήνης μέ τήν Ιταλίαν.
Καί αυτός ό διαχα)ρισμός τών δαπανών κατοχής, τον όποιον ημείς
έζητήσαμεν και οι κατακτηταί, πρός τιμήν των άπε'έχθησαν, είναι έμμεσος
άπόδειξις δτι. οι ϊδιοι άνεγνώριζον, κατά βάθος καί έν συνειδήσει, δη τίχ
υπό τής Ελλάδος παρεχόμενα πασά δέν έχρησιιιοποιοΰντο όλα διά τ«χς
άνάγκας τής κατοχής τής Έλλ,άδος, αλλά δι' άλλους πολεμικούς σκοπούς καί
ήτο δίκαιον καί ήθικόν νά βαρύνουν αυτούς. Πώς τώρα είναι δυνατόν νά
άρνοΰνται τήν έννοιαν καί τήν αποστολήν τών Προκαταβολών καί νά άφομοιοη'ουν πράγμαια τελείως άσχετα ; Δέν γνωρίζω έξ άλλου διακυβερνητικά
δάνεια, συναφθεντα κατά πολεμίκάς περιόδους νά έθεωρήθησαν ά^υρα μετά
τόν πόλεμον. Πρέπει άραγε νά δεχθώμεν δτι τοιοΰτος κανών, αντίθετος
πρός τό διεθνές δίκαιον καί τήν ήθικήν τάξιν, πρέπει νά έφαρμοσθή έξαιρετικώς εις_βάρος τής πτωχής Ελλάδος, ή οποία άτυχώς εις την διεθνή
πάλην και ζωήν καί τά Διεθνή Συνέδρια παριστάνει συνεχώς τόν πτα>χοπρόδρομον ; ’Έχο) τήν γνώμην δτι τελικώς ούτε οί. μεγάλοι καί πλούσιοι
όφειλέται θά αρνηθώσι τάς ύπογραφάς των, ούτε ή διεθνής κοινή γνώμη
θά δεχθή τοιαύτην αδικίαν εις βάρος τής πτωχής Ελλάδος, διά λόγους
καθαράς στεψοδικίας.
Δ ι’ αυτό πέποιθα δτι ή ελληνική διπλωματία, δσον καί άν είναι
αργά, δσον καί αν άπώλεσε πολύτιμον χρόνον θά άγωνισθή νά έπιτύχη
εύνοϊκήν λύσιν, διότι θά ήτο ικατανόητον «Γ ραμμάτια άποσπασθέντα παρά τών χατακτητών», κατά τήν περίοδον τής μείζονος
ισχύος των, νά μή είσπραχθοΟν μετά τήν ήτταν των, εις πε­ 

-

19

—

ρίοδον καθ’ ήν ρυθμισταί τών λογ)σμών και τής καταστάσεως είναι ή πιστώτρια Ελλάς, μετά τών νικητών συμμάχων και συμπολεμιστών της. "Ας
έλπίσωμεν δτι τοιοΰτον ατύχημα δεν θά εΰρη τήν μικράν κα'ι πτωχήν Ε λ­
λάδα και δτι ή γνωστή έλληνιχή ένδοτικότης έναντι τών ξένων, οσάκις
πρόκειται περί συμφερόντων και δικαιωμάτων μας αυτήν τήν φοράν θά
δείξη μείζονα αντοχήν. Έ ν τέλει νομίζω δτι δέον έπισταμένως νά έξετασθή
και μελετηθή μήπως, ώς εγώ νομίζω, και ή Τράπεζα τής Ελλάδος δΰναται
αυτοδικαίως νά άσκηση άπευθείας τά δικαιώματά της έναντι τών ξένων,
διότι αυτή είναι ή κυρίως και απ’ ευθείας πιστώτρια, ή οποία έπιπροσθέ·
τως ύπέστη και τήν ζημίαν, συνεπεία τών Προκαταβολών, αί όποΤαι έξήντλησαν τό ένεργητικόν της και εφερον τήν κατάρρευσίν της. “Οπως δήποτε
είτε διά τής μιας είτε διά τής άλλης όδοΰ ή Ελλάς πρέπει νά θέση τό ζήτη­
μα τών Προκαταβολών ενώπιον τής Δημοσίας γνώμης και εις τά Διεθνή
Συνέδρια, ώς πρωταρχικήν άπαίτησιν καί νά άρνηθή αίανδήποτε διαπραγμάτευσιν παλαιών χρ^ών της, πριν ή έκκαθαρισθή ή ΐδικη της άπαίτησις,
ή προκυπτουσα έξ έπισήμων συμβάσεων τοΰ τελευταίου πολέμου. 

