Okreg 1

Cmentarny okr�g �migrodzki by� najdalej wysuni�ty na po�udniowy wsch�d. Si�ga� po g��wny grzbiet Karpat. Ten niedost�pny g�rski teren nie miat wi�kszego znaczenia podczas operacji gorlickiej w maju 1915 - wtedy decyduj�ce bitwy toczono na terenie okr�g�w Gorlice i Lu�na; g��wnych zniszcze� dozna� w trakcie ci�kich walk zim� 1914-15, kiedy to Rosjanie pr�bowali przez karpackie prze��cze przebi� si� na Nizin� W�giersk�. Zniszczone ogniem artylerii lub spalone zosta�y w�wczas cerkwie w G�adyszowie, Krzywej, Roztajnem i �ydowskiem, plebanie i szko�y w �ydowskiem, Grabiu, Krempnej, Kotani, �wierzowej Ruskiej, K�tach i Desznicy, dw�r hr. Potulickiego w �migrodzie oraz folwarki, tartaki i le�nicz�wki jego maj�tku. Z cz�ci miejscowo�ci wysiedlono mieszka�c�w. Taki los spotka� np. Reget�w, kt�ry przez kilka miesi�cy stanowi� ziemi� niczyj� pomi�dzy pozycjami wrogich armii roz�o�onymi na okolicznych wzg�rzach. Wszystkie wsie by�y zniszczone i wyludnione. Cz�� ludno�ci uciek�a z terenu walk, innych zagarn�y przesuwaj�ce si� armie. Na przyk�ad w G�adyszowie z 1500 mieszka�c�w pozosta�o 500. Ca�y obszar usiany by� prowizorycznymi grobami �o�nierskimi. W takich to warunkach przyst�piono do budowy cmentarzy, kt�re wypada zaliczy� do najpi�kniejszych w�r�d wszystkich wzniesionych w okr�gu wojskowym "Galicja Zachodnia".

Broch i Hauptmann pisali: "Cz�sto okiem i r�k� prostych �o�nierzy frontowych podczas grzebania poleg�ych koleg�w kierowa�a poetycka, cho� mo�e nieu�wiadomiona artystyczna wra�liwo��, mimo �e po�piech przy wykonywaniu ostatniej pos�ugi nie pozwoli� na rozgl�danie si� za najbardziej godnym miejscem. W takich przypadkach jak groby masow� w lesie Wirchne decyzja o ich przeniesieniu na cmentarz zbiorowy nie by�a �atwa. Z drugiej strony stanowi�o to dla artysty bodziec w tworzeniu takiego dzie�a, by ostateczne miejsce wiecznego spoczynku zmar�ych bohater�w nie traci�o nic z uroku pierwotnego miejsca grzebania".

Kierownikiem okr�gu l by� Du�an Jurkovi�, wybitny s�owacki architekt, dzia�acz spo�eczny i kulturalny. Urodzi� si� 23VII11868 r. w miejscowo�ci Turza Luka, zmar� 21 XI11947 r. w Brezovej, do ostatnich lat �ycia bardzo aktywny. By� wsp�za�o�ycielem Umeleckoj Besedy Slovenska w Bratys�awie (1921). W�r�d jego zrealizowanych projekt�w warto wymieni� obok opisywanych tu cmentarzy m.in. zabudow� Radho�ti (1897-99), will� na Rezku (1900), dom regionalny w Skalicy (1905), schronisko na Dobro�owie (1912), stacj� kolei linowej w Tatrza�skiej �omnicy (1935-37), rekonstrukcj� renesansowego pa�acu z XVI-XVII w. w Spi�skim �tiavniku, pomnik S�owackiego Powstania Narodowego w Kremnickej.

