Pirinioaurrea (eskualdea)

Pirinioaurrea
	Euskal Herria
Administrazioa
Herrialdea	Nafarroa Garaia
Udalerriak	12 (lista ikusi)
Eskualdeburua	Agoitz
Herri handiena	Agoitz
Izen ofiziala	Pirinioaurrea (eus.); Prepirineo (cas.)
Geografia
Koordenatuak	42°47′54″N 1°21′08″W / 42.79833668°N 1.35231162°W
Azalera	479,57 km²
Garaiera	423-1472 metro
Distantzia	28,5 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria	6.077 (2024)
Dentsitatea	12,67 biztanle/km²
Datu gehigarriak
Sorrera	2019ko otsailaren 6an

Artikulu hau Nafarroa Garaiko eskualdeari buruzkoa da; Iberiar Penintsulako mendilerroa gaitzat duena beste hau da: «Pirinioaurrea»

Pirinioaurrea^[a] Nafarroa Garaiko eskualde bat da, Euskal Herrian kokatuta. Gutxi gorabehera, Pirinioaurreko sistemarekin bat dator, Nafarroatik igarotzean. Bere ezaugarria da lautada zabal emankorrak, mendilerro nabarmenak dituzten ibai banaz bustiak. Nafarroako eremu despopulatuenetako bat da, non, komunikazio-ardatz nagusien gainean dauden herriak izan ezik, gainerako herriak tamaina txikikoak diren, herri hustu asko izateaz gain.

12 udalerrik osatzen dute. 6.077 biztanle zituen 2024. urtean, eta 479,57 kilometro koadroko azalera du; horrek 12,03 biztanle kilometro koadroko biztanleria-dentsitatea sortzen zuen. Arripodas dagoen itsas mailaren gaineko 423 metrotik Baigura mendiaren 1.472 metrora arteko altuera du.

Eskualdeburua Agoitz udalerria da, Longida ibarran.

Izena

Pirinioaurrea beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

gaztelaniaz: Prepirineo

Izen ofiziala, Nafarroako Gobernuaren arabera, honako hau da: Prepirineo / Pirinioaurrea.^[1]

Etimologia

Eskualdeak Pirinioaurrea sistema geografikoaren izena hartzen du, Pirinioen hegoaldean dauden mendi baxuenak.

Geografia

Mugakideak

Pirinioaurrea eskualdeak Pirinioak eskualdea du muga iparraldean eta ekialdean. Hegoaldean Zangozerria eskualdea dago. Hegomendebaldean, Erdialdea eskualdearekin muga egiten du. Azkenik, mendebaldean Metropolialdea eta Ibarrak daude, Iruñerria eskualdeko azpieskualdeak.

Inguru naturala

Eskualdea Pirinioaurreko sistemaren eremuan dago. Mendiak eta mendilerroak haran lau samarrek eteten dituzte, eta horien artean nabarmenki nabarmentzen da. Hauek dira eskualdea zeharkatzen duten mendilerroak:

Bestalde, zeharkatzen duten eta mendilerroak banatzen dituzten ibaiak honako hauek dira:

Gainera, eskualdean Nafarroako ubidea hasten da, Itoizko urtegian.

Klima

Pirinioaurreak klima azpimediterraneoa dauka, eta urteko batez besteko tenperatura aldakorra da, 13 gradu hegoaldeandik 10 gradu iparraldeanera. Prezipitazioak nahiko urriak dira udan baina ugariak gainontzeko urtaroetan, guztira 800-1200 mm inguru jausten dira urtero 110-130 egunetan.

Eskualdean hainbat estazio meteorologiko daude, baina hauek dira adierazgarrienak: Orotz-Betelu (iparraldea), Agoitz (erdialdea), Eparotz (ekialdea) eta Elo (hegoaldea).

Datu klimatikoak (Orotz-Betelu, 1993-2020)
Hila	Urt	Ots	Mar	Api	Mai	Eka	Uzt	Abu	Ira	Urr	Aza	Abe	Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C)	18.0	21.0	25.0	27.0	31.0	39.0	38.0	39.0	34.0	28.0	22.0	17.0	39
Batez besteko tenperatura maximoa (°C)	8.2	9.1	11.9	15.1	18.5	23.5	26.2	26.4	22.6	17.8	11.8	8.8	16.7
Batez besteko tenperatura (ºC)	4.4	4.8	7.2	10.2	13.3	17.5	19.9	19.7	16.5	12.8	7.9	5.0	11.6
Batez besteko tenperatura minimoa (°C)	0.7	0.5	2.5	5.3	8.1	11.5	13.7	13.0	10.4	7.8	4.0	1.1	6.5
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C)	-9.0	-10.0	-11.0	-2.0	0.0	2.0	5.0	6.0	1.0	-3.0	-7.0	-10.0	-11
Pilatutako prezipitazioa (mm)	157.6	130.4	121.0	114.7	89.9	64.5	45.8	50.3	81.4	111.3	162.7	141.3	1270.9
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm)	75.0	72.0	65.0	62.0	45.0	65.0	58.0	140.2	97.0	98.0	72.0	91.0	140.2
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm)	14.4	12.9	11.9	13.4	11.8	7.6	5.9	6.7	8.4	11.2	14.1	13.1	131.4
Elur egunak (≥ 1 mm)	2.8	3.8	2.0	0.9	0.1	0.0	0.0	0.0	0.0	0.1	1.0	1.9	12.6
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua^[2]