—

20

—

Άποοπάσματα έκ τοϋ βιβλίου τοΰ κ. Κωνιωτάκη

"Εξοδα κατοχής διά Δημοσίου Ταμείου
είς εκατομμύρια δραχμών

Διά τοΰ προϋπολογισμού 1941—42
ΠροβλεφθεΤσα αΰξησις διά προκαταβολών
υπό τοΰ Δημοσίου καί διαφόρων Όργανισμών

6.256
10.264
16.520

Διά τοΰ προϋπολογισμοΰ 1942—43
Δαπάναι ύπολογισθεϊσαι κατά Φεβρουάριον 1943
Προμήθεια υλικών και έκτέλεσις έργων
56.000
Ενοίκια καί έξοδα ακινήτων
11.660
Όδοποιΐα, υδραυλικά καί λιμενικά
14.400
Έστιατόριον Σ.Ε.Κ.
970
Δαπάναι μέσφ Σ.Ε.Κ.
150
Σιδηρόδρομος Α γρίνιου—"Αμφιλοχίας
1.600
Τροφοδοσία κρατουμένων εντολή αρχών Κατοχής1.560
86.340
Άπαιτηθησόμεναι δι’ άνάγκας μέχρι τέλους
Μαρτίου 1943
Συνολον δαπανών διά δημοσίου προϋπολογισμοΰ
από 1ης Απριλίου 1941 μέχρι 31 Μαρτίου 1943

;
102.860 

ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ
ΔΙΕΥΔΥΝΣΙΣ Γ'.
ΤΜΗ 'ΛΑ ΣΧΕΣΕΩΝ ΜΕΤΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΥ

ΚΑΤ ΑΒΟΑ Α Ι
Ύπό της Τραπέζης της Ε λ λ ά δ ο ς είς τά ς ά ρ χ ά ς κατοχής
μέχρι 15 Μαρτίου 1943
Ε ίς
Χρονικοί περίοδοι
είς ας άναφέρονται
αί έν α ν τι καταβολαί

1941
Διά τον μήνα :
Αυγουστον
Σεπτέμβριον
"Οκτώβριον
Νοέμβριον
Δεκέμβριον
1942
Διά τον μήνα :
Ιανουάριον
Φεβρουάριον
Μάρτιον
Απρίλιον
Μάϊον
Ιούνιον
“Ιούλιον
Αύγουστον
Σεπτέμβριον
"Οκτώβριον
Νοέμβριον
Δεκέμβριον
1943
Διά τον μήνα:
Ιανουάριον
Φεβρουάριον
Μάρτιον 1 —15
’Έτους 1941
’Έτους 1942
’Έτους 1943
Γεν. Σΰνολον

έ κ α τ ο μ μ ύ ρ ι α

Είς τάς Γερ
μάνικάς
ορχάς
κατοχής

Είς τάς
Ίτα λικ ά ς
άρχάς
κατοχής

2.467,2
3.393,6
2.052
925,4
3.602,9
12.471,1

1.500
1.500
500
750
3.340
7.590

3.997,2
4.893,6
2.552
1.675,4
6.942,9
20.061,1

3.997,2
8.890,8
11.442,8
13.118,2
20.061,1

4 396
4.589
5.430
6.705
12.500
14.720
15.750
20.750
16 907,5
14.091,7
4.750
13.750
134.Η39.2

1.030
1.200
1.300
1.750
1.750
5 950
2.96^
5.183,1
6.166.7
8.047.8
5.134,5
11.001,6
51.4*2,7

5.426
5.789
6.730
8.455
14.250
20.670
18.719
25.933.1
23.074.2
22.139.5
9.884,5
24.751.6
185.821,9

25.487.1
31.276.1
38.006.1
46.461.1
60.711.1
81.381.1
100.100,1
126.033,2
149.107.4
171.246,9
181.131.4
205.881

