An Bhrasaíl
An Bhrasaíl (ainm oifigiúil: Poblacht Chónaidhmitheach na Brasaíle; Portaingéilis: República Federativa do Brasil) is tír í atá suite in oirthear agus i lár Meiriceá Theas. Is í an tír is mó ar an mór-roinn ó thaobh achair de agus is í an cúigiú tír is mó ar domhan í. Tá cósta fada aici ar an Aigéan Atlantach, agus tá teorainn aici le gach tír i Meiriceá Theas seachas an tSile agus Eacuadór. Is í an Phortaingéilis an teanga oifigiúil agus an teanga is mó a labhraítear sa tír. De réir meastachán an IBGE, bhí thart ar 214.2 milliún duine ina gcónaí sa Bhrasaíl ar an 1 Iúil 2026.[1][2]
Tíreolaíocht
[cuir in eagar | athraigh foinse]Clúdaíonn an Bhrasaíl thart ar 8.5 milliún ciliméadar cearnach. Síneann a críoch ón abhantrach mhór na hAmasóine sa tuaisceart go dtí ceantair fhothrópaiceacha sa deisceart. Tá cósta thart ar 7,400 km ar fad aici ar an Atlantach. Tá teorainn aici le gach tír i Meiriceá Theas seachas an tSile agus Eacuadór. Tá teorainn aici freisin le Guáin na Fraince, críoch thar lear de chuid na Fraince.[2]
Tá éagsúlacht mhór sa tírdhreach: cuimsíonn sé machairí agus foraoisí báistí san Amasóin, ardchríocha fairsinge i lár agus in oirthear na tíre, savanna sa Cerrado, bogaigh an Pantanal agus machairí sa deisceart. Tá cuid mhór den tír sna trópaicí; bíonn aeráid mheánchiorclach in abhantrach na hAmasóine, coinníollacha níos tirime i gcodanna den oirthuaisceart, agus aeráid fhothrópaiceach i ndeisceart na tíre. I measc na n-aibhneacha móra tá an Amasóin, an Paraná agus an São Francisco.[2]
Aithníonn an IBGE sé bhithóm ilchríochacha sa Bhrasaíl: an tAmasóin, an Cerrado, an Caatinga, Foraois an Atlantaigh, an Pantanal agus an Pampa. Tá siad éagsúil ó thaobh aeráide, fásra agus fiadhúlra de, agus cuireann siad le bithéagsúlacht na tíre. Is ceisteanna tábhachtacha iad cosaint na bhforaoisí agus na n-éiceachóras, dífhoraoisiú, leathnú na talmhaíochta, mianadóireacht, tinte agus tionchair an athraithe aeráide. Tá béim curtha ag an mBanc Domhanda ar an ngá atá le cosaint na hAmasóine agus an Cerrado agus le forbairt eacnamaíoch atá níos inbhuanaithe.[3][4]
Stair
[cuir in eagar | athraigh foinse]Bhí pobail dhúchasacha ina gcónaí sa chríoch atá anois ina Brasaíl na mílte bliain sular tháinig na hEorpaigh ann. Sa bhliain 1500, shroich turas Portaingéalach faoi cheannas Pedro Álvares Cabral cósta na críche. De réir a chéile, bhunaigh an Phortaingéil coilíneacht ann, agus ba iad plandálacha cána siúcra, mianadóireacht agus, níos déanaí, caife cuid de na príomhghníomhaíochtaí eacnamaíocha. Bhí an geilleagar coilíneach ag brath go mór ar shaothar sclábhaithe, agus tugadh na milliúin Afracach go héigeantach chun na Brasaíle trí thrádáil thrasatlantach na sclábhaithe.[2][5]
Sa bhliain 1808, bhog cúirt ríoga na Portaingéile go Rio de Janeiro agus fórsaí Napoleon ag gabháil don Phortaingéil.[2] D'fhás stádas polaitiúil na Brasaíle laistigh den mhonarcacht Phortaingéalach, agus d'fhógair Pedro I neamhspleáchas na tíre in 1822. Bhí an Bhrasaíl ina himpireacht go dtí 1889, nuair a cuireadh deireadh leis an monarcacht agus nuair a bunaíodh poblacht. Cuireadh deireadh go foirmiúil leis an sclábhaíocht in 1888, ach lean éagothroime shóisialta agus chiníocha ar aghaidh i ndiaidh na fuascailte.[6][5]
