مسجد دانشگاه تهران

مسجد دانشگاه تهران از نخستین مساجد با طراحی مدرن در شهر تهران است که به درخواست برخی دانشجویان در سال ۱۳۲۷ برای داشتن مکانی برای عبادت احداث شد. تا سال ۱۳۳۴ در زمان ریاست دکتر اقبال بر این دانشگاه مقدمات ساخت آن فراهم و در سال ۱۳۳۶ کلنگ ساخت آن زده شد. معماری آن توسط عبدالعزیز فرمانفرماییان طراحی شد. در نهایت در تاریخ ۲۲ مهر ۱۳۴۵ با حضور ایوب خان، رئیس‌جمهور پاکستان، افتتاح گردید.

تاریخچه

نمایی پردیس دانشگاه تهران در دهه چهل،‌ مسجد تنها بنایی است که با چرخشی نسبت به محور محوطه دانشگاه و در امتداد قبله ساخته شده‌است.

تحصن مسجد دانشگاه از رویدادهای مهم در تاریخ این مسجد می‌توان به تحصن روحانیون در تاریخ ۸بهمن ۵۷ در اعتراض به بسته شدن فرودگاه جهت ورود روح الله خمینی به ایران در آخرین روزهای حیات حکومت پهلوی و همچنین حضور دانشجویان در درگیری‌های ۱۸ تیر ۱۳۷۸ اشاره کرد. این مسجد بعد از انقلاب اسلامی ایران محلی برای سخنرانی برخی چهره‌های سرشناس از جمله سید علی خامنه ای، مرتضی مطهری، محسن قرائتی و بسیاری دیگر بوده‌است. از جمله برنامه‌های شناخته شده ای که در این مسجد برگزار می‌شود مراسم اعتکاف ایام ماه رجب می‌باشد که اعتکاف به شکل مرسوم امروزی از این مسجد آغاز شد. این مسجد پس از تأسیس نهاد نمایندگی ولی فقیه در دانشگاه‌ها، زیر نظر این نهاد اداره می‌شود.

معماری

مسجد دانشگاه تهران با طراحی عبدالعزیز فرمانفرمائیان بین سال‌های ۱۳۳۶ تا ۱۳۴۵ شمسی ساخته شد. این مسجد در فضایی به وسعت ۱۸۰۰ مترمربع ساخته شده است.

ساختار کلی

این بنا از گنبدخانه‌ای به مساحت ۳۰ در ۳۰ متر و صحنی با ابعاد ۲۰ در ۲۸ متر متصل به آن تشکیل شده است و در امتداد محور قبله و با چرخشی نسبت به محور خیابان و کتابخانهٔ مرکزی دانشگاه جای گرفته است. دو منارهٔ سنگی بزرگ در دو سوی ورودی شرقی، گنبدخانه و صحن را در یک راستای پی‌درپی سازمان‌دهی می‌کنند.

صحن

صحن مسجد از سه طرف توسط رواق‌هایی احاطه شده و ورود به صحن از میانهٔ رواق‌ها ممکن است. ویژگی بارز این ترکیب‌بندی، عدم وجود فضاهای جانبی نگاه‌دارنده به صحن است؛ برخلاف مساجد سنتی ایرانی که ایوان‌ها و حجره‌ها به‌طور مستقیم به صحن داخلی می‌نگرند، در اینجا تنها از رواق استفاده شده است و هیچ فضای کاربردی دیگری به صحن باز نمی‌شود. این امر باعث شده تا مسجد درون‌گرایی و مرکزگرایی سنتی معماری ایرانی را از دست دهد و صحن به‌جای هستهٔ محصور، بخشی از مسیر حرکت پیوستهٔ محوطهٔ دانشگاه تلقی شود و تا حدی یادآور مساجد سلطنتی در امپراتوری عثمانی است که فضای اصلی (شبستان نمازخانه) را در یک سمت جمع کرده و سایر اضلاع را با رواق‌های کم‌عمق می‌پوشانند.

این مسجد دارای دو مناره، هر یک به ارتفاع ۲۸/۴۰ متر است که تمامی با سنگ تراورتن پوشیده شده‌اند و عبارت «الملک‌لله» روی پایهٔ آن‌ها نقش بسته است.