20.000
20.000
12.000
52 000
12.471,1
134.339, *
52.000
198.810,3

Έ ν Ά θήναις τή 16η Μαρτίου 1943

14.000
12.500
8.000
34.500
7 590
51.432,7
34.500
93.572,7

Ζύνολον

34.000
32.500
20.000
86.500

Ζύνολον
καταβληθ.
μέχριτέλους
έκάσ. μηνος

239.883
272.383
292.383

20.061,1
185.821,9
86.500
292 383

Ό Τμηματάρχης—Προϊστάμενος
Ν. Καραμπατέας 

—

22

—

'ζϊ Σύνολον δαπανών κατοχής άπό Α π ρ ιλ ίο υ

1941 μέχρι
31 Μαρτίου 1943 ( είς εκ α το μ μ ύρ ια )
ΚΠΙ ΥΠΟΥΡΓΊΑΣ ΓΚΟΤΖΑΜΑΝΗ

Διά Δημοσίου Ταμείου

102.860

Διά Τραπέζης Ελλάδος

292.383

395.243

Κατανομή τών δαπανών κατά τάς
Έ λληνο-Ίταλο·Γ ερμανικάς Σ υμφω νίας
Είς

β άρος τής Ε λλά δ ο ς

Άπδ 1ης Τανουαρίου 1942 μέχρι 1ης Νοεμβρίου
ητοι 10 μήν*·'ζ πρός 1.500

15.000

Άπο 1ης Νοεμβρίου 1942 μέχρι 31 Μαρτίου 1943
ητοι μήνες 5. Κατ’ άνώτατον δριον πρός 12.000

Είς βάρος αρχών κατοχής

60.000

75.000
320.243

# 

23

—

Συμφωνία Μαρτίου 1942
Ο ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ ΤΟΥ Ρ Α Τ Χ ΔΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
Ά θήναι 23 Μαρτίου 1942
Ά ρ ιθ 160
Κύριε Πρωθυπουργέ,
Λαμβάνω τήν τιμήν νά φέρω κατωτέρω εις γνώσιν τής Ύμετέρας
Έξοχότητος διαφόρους συμφωνίας, αί οποϊαι συνήφθησαν έν Ρώμη τή
14-3 έ ε. μεταξύ τής Κυβερνήσεως τοΰ Ράϊχ καί τής Βασιλικής Τταλικής
Κυβερνήσεως. Αί συμφωνίαι άποσκοποΰσιν εις τήν άνακοΰφισιν τής Ε λλη­
νικής οικονομίας. Όμοίως νέα ρύθμισις τών εξόδων κατοχής θα υποστήρι­
ξή τήν Έλληνικήν Κυβέρνησιν είς τάς προσπαθείας αυτής ν ’ άντεπεξέλθη
εις τάς οικονομικός*της υποχρεώσεις.
I. Οικονομικά μέτρα

1) Ή Κυβέρνησις τοΰ Ράϊχ και ή Βασ. Ιταλική Κυβέρνησις είναι
σύμφωνοι, δτι εν τώ συμφέροντι τής διατηρήσεως τής δυναμικότητος τής
ελληνικής οικονομίας επιβάλλεται δπως περιορισθώσιν τά έξοδα κατοχής
εντός δσον.τό δυνατόν στενωτέρων ορίων.
2) Τοΰτου ένεκεν αί δυο Κυβερνήσεις άπεφάσισαν, δπως περιορίσωσιν
τά υπό τής Ελληνικής Κυβερνήσεως καταβλητέα έξοδα κατοχής είς μη­
νια ία ς , κατά δόσεις, πληρωμάς έξ 1.500 έκατομ. δραχμών.
Τό ποσόν τοΰτο δέον νά καταβάλληται έξ ήμισείας εις τά γερμανικά και τά
Ιταλικά στρατεύματα κατοχής.
3) ΙΤρός ίκανοποίησιν τών αναπόφευκτων απαιτήσεων τών στρατευμάτιυν κατοχής, πέραν τών ως άνω άναφερθεισών κατά δόσεις πληρωμών,
δέον νά διατεθώσιν υπό τής Ελληνικής Κυβερνήσεως, κατόπιν ειδοποιήσεως
υπό τών Πληρεξουσίων τοΰ Γερμανικού Ράϊχ και τοΰ Βασιλείου της "Ιτα­
λίας εν ’Αθήναις, τά έκάστοτε άναγκαιοΰντα ποσά εις δραχμάς. Διά τών
ποσών τούτων Θά χρεώνωνται ύπό τής Τραπέζης τής Ε λ λ ά ­
δος είς νέους άνοιχθησομένους ατόκους λο γα ρ ια σμούς, ή
Γερμανική καί Ι τ α λ ικ ή Κυβέρνησις είς δραχμάς ά να λό γω ς
τών ύφ' έκστέρων τών δύο στρατευμάτων κατοχής άναλαμβανομένων
ποσών. Ή βεβαίωσις τών αναλήψεων τούτων διά τήν προσωρινήν ανα­
γραφήν τών χρεώσεων θά λαμβάνη χώραν μηνιαίους ύπό τών Πληρεξουσίων
άμφοτέρων πρός τήν Έλληνικήν Κυβέρνησιν. ’ Ανά τρίμηνονθ* κοινοποιήται
είς την Έλληνικήν Κυβέρνησιν διά ποιον ποσοστόν τοΰ συνολικού ποσού
τού ύπερβαίνοντος τάς κατά δόσεις πληρωμάς δέον νά χρετωθη έκατέρα τών
δύο Κυβερνήσεων. Βάσει τών κοινοποιήσεων τούτων δέον ή Ελληνική Κυβέρνησις νά προβαίνη εις τάς αντιστοίχους όριστικάς χρεώσεις αντί τών
προσωρινών τοιούτων. 

