Edukira joan

Iruña Oka

Wikipedia, Entziklopedia askea
Iruña Oka
Image Araba, Euskal Herria
Image
Langraiz Okako mendebaldea, Badaiako mendilerrotik ikusita.
Iruñako bandera

Iruñako armarria

Administrazioa
EstatuaEspainia
ErkidegoaEuskal Autonomia Erkidegoa
LurraldeaAraba
EskualdeaAñana
Izen ofizialaImage Iruña Oka / Iruña de Oca
AlkateaMiguel Angel Montes Sanchez
(Euskadiko Alderdi Sozialista - Euskadiko Ezkerra)
Posta kodea01230 Langraiz Oka

01191 Tresponde
01195 Billoda

01428 Mandaita eta Olabarri
INE kodea01901
Herritarrairuñar, iruñaokar
Kokapena
Koordenatuak42°49′09″N 2°48′46″W / 42.819166666667°N 2.8127777777778°W / 42.819166666667; -2.8127777777778
Mapa
Azalera53,2 km²
Garaiera450 metro
Distantzia12 km Gasteiza
Demografia
Biztanleria3.704 (2025: Image 79)
alt_left 1.723 (%46,6) (%53,4) 1.974 alt_right
Dentsitatea57,74 bizt/km²
Euskara
Euskaldunak[1]% 30.65 + % 18.88 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera [2]%  (2021)
Etxeko erabilera[3]% 7.66 (2021)
Datu gehigarriak
Sorrera data1976ko irailaren 2an
Webguneahttps://www.irunadeoca.com

Iruña Oka Arabako erdialdeko udalerri bat da, Añanako kuadrillakoa. 3.514 biztanle dituenez, Arabako udalerri jendetsuenetan bosgarrena da. Iruña Oka da Añanako kuadrillako 10 udalerrietatik jendetsuena (kuadrillako biztanleen % 34 dira Iruña Okakoak).

1976. urtean sortu zen, Iruña (Trespondek eta Billodak osatua) eta Langraiz Oka (Mandaitak, Olabarrik eta Langraizek osatua) izeneko udalerriak batuta. Gaur egun, esandako bost herri horiek barne hartzen ditu udalerriak:

XX. mendearen erdialdera arte, Zadorra ibaiaren ertzean, Argantzunerako bidean, Lupierro izeneko herrixka ere bazen; antzinako dokumentuetan Luperho aipatzen dute.

Toponimia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egungo Iruña Oka izena, Langraiz Oka herriaren izeneko bigarren zatia eta Iruña herriaren izena batuta sortu zen, 1976. urtean.

Iruña deituraren jatorria ez dago oso argi, baina hipotesi nagusiak azaltzen duenez, (h)iri eta on hitzetatik etor liteke, hau da, «hiri handia». Jatorri bera dute Euskal Herriko beste herri batzuen izenak ere: Iruñea, Irunberri edo Irun. Izan ere, Iruña Oka, Irun eta Iruñea erromatarren garaiko hiririk garrantzitsuenetarikoak izan ziren, batez ere Arabakoa. Antzina, hiri horiek latinezko izenak ere bazituzten: Veleia, Easo eta Pompaelo.

Oka izena, berriz, lur hauetan bizi ziren tenplarioei zor zaie. Villafranca Montes de Ocaraino heltzen zen eremuari Okako lurra deitzen zitzaion, eta hori bide da izenaren jatorria.

Image
Tuyo mendiaren ikuspegia, Olabarritik.
Image
Trespondeko eliza, zubia eta Zadorra ibaia.

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroraino

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruña Oka udalerrian aurkitutako aztarnarik antzinakoenak Iruña-Veleiako aztarnategi arkeologikoan ageri dira eta Brontze Arokoak dira (K.a I.milurtekoa). Bertan, lauki eta zirkulu forma duten etxeak aurkitu dira, erromatar etxeak estali zituztenak. Erromatarrek Veleia hiria eraiki zuten han K.a. I. mendearen inguruan, eta haren aldirik gorenean 10.000 biztanle inguru zuen. Pirinio hegoaldeko hiririk handiena izan zen, Tarraco (gaur egungo Tarragona) eta Caesaraugusta (Zaragoza) baizik ez ziren lurralde horretan handiagoak. Hiriaren oparoaldia barbaroak etortzearekin bukatu zen, K.o. V. mendearen inguruan.

Seguru asko, gaur egungo Billoda eta Tresponde herriak, garai batean Veleiaren kanpo auzoak izan ziren. Izan ere, Tresponde toponimoaren jatorri etimologikoa Transpontem da (latinez, «zubiaren bestaldean»); gainera, bai Billodak, bai Trespondek erromatar jatorriko zubi bana dute, hiri nagusiarekin komunikatzeko batez ere. Langraizen, orain dela hainbat urte, erromatar etxola batzuen aztarnak aurkitu ziren, non ziur asko zaldiek atseden hartzen zuten. Herri horren izenaren lehenengo aipamena zeltiberiar estela batean aurkitu zen; hor, Langrares izena ageri zen.

Erdi Aroa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroan, Langraiz ondoko lurraldeetan tenplarioak ezarri ziren eta, ondorioz, de la Oca abizena jarri zioten lehendik Langrares edo Lanclares izena zuen herriari. XI. mendean, Olabarri eta Mandaita Donemiliagako Goldea izeneko dokumentuetan aipatu ziren lehen aldiz: lehena, Montovit izenaz, 1025. urtean zehazki. Olabarri eta Langraiz hiribildu bilakatu ziren 1523. urtearen inguruan, edo behintzat titulu horrekin ageri dira 1523ko abenduaren 21ean idatzitako agiri batean.

Tresponde inguruan, Badaia mendilerroaren maldetan, XIII. mendean dorretxe bat eraiki zuten. Iruña Okako familiarik indartsuena (Martinez de Iruñatarrak) ziren haren jabe. Haiek jeronimotarrei laga zieten, komentu bat eraiki zezaten, eta 1413an Benedikto XIII.ak eraikitzea onartu zuen, baina mende erdia pasa ondoren hortik joan ziren, eta agustindarrak ezarri ziren han. Azken horiek 1835. urtean joango ziren, Mendizabalen desamortizazioaren zela kausa. Bai Langraiz, bai Olabarri eta Mandaita, Orgazko kondearen jaurerrikoak izan ziren, XV. mendetik behintzat, eta konde horren behar nagusia auzokideen zergak jasotzea zen. Langraizen Hurtado de Mendoza familiak (Orgazko kondeak) etxe noble bat zuen, eta familia horretako Fernanek, San Frantziskoren Hirugarren Ordenakoek zuzenduriko baseliza fundatu zuen.