Le linn an 20ú haois, d'fhás ról an stáit sa gheilleagar agus sa tionsclaíocht, go háirithe faoi rialtas Getúlio Vargas. Bogadh an phríomhchathair ó Rio de Janeiro go Brasília in 1960.[2] Tháinig coup míleata in 1964 agus tháinig réimeas údarásach ina dhiaidh; mhair an riail mhíleata go dtí 1985. Ghlac an tír bunreacht nua in 1988, rud a chuir creat daonlathach agus cónaidhme ar fáil don phoblacht chomhaimseartha.[7][8]
Sa bhliain 2022, toghadh Luiz Inácio Lula da Silva mar uachtarán arís tar éis dó an t-uachtarán a bhí ag dul as oifig, Jair Bolsonaro, a shárú sa dara babhta den toghchán. Ar an 8 Eanáir 2023, rinne lucht tacaíochta Bolsonaro ruathar ar fhoirgnimh na Comhdhála Náisiúnta, na Cúirte Uachtaraí agus na hoifige uachtaráin i Brasília; rinneadh damáiste fairsing do na foirgnimh agus imscrúdaíodh na hionsaithe mar ionsaí ar institiúidí an stáit.[9]
Polaitíocht agus rialtas
[cuir in eagar | athraigh foinse]Is poblacht chónaidhme uachtaránachta í an Bhrasaíl. Is é an t-uachtarán ceann an stáit agus ceann an rialtais. Tá trí bhrainse rialtais ann: an brainse feidhmiúcháin, an brainse reachtaíochta agus an brainse breithiúnach. Is í an Chomhdháil Náisiúnta an reachtas cónaidhme, agus tá dhá sheomra inti: Seomra na dTeachtaí agus an Seanad Cónaidhmeach. Tá bunús dlíthiúil an chórais leagtha amach i mBunreacht 1988.[8][6]
Bíonn córais ilpháirtí agus toghcháin i bhfeidhm, ach bíonn easaontas polaitiúil, éagothroime shóisialta, díospóireachtaí faoi éilliú agus teannas idir institiúidí ina ngnéithe den saol poiblí freisin. Ó dheireadh na deachtóireachta míleata, tá rialtais éagsúla tar éis dul i gcomharbacht ar a chéile trí thoghcháin, cé go bhfuil díospóireachtaí maidir le cuimhne na deachtóireachta agus le teorainneacha chumhacht na n-institiúidí fós tábhachtach sa pholaitíocht.[7][4]
Rannáin riaracháin
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tá 26 stát agus Ceantar Cónaidhme amháin sa Bhrasaíl. Chun críocha staidrimh agus pleanála, grúpálann an IBGE iad i gcúig réigiún: an Tuaisceart, an tOirthuaisceart, an Lár-Iarthar, an tOirdheisceart agus an Deisceart.[2][8]
| Réigiún | Aonaid chónaidhme |
|---|---|
| An Tuaisceart | Acre, Amapá, Amazonas, Pará, Rondônia, Roraima, Tocantins |
| An tOirthuaisceart | Alagoas, Bahia, Ceará, Maranhão, Paraíba, Pernambuco, Piauí, Rio Grande do Norte, Sergipe |
| An Lár-Iarthar | Ceantar Cónaidhme Bhrasília, Goiás, Mato Grosso, Mato Grosso do Sul |
| An tOirdheisceart | Espírito Santo, Minas Gerais, Rio de Janeiro, São Paulo |
| An Deisceart | Paraná, Rio Grande do Sul, Santa Catarina |
Daonra, teanga agus sochaí
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tá formhór mór dhaonra na Brasaíle ina gcónaí i gceantair uirbeacha, agus tá cathracha móra le fáil ar fud na tíre. Tá São Paulo ar an gceantar uirbeach is mó; tá Rio de Janeiro, Brasília, Salvador, Fortaleza, Belo Horizonte, Recife agus Manaus i measc na n-ionad uirbeach tábhachtach eile.[2]
Is í an Phortaingéilis an teanga oifigiúil agus an teanga is forleithne. Labhraítear go leor teangacha dúchasacha freisin. D'aithin daonáireamh 2022 295 teanga dhúchasacha a bhí á labhairt ag daoine dúchasacha dhá bhliain d'aois nó níos sine; áirítear Tikúna, Guarani Kaiowá agus Guajajara orthu. Tá pobail dhúchasacha agus a dteangacha thar a bheith éagsúil ó thaobh réigiúin agus staire de.[6][10]