-

24

—

4) Ή οριστική ρΰθμισις τών καταβολών τή; Ελληνικής Κυβερνήσεως,
εξαιρούμενων τών έν τή παραγράφφ 2 προβλεπομένων -θά λάβη χώραν
άργότερον.
5) Ή ρΰθμισις αΰτη θά ίσχΰση άπο τή; 1ης Ίανουαρίου 1942.
II. Επισιτιστικά μέτρα

1)
'Ομοίως διά τον άνεφοδιρσμόν διά τροφίμων — προ π α ν τ ό ς
σ ιτ η ρ ώ ν — συνήφθησαν συμφωνίαι, αί όποϊαι θά διευκολύνουν οΰοιαστικώς τήν έπισιτιστικήν κατάσταήιν τοΰ ελληνικού λαοΰ. Μετ··ξύ τής Γερ­
μανικής καί Ιταλικής ΚυβερνΓ,σεως διελευκάνθησαν και τά ζητήματα τών.
μεταφορών, είς τρόπον ώοτε αί υπό τής Γερμανίας καί Ιταλίας διατεθεΐσαι ποσότητες, θά καταφθάνωσιν ει'τε σιδηροδρομικώς ει'τε διά θαλάσσης
εγκαίρως πρός κάλυψιν τών αναγκών τής καταναλώσεως.
Επίσης ουνεφωνήθη, δπως ή Γερμανία και ή Ιταλία διαθεσωσιν είς
επαρκείς ποσότητ-ας χρησίμους πρώτας ΰλας ώς π.χ. άνθρακας. Έλήφθησαν δλα τά μέτρα προ; εξασφάλισιν τής μεταφοράς τών ανθράκων τούτων.
3) Λαμβανομένης ύπ5 οψιν τής κρατοΰσης δυσκόλου επισιτιστικής κα·
ταστάσεως έν Έλλάδι, θά παΰση, μέχρι νεωτέρας άποφάσεως, ή εξαγωγή
εις Γερμανίαν και Ιταλίαν τών κάτωθι προϊόντων έκ τε τής νέας καί τής
παληιάς εσοδείας. Σταφιδος, Σουλτανίνας, ξηρών σΰκων, εσπεριδοειδών,
αμυγδάλων, έλαιών, χαρουπιών.
Ή ρΰθμισις αυτί) δέν θά ίσχύη δμως δι3 έκείνας τάς ποσότητας έκ
τής παλαιάς εσοδείας διά τάς όποίας έκλείσί)ησαν ήδη πράξεις αγορών. Ή
Εξαγωγή όμως τούτων Θά λαβή χώρον μόνον ά να λό γω ς τής
σ φ ίξεω ς τών συμφω νηθεισών αποστολών σιτ ρών είς
Ελλάδα.
4) Όμοίως καί διά τήν εξαγωγήν έλαιολάδου ή Γερμανία καί ή Ι τ α ­
λία θά προμηθεύονται έκ τής *Ελληνικής παραγωγής ποσότητας άναλόγους
πρός τάς προπολεμικώς εξαγομένας έξ Έλλ^δος. Οΰτω εξασφαλίζεται δτι,
διά τήν διατροφήν τοί> Έλ/.ηνικοΰ λαοΰ, διατίθενται αί ποσότητάς τής
προπολεμικής έποχής, ήτοι περί 60.000 τόννοι έλαιολάδου.
Θέλω νά τονίσω κ. Πρωθυπουργέ, δτι είς τάς θυσίας αυτά; υποβάλ­
λονται ή Γερμανία καί ή Ιταλία εί; εποχήν, κατά τήν όποίαν οί οικονομι­
κά! δυνάμεις αυτών εύρίσκονται λόγο) τοΰ πολέμου είς επακρον έντεταμέναι
μέ τήν ελπίδα δτι ή Ελληνική Κυβέρνηπις θά κατορθώση νΰν νά ύπερνι·
κι ίση τάς υπό τών πολεμικών συνθηκών προκληθείσας οικονομικός
δυσχερείας.
Δεχθήτε κ. Πρωθυπουργέ, τήν βεβαίωσιν τής εξαίρετου έκτιμήσεώς μου.
Υπογραφή
ΑΛ Τ ΕΜ Π Ο Υ ΡΓΚ 