XX. mende arte

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako Independentzia Gerran, Iruña Okan ingeles militarren presentzia nabaria izan zen, batez ere Gasteizko guduan. Militar haiek Wellingtonen agindupean zeuden, eta dibisio arina eta 4. dibisiokoak ziren. Haien helburua Hillek Argantzungo muinoak hartzen zuen bitartean Langraizen itxaron, eta gero, Zadorra zeharkatuz, armada inperialaren erdigunea erasotzea zen. Billodako eta Trespondeko erromatar zubiek protagonismoa izan zuten gerra horretan ere: ingelesek gune estrategiko horiek hartu zituzten, frantsesek Zadorra ibaia pasa ez zezaten.

Karlistaldietan ere izan ziren mugimendu militarrak eremu horretan. Langraizen, zehazki, hiru dorre eraiki ziren herria defendatzeko eta komunikatzeko. Gaur egun ere zutik diraute dorre horiek.

XIX. mendean Langraizen kanpoaldean Bolem izeneko bainuetxea zegoen, baina mende amaieran gainbehera izan zuen; hala, bada, 1914. urtean Menesiano anaiek erosi zuten eta eraikina komentu bihurtu zuten lehenik, eta geroago, eskola. Gaur institutu pribatua da, non bigarren hezkuntza eta lanbide heziketa irakasten duten.

XX. eta XXI. mendeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako Gerra Zibilean faxismoaren aldekoek kontzentrazio-esparru bat eraiki zuten Langraiz eta Billoda artean dagoen eremu batean, Zadorra ibaiaren ondoan. Hor frankismoaren aurkakoak atxilotuta izan zituzten 1940 eta 1947 bitartean, eta 1981. urtean eraikina berriztatu zuten espetxe izan zedin. Gaur, oraindik ere espetxea da, baina aurki ixtekotan da, San Migel mendiaren magalean (Gasteiz mendietan) 2011. urtean inauguratu zen Zaballako espetxeak ordezkatuko baitu. Espetxe berri hori ere Iruña Okako lurretan dago. XX. mendean zehar, eta industrializazioak eta migrazio mugimenduak eraginda, udalerria 1900. urtean 900 biztanle izatetik, 2010ean dituen ia 3000 biztanleetara hazi da. Gaur egun, gainera, Iruña Okak bi industrialde ditu: San Jose de los Llanos eta Subillabide. Biak handitzekotan dira.

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruña Oka udalerrian Subillabide eta San Jose de Los Llanos industrialdeak kokatzen dira, biak ala biak Langraiz Oka herrian. Hainbat harrobi ageri dira udalerrian. Hauek lan asko ematen diote herriko jendeari.

Diru-sarrerak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2024. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 18.224 euro-koa zen[4], eta etxegune bakoitzeko 47.456 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (18.742 euro) azpitik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.948 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 24.850 euro zen. Errenta gordina 21.857 euro-koa izan zen pertsonako.

Eustaten datuen arabera, 2024. urtean udalerriko 18 urteko eta gehiagoko biztanleen errenta pertsonalaren mediana —biztanleen erdiek baino gutxiago eta beste erdiek baino gehiago jasotzen duten zenbatekoa— 22.724 eurokoa zen[5][oh 1]: gizonena 26.919 eurokoa eta emakumeena 18.690 eurokoa; hau da, emakumeena gizonena baino % 30,6 txikiagoa. Araba osoan, mediana 22.771 eurokoa zen. Familia-errentari dagokionez, udalerriko familien erdiek 49.247 euro baino gutxiago jaso zuten urtean; familien % 10ek 18.061 euro baino gutxiago jaso zuten, eta beste % 10ek 99.063 euro baino gehiago[6].

Errenta-pertzentilak, sexuaren arabera
Errenta pertsonala (2024) Image Arabako mapa
◄ gizonakPemakumeak ►
4.381
P20
1.895
9.354
P25
5.659
13.575
P30
9.305
21.203
P40
14.046
26.919
P50
18.690
31.352
P60
22.973
37.625
P70
27.298
41.146
P75
29.840
44.451
P80
33.593
51.925
P90
41.327
64.515
P95
50.417
118.069
P99
73.084
18 urteko eta gehiagoko pertsonak, sexuaren arabera.
Familia-errenta (2024) Image Arabako mapa
◄ gizonakPemakumeak ►
23.836
P10
13.036
32.235
P20
19.807
36.170
P25
22.344
39.648
P30
25.391
45.892
P40
31.537
52.482
P50
38.881
60.683
P60
47.243
70.227
P70
59.068
76.423
P75
62.872
83.288
P80
72.179
102.445
P90
94.745
127.365
P95
112.263
177.953
P99
176.950
Familiak, diru-sarrera nagusien hartzailearen sexuaren arabera.
Errenkada bakoitzeko balioa muga bat da: adibidez, P20 errenkadan, pertsonen edo familien % 20k zenbateko hori baino gutxiago jaso zuten; P50 mediana da. Bi grafikoek eskala bera dute. Iturria: Eustat.

Diru-sarrera guztien artean % 67 soldatak dira[7].

Desberdintasuna

Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[8][oh 2]. Udalerrian indizea 26,3 da, probintziakoaren (29,1; Image Arabako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (31,9) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,3 da, probintziakoaren (2,5; Image Arabako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,6) azpitik.

Eustatek beste adierazle bat ematen du[oh 1]: diru-sarrera txikienak dituzten familien % 20ren batez besteko errenta, handienak dituztenen % 20renaren ehuneko gisa adierazita; zenbat eta handiagoa izan, orduan eta berdinagoa da banaketa. 2024. urtean, udalerrian lehenengoek 16.932 euro jaso zuten batez beste, eta bigarrenek 115.179 euro; hau da, lehenengoen errenta bigarrenen % 14,7 zen[9] (Araba osoan, % 11,7; udalerriko banaketa berdinagoa da). Pertsonen errentari dagokionez, diru-sarrera txikienak dituzten biztanleen erdiak batez beste 8.421 euro jaso zuen, eta handienak dituzten erdiak 41.480 euro; lehenengoen errenta bigarrenen % 20,3 zen[10] (Araba osoan, % 21,2).

Errentaren bilakaera
Errenta pertsonala
EuroakUrtea010.00020.00030.00040.00020132015201720192021202320. pertzentilaMediana80. pertzentilaErrenta pertsonala: 20., 50. eta 80. pertzentilak
20. pertzentila, mediana eta 80. pertzentila.
Familia-errenta
EuroakUrtea10.00020.00030.00040.00050.00060.00070.00080.00020132015201720192021202320. pertzentilaMediana80. pertzentilaFamilia-errenta: 20., 50. eta 80. pertzentilak
20. pertzentila, mediana eta 80. pertzentila.
Iturria: Eustat.

Jarduera ekonomikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Iruña Oka/Iruña de Oca udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 1.965 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 65,0; gainerako % 35,0 inaktibo zeuden (erretiratuak % 47,6, beste inaktiboak % 30,8 eta ikasleak % 21,6).[11] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 8,8 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 65,0 zen eta emakumezkoena % 65,0; langabezia-tasa, aldiz, % 6,1 eta % 11,9 zen, hurrenez hurren.[11]

Okupatuen kopurua 1.740 zen 2023ean, 2021eko 1.627etik gora.[12] Emakumeek okupatuen % 44,9 osatzen dute, eta gizonek % 55,1.