Datu klimatikoak (Agoitz, 1993-2020)
Hila	Urt	Ots	Mar	Api	Mai	Eka	Uzt	Abu	Ira	Urr	Aza	Abe	Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C)	17.5	22.0	25.0	29.0	35.0	40.0	40.0	40.0	36.0	30.0	23.0	17.0	40
Batez besteko tenperatura maximoa (°C)	8.9	10.5	14.3	16.7	20.9	25.8	28.5	28.6	24.0	19.1	12.3	9.1	18.2
Batez besteko tenperatura (ºC)	2.2	6.1	9.2	11.5	15.2	19.5	21.8	21.9	17.9	14.0	8.5	5.4	13.0
Batez besteko tenperatura minimoa (°C)	1.5	1.7	4.1	6.3	9.5	13.1	15.2	15.3	11.9	8.9	4.7	1.8	7.8
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C)	-4.0	-3.1	-1.5	0.8	3.3	7.7	10.2	10.1	6.5	2.5	-1.8	-4.0	-4
Pilatutako prezipitazioa (mm)	101.3	87.3	83.7	81.1	70.1	54.3	39.4	32.4	65.7	78.7	103.9	91.1	888.9
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm)	70.0	44.8	46.8	67.5	50.6	57.8	58.5	90.0	107.0	82.5	45.8	86.5	107.0
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm)	14.1	12.6	12.0	13.6	12.7	8.0	6.2	6.5	8.5	11.7	15.2	14.6	135.6
Elur egunak (≥ 1 mm)	1.4	2.4	1.6	0.3	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.1	1.2
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua^[3]

Datu klimatikoak (Eparotz, 1974-2020)
Hila	Urt	Ots	Mar	Api	Mai	Eka	Uzt	Abu	Ira	Urr	Aza	Abe	Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C)	18.0	22.0	26.0	29.0	33.0	38.0	41.0	40.0	37.0	32.0	25.0	21.0	41
Batez besteko tenperatura maximoa (°C)	8.6	10.2	13.4	15.3	19.9	24.9	28.6	28.5	24.0	18.4	12.2	9.1	17.7
Batez besteko tenperatura (ºC)	4.2	5.2	7.8	9.8	13.8	17.9	20.7	20.7	17.1	12.8	7.8	5.0	11.9
Batez besteko tenperatura minimoa (°C)	-0.1	0.2	2.3	4.3	7.7	10.8	12.8	12.8	10.1	7.2	3.3	0.8	6.0
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C)	-17.0	-17.0	-9.0	-4.0	-3.0	1.0	5.0	2.0	1.0	-3.0	-8.0	-11.0	-17
Batez besteko prezipitazioa (mm)	69.3	67.9	62.6	91.9	71.3	52.8	35.0	39.5	62.2	92.0	93.7	95.2	833.5
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm)	47.0	35.5	50.0	46.0	38.0	48.0	56.0	73.0	66.5	87.0	54.0	74.5	87.0
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm)	10.5	9.7	8.9	12.2	10.7	6.9	4.6	4.8	7.0	10.5	11.5	12.0	109.3
Elur egunak (≥ 1 mm)	1.6	1.4	1.2	0.8	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.0	0.5	1.1	6.6
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua^[4]

Datu klimatikoak (Elo, 1984-2020)
Hila	Urt	Ots	Mar	Api	Mai	Eka	Uzt	Abu	Ira	Urr	Aza	Abe	Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C)	19.0	22.5	25.0	27.5	35.0	40.0	40.0	41.0	37.5	30.5	23.0	19.5	41
Batez besteko tenperatura maximoa (°C)	8.7	10.5	13.8	15.9	20.1	24.8	28.1	28.5	24.2	18.9	12.5	9.4	17.9
Batez besteko tenperatura (ºC)	5.4	6.5	9.0	11.0	14.5	18.5	21.2	21.5	18.2	14.2	9.1	6.1	12.9
Batez besteko tenperatura minimoa (°C)	2.1	2.5	4.3	6.0	9.0	12.2	14.4	14.6	12.1	9.4	5.7	2.8	7.9
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C)	-12.0	-8.5	-10.0	-1.5	0.0	3.0	7.0	5.0	3.0	-1.0	-5.5	-9.5	-12
Batez besteko prezipitazioa (mm)	80.4	69.2	74.0	84.5	69.1	53.1	40.1	33.9	52.9	80.9	101.4	77.9	817.4
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm)	57.6	46.0	69.3	56.8	56.2	69.1	59.3	98.3	93.0	74.5	64.5	65.5	98.3
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm)	12.7	10.9	10.5	12.4	10.8	6.9	5.3	5.1	7.2	10.0	12.8	11.5	115.8
Elur egunak (≥ 1 mm)	1.7	2.6	1.6	0.6	0.1	0.0	0.0	0.0	0.0	0.1	0.5	1.2	8.3
Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua^[5]