—

25

—

Κοινοποίησις της Συμφωνίας Δεκεμβρίου 1942
πρός την

Έ λληνικήν Κυβέρνησιν

Ο ΕΙΔΙΚΟΣ ΕΝΤΕΤΑΛΜΕΝΟΣ ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ ΙΤΑΛΙΚΗΣ
ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ ΔΙΑ ΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΑ
ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΕΛΛΑΔΟΣ
Έ ν Ά θήναις τη δ Δεκεμβρίου 1942
Ά ριθ. ΙΤρωτ. 93
ΙΤοσ. α 32)2
Κΰριε Πρόεδρε τής Κυβερνήσεως,
Άναφορικώς πρός τήν συνομιλίαν ητις ελαβε χώραν τήν νΰκτα τής
1 πρός τήν 2 Δεκεμβρίου μεταξύ τής Ύμετερας ’Εξοχότητος και τοΰ κυ­
ρίου Έλληνος Ύπουργοΰ τών Οικονομικών αφ3 ενός και τών τεσσάρων
Άντιπροσώπιον τών Δυνάμεων τοΰ Άξονος αφ’ ετέρου, σχετικώς πρός τήν
κάλυψιν τών εξόδων κατοχής, εχω τήν τιμήν νά άποστείλω ύμΐν συνημμένως, έξ όνόματος και του Γερμανοί) συναδέλφου μου, πρα·
κτικόν τής σ υνο μ ιλία ς ταύτης, δπερ καθορίζει τήν συμφωνηθεΐσαν ρυθμισιν.
Ευχαρίστως δράττομαι τής ευκαιρίας, κΰριε Πρόεδρε τής Κυβερνή­
σεως, νά άνανεώσων ύμΐν τήν εκφρασιν τής πλέον υψηλής μου τιμής.
Ν Τ ’ ΑΓΚΟΖΤΙΝΟ

Συνημμένον 1.
Πρός τήν Α. Ε.
Τόν Καθ. Κων)τΐνον Λογοθετόπουλον
Πρόεδρον τής Ελληνικής Κυβερνήσεως
Ά θ ήνας 