1.740okupatu, 2023+% 6,9 2021etik
% 44,9emakumeak okupatuen artean
% 65,0jarduera-tasa, 2024
% 8,8langabezia-tasa, 2024
16 urte edo gehiagoko biztanleria jarduerarekiko loturaren arabera (2024)
% 59,3
% 16,7
% 10,8
Okupatuak · % 59,3Langabeak · % 5,7Ikasleak · % 7,6Erretiratuak · % 16,7Beste inaktiboak · % 10,8
16 urte edo gehiagoko biztanleria jardueraren eta sexuaren arabera, Iruña Oka/Iruña de Oca, 2024
EgoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Okupatuak1.792% 59,3994% 61,0798% 57,2
Langabeak173% 5,765% 4,0108% 7,7
Inaktiboak1.059% 35,0571% 35,0488% 35,0
Guztira3.024% 100,01.630% 100,01.394% 100,0

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 67,3), industria (% 24,8), eraikuntza (% 6,4) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 1,5).[12] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 23,9), ondoren merkataritza (% 15,6) eta osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 8,1) datoz.

Okupatuak jarduera-sektorearen arabera (2023) Image Arabako mapa
% 24,8
% 67,3
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza · % 1,5Industria · % 24,8Eraikuntza · % 6,4Zerbitzuak · % 67,3
Jarduera-adar zehatzak
Manufaktura-industria
% 23,9
Merkataritza
% 15,6
Osasuna eta gizarte-zerbitzuak
% 8,1
Administrazio publikoa
% 7,6
Garraioa eta biltegiratzea
% 7,2
Ostalaritza
% 7,1
Administrazio-jarduera lagungarriak
% 7,0
Eraikuntza
% 6,4
Gainerako 13 jarduera-adarrak
Hezkuntza
% 3,6
Jarduera profesionalak
% 3,3
Beste zerbitzu batzuk
% 2,5
Jarduera artistikoak eta aisialdikoak
% 2,1
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza
% 1,5
Informazioa eta komunikazioak
% 1,4
Etxeetako jarduerak
% 0,9
Finantza- eta aseguru-jarduerak
% 0,8
Ur-hornidura eta hondakinak
% 0,7
Higiezinen jarduerak
% 0,1
Erauzketa-industriak
% 0,1
Energia elektrikoa eta gasa
% 0,1
Lurraldez kanpoko erakundeak
% 0,0

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 53,5; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 23,9), eta oinarrizko okupazioak % 16,2.[13] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 55,8 eta emakumeen % 50,7).

% 23,9
% 53,5
% 16,2
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak · % 23,9Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak · % 53,5Oinarrizko okupazioak · % 16,2Ez dago jasota · % 6,4
Okupatuak okupazioaren eta sexuaren arabera, Iruña Oka/Iruña de Oca, 2023
OkupazioaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak415% 23,9215% 22,4200% 25,6
Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak931% 53,5535% 55,8396% 50,7
Oinarrizko okupazioak282% 16,2134% 14,0148% 19,0
Ez dago jasota112% 6,475% 7,837% 4,7
Guztira1.740% 100,0959% 100,0781% 100,0

Okupatuen % 85,9 besteren konturako langileak dira, eta % 14,1 norberaren konturakoak.[14]

% 11,8
% 71,1
% 14,8
Norberaren kontura, langileak dituena · % 2,3Norberaren kontura, langilerik gabe · % 11,8Besteren kontura, finkoa/mugagabea · % 71,1Besteren kontura, aldi baterakoa · % 14,8
Okupatuak lan-egoeraren eta sexuaren arabera, Iruña Oka/Iruña de Oca, 2023
Lan-egoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Norberaren kontura246% 14,1158% 16,588% 11,3
Besteren kontura1.494% 85,9801% 83,5693% 88,7
Guztira1.740% 100,0959% 100,0781% 100,0

Jaiolekuaren arabera

Jarduera

16 urte edo gehiagokoen % 83,8 estatuan jaio zen, eta % 16,2 atzerrian.[11] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 60,6 okupatuak dira, % 23,3 erretiratuak, % 7,8 ikasleak, % 4,3 bestelako inaktiboak eta % 4,1 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 50,5 okupatuak dira, % 27,1 bestelako inaktiboak, % 9,9 ikasleak, % 9,2 langabeak eta % 3,3 erretiratuak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 59,8 okupatuak dira, % 14,1 erretiratuak, % 13,2 bestelako inaktiboak, % 7,5 ikasleak eta % 5,4 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 43,1 okupatuak dira, % 22,7 bestelako inaktiboak, % 21,0 langabeak, % 9,4 ikasleak eta % 3,9 erretiratuak.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 60,6
Okupatuak
% 50,5
% 4,1
Langabeak
% 9,2
% 7,8
Ikasleak
% 9,9
% 23,3
Erretiratuak
% 3,3
% 4,3
Beste inakt.
% 27,1
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 59,8
Okupatuak
% 43,1
% 5,4
Langabeak
% 21,0
% 7,5
Ikasleak
% 9,4
% 14,1
Erretiratuak
% 3,9
% 13,2
Beste inakt.
% 22,7
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Okupazioa

Okupatuen % 86,7 estatuan jaio zen, eta % 13,3 atzerrian.[13] Okupazio-egituran badira aldeak jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 56,8 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 24,7 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 12,0 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 50,3 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 24,2 oinarrizko okupazioetakoak eta % 10,5 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 50,9 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 27,3 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 17,6 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 48,7 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 30,8 oinarrizko okupazioetakoak eta % 10,3 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 24,7
Goi eta erdi maila
% 10,5
% 56,8
Langile kualifikatuak
% 50,3
% 12,0
Oinarrizko okup.
% 24,2
% 6,5
Ez dago jasota
% 15,0
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 27,3
Goi eta erdi maila
% 10,3
% 50,9
Langile kualifikatuak
% 48,7
% 17,6
Oinarrizko okup.
% 30,8
% 4,1
Ez dago jasota
% 10,3
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera.[15] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 51,6 zerbitzuetan ari dira, % 36,8 industrian eta % 9,7 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 63,4 zerbitzuetan ari dira, % 16,3 eraikuntzan, % 16,3 industrian eta % 3,9 nekazaritzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 83,5 zerbitzuetan ari dira, % 14,7 industrian; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 91,0 zerbitzuetan ari dira, % 9,0 industrian.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 1,9
Nekazaritza
% 3,9
% 36,8
Industria
% 16,3
% 9,7
Eraikuntza
% 16,3
% 51,6
Zerbitzuak
% 63,4
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 0,7
Nekazaritza
% 0,0
% 14,7
Industria
% 9,0
% 1,1
Eraikuntza
% 0,0
% 83,5
Zerbitzuak
% 91,0
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Lehen sektorea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 21 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 1.350 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[16][oh 3]. Udalerriaren azalera 53,3 km² denez, NAE lurraldearen % 25,3 da[17]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 85,7 lur goldagarria (1.157 ha, 19 ustiategitan), % 14,3 larre iraunkorrak (192 ha, 8 ustiategitan), arbolak (0,16 ha, ustiategi batean) eta norberaren kontsumorako baratzeak (0,12 ha, 6 ustiategitan)[oh 4].