Banaketa

Banaketa tradizionala

Historikoki, eskualdea, Nafarroako erdialdea eta iparraldea bezala, ibarraka banatu da. Banaketa hori ez zen soilik geografikoa, eskumen politiko, administratibo, judizial eta militarrak ere bazituzten eta. Hauek dira ibar horiek:

Urraulgoiti eta Urraulbeiti ibarrak Urraul ibar handienean integratuta zeuden, Erromantzatua eta Ledeako Korreduarekin batera. Gainera, Agoitz, Urrotz eta Elo hiribilduek, antzinatik, beren ibar geografikoekiko independentzia administratiboa izan dute.

Udalerriak

Pirinioaurrea eskualdea 12 udalerritan banatuta dago, honako hauek:

Udalerria	Biztanleria (2025)	Azalera (km²)	Dentsitatea (bizt/km²)	Udalburua
Agoitz	3083	13,54	227,7	Agoitz
Artzibar	290	145,34	2	Nagore
Elo	511	22,61	22,6	Elo
Ibargoiti	279	54,05	5,16	Idotzin
Itzagaondoa	153	59,63	2,57	Ardatz
Lizoainibar-Arriasgoiti	287	65,53	4,38	Lizoain
Longida	308	90,84	3,39	Aos
Orotz-Betelu	143	23,46	6,1	Orotz-Betelu
Untzitibar	257	37,34	6,88	Untziti
Urraulbeiti	330	59,41	5,55	Artieda
Urraulgoiti	136	137,7	0,99	Irurozki
Urrotz	403	11,4	35,35	Urrotz

Biztanleria udalerrika	Bilakaera azken 10 urteetan

> 10000 5000-10000 2500-5000 1000-2500 500-1000 250-500 250-100 < 100	> %10 %5−10 %1−5 %0−1 %-5−0 %-10−-5 %-15−-10 < %-15

Herriak

2020an gutxienez biztanle 1 zuten 99 biztanlegune daude eskualdean:


Herria	Kategoria	Udalerria	Ibarra
Abintzao	kontzeju	Ibargoiti	Ibargoiti
Adoain	leku	Urraulgoiti	Urraulgoiti
Agoitz	udalerri	Agoitz	Longida
Aiantz	leku	Longida	Longida
Aietxu	kontzeju	Urraulgoiti	Urraulgoiti
Akotain	etxalde	Longida	Longida
Alduate	leku	Urraulbeiti	Urraulbeiti
Altzorritz	kontzeju	Untzitibar	Untzitibar
Aos	kontzeju	Longida	Longida
Ardatz	kontzeju	Itzagaondoa	Itzagaondoa
Arieltz	etxalde	Urraulgoiti	Urraulgoiti
Aristu	etxalde	Urraulgoiti	Urraulgoiti
Arizkuren	leku	Artzibar	Artzibar
Arrieta	kontzeju	Artzibar	Artzibar
Arrietako bentak	etxalde	Artzibar	Artzibar
Arripodas	kontzeju	Urraulbeiti	Urraulbeiti
Artaitz	kontzeju	Untzitibar	Untzitibar
Artanga	etxalde	Urraulgoiti	Urraulgoiti
Artaxo	kontzeju	Longida	Longida
Artieda	kontzeju	Urraulbeiti	Urraulbeiti
Azparren	kontzeju	Artzibar	Artzibar
Beortegi	leku	Lizoainibar-Arriasgoiti	Lizoainibar
Billabeta	kontzeju	Longida	Longida
Ekai	kontzeju	Longida	Longida
Elkoatz	leku	Urraulgoiti	Urraulgoiti
Elo	udalerri	Elo	Ibargoiti
Eparotz	leku	Urraulgoiti	Urraulgoiti
Erredin	leku	Lizoainibar-Arriasgoiti	Lizoainibar
Erreta	leku	Itzagaondoa	Itzagaondoa
Espotz	etxalde	Artzibar	Artzibar
Ezkanitz	leku	Urraulgoiti	Urraulgoiti
Galdurotz	etxalde	Lizoainibar-Arriasgoiti	Arriasgoiti
Geretz	leku	Urraulbeiti	Urraulbeiti
Getze	kontzeju	Ibargoiti	Ibargoiti
Gorraitz	leku	Artzibar	Artzibar
Hiriberri	kontzeju	Artzibar	Artzibar
Hiriberri	leku	Longida	Longida
Idoate	leku	Itzagaondoa	Itzagaondoa
Idotzin	kontzeju	Ibargoiti	Ibargoiti
Iheltz	leku	Lizoainibar-Arriasgoiti	Lizoainibar
Imirizaldu	kontzeju	Urraulgoiti	Urraulgoiti
Imizkotz	leku	Artzibar	Artzibar
Indurain	leku	Itzagaondoa	Itzagaondoa
Iriso	leku	Itzagaondoa	Itzagaondoa
Irurozki	kontzeju	Urraulgoiti	Urraulgoiti
Izko	kontzeju	Ibargoiti	Ibargoiti
Jakoisti	etxalde	Urraulgoiti	Urraulgoiti
Janaritz	leku	Lizoainibar-Arriasgoiti	Lizoainibar
Lakabe	kontzeju	Artzibar	Artzibar
Larrangotz	leku	Longida	Longida
Leiun	leku	Lizoainibar-Arriasgoiti	Lizoainibar
Lekaun	leku	Ibargoiti	Ibargoiti
Lerrutz	leku	Lizoainibar-Arriasgoiti	Lizoainibar
Liberri	leku	Longida	Longida
Lizarraga	leku	Itzagaondoa	Itzagaondoa
Lizoain	leku	Lizoainibar-Arriasgoiti	Lizoainibar
Lusarreta	leku	Artzibar	Artzibar
Mendiorotz	leku	Lizoainibar-Arriasgoiti	Lizoainibar
Meotz	leku	Longida	Longida
Murillo	kontzeju	Longida	Longida
Nagore	kontzeju	Artzibar	Artzibar
Nardoze Alduate	leku	Urraulbeiti	Urraulbeiti
Nardoze Andurra	leku	Urraulbeiti	Urraulbeiti
Naxurieta	leku	Untzitibar	Untzitibar
Olaberri	leku	Longida	Longida
Olaldea	auzo	Orotz-Betelu	Artzibar
Ongotz	kontzeju	Urraulgoiti	Urraulgoiti
Orotz-Betelu	udalerri	Orotz-Betelu	Artzibar
Otsa	leku	Artzibar	Artzibar
Ozkaritz	leku	Lizoainibar-Arriasgoiti	Lizoainibar
Ozkoidi	leku	Urraulgoiti	Urraulgoiti
Rala	leku	Longida	Longida
San Vicente	kontzeju	Urraulbeiti	Urraulbeiti
Santa Fe	etxalde	Urraulgoiti	Urraulgoiti
Santsoain	leku	Urraulbeiti	Urraulbeiti
Sengaritz	leku	Ibargoiti	Ibargoiti
Tabar	kontzeju	Urraulbeiti	Urraulbeiti
Turrillas	leku	Itzagaondoa	Itzagaondoa
Uliberri	leku	Artzibar	Artzibar
Untziti	kontzeju	Untzitibar	Untzitibar
Urbikain	leku	Itzagaondoa	Itzagaondoa
Urdirotz	leku	Artzibar	Artzibar
Uritz	kontzeju	Artzibar	Artzibar
Urotz	leku	Lizoainibar-Arriasgoiti	Lizoainibar
Urritzelki	leku	Lizoainibar-Arriasgoiti	Arriasgoiti
Urrotz	udalerri	Urrotz	Lizoainibar
Usotz	etxalde	Artzibar	Artzibar
Xaberri	leku	Longida	Longida
Zabaltza	leku	Ibargoiti	Ibargoiti
Zabaltza	leku	Urraulgoiti	Urraulgoiti
Zabaltzeta	kontzeju	Untzitibar	Untzitibar
Zalba	leku	Lizoainibar-Arriasgoiti	Arriasgoiti
Zandueta	etxalde	Artzibar	Artzibar
Zaragueta	kontzeju	Artzibar	Artzibar
Zenborain	kontzeju	Untzitibar	Untzitibar
Zilegieta	leku	Ibargoiti	Ibargoiti
Zorokiain	leku	Untzitibar	Untzitibar
Zuhatzu	leku	Itzagaondoa	Itzagaondoa
Zuntzarren	leku	Lizoainibar-Arriasgoiti	Arriasgoiti

Herri hustuak

Pirinioaurrea eskualdeak, gainera, 100 herri hustu ditu, honako hauek:

Partzuergoak

Gaur egun, Pirinioaurrea eskualdean 2 partzuergo daude hainbat udalerritan banatuta:

Bordablanca (14. partzuergoa)
Petronilo (17. partzuergoa)

Historia

Eskualdea 2019an sortu zen, Barkos gobernuak onartutako 04/2019 Foru Legearen arabera.^[1] Nafarroa Garaiko eskualde berriak diseinatzeko prozesuan, 11 eskualde proposatu ziren lehen aldiz, eta horietako 3 bi azpieskualdetan banatu ziren. Eskualde horren kasuan, Zangozerria-Pirinioaurrea eskualdearen barruan zegoen azpieskualde bat zen. Proposamen hori berrikustean, inguruko alkate batzuen protestak eraginda, Zangozerria-Pirinioaurrea eskualde handia bi eskualdetan banatu zen: Zangozerria eta Pirinioaurrea.^[6]