—

26

—

Τ Τ Ρ Α Κ Τ Ι Κ Ο Ν
Τής Συοκέψεως ήτις έγένετο τήν νύκτα τής 1 πρός τήυ 2 Δε­
κεμβρίου 1942 έν Ά θ ή ν α ις μεταξύ του "Ελληνος Πρωθυπουργοΰ καί ΎπουργοΟ τών Οικονομικών ά φ 5 ένός καί τών Πλη­
ρεξουσίων κα'ι ειδικών έντετσλμένω ν του "Αξονος ά φ ’ έτέρου.
α) Τό ποσόν δπερ, συμφώνίος πρός τό άρθρον 1 της παραγράφου
Ια) τοΰ Πρωτοκόλλου τΓ;ς 14 Μαρτίου 1942, ή Ελληνική Κυβέρνησις δέον
νά θέτη μηνιαίως εις διάθεσιν τών Δυνάμεων Κατοχής, ώς καταβολήν
έναντι τών εις βάρος της εξόδων κατοχής, ποσόν τό οποίον τήν ημερομη­
νίαν εκείνην ειχεν όρισθή είς 1.500 έκατομ. δραχμών, προσαρμόζεται νυν
—άπό τής 1 παρελθόντος Νοεμβρίου
πρός την μειωθεΐσαν άγοραστικήν
άξιαν τής δραχμής, έπι τή βάσει κινητής κλίμακος είς ήν ό μέσος δείκτης
τών τιμών τής 14 Μαρτίου 1942 παραβάλλεται πρός 100 καί ό εκάστου
μηνός, άπό τοΰ Νοεμβρίου έ. ε. θά πρόκυψη άπό τον μέσον ορον τών τι­
μών αΐτινες έπραγματοποιήθησαν είς Α θήνας τά Σάββατα τοΰ αυτοΰ μη­
νός. Τά είδη άτινα θά χρησιμεύσωσι διά τον καθορισμόν, τών προειρημέ­
νων μέσων όρων τών τιμών είναι τά ακόλουθα : Άρτος, ζυμαρικά, όσπρια,
ελαιον, κρέας, ιχθύες, δπώραι, ξηροί καρποί, σταφ/ς*. πατάται, γάλα, λαχα­
νικά, οίνος.
Εννοείται δμως δτι οσάκις τό έν λόγφ ποσόν, ύπολογιζόμενον ώς άνω,
υπερβαίνει τά 8 δισεκατομμύρια δραχμών, τό άνώτατον όριον τών 8 δισεκ.
δραχμών παραμένει και ώρισται διά τήν καταβολήν χατά τον περί
οΰ πρόκειται μήνα.
Έ κ τοΰ ποσοΰ τής άνωθι καταβολής, τό ήμισυ θά καταβάλληται είς
τό Ίταλικόν Σώμα Κατοχής καί τό ήμισυ είς τό Γερμανικόν Σώμα Κα­
τοχής.
β) Τά είς δραχμάς άναγκαιοΰντα ποοά διά τήν άντιμετώπισιν τών έξόδα>ν κατοχής, τά ύπερβαίνοντα τήν προειρημένην άνα)θι καταβολήν θά
εξευρίσκονται κατά κανόνα διά τοΰ συστήματος τής έπι πλέον διαφοράς
τιμών έπι τών εισαγομένων εμπορευμάτων, άντιοτοίχως υπό τής Ντεγρίγες
καί δΑΟΙΟ ένεργοΰσης έκάστης έπι τών εκ τής χώρας της προερχομένων,
έμπορευμάτίον.
Τά άναγκαιοΰντα είς τά δύο Σώματα Κατοχής ποσά, έν αναμονή τής
άφίξεως τών έμπορευμάτων καί τής πραγματοποιή<>εα)ς τών άνπστοίχων
πλεονασμάτων έκ τής διαφοράς τιμών ή λόγο) άκαταστασίας είς τάς άφίξεΐς, ανωμαλίας μεταφορών και τά τοιαΰτα, θά ζητώνται άπό τήν Έλληνι­
κήν Κυβέρντισιν υπό τών ειδικών έν Ά θήναις Έντεταλιιένων Ίταλοΰ καί
Γερμανοΰ καί θά τίθενται είς διάθεαιν διά τής Γραπέζης τής Ελλάδος.
Τά ποσά ταΰτα θά άγωνται είς χρέωσιν, υπό τής Τραπέζης Ε λλά­
δος, τών Κυβερνήσεων Ιταλίας καί Γερμανίας, εις εκάστην διά τό παραληφθέν υπό τοΰ άντιστοίχου Σώματος Κατοχής μέρος, εις «ιδιαίτερον
λ)σμόν» είς δραχμάς άτόκως, δστις θ 5 άνοιχθή
Οι
λ)ομοΙ οΰτοι Θά πληρώ νω νται άπό του Α π ρ ιλ ίο υ 1943 έκ τώ ν 

-

27

—

κεφα λα ίω ν τής έπ'ι πλέον διαφοράς τιμών τών ώς άνω τέρω
είσαγομένω ν έμττορευμάτων εις μηνιαίας δόσεις, άντιστοιχουσας πρός
τό 10 τοΐς εκατόν τοΰ συνόλου τοΰ έν λόγω λ)σμοΰ τήν 31 Μαρτίου 1943.
γ) Εις τά πληρώίίησόμενα πο>»ά κατά τά άρθρα α' και β' δεν συμπεριλαμβάνονται αί πληρωμαί αίτινες θά γίνοονται άπ5 ευθείας ύπό τών Ε λ ­
ληνικών Κρατικών Υπηρεσιών διά τους εν τώ συνημμένου καταλήγω ορί­
ζομε νους σκοπούς.
Ή Ιταλική καί ή Γερμανική Κυβέρνησις είναι σύμφωνοι νά περιορίσωσι τήν μερίδα τών πληρωμών τούτων ήτις παραμένει εις βάρος τής
Ελληνικής Κυβερνήσεως εις 4 δισεκατομμύρια δρχ. μηνιαίος, ήμίση διά τά
έξοδα άτινα άφοροΰν το Ίταλικόν Σώμα Κατοχής καί ήμίση διά τά άφορώντα τό Γερμανικόν Σώμα Κατοχής.
Τά ποσά τών εξόδων τούτων τά ύπερβαίνοντα δι’ έκαστον Σώμα Κα­
τοχής τά δυο δισεκατομμύρια δρχ. μηνιαίως θά άγωνται ύπό τής Τραπέζης
Ελλάδος είς χρέωσιν τών Κυβερνήσεων Ιταλίας καί Γερμανίας είς τόν
αντίστοιχον «ιδιαίτερον λ)σμόν» περί οΰ έν τώ άρθρο) β'.
δ) Ή Ελληνική Κυβέρνησις θά εξακολούθηση νά εχη είς βάρος της,
εκτός τών πληρωμών περι ών έν τοΐς άρθροις α' καί γ' τάς δαπάνας οδι­
κών κατασκευών καί τών τοΰ σιδηροδρόμου Αγρίνιου.
ε) Ή Ελληνική Κυβέρνησις θά θέση είς διάθεσιν τών Ένοπλων
Ιταλικών καί Γερμανικών Δυνάμεων, έναντι πληρωμής ης τιμάς έπιτάξεως
τά δομήσιμα υλικά καί δι' αναγκαίας έπισκευάς έφ’ οσον τά υλικά ταΰτα
ύπάρχουσιν έν Έλλάδι. Έ ν περιπτώσει ανάγκης αί Ιταλικαί και Γερμανικαί ’Ένοπλοι Δυνάμεις θά δΰνανται νά ένεργησωσιν απ’ εΰ·ι>εία; τάς
επιτάξεις.*
στ) Αί συμφωνίια αύται παραμένουσιν έν ίσχΰϊ μέχρι τής 31 Μαρ­
τίου 1943. Τον Μάρτιον τοΰ 1943 θά παραταθώσιν ή θά άναθεωρηθώσιν
κοινή συμφωνία διά συμφωνηθησησομένην περαιτέρα) χρονικήν περίοδον.
Εν ’Αθηναΐς τή 2 Δεκεμβρίου 1942-XX I
"Υπογραφή
Συνημμένος. Είς Φάκελλος
(Μετέφρασε Α. Λ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ) 