Nekazaritzako azalera erabilgarria (NAE)
NAE udalerriaren azaleran
25%
75%
NAE · 1.350 ha (% 25,3)Gainerako azalera · 3.975 ha (% 74,7)
NAE, lur-erabileraren arabera
86%
14%
Lur goldagarria · 1.157 ha (% 85,7)Larre iraunkorrak · 192 ha (% 14,3)Arbolak · 0,16 ha (< % 0,1)Baratzeak · 0,12 ha (< % 0,1)
Iturria: INE, Nekazaritza Errolda 2020; udalerriaren azalera: Wikidata.

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 298 behi, 122 ardi, 13 ahuntz, 67 zaldi eta 16 erlauntz zeuden[18].

Ibilgailu-parkea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 2.356 gidari zeuden erroldatuta: 1.355 gizon (% 57,5) eta 1.001 emakume (% 42,5)[19]. Biztanleen % 63,7 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 4.730 ibilgailuk osatzen zuten: 2.609 turismo, 435 motozikleta, 281 furgoneta, 263 kamioi eta 88 ziklomotor[19]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 706 turismokoa zen, probintziako (479) eta Espainiako (525) batez bestekoen gainetik.

Turismoen batez besteko adina 11,9 urtekoa zen; turismoen % 16k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 11k 25 urte baino gehiago[19]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 59,4 diesel zen eta % 39 gasolinazko; 51 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 1,2; probintzian % 1,2). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 7,3k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 24k ez zuen etiketarik[oh 5].

Ibilgailu-parkea (2025)
Ingurumen-etiketa
42%
26%
24%
0 etiketa · 94 (% 2,2)ECO · 216 (% 5,1)C etiketa · 1.810 (% 42,4)B etiketa · 1.124 (% 26,3)Etiketarik gabe · 1.025 (% 24)
Turismoak, adinaren arabera
16%
14%
25%
34%
11%
< 4 urte · 417 (% 16)4–8 urte · 365 (% 14)8–15 urte · 646 (% 24,8)15–25 urte · 895 (% 34,3)≥ 25 urte · 286 (% 11)
Iturria: DGT, «Datos municipales general» (2025).

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerri mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Honako udalerri hauek ditu mugakide: Gasteiz, Erriberagoitia, Kuartango, Trebiñu eta Argantzon.

Mapa
Iruña Oka eta ondokoen arteko muga administratiboak.

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruña Okak hazkunde demografiko handia izan zuen XXI. mendeko lehen hamarkadan, Gasteiztik bertaratutako populazioaren ondorioz gehien bat.

Biztanleriaren tamainaUrtea150020002500300035004000198019902000201020202030Iruña OkaBiztanleriaren estatistikaOharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.
Biztanleria-piramidea 2025
Guztira: 1.974 gizon, 1.723 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
100+
 
0.06
0.10
 
95-99
 
0.23
0.46
 
90-94
 
1.04
1.01
 
85-89
 
0.81
1.62
 
80-84
 
1.74
2.33
 
75-79
 
3.08
3.39
 
70-74
 
2.90
4.61
 
65-69
 
4.47
5.47
 
60-64
 
6.50
8.81
 
55-59
 
8.36
10.18
 
50-54
 
9.46
11.09
 
45-49
 
10.33
8.56
 
40-44
 
8.88
6.18
 
35-39
 
5.75
6.48
 
30-34
 
4.59
5.17
 
25-29
 
4.18
5.88
 
20-24
 
5.46
5.88
 
15-19
 
6.27
5.67
 
10-14
 
7.37
4.05
 
5-9
 
4.64
3.04
 
0-4
 
3.89
Iturria: Eustat / Instituto Nacional de Estadística[20]
Hazkunde begetatiboa
Hazkunde begetatiboa (pertsonak)Urtea−20−100102030401975198319911999200720152023Iruña OkaHazkunde begetatiboa
Urtea197519761977197819791980198119821983198419851986198719881989199019911992199319941995199619971998199920002001200220032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025
Hazkunde begetatiboa 1914710161971713814811875−1−1101−10−8−2213−212192211243226353531301018154131689−29−19−8−3
Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak Eustat erakundeak eskaintzen ditu[21] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.
Bizirik jaiotakoak sexuaren arabera
JaiotzakUrtea05101520253019962000200420082012201620202024GizonezkoakEmakumezkoakJaiotzak, sexuka
Urtea199619971998199920002001200220032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025
Bizirik jaiotakoak 91015162215253037263844464850524427283429203027272428132123
Honakoa bertan erroldatutako amaren batetik bizirik jaiotako haurrak erakusten duen grafiko bat da. Datuak Eustat erakundeak eskaintzen ditu[22] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Jatorria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 18,2 udalerri berean jaioak ziren[23], probintziako batez bestekoaren (% 46) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (Nafarroa barne) % 19,7 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 16,7 —probintzian % 16,6—.

Biztanleria jaiolekuaren arabera Image Arabako mapa
Udal
Prob
Erki
Best
Esta
Udalerri berean · % 18,2Probintzia berean · % 36,6Erkidegoan · % 8,8Beste erkidegoa · % 19,7Estatutik kanpo · % 16,7
Jaiolekua bizilekuarekin alderatuta (2025). Iturria: INE.

Euskal Autonomia Erkidegoko probintziei dagokienez, biztanleen % 55 Araban, % 6,2 Bizkaian, eta % 2,8 Gipuzkoan jaio ziren[24].

Jaioterria, lurralde historikoka
Arab
EAEt
Araba · % 55Bizkaia · % 6,2Gipuzkoa · % 2,8EAEtik kanpo · % 36
Biztanleria jaiolekuko probintziaren arabera (2025). Iturria: Eustat.

Biztanleria atzerritarra

2025. urtean, biztanleen % 11,9k atzerriko nazionalitatea zuen[25]. Atzerritarren artean, talde nagusiak Magreb (% 36,6), Hego Amerika (% 21,7), Ekialdeko Europa (% 15,3) ziren.