Urte bereko irailean legeak atxilotu zuen Maria Chivite lehendakari berriak, bere ustez aurreko legealdian gehiengo osoz baliatu zen legeak ez baitzuen behar besteko adostasunik. Horregatik, nahiago izan zuen sakonago landu hasi berri zen legegintzaldian, prozesuarekin bat egin aurretik. 2021eko urrian, aldi baterako neurri gisa, tokiko finantzaketa-eredu berri bat onartu zen, aurrekoan sortutako desberdintasunak konpontzeko, eskualde berriak garatzen diren bitartean; hala ere, Uxue Barkosek bere garaian baliatu zuen legeak aprobetxatuta eta ofizialki onartuta jarraitzen zuten.^[7]

Demografia

6.077 biztanle zituen 2024. urtean Pirinioaurrea eskualdeak.

Eskualdeko biztanleria, guztira

Grafiko hau ezin da une honetan ikusi, software arazo bat dela eta. Lanean ari gara ahalik eta lasterren grafikoak berriro erakutsi ahal izateko.

Eskualdeko biztanleria, udalerrien arabera

Grafiko hau ezin da une honetan ikusi, software arazo bat dela eta. Lanean ari gara ahalik eta lasterren grafikoak berriro erakutsi ahal izateko.

Ikus jatorrizko Wikidata eskaera.

Ekonomia

Bi okupazio nagusi daude eskualdean. Lehenengoa, industriala, eskualdeko industrialdeetan (Agoitz) zein inguruko zonaldeetan (Irunberri eta, bereziki, Iruñerria). Bigarrena tradizionalagoa da, eta nekazaritzari eta abeltzaintzari buruzkoa da. Eskualde honek oso ekoizpen-sare txikia du, despopulazioa jasaten baitu, eta, era berean, despopulazio horren kausa ere bada.

Politika

Pirinioaurrea eskualdea, lege-eremuan garatuta egon arren, oraindik garatu gabe dagoen eskualdea da, arlo juridikoan edo eskumenetan. Horregatik, oraingoz ez dago lurralde osoa biltzen duen eskualde-erakunderik edo mankomunitaterik.

Hauteskundeak

Udal hauteskundeak

Hauek dira 2019ko Nafarroa Garaiko Udal hauteskundeen eskualdeko emaitzak:^[8]


2019ko Hego Euskal Herriko udal hauteskundeak
Udalerria	Alkatetza duen alderdia		Zg.
Agoitz		Euskal Herria Bildu	11
Artzibar		Artzibarko Herri Taldea	7
Elo		Elkarrekin Elotik	3
Ibargoiti		Ibargoitiko Talde Independentea	7
Itzagaondoa		Itzagaondoa Landa-Elkartea	4
Lizoainibar-Arriasgoiti		Lizoainibar-Arriasgoitiko Independenteak	5
Longida		Irati	7
Orotz-Betelu		Berraburu	5
Untzitibar		-	-
Urraulbeiti		Urraulbeitiko Elkarte Hautagaitza	7
Urraulgoiti		Urraulgoitiko Hautesle-talde Independentea	4
Urrotz		Iturzarrea	7

Foru hauteskundeak

Hauek dira 2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen eskualdeko emaitzak:^[9]


Alderdia		guztira	%	+/-
2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak
Alderdia		Bozak
	Navarra Suma	926	30,48	?
	Euskal Herria Bildu	876	28,83	?
	Geroa Bai	622	20,47	?
	Nafarroako Alderdi Sozialista	329	10,83	?
	Ahal Dugu	167	5,50	?
	Izquierda-Ezkerra	57	1,88	?
	Vox	27	0,89	?
	Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa	16	0,53	?
	Equo	14	0,46	?
	Libertate Nafarra	4	0,13	?
	Solidaritate eta Autogestio Internazionalista	3	0,10	?
	Espainiako Alderdi Komunista	1	0,03	?

Azpiegiturak

Errepideak

Artikulu nagusia: «Nafarroa Garaiko errepideen sarea»

Pirinioaurrea eskualdea hainbat errepidek antolatzen dute, ibarrak elkarrekin lotzen dituztenak, eta, ondoren, herriak lehen aipatutako ardatz handiekin lotzen dituzten errepide txikiak. Eskualdeko errepide guztiak Nafarroako Gobernuak kudeatzen ditu. Gainera, Pirinioetako autobiak eskualdearen hegoaldea zeharkatzen du, Iruñea eta Jaka artean.