—

28

-

\

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ
1) Δαπάναι διά την μίσθωσιν τών άναγκαιούντων ακίνητων διά τήν
στέγασιν τών στρατευμάτων ( Άξ)κών και Στρατιωτών) Ιταλικών καί Γερ­
μανικών καί τοϋ είς τήν υπηρεσίαν τοϋ στρατοϋ προσωπικού, ως καί διά
τήν στέγασιν τών οχημάτων καί κτηνών, καί διά τ ’ άναγκαιοϋντα οικήματα
καί διά συναφείς υπηρεσίας καί εντευκτήρια. Εννοείται δμως δτι αί δύο
Στρατιαί Όά καθορίσωσιν αύσεηρόν ελεγχον διά τήν χρήσιν τών έπιτεταγμένων ακινήτων καί δέον ν' άπαγορευθή νά καταλαμβάνονται οικήματα
υπό μεμονωμένων οπλιτών.
Τά διαμερίσματα καί αί αϊθουσαι δέον νά καταλαμβάνωνται άποκλειστικώς υπό "Αξιωματικών καί Ύπαξιωματικών.
Δέον ν’ απαγόρευση επίσης νά ύπάρχωσιν έπιτεταγμένα οικήματα ή
δεσμευμένα ατινα νά παραμένοοσι κενά.
Αί δαπάναι αΰται δέον νά μη ΰπερβαίνωσι τό ποσόν δπερ αντιστοι­
χεί κατά μήνα πρός δαπάνην 190 εκατομμυρίων άναγραφομένην τόν Μάρ­
τιον τού 1941 επί τη βάσει τής κινητής κλίμακος περί ής εν τώ σημερινώ
πρακτικώ( παραγρ. α) με άνώτατον δριον 1 δισεκατοι: μύριον (6/10 διά τήν
Γερμανίαν, 4/10 διά τήν Ιταλίαν).
Ή Ελληνική Κυβέρνησις οφείλει νά εξασφάλιση είς τά δρια τής
δαπάνης ταύτης, άπάσας τάς άναγκαιούσας μισθώσεις.
2) Δαπάναι διά τάς εργασίας τάς απαραιτήτους διά τήν διαρρύθμισιν
καί τάς επισκευάς -τών οικημάτων τών προοριζομένων πρός στέγασιν τών
στρατευμάτων καί τών οχημάτο>ν καί κτηνών περί ών 350 έκατομ. διά τήν
Γερμανίαν καί 350 διά τήν Ιταλίαν.
3) Δαπάναι διά τήν προμήθειαν τών εργαλείων καί έπίπλο)ν άπολύτως
απαραιτήτων διά τάς στεγάσεις τών στρατευμάτων και τούς χώρους διαφυλάξεως τών οχημάτων καί τών κτηνών (κατά προσέγγισιν 125 εκατ. διά
τήν Γερμανίαν καί 85 έκατομ. διά τήν Ιταλίαν).
4) Δαπάναι διά τάς διά σιδηροδρόμου μεταφοράς.
5) Ημερομίσθια τού υπαλληλικού προσκοπικού τού άσχολουμένου μέ
τήν καθαριότητα τών οικημάτων έν γένει τών κατειλημμένων υπό τών Α ρ ­
χών Κατοχής.
Ή Ελληνική Κυβέρνησις θά άνακοινοΐ κατά μήνα, εις ιό τέλος
'έκάστου μηνός, τάς γενομένας άπ ευθείας υπό τών Ελληνικών Κρατικών
μΥπηρεσιών δαπάνας διά τούς ως άνω σκοπούς αναγράφουσα αύτάς λεπτοερ ώς μίαν πρός μίαν. 