Jaiotza herrialde nagusiak Maroko, Kolonbia, Aljeria dira.[26]

Atzerrian jaiotakoak, eskualdeka
Amer
Euro
Afri
Amerika · % 38,9Europa · % 20,4Afrika · % 39,7Asia · % 0,8Ozeania · % 0,2
Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera
◄ gizonezkoakjaioterriaemakumezkoak ►
80
Maroko
30
35
Kolonbia
42
39
Aljeria
29
22
Venezuela
16
19
Errumania
11
17
Portugal
10
20
Senegal
7
6
Nikaragua
14
8
Dominikar Errepublika
11
8
Ukraina
8
11
Peru
4
10
Alemania
3
8
Ekuador
5
4
Brasil
8
6
Bolivia
2
3
Frantzia
5
6
Argentina
1
3
Kuba
4
3
Polonia
4
5
Italia
1
5
Paraguai
0
4
Mauritania
0
3
Mexiko
1
3
Nigeria
1
2
Ghana
1
3
Honduras
0
1
Errusia
1
1
Filipinak
1
2
Mali
0
1
Moldavia
1
1
Txile
1
0
Ameriketako Estatu Batuak
1
0
Erresuma Batua
1
1
Gambia
0
0
Ginea Ekuatoriala
1
1
Ginea
0
1
Herbehereak
0
0
Suitza
1
1
Uruguai
0
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera (2025). Iturria: INE.

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eustaten 2024ko Biztanleriaren eta Etxebizitzen Erroldaren arabera, udalerrian 1.620 etxebizitza zeuden: 1.299 (% 80,2) nagusiak eta 317 (% 19,6) gainerakoak (bigarren egoitzak edo hutsik).[27] 2021eko Zentsuaren kontsumo elektrikoaren arabera, 154 (% 9,6) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 113 (% 7,0) hutsik zeuden.[28] Etxebizitza nagusien % 86,3 jabetzan zegoen eta % 12,0 alokairuan.[27]

1.620etxebizitza
1.299nagusi

Etxebizitza multzoa Image Arabako mapa (2024)

1.299
317
Nagusiak (1.299)Gainerakoa (bigarrena edo hutsik) (317)

Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa, 2021) Image Arabako mapa (2021)

1.342
154
Okupatuak (1.342)Noizbehinkakoak (154)Hutsik (113)

Jabetza egoera (etxebizitza nagusiak) Image Arabako mapa (2024)

1.121
156
Jabetzan (1.121)Alokairuan (156)Beste modu batean (22)

Guztira 1.299 etxegune zeuden, batez beste 2,6 egoiliarrekoak; horietatik 325 (% 25,0) pertsona bakarrekoak ziren.[27]

Etxeguneak egoiliar kopuruaren arabera Image Arabako mapa (2024)

325
351
586
Egoiliar 1 (325)2 egoiliar (351)3-5 (586)6-9 (36)10 edo gehiago (1)

Etxebizitzen batez besteko azalera erabilgarria 114,5 m²-koa zen eta batez besteko antzinatasuna 46,8 urtekoa.[27] Etxebizitzen % 63,5 etxebizitza bakarreko eraikinetan zeuden eta % 4,1 21 etxebizitza edo gehiagoko eraikinetan.[27] Etxebizitzen % 20,0 igogailua zuten.

Eraikineko etxebizitza kopurua

1.026
313
156
Etxebizitza 1 (1.026)2 (55)3-10 (313)11-20 (156)21-40 (66)

Gela kopurua

249
765
344
174
1-3 gela (84)4 (249)5 (765)6 (344)7 edo gehiago (174)

Bainugela kopurua

997
604
Bainugela 1 (997)2 edo gehiago (604)

Berokuntzari dagokionez, etxebizitza nagusien % 6,2 berokuntza zentrala zuten, % 82,9 banakakoa eta % 9,7 noizean behingoa.[27] Horrez gain, % 70,0 hodien bidezko gasa zuten eta % 23,2 igogailua.

Berogailu mota

% 82,9
% 9,7
Zentrala (% 6,2)Banakakoa (% 82,9)Noizean behingoa (% 9,7)

Bestelako ekipamenduak (etxebizitza nagusiak)

Hodien bidezko gasa% 70,0
Ur bero zentrala% 75,6
Igogailua% 23,2

Hezkuntza-maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 3.077 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 37,9 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 23,9; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 29,3; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 8,9.[29] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 35,5 zen 2021ean eta % 37,9 2024an; beraz, 2,4 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 10,3 izatetik % 8,9 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 40,4 ziren, eta gizonen artean % 35,7; 4,7 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 9,1 eta gizonen % 8,7 ziren.

3.077biztanle 15 urte edo +, 2024
% 37,9goi-mailako ikasketak+2,4 puntu 2021etikImage mapa
% 8,9lehen hezkuntza edo gutxiago−1,4 puntu 2021etikImage mapa
% 14,4ikasten ari dira, 2024
% 8,9
% 29,3
% 23,9
% 37,9
Lehen hezkuntza edo gutxiago · % 8,9Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) · % 29,3Bigarren hezkuntzako bigarren etapa · % 23,9Goi-mailako ikasketak · % 37,9
Lortutako ikasketa-mailarik altuena, 15 urte edo gehiagoko biztanleen artean (2024). Image Arabako mapa

Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 46,9 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 53,1 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 17 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 41,4 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 58,6. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 1,5 ziren.[29]

Ikasketa-maila xehatua
Ikasketarik gabe
% 1,5
Lehen hezkuntza
% 7,4
DBH eta antzekoak
% 29,3
Batxilergoa
% 9,9
Erdi-mailako LH
% 14,0
Goi-mailako LH
% 20,1
Graduak (≤240 ECTS), diplomaturak
% 9,0
Graduak (>240 ECTS), lizentziaturak
% 6,3
Masterrak eta espezialitateak
% 1,9
Doktoretzak
% 0,6
Ehunekoak 15 urte edo gehiagoko biztanle guztien gainekoak dira; koloreak goiko barrako lau maila nagusiei dagozkie.
Sexuaren araberako banaketa
15 urte edo gehiagoko biztanleria ikasketa-mailaren eta sexuaren arabera, Iruña Oka/Iruña de Oca, 2024
Ikasketa-mailaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Goi-mailako ikasketak1.166% 37,9593% 35,7573% 40,4
Bigarren hezkuntzako bigarren etapa736% 23,9406% 24,5330% 23,3
Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH)902% 29,3516% 31,1386% 27,2
Lehen hezkuntza edo gutxiago273% 8,9144% 8,7129% 9,1
Guztira3.077% 100,01.659% 100,01.418% 100,0
Urtez urteko bilakaera
Ikasketa-mailaren bilakaera (%), Iruña Oka/Iruña de Oca, 2021–2024
UrteaGoi-mailakoakBatx. / erdi LHDBHLehen H. edo gutx.15 urte edo +
2021% 35,5% 22,8% 31,5% 10,32.874
2022% 36,3% 22,9% 30,5% 10,22.970
2023% 37,3% 22,8% 30,2% 9,73.032
2024% 37,9% 23,9% 29,3% 8,93.077

Ikasten ari direnak

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 14,4 ikasten ari zen (443 pertsona).[30] Ikasten ari zirenetatik, % 39,7 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 24,2 batxilergoan, % 17,2 DBHn edo antzekoetan eta % 15,6 erdi-mailako lanbide-heziketan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 44,5 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 35,3; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 16,4 eta emakumeen % 14,7. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 93,1 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 48,8 eta 25–29 urtekoen % 18,7; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 4,4 baino ez.[31] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 47,1 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 34,2.