Hauek dira ardatz nagusiak:^[10]


Errepidea	Ibilbidea	Zeharkatzen du
A-21	Iruñea - Jaka	Elo • Ibargoiti
NA-150	Iruñea - Agoitz - Irunberri	Lizoainibar • Urrotz • Longida • Urraulbeiti
NA-234	Arrizabalaga - Urrotz	Elo • Untzitibar • Urrotz
NA-1720	Agoitz - Auritz	Agoitz • Longida • Artzibar
NA-2040	Nagore - Garralda	Artzibar • Orotz-Betelu
NA-2330	Urrotz - Erro	Urrotz • Lizoainibar • Arriasgoiti

Hezkuntza

Artikulu nagusia: «Nafarroa Garaiko hezkuntza»

Eskualdeko hezkuntza Nafarroako Gobernuaren menpe dago. Nafarroa Garaiko gainerako eskualdeetan bezala, Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Kontseilaritzak 11 departamentutan banatzen du komunitatea, bakoitza institutu bati lotutako barruti batekin edo gehiagorekin. Horietan bigarren hezkuntzako institutuak integratzen dira, eta horiek, aldi berean, beren mendeko lehen hezkuntzako eskola bat edo batzuk dituzte. Horrela, herritar batek sare publikoan ikastea erabakitzen badu, jatorriaren araberako lehen hezkuntzako eskola bat esleitzen zaio (herria, udalerri berak hainbat eskola izan baititzake esleituta), eta, behin lehen hezkuntza amaituta, dagokion bigarren hezkuntzako institutuan sartuko da.

Gaur egun, hainbat hezkuntza-eredu daude herrialdean, familiei aukera ditzaten eskaintzen zaizkienak, lege-esparruaren barruan. Eremu mistoko udalerrietan (eskualdeko iparraldeko ibarrak), Euskararen Foru Legeari jarraiki, ez da nahitaezkoa gutxieneko euskara-eskolak ematea, baina erraztasunak eman behar zaizkie euskaraz eskolatu nahi dutenei. Hala ere, eremu ez-euskalduneko udalerrietan (eskualdeko hainbat ibarrak), praktikan, eremu mistoan gertatzen den gauza bera gertatzen da, euskarazko gutxieneko eskolarik ere ez baitago, baina hizkuntza horretan eskolatu nahi duenarentzat ere erraztasunak ematen dira, nahiz eta eremu mistoan baino txikiagoak izan. Kasu askotan, B edo D ereduetan eskolatzea baimenduta badago ere, esleitutako ikastetxea bizilekutik oso urrun egon daiteke.

Pirinioaurrea eskualdean, hainbat udalerritan daude lehen mailako eskolak, eta horietan hogei bat ikasle baino ez daude eskolatuta, baina bigarren mailako hezkuntza ez dago ziurtatuta, eta hainbat ikasleek Iruñeraino joan behar izaten dute. Zehazki, 2019. urtean Pirinioaurrea eskualdean lehen hezkuntzako 2 eskola eta bigarren hezkuntzako institutu bat daude, guztiak publikoak. Jarraian, taula batean, sare publikoan eskualdeko ikasleei dagozkien lehen hezkuntzako eskola eta bigarren hezkuntzako institutua adierazten dira, jatorriaren arabera (letra etzanak adierazten du ikastetxea eskualdetik kanpo dagoela):^[11]^[12]


Jatorria		Lehen hezkuntzako eskolak			Bigarren hezkuntzako institutuak
B/D EREDUAK
Dp.	Udalerriak	Izena	Ereduak	Kokapena	Izena	Ereduak	Kokapena
5	Elo, Ibargoiti eta Untzitibar	San Migel	D	Noain	Mendillorri	D	Iruñea
6	Agoitz, Artzibar, Itzagaondoa, Lizoainibar-Arriasgoiti, Longida, Urraulgoiti eta Urrotz	San Migel	D	Agoitz	Agoitz	D	Agoitz
6	Orotz-Betelu	Orreagako Ama	D	Garralda	Garralda	D	Garralda
8	Urraulbeiti	Luis Gil	D	Zangoza	Leireko mendilerroa	D	Zangoza
A/G EREDUAK
Dp.	Udalerriak	Izena	Ereduak	Kokapena	Izena	Ereduak	Kokapena
5	Ibargoiti eta Untzitibar	San Migel	A / G	Noain	Elortzibar	A	Noain
5	Elo	Santa Barbara	A / G	Elo	Elortzibar	A	Noain
6	Agoitz, Artzibar, Itzagaondoa, Lizoainibar-Arriasgoiti, Longida, Orotz-Betelu, Urraulgoiti eta Urrotz	San Migel	A / G	Agoitz	Agoitz	A / G	Agoitz
6	Urrotz	Urrotz	A	Urrotz	Agoitz	A / G	Agoitz
8	Urraulbeiti	San Juan	A / G	Irunberri	Leireko mendilerroa	A / G	Zangoza

Osasuna

Artikulu nagusia: «Nafarroa Garaiko osasuna»

Nafarroa Garaian, osasun sistema Nafarroako Gobernuaren menpe dago, zehazki Osasun Departamentuaren menpe. Herrialdea hiru barrutitan banatzen da, bakoitzak erreferentziako ospitale bat duela, eta eremu bakoitzak eskualde desberdinak ditu, horietako bakoitza osasunetxe bati atxikita, eta osasunetxe horrek ematen dio zerbitzua bere lurraldeari.