Múnlaíodh sochaí na Brasaíle le stair na bpobal dúchasach, coilíniú na Portaingéile, sclábhaíocht na nAfracánach agus tonnta inimirce ón Eoraip, ón Meánoirthear agus ón Áise. Tá cultúir agus féiniúlachtaí réigiúnacha éagsúla sa tír. In ainneoin a hacmhainní agus a heacnamaíochta móire, tá éagothroime shóisialta agus chiníoch fós le sonrú, agus tá difríochtaí móra idir deiseanna eacnamaíocha na réigiún.[4][6]
Geilleagar
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tá ceann de na geilleagair is mó i Meiriceá Laidineach ag an mBrasaíl. Is geilleagar éagsúil í ina bhfuil seirbhísí, tionsclaíocht, talmhaíocht, mianadóireacht agus táirgeadh fuinnimh tábhachtach. I measc na bpríomhghníomhaíochtaí tá táirgeadh bia agus tráchtearraí talmhaíochta, mianadóireacht agus próiseáil miotal, déantúsaíocht, seirbhísí airgeadais, tráchtáil agus teicneolaíocht. Tá an tír ina mórtháirgeoir agus ina mór-onnmhaireoir táirgí talmhaíochta agus mianraí, ach tá difríochtaí suntasacha idir réigiúin maidir le hioncam, bonneagar agus rochtain ar dheiseanna. Pléann an Banc Domhanda agus an OECD dúshláin leanúnacha a bhaineann le táirgiúlacht, éagothroime agus forbairt inbhuanaithe.[4][11]
Cultúr
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tá cultúr na Brasaíle éagsúil ó thaobh réigiúin, teanga, ceoil, damhsa, bia agus traidisiún de. Tá samba, bossa nova agus seánraí ceoil eile a tháinig chun cinn sa tír aitheanta go hidirnáisiúnta. Tá Carnabhal na Brasaíle, peil agus capoeira ar chuid de na léirithe cultúrtha is cáiliúla. Aithníonn UNESCO roinnt traidisiún Brasaíleach mar oidhreacht chultúrtha dholáimhsithe, lena n-áirítear ciorcal na capoeira, frevo agus an samba de roda i Bahia.[12]
Féach freisin
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tagairtí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- ↑ "Brasil — Cidades e Estados" (pt-BR). Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística. Dáta rochtana: 2026-10-20.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 "Brazil" (en). Encyclopaedia Britannica. Dáta rochtana: 2026-10-20.
- ↑ "Biomes" (en). Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística. Dáta rochtana: 2026-10-20.
- 1 2 3 4 "Brazil" (en). World Bank Group. Dáta rochtana: 2026-10-20.
- 1 2 "Since 1889" (en). Encyclopedia.com. Dáta rochtana: 2026-10-20.
- 1 2 3 4 "Brazil: Hispanic Reading Room Country Guide" (en). Library of Congress. Dáta rochtana: 2026-10-20.
- 1 2 Marcos Napolitano (26 Aibreán 2018). "The Brazilian Military Regime, 1964–1985" (en). Oxford Research Encyclopedia of Latin American History. Dáta rochtana: 2026-10-20.
- 1 2 3 "Constituição da República Federativa do Brasil" (pt-BR). Presidência da República do Brasil. Dáta rochtana: 2026-10-20.
- ↑ Adriano Machado, Ricardo Brito agus Lisandra Paraguassu (8 Eanáir 2023). "Bolsonaristas invadem e vandalizam Planalto, Congresso e STF; Lula decreta intervenção no DF" (pt-BR). Reuters / UOL. Dáta rochtana: 2026-10-20.
- ↑ Jana Peters agus Marília Loschi (24 Deireadh Fómhair 2025). "2022 Census: Brazil has 391 Indigenous ethnicities and 295 Indigenous languages" (en). IBGE. Dáta rochtana: 2026-10-20.
- ↑ "Brazil: OECD Economic Outlook, Volume 2026 Issue 1" (en). Organisation for Economic Co-operation and Development. Dáta rochtana: 2026-10-20.
- ↑ "Brazil — Intangible Cultural Heritage" (en). UNESCO. Dáta rochtana: 2026-10-20.
.svg)