Ikasten ari direnak, adin-taldeka
15–19 urte
% 93,1
20–24 urte
% 48,8
25–29 urte
% 18,7
30–34 urte
% 12,8
35–39 urte
% 5,3
40–44 urte
% 9,3
45–49 urte
% 5,7
50–54 urte
% 3,4
55 urte edo +
% 1,0
Egiten ari diren ikasketa-maila
Maila zehaztu gabe
% 2,7
Goi-mailako ikasketak
% 39,7
Erdi-mailako LH
% 15,6
Batxilergoa
% 24,2
DBH eta antzekoak
% 17,2
Lehen hezkuntza edo beheragokoa
% 0,7
Ezkerrean, adin-talde bakoitzean ikasten ari direnen ehunekoa; eskuinean, ikasten ari direnen banaketa mailaren arabera (2024).

Jaiolekuaren arabera

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 83,5 estatuan jaio zen, eta % 16,5 atzerrian.[29] Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 38,8 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 7,5; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 22,0 eta % 14,0, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 42,9 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 8,0; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 25,6 eta % 15,5, hurrenez hurren.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 38,8
Goi-mailakoak
% 22,0
% 22,1
Batx. / erdi LH
% 35,0
% 31,6
DBH
% 29,0
% 7,5
Lehen H. edo gutx.
% 14,0
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 42,9
Goi-mailakoak
% 25,6
% 20,6
Batx. / erdi LH
% 38,6
% 28,4
DBH
% 20,3
% 8,0
Lehen H. edo gutx.
% 15,5
Ehuneko bakoitza jatorri- eta sexu-taldearen barnekoa da (2024).

Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 14,4 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 14,4.[30] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 43,8 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 19,2 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Hauteskundeak Iruña Okan»

2023-2027 legegintzaldia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
2023ko hauteskundeen ondorengo Iruña Okako udalbatza
Alderdia 2023ko maiatzak 28
Zinegotziak Boto kopurua
Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra (PSE-EE)
4 / 12
522 (% 34,21)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
3 / 12
407 (% 26,67)
Euskal Herria Bildu (EHB)
2 / 12
271 (% 17,76)
Alderdi Popularra (PP)
2 / 12
246 (% 16,12)
Elkarrekin Podemos (EP)
1 / 12
80 (% 5,24)
Datuen iturria: Hauteskunde emaitzak. Eusko Jaurlaritza

Alkateak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek izan dira Iruña Okako azken alkateak:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia[32]
Jose Maria Horcajada Martinez[32][33][34][35] 1979 1983 Independenteak
Jose Manuel Gonzalez Gil[32][33] 1983 1983a Euzko Alderdi Jeltzalea
Ulpiano Jesus Garcia Menendez[32] 1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea
Evaristo Gordo Egido[32][36] 1987 1991 Euskadiko Alderdi Sozialista
Evaristo Gordo Egido[32][36] 1991 1995 Euskadiko Alderdi Sozialista
Manuel Rivas Soto[32] 1995 1999 Euzko Alderdi Jeltzalea
Manuel Rivas Soto[32][37][38][39] 1999 2003 Euzko Alderdi Jeltzalea
Manuel Rivas Soto[32][40][41][42] 2003 2004b Euzko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alkartasuna
Jose Javier Martinez Garcia[32][43] 2004 2007 Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra
Jose Javier Martinez Garcia[32][44][45][43] 2007 2011 Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra
Jose Javier Martinez Garcia[32][46]16 2011 2015 Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra
Jose Javier Martinez Garcia[32][47][48][43] 2015 2019 Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra
Jose Javier Martinez Garcia[32][49][43] 2019 2020 c[50][51][52] Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra
Miguel Angel Montes Sanchez[32][53][54][55][56] 2020 2023 Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra
Miguel Angel Montes Sanchez[57][58][59][60][61] 2023 Jardunean Euskadiko Alderdi Sozialista-Euskadiko Ezkerra
2027 2031

a Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.

b 2004. urtean Manuel Rivas Soto 7 urtez gaitasungabetu zuten, prebarikazio zela eta.

c 2020ko urtarrilean Jose Javier Martinez Garcia alkateak dimisioa aurkeztu zuen, udaletxeak 840.000 euroko isuna jaso ondoren.

Garraioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Araba Bus sareko Image lineak zerbitzua ematen dio udalerri honi:

Image Araba Bus
 Zerbitzua  Hasiera  Ibilbidea  Amaiera ⁠
13Gasteiz
(geltokia)		Gasteiz (Bastiturri) • Gasteiz (epaitegiak) • Gasteiz (Gaztelako Atea) • Subillabide • Tresponde • Billoda • Billoda (Plaza) • Langraiz Oka (udaletxea) • Langraiz Oka (bar-posta) • Langraiz Oka (Bikuña) • Olabarri • Mandaita • Pobes • Padul • Gesaltza Añana (museoa) • Gesaltza Añana • Tuesta • Espejo • Villanañe • Uribarri Gaubea • Gurendes • San Millan de San Zadornil • Korro • TobillasBobeda

Azpiegiturak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Gizarte etxea: musika eskola, gazte kluba, osasun zentroa, ospakizuna aretoa, gimnasioa, eguneko zentroa, eta abar.
  • Kultura etxea: liburutegia, ludoteka, lantegietarako aretoak, eskulanetarako aretoak, eta abar.
  • Arrate kirol gunea: futbol zelaia (artifizial bat eta benetako belarreko beste bat), kanpoko igerilekuak (udan), igerileku estalia, spa, fisioterapia zentroa, gimnasioa, eta abar.
  • Jose Migel Barandiaran ikastetxe publikoa: haur eta lehenengo hezkuntza.
  • Badaia institutu publikoa: bigarren hezkuntza.
  • Ikastetxe Apostoliko-Menesianoa: bigarren hezkuntza eta HIPP.
  • Udal pilotalekua
  • Langraiz Okako espetxea
  • Araba espetxea

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiak eta ospakizunak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Image
El Brujo pertsonaia Langraizko elizatik jaisten.
  • Mandaita:

Ekainaren 24an, San Joan egunean, herriko jaiak ospatzen dira,baina, 24a asteguna izanez gero, jaiak gertuen dagoen asteburura aldatzen dira. Jaietan, hainbat musika, kirol, haur edota janari jarduerak ospatzen dira.

  • Olabarri:

Abuztuko azken asteburuan hasten dira herri honetako jaiak, eta Mandaitan egiten direnen antzeko ekitaldiak egiten dira bertan ere. Lehenengo egunean, "Espuelista" panpina jaisten da eliza dorretik, eta azken egunean, berriz igotzen da horretara.

  • Tresponde:

Kasu honetan, jaiak maiatzean ospatzen dira, konkretuki 26aren hurreko asteburuan. Musika, janaria, kirola,... nabariak dira. Santiago txikiaren ohorean ospatzen dira jai horiek.