Osasunetxe horietan biltzen dira herritarrak aldizka artatzen dituzten lehen mailako arretako profesionalak (pediatria, erizaintza...). Zainketa espezializatuagoetarako, barruti bakoitzeko ospitaleak arduratzen dira haietaz, nahiz eta espezialitate oso zehatz batzuk Nafarroako Unibertsitate Ospitalean bakarrik dauden eskuragarri, Iruñean.^[13]

Eskualde horretan honako osasunetxe hauek daude:


Barrutia	Eskualdea	Osasunetxea	Udalerriak
Iruñea	10 Agoitz	Agoitz	Agoitz, Artzibar, Itzagaondoa, Lizoainibar-Arriasgoiti, Longida, Orotz-Betelu, Untzitibar eta Urrotz
	28 Noain	Noain	Elo eta Ibargoiti
	29 Zangoza	Zangoza	Urraulbeiti eta Urraulgoiti

Garraioa

Nafarroako Autobus Konpainiak Pirinioaurrea Iruñekin batzen du. Autobus lineek honako ibilbidea egiten du:

Irunberri - Artieda - Artaxo - Agoitz - Urrotz - Lizoainibar - Erantsus - Ibiriku - Egues - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea.

Orbaizeta - Orbara - Aribe - Garralda - Orotz-Betelu - Artzibar - Agoitz - Urrotz - Lizoainibar - Erantsus - Ibiriku - Egues - Uharte - Atarrabia - Burlata eta Iruñea

Gainera, La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta honako ibilbidea:

Uztarroze - Izaba - Urzainki - Erronkari - Garde - Burgi - Esa - Xabier - Zangoza - Ledea - Irunberri - Nardoze Alduate - Ibargoiti - Elo - Noain - Cordobilla eta Iruñea

Bestalde, La Veloz Sangüesina edo "Zangozar Azkarra" izeneko autobus konpainiak Pirinioaurrea Zangoza, Iruñea eta inguruko herriekin batzen ditu. Linea nagusiak honakoak dira:

Kaseda - Zangoza - Iruñea
Iruñea - Zangoza - Kaseda

Kultura

Euskara

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian sailkatu ziren hurrengo udalerriak: Agoitz, Artzibar, Ibargoiti, Itzagaondoa, Lizoainibar-Arriasgoiti, Longida, Orotz-Betelu, Untzitibar eta Urrotz. Urraulgoiti eta Urraulbeiti udalerriak atzerkada-eremuan ziren eta Elo, ez-euskal eremuan.^[14]

Gaur ez da euskalki hiztunik eremu honetan. Artzibar izan zen bertako mintzoari luzeen eutsi zion ibarra. Etxean ikasitako euskara nola edo hala gorde zuen hondarreko hiztuna, Soledad Arbonies, 2017ko azaroan hil zen. Gainerako ibar gehienetan XX.mendean zehar desagartu zen tokian tokiko mintzoa; are lehenago Urraulbeitin zein Elon.

Eskualdeko euskara nafarrera euskalki da. Euskalki honek azpieuskalki ezberdinak ditu, eskualde gehienerako pirinioaurrera edo eguesibarrera eta iparralderako (Artzibar, Orotz-Betelu eta Arriasgoiti) artzibarrera delarik. Hala ere, ez dago barietate horietako hiztunik zenbatuta, eta, beraz, euskaldun berriak euskara batukoak dira.

Hizkuntza-zonakatzea

Indarrean dagoen hizkuntza-zonakatzeak, Euskararen Foru Legearen bidez Nafarroako Gobernuaren menpe dagoenak, hiru eremutan sailkatzen ditu udalerriak, euskaldunen kopuruaren arabera: ez-euskalduna, mistoa eta euskalduna. Ñ legeak Agoitz, Artzibar, Lizoainibar-Arriasgoiti eta Orotz-Betelu udalerriak hartzen zituen barne, eremu mistoan. 2017an legea zabaldu zenean, Itzagaondoa, Longida, Urraulbeiti eta Urrotz udalerriak sartu ziren, eta Elo, Ibargoiti, Untzitibar eta Urraulgoiti eremu ez-euskaldunean geratu ziren.^[15]

Ondarea

Ondasun nabarmenak

Hauek dira eskualdeko monumentu garrantzitsuenak, Kultura Ondasunen sartuak:

Eremu naturalak

Irudiak

Oharrak

↑ /piɾínio.aurè.a/ ahoskatua (laguntza)
Azentua: zorrotza bigarren eta kamutsa bortzgarren silaban

Erreferentziak

«Nafarroako Eskualdeak» www.lexnavarra.navarra.es (kontsulta data: 2021-11-29).