Jurkovi� zaprojektowa� na terenie okr�gu �migrodzkiego 31 obiekt�w, w wi�kszo�ci w terenie g�rskim, gdzie sie� drogowa by�a rzadka i zniszczona przez wojn�. W tych warunkach zaniecha� transportowania budulca z centralnych magazyn�w. Korzysta� z materia��w rodzimych, drewna i kamienia, ��cz�c je w kunsztowny i harmonijny spos�b. Jego projekty charakteryzuje lekko��, smuk�o��, wykwintno�� kszta�tu oraz du�a r�norodno��. Tworzy� w stylu okre�lanym jako staros�owia�ski, nadaj�c obiektom kszta�ty grod�w, wie�yc, gontyn. G��wne zr�by budowli by�y dekorowane oryginalnym ludowym ornamentem. Tak�e detale by�y projektowane bardzo starannie, np. krzy�e na ka�dym cmentarzu s� inne.

Oto, co pisa� o swojej pracy sam Jurkovi�: "Gdy dzielono teren, nikt nie mia� ochoty na pograniczne Karpaty. Da�em sobie przydzieli� g�rsk� krain�. (...) Wr�ciwszy z pierwszego objazdu (...) wiedzia�em z absolutn� pewno�ci�, jak trzeba post�powa� przy projektowaniu i zak�adaniu cmentarzy. Podczas gdy moi wiede�scy koledzy lokowali swoje cmentarze w bezpo�redniej blisko�ci cmentarzy og�lnych, miast i osad, ja wybiera�em odleg�e wzg�rza, strome stoki, a przede wszystkim miejsca najgor�tszych walk. Gdy moi koledzy zak�adali parki, wysypywali �cie�ki piaskiem, sadzili krzewy i kwiaty, ja postanowi�em umieszcza� swoje cmentarzyki w naturalnym pi�knie stok�w karpackich, jak gdyby wytworzy�y je tam niewidzialne r�ce miejscowej tradycji ludowej. Nie nadsypywa�em, nie �wirowa�em powierzchni cmentarzy, lecz wyk�ada�em je kostkami darni, kt�re ju� po kilku dniach ��czy�y si� w �ywy zielony kobierzec, z kt�rego wystaj� mogi�y ok�adane kamieniem i wysadzane wrzosem. To zlewanie si� terenu cmentarza z otoczeniem nadawa�o og�lny kierunek moim pracom. Jest rzecz� oczywist�, �e si�gn��em w pierwszym rz�dzie po drewno jako materia� budowlany. Wojsko podczas walk niszczy�o lasy, a sprz�tni�cie i obr�bka poszczeg�lnych drzew byty cz�ci� mojego zadania".

Autorem inskrypcji na tablicach cmentarnych jest Hans Hauptmann. Strofy jego wierszy dope�niaj� ho�d oddany poleg�ym.

Okr�g cmentarny nr 1 by� jednym z wi�kszych. Rozci�ga� si� od O�ennej i �ysej G�ry na wschodzie po Wysow� i U�cie Gorlickie na zachodzie. Zatrudnionych przy budowie je�c�w wojennych i w�asnych fachowc�w z konieczno�ci koszarowano w pobli�u miejsca pracy. M.in. na Prze��czy Ma�astowskiej za�o�ono ob�z roboczy, gdzie je�cy wojenni pod stra�� przygotowywali budulec dla okolicznych cmentarzy, wycinaj�c odwieczne lasy na stokach Magury. Taka organizacja pracy u�atwia�a budow�, ale stwarza�a k�opoty z zaopatrzeniem w �ywno�� i wod�. Na przyk�ad zanim rozpocz�to budow� cmentarza na szczycie Rotundy (776 m), musiano przygotowa� dwukilometrowa drog� dojazdow�, w najtrudniejszych miejscach wyk�adan� okr�glakami. Wod� czerpano z g��bokiej, wykutej w skale studni, kt�ra zachowa�a si� do dzisiaj.

Do najciekawszych dzie� Jurkovi�a zaliczamy cmentarze nr 51 na Rotundzie, nr 60 na Prze��czy Ma�astowskiej, nr 46 na Beskidku ko�o Koniecznej, nr 61 w Wirchnem oraz kaplic� na Pustkach (cmentarz nr 123 w okr�gu IV). Dzi� dzie�a s�owackiego architekta s� przewa�nie w op�akanym stanie. Drewno - jego ulubiony budulec - jest najbardziej podatne na niszcz�ce dzia�anie czasu, a zw�aszcza ludzkiej bezmy�lno�ci i wandalizmu.