  • Billoda:

Uztailaren 10aren inguruan dagoen asteburuan ospatzen dira herriko jaiak. Pertsonaia nagusia "Paco el del Tabaco" izenekoa da, eta azken egunean erretzen dute.

  • Langraiz Oka:

Udalerrian ospatzen diren jai guztietatik, hemengoak dira inportante eta ospetsuenak. Abuztuaren 12an edo 13an hasten dira eta 4 edo 5 egunetan zehar izaten da jai. 1968. urtetik aurrera, lehenengo egunean "El Brujo" izeneko pertsonaia jaisten da eliza dorretik; hori egiazko pertsona da, urtero pertsona bera (1968. urtetik hiru izan dira "Brujo"), kabletik jaisten den bitartean goxokiak bota eta poesia bat irakurtzen duena; gainera, bide erdian gelditu eta bertan daudenei hitz batzuk eskaintzen dizkie. Alderantzizko bidea hartzen du jaiak amaitzean. Jaietan hainbat ekitaldi antolatzen dira: kontzertuak, monologoak, azokak, pailazoak, gastronomia, herri-bazkariak eta abar.

  • Arkiz elkartearen jai kulturalak:

Elkarte hau Billoda, Tresponde eta Subillana Gasteizen ageri da, eta honek urtero ekitaldi kulturalak antolatzen ditu uztailaren lehenengo aste inguruan. Esandako ekitaldietako bat Santa Katalinako Erdi Aroko festa da.

  • Udalerri osoan:

[[Fitxategi:|thumb|300px|Langraizko herriko plazako]] Maiatzean, urtero, udalak jai kultural batzuk antolatzen ditu. "Aste kulturala" edo "Maiatz kulturala" bezala ezagutzen dira hauek; 2011. urtetik aurrera bigarren izenpean antolatu dira maiatz osoan zehar, eta 2010. urtera arte bakarrik hil honetako aste batean antolatu zirenez, lehenengo izena hartzen zuten. Jai hauetan, musika, azokak, herri-bazkariak eta abuztuko jaietan izaten diren antzeko ekitaldiak daude, baina osagai herrikoi gehiagorekin, hala nola, irteerak edota euskal jokoak.

Inauterietako larunbatean, desfile bat egiten da Langraizko hiribidean zehar; mozorrotutakoak musikarekin batera heltzen dira udal frontoira eta bertan, urtero, mozorro txapelketa antolatzen da. Hainbat taldetan sailkatzen dira parte-hartzaileak, adinaren eta jende kopuruaren arabera. Normalean taldetan joaten direnak dantzan ateratzen dira eszenatokira. Mozorro eta dantzarik onenei sari bana ematen zaie. Asteartean, sardinaren ehorzketa ospatzen da, orduan gezurrezko sardina bat erretzen da.

Gabonetan ere hainbat ekitaldi prestatzen dira. Billodako Belen bizidunarekin hasten dira eta Olentzeroren etorrerarekin jarraitzen dute. Urtezahar gauean frontoian kotilloi bat antolatzen da eta Errege egunean kabalkada bat egiten da; hiru erregeak udalerriko bost herrietatik pasatzen dira, baina Langraizen egiten dena garrantzitsuena da.

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Iruña-Veleia: Erromatarren garaiko oppidumaren aztarnategia. Bertan garrantzi handiko hainbat aurkikuntza egin dira, batez ere euskarazko testuak eta multzo epigrafikoa.
  • Trespondeko zubia: ohituraren arabera erromatarra den 13 begiko zubia. Billodakoa ere ikusgarria da, garai bertsukoa izaki.
  • Santa Katalinako lorategi botanikoa: Tresponden, 2003tik irekia.
  • San Pelaio baseliza: Billodako muino batean dago, Zadorra ibaitik gertu.
  • 12 txorrotako iturria eta Torka ibaia: Langraizko plazan kokatua, 1901. urtean eraikitako iturria da. Honen ondoan latsarri antzin bat dago eta atzeko aldean Torka izeneko ibaia.
  • Karobia: Langraizen dagoen kaltzinazio labe antzina da, kareharria kiskaltzeko XIX.mendean eraiki zena.
  • Langraizko hiru gazteluak: Armoreta, Entzinala eta Baiaguen (Ibai gainean) izenekoak, Gerra Karlistetan eraiki ziren herria defenda ditzaten. Azken urteetan erreformatu dira eta haien inguruetara joan daiteke paisaia disfrutatzeko.
  • Menesiano Anaien komentua: bainuetxe moduan eraikita XIX. mendean Menesiano Anaiek erosi zuten komentu eta institutu bat irekitzeko asmoarekin. Gaur egun bakarrik institutu funtzioa betetzen du.