-

29

—

"Εγγραφον τοΰ Υπουργού Οίκονομικών πρός τον

κ. Πρόεδρον

Ά θήναι τη 20 Νοεμβρίου 1942
Ά ριθμ. Εμπ. ΙΙρωτ. 7

Πρός τήν
Α. Ε. τον Κύριον Πρόεδρον της Κυβερνήσεως
’Ε ν τ α ϋθα
Κύριε Πρόεδρε,
Εις άπάντησιν ύμετέρων από 16 και 18 τρέχοντος και ύπ’ άριί)μ. 121
και 122 πρίοτ. άπορ. καί κατόπιν τής άπό 14 Νοεμβρίου ε. ε. υπό στοι­
χεία III —100/2 Ν επιστολής τοΰ Γερμανικού Πληρεξουσίου τοΰ Ράιχ, ής
άντίγραφον επισυνάπτω, γνωρίζω ύμιν δτι τό ζήτημα τών δαπανών κατο­
χή; δέον δπως άπασχολήση υμάς σοβαρώς και επειγόντως, διά μίαν ριζικήν
κι/ι όριστικήν ρΰθμισιν, επί τή βάσει τών πόρων και δυνατοτήτιον τής χο3ρας, διότι πάσα άναβολή και παν ήμίμετρον συνεπάγεται τήν καταστροφήν
τής Χίόρας και σοβαροτάτας εΰθΰνας διά τήν Κνβέρνησιν. Μόνον δλως
εξαιρετικώς και ινα μή δημιονργηθώσι δυσχέρειαι άπό τών πρώτων ημε­
ρών τής υπό νέαν σΰνθεσιν νέας Κυβερνήσεως, τή έγγράς α> υμών εντολή,
είναι δυνατόν τό 'Υπουργειον Οίκονομικών ν’ άναλάβη τήν εύθΰνην έντο
λής πρός τήν Τράπεζαν, μιας προκαταβολής μή ύπερβαινουσης τά 2500
εκάτομ. δραχμών δι’ άμφότερα τά Κράτη, υπό τον ρητόν δρον, κοινοποιήσεως παρ’ υμών καταλλήλως, δτι πρό οΐασδήποτε νέας αίτήσεως θά ρυθ­
μιστή τό δλον ζήτημα τών δαπανών τούτων όριστικώς.
Ό ' Υπουργός τών Οικονομικών
Σ. ΓΚΟΤΖΑΜΑΝΗΣ 

—

Άπάντησις

30

—

τοϋ κ. Λογοθετοπουλου

"Αθήναι τή 20 Νοεμβρίου 1942
ΆριΟμ. ΙΙρωτ. Α. II. 219

Ε Λ Λ Η Ν I Κ Η II Ο Λ Γ Ύ Ε I Α
Γ Ρ Α ΦΕ I ΟΝ
Π ΡΟ ΕΛΡΟ Υ

Κ Υ Β Ε Ρ ΝΗ Σ Ε Ω Σ

II ρ ο ς
Τόν κ. "Υπουργόν τών Οικονομικών
’Ε ντ α ΰθ α
Εις άποίντησιν της από 20ης τρέχοντος κα'ι ύπ’ αριθμόν μυστικού
πρωτοκόλλου σας 7 αναφοράς σας, εχω τήν τιμήν νά παρακαλέσω 'Υμάς
δπως καταβάλητε εις τάς άρχάς κατοχής τό έν τη ώς άνω επιστολή σας
άναφερόμενον ποσόν.
Έ πι τούτοις σάς γνωρίζω δτι, διά ταύταρίθμου εγγράφου μου πρός
τάς έν λόγω άρχάς θέλω ζητήσει τήν άμεσον ρΰθμισιν τοΰ ζητήματος τών
δαπανών.
Ό Πρόεδρος τής Κυβερνήσεως
Κ. ΑΟΓΟΘΕΊΌΠΟΥΑΟΣ