کیفیت معماری صحن بر پایهٔ شفافیت و گشودگی استوار است: دیوارهای رواق تا سقف کامل نرسیده و با ستون‌ها فاصله‌ای حفظ می‌کنند تا فضا را نیمه‌محصور سازند اما دید را محدود نکنند. این تکنیک باعث می‌شود سقف کم‌ضخامت و ستون‌های بتنی نازک و رعنا به‌وضوح دیده شوند و دیوارها تقریباً ثانویه به‌نظر برسند. کتیبهٔ پیشانی رواق با خط ثلث لاجوردی، تنها عنصر تزئینی برجسته در این معماری خطی و صفحه‌ای است. صحن با محوطهٔ اطراف پیوند یافته و کیفیتی صمیمی و غیررسمی خلق می‌کند.

گنبدخانه

گنبدخانه در تضاد آگاهانه با صحن طراحی شده است: در حالی که صحن گشوده، کوتاه، شفاف و صمیمی است، گنبدخانه فضایی پر، بلند، سنگین و هیبت‌آمیز با سکوتی خاموش ارائه می‌دهد. این تضاد در مقیاس نیز دیده می‌شود؛ صحن با اجزای ریز و خطی در مقابل گنبدخانه با ابعاد درشت و بافتی گرانولار.

ترکیب‌بندی داخلی گنبدخانه مشکل از دو عنصر است:

• عنصر اول: دیوارهای سنگی با سقف مسطح حاشیه‌ای و چهار ستون سادهٔ بتنی
• عنصر دوم: پوستهٔ بتنی گنبدی که توسط هشت جفت ستون به سمت مرکز همگرا شده‌اند تا فضایی پویا و پرتحرک خلق کنند.

این ترکیب یادآور آثار پیر لوییجی نروی، معمار ایتالیایی معاصر، است. ستون‌های مایل عنصر دوم با آیات قرآنی کاشی‌کاری شده‌اند تا «داستان قرارگیری گنبد بر پایه» را به‌صورت روایی بیان کنند.

تمام سطوح داخلی و خارجی گنبدخانه با سنگ پوشیده شده است (تک‌مصالحی بودن) که همزمان ظاهری تاریخی و بیانی مدرن را القا می‌کند.

شیوه معماری

معماری بنا ترکیبی از معماری سنتی ایرانی و معماری مدرن می‌باشد. زیرسازی بنا از سنگ اصفهان و بتن مسلح و دارای گنبدی به شکل عدسی است که پایه‌های آن را ستون‌های مورب از بدنه اصلی ساختمان جدا کرده است. ستون‌ها و فلکه دور گنبد و شبکه‌های طبقه اول از کاشی معرق و توسط استادان کاشی‌ساز اصفهانی تراشیده و نصب شده است. کتیبه‌های شبستان نیز به همین شیوه از زمینه یک رنگ ساخته شده است. در کاشی کاری مسجد آیاتی از قرآن مجید به کار رفته است.

فرمانفرمائیان در این اثر با حفظ عناصر بنیادین مسجدسازی ایرانی (محور قبله، گنبدخانه، صحن)، از درون‌گرایی سنتی فاصله گرفته و معماری‌ای خطی و شفاف ارائه داده که با محوطهٔ دانشگاه پیوند می‌خورد. با حذف عناصر پیچیدهٔ سنتی مانند هشتی و طرح چهارایوانی کامل، مسجدی خلاصه‌شده ساخته شده که در عین مدرن بودن، از ریشه‌های تاریخی مسجدسازی ایرانی جدا نمانده است.

در طراحی بنا بر اصالت هنری کاشی کاری عهد سلجوقیان که توسط هنرمندان و معماران ایرانی به وجود آمد و در زمان صفویه کامل شد تأکید شده است.

نگارخانه

• 
  نمای بیرونی مسجد
• 
  نمای داخلی مسجد

فهرست منابع

• اسماعیلیان، بهنام, ویراستار (بهمن ۱۳۸۷). نقد آثاری از معماری معاصر ایران (کتاب). ج. رحلی. مهندسین مشاور نقش (گروه تألیف)؛ کیوان جورابچی (عکاس). تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران. ص. ۱۵۸. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۹۵۰۵۹-۴-۷.نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده)
• مسجد دانشگاه تهران
• وب گاه کتاب اول
• وب گاه رسمی دانشگاه تهران
• وب گاه خبرگزاری مهر

. وبگاه باشگاه خبرنگاران جوان