Iruñaokar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 INEk eta Eustatek metodologia desberdinak erabiltzen dituzte errenta kalkulatzeko, eta, horregatik, haien zifrak ez dira zuzenean alderagarriak. INEren Etxeguneen Errentaren Banaketaren Atlasak etxegune bakoitzaren errenta haren kide guztien artean banatzen du, adingabeak barne, eta haren P80/P20 zatidura kontsumo-unitateko errentaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura da (zenbat eta handiagoa, orduan eta desberdintasun handiagoa). Eustatek, berriz, 18 urteko eta gehiagoko pertsona bakoitzaren errenta eta familia bakoitzarena neurtzen ditu, eta haren 20/80 ratioak diru-sarrera txikienak dituzten % 20ren batez besteko errenta handienak dituztenen % 20renarekin alderatzen du, ehunekotan (zenbat eta handiagoa, orduan eta berdintasun handiagoa).
  2. ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
  3. ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
  4. ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
  5. ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
  2. ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  3. ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  4. ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Araba.tab.
  5. ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta pertsonalaren pertzentilak EUSTAT.tab.
  6. ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta familiarraren pertzentilak EUSTAT Araba.tab.
  7. ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Araba.tab.
  8. ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
  9. ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta familiarraren adierazleak EUSTAT.tab.
  10. ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta pertsonalaren adierazleak EUSTAT.tab.
  11. 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  12. 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  13. 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  14. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  15. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  16. ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Araba.tab (Wikimedia Commons).
  17. ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1382293.
  18. ↑ Eustat, «Nekazaritza-ustiategietako abelburuak, udalerriaren eta espeziearen arabera». Datuak: EUSTAT abeltzaintza.tab (Wikimedia Commons).
  19. 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Araba.tab (Wikimedia Commons).
  20. ↑ Población por sexo, edad (grupos quinquenales) y nacionalidad (española/extranjera). .
  21. ↑ «Euskal AEko hazkunde begetatiboa, lurralde eremuka. 1975 - 2023-PxWeb» PxWeb (kontsulta data: 2026-07-29).
  22. ↑ «Euskal AEko jaiotza biziak, lurralde-eremuen eta sexuaren arabera. 1996 - 2024-PxWeb» PxWeb (kontsulta data: 2026-07-30).
  23. ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Araba.tab.
  24. ↑ Eustat, «Biztanleria jaioterriaren arabera», Jaioterria - Euskal Autonomia Erkidegoa - udalerriak.tab.
  25. ↑ Eustat, «Biztanleria nazionalitatearen herrialde-taldearen arabera», Nazionalitatea - Euskal Autonomia Erkidegoa - udalerriak.tab.
  26. ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Araba.tab.
  27. 1 2 3 4 5 6 «Etxebizitzen parkea» Biztanleriaren eta etxebizitzen errolda. Etxebizitzak (Eustat).
  28. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  29. 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  30. 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  31. ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  32. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales: Ministerio de Política Territorial y Función Pública.» www.mptfp.gob.es (kontsulta data: 2020-03-21).
  33. 1 2 «Iruña Oka/Iruña de Oca» Auñamendi Eusko Ikaskuntza (kontsulta data: 2020-04-15).
  34. ↑ (Gaztelaniaz) «El sábado se presenta el libro de José María Horcajada 'La Mancha nos dio un gudari'» El Diario Vasco 2008-10-02 (kontsulta data: 2025-11-18).
  35. ↑ (Gaztelaniaz) «Un alavés en el campo de concentración de Miranda» El Correo 2025-10-04 (kontsulta data: 2025-11-18).
  36. 1 2 (Gaztelaniaz) «Fallece Evaristo Gordo Egido, exalcalde de Iruña de Oca» El Correo 2024-10-10 (kontsulta data: 2025-11-19).
  37. ↑ (Gaztelaniaz) «El alcalde de Iruña de Oca mantiene en su cargo al edil del PP que recalificó sus tierras» El País 1999-12-04 ISSN 1134-6582. (kontsulta data: 2025-11-19).
  38. ↑ (Gaztelaniaz) «Las denuncias por irregularidades urbanísticas en Iruña de Oca se extienden al alcalde, dos concejales y tres técnicos» El País 2000-01-12 ISSN 1134-6582. (kontsulta data: 2025-11-19).
  39. ↑ (Gaztelaniaz) «La Diputación paraliza una cantera en Iruña de Oca por las quejas vecinales» El País 2002-07-25 ISSN 1134-6582. (kontsulta data: 2025-11-19).
  40. ↑ (Gaztelaniaz) «Un alcalde del PNV aspira a la reelección pese a estar inhabilitado por prevaricar» El País 2003-05-16 ISSN 1134-6582. (kontsulta data: 2021-05-06).
  41. ↑ (Gaztelaniaz) «El Supremo inhabilita durante siete años al alcalde de Nanclares de la Oca (PNV) por prevaricación» El Mundo 2003-05-16 (kontsulta data: 2025-11-19).
  42. ↑ (Gaztelaniaz) «La política alavesa se enreda en el juzgado» El Correo 2008-09-20 (kontsulta data: 2025-11-19).
  43. 1 2 3 4 (Gaztelaniaz) «Javier Martínez se compromete a que Iruña de Oca «siga siendo una referencia»» El Correo 2019-06-15 (kontsulta data: 2020-03-15).
  44. ↑ (Gaztelaniaz) «Un juez investiga al alcalde de Iruña de Oca por un supuesto delito de falsificación documental» El Correo 2007-11-18 (kontsulta data: 2025-11-20).
  45. ↑ (Gaztelaniaz) «El PSE cierra filas con el alcalde de Iruña de Oca, que tiende la mano a la oposición» El Correo 2009-03-15 (kontsulta data: 2025-11-20).
  46. ↑ (Gaztelaniaz) «El PSE mantiene su primacía en Iruña de Oca por 44 votos» El Correo 2011-05-23 (kontsulta data: 2024-07-17).
  47. ↑ (Gaztelaniaz) «El alcalde de Iruña de Oca, Javier Martínez, optará a liderar el PSE alavés» El Correo 2017-06-07 (kontsulta data: 2025-11-20).
  48. ↑ (Gaztelaniaz) «Archivan la investigación contra el alcalde de Iruña de Oca» El Correo 2017-06-22 (kontsulta data: 2025-11-20).
  49. ↑ (Gaztelaniaz) «El PNV eleva la presión sobre el alcalde de Iruña de Oca al impugnar el presupuesto» El Correo 2020-01-16 (kontsulta data: 2025-11-20).
  50. ↑ (Gaztelaniaz) «Dimite el alcalde Iruña de Oca, el socialista Javier Martínez» Orain 2020-01-17 (kontsulta data: 2025-11-20).
  51. ↑ (Gaztelaniaz) «Javier Martínez formaliza su dimisión como alcalde en el Pleno de Iruña Oka» Diario de Noticias de Álava 2020-01-25 (kontsulta data: 2025-11-20).
  52. ↑ (Gaztelaniaz) «Dimite el alcalde socialista de Iruña de Oca tras la sentencia que le obliga a pagar 840.000 euros» El Correo 2020-01-17 (kontsulta data: 2023-02-08).
  53. ↑ (Gaztelaniaz) «Mitxel Montes, nuevo alcalde de Iruña de Oca con la abstención de toda la oposición» El Correo 2020-02-07 (kontsulta data: 2021-05-06).
  54. ↑ (Gaztelaniaz) «Miguel Ángel Montes, alcalde de Iruña de Oka: "Ahora tenemos que ser más fuertes"» Cadena SER 2020-12-04 (kontsulta data: 2026-06-07).
  55. ↑ (Gaztelaniaz) «Michel Montes, reelegido alcalde de Iruña Oka» Diario de Noticias de Álava 2023-06-17 (kontsulta data: 2026-06-07).
  56. ↑ (Gaztelaniaz) «El PSE sigue al mando en Iruña de Oca pero en minoría» El Correo 2023-06-17 (kontsulta data: 2025-12-02).
  57. ↑ «Hego Euskal Herriko alkateak 2023ko ekainak 17» Orain 2023-06-17 (kontsulta data: 2025-11-17).
  58. ↑ (Gaztelaniaz) «Todos los alcaldes y alcaldesas de Álava, pueblo a pueblo» Diario de Noticias de Álava 2023-06-18 (kontsulta data: 2024-02-03).
  59. ↑ (Gaztelaniaz) «En Álava habría que revisar competencias y costes, pero a los políticos nos da miedo hacer cambios» Zuk 2025-01-26 (kontsulta data: 2026-06-07).
  60. ↑ (Gaztelaniaz) «Hablamos con Michel Montes, Alcalde de Iruña de Oca» Radio Gorbea 2025-04-14 (kontsulta data: 2025-12-02).
  61. ↑ (Gaztelaniaz) ««Estamos comprando suelo a tope para hacer viviendas y que los jóvenes no se vayan»» El Correo 2025-07-22 (kontsulta data: 2025-11-19).
  62. ↑ «López, Blas Domingo» Auñamendi Eusko Ikaskuntza (kontsulta data: 2024-02-03).

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Iruña_Oka&oldid=11783282"(e)tik eskuratuta