1 2 «Lexnavarra | 4/2019 Foru Legea» www.lexnavarra.navarra.es (kontsulta data: 2021-11-29).
↑ Aurizperriko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (kontsulta data: 2020-08-24).
↑ Agoizko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (kontsulta data: 2020-08-24).
↑ Eparozko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (kontsulta data: 2020-08-24).
↑ Eloko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (kontsulta data: 2020-08-24).
↑ «Nafarroako Gobernua pozik Toki Administrazioaren Erreforma Legea Parlamentuan onartu ondoren» www.navarra.es (kontsulta data: 2021-12-02).
↑ «Nafarroako Gobernuak finantzaketa eredu berri bat adostu du PSN-PSOE, Geroa Bai, EH Bildu Nafarroa, Podemos Ahal Dugu eta Izquierda-Ezkerrarekin. Eredu bidezkoa, solidarioa eta nahikoa udalerri eta kontzejuetarako» nafarroa.eus (kontsulta data: 2021-12-02).
↑ Ikusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Consulta de Resultados Electorales - Municipales - Mayo 2019 http://www.infoelectoral.mir.es (Gaztelaniaz)
↑ Ikusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Nafarroako Parlamenturako 2019ko hauteskundeak - Behin-betiko emaitzak - Herri guztiak www.elecciones2019.navarra.es
↑ «IDENA» idena.navarra.es (kontsulta data: 2022-07-04).
↑ «Ikastetxeak - Dpto - Hezkuntza» www.educacion.navarra.es (kontsulta data: 2022-07-04). ^{[Betiko hautsitako esteka]}
↑ «80/2019 Foru Legea» www.lexnavarra.navarra.es (kontsulta data: 2022-07-04).
↑ «1985/22 Foru Legea» www.lexnavarra.navarra.es (kontsulta data: 2022-07-04).
↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
↑ «BOE.es - BOE-A-1987-1257 18/1986 Foru Legea, abenduaren 15ekoa, Euskarari buruzkoa.» www.boe.es (kontsulta data: 2022-01-22).

Ikus, gainera

Kanpo estekak

Datuak: Q110038857
Multimedia: Pirinioaurrea / Prepirineo / Q110038857

[1] /piɾínio.aurè.a/ ahoskatua (laguntza)
Azentua: zorrotza bigarren eta kamutsa bortzgarren silaban

[:0-2] 1 2 «Lexnavarra | 4/2019 Foru Legea» www.lexnavarra.navarra.es (kontsulta data: 2021-11-29).

[3] Aurizperriko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (kontsulta data: 2020-08-24).

[4] Agoizko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (kontsulta data: 2020-08-24).

[5] Eparozko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (kontsulta data: 2020-08-24).

[6] Eloko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (kontsulta data: 2020-08-24).

[7] «Nafarroako Gobernua pozik Toki Administrazioaren Erreforma Legea Parlamentuan onartu ondoren» www.navarra.es (kontsulta data: 2021-12-02).

[8] «Nafarroako Gobernuak finantzaketa eredu berri bat adostu du PSN-PSOE, Geroa Bai, EH Bildu Nafarroa, Podemos Ahal Dugu eta Izquierda-Ezkerrarekin. Eredu bidezkoa, solidarioa eta nahikoa udalerri eta kontzejuetarako» nafarroa.eus (kontsulta data: 2021-12-02).

[9] Ikusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Consulta de Resultados Electorales - Municipales - Mayo 2019 http://www.infoelectoral.mir.es (Gaztelaniaz)

[10] Ikusi udalerri bakoitzeko emaitzak: Nafarroako Parlamenturako 2019ko hauteskundeak - Behin-betiko emaitzak - Herri guztiak www.elecciones2019.navarra.es

[11] «IDENA» idena.navarra.es (kontsulta data: 2022-07-04).

[12] «Ikastetxeak - Dpto - Hezkuntza» www.educacion.navarra.es (kontsulta data: 2022-07-04). ^{[Betiko hautsitako esteka]}

[13] «80/2019 Foru Legea» www.lexnavarra.navarra.es (kontsulta data: 2022-07-04).

[14] «1985/22 Foru Legea» www.lexnavarra.navarra.es (kontsulta data: 2022-07-04).

[15] Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.

[16] «BOE.es - BOE-A-1987-1257 18/1986 Foru Legea, abenduaren 15ekoa, Euskarari buruzkoa.» www.boe.es (kontsulta data: 2022-01-22).

[a]

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

Pirinioaurrea
Euskal Herria
Estatikoa Dinamikoa
Administrazioa
Herrialdea	Nafarroa Garaia
Udalerriak	12 (lista ikusi)
Eskualdeburua	Agoitz
Herri handiena	Agoitz
Izen ofiziala	Pirinioaurrea (eus.) Prepirineo (cas.)
Geografia
Koordenatuak	42°47′54″N 1°21′08″W / 42.79833668°N 1.35231162°W / 42.79833668; -1.35231162
Azalera	479,57 km²
Garaiera	423-1472 metro
Distantzia	28,5 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria	6.077 (2024)
Dentsitatea	12,67 biztanle/km²
Datu gehigarriak
Sorrera	2019ko otsailaren 6an