Филиппин
Филиппин | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Republika ng Pilipinas / Republic of the Philippines | |||||
| |||||
| Суруди миллӣ | |||||
.svg) |
|||||
| Забонҳои расмӣ | забони филиппинӣ[d][1][2], инглисӣ[1] ва Taglish[d] | ||||
| Пойтахт | Манила | ||||
| Шаҳрҳои калонтарин | Кесон-Сити, Манила, Давао, Калоокан, Замбоанга | ||||
| Шакли идора | ҷумҳурии президентии воҳид | ||||
| Президент | Фердинанд Маркос-кенӣ | ||||
| Ноиби президент | Сара Дутерте | ||||
| Масоҳат | |||||
| • Ҳамагӣ |
≈343 448 км² км² (73-ум дар ҷаҳон) км² |
||||
| • % сатҳи об | 0,61 | ||||
| Аҳолӣ | |||||
| • Баҳо (2020) | ≈109 035 343 наф. | ||||
| • Барӯйхатгирӣ | наф. | ||||
| • Зичӣ | ≈360 нафар/км² наф./км² | ||||
| ММД (БҚХ) | |||||
| • Ҳамагӣ | $ | ||||
| • Ба сари аҳолӣ | $ | ||||
| ММД (номинал) | |||||
| • Ҳамагӣ | ≈470 млрд доллар (2 024) $ | ||||
| • Ба сари аҳолӣ | ≈4 130 доллар $ | ||||
| ШРИ | 0,71 (баланд) | ||||
| Воҳиди пул | песо | ||||
| Интернет-домен | .ph | ||||
| Рамзи ISO | PH | ||||
| Рамзи КБО | PHI | ||||
| Коди телефон | ++63 | ||||
| Минтақаи замонӣ | UTC+8 | ||||
| Ҳаракати автомобилӣ | рост | ||||
 Парвандаҳо дар Викианбор | |||||
Филиппин (ба филиппинӣ: Pilipinas; ба англисӣ: Philippines; расман Republika ng Pilipinas — Ҷумҳурии Филиппин) — давлати ҷазиравӣ дар Осиёи Ҷанубу Шарқӣ, ки дар ғарби Уқёнуси Ором воқеъ аст ва аз зиёда аз 7600 ҷазира иборат мебошад.[3] Аҳолии кишвар зиёда аз 109 миллион нафар буда, онро яке аз сераҳолитарин давлатҳои ҷаҳон мегардонад.[4] Пойтахти он Манила, бузургтарин шаҳраш аз рӯи аҳолӣ Кесон-Сити аст; забонҳои расмӣ филиппинӣ ва англисӣ мебошанд.[5]
Таърих
[вироиш | вироиши манбаъ]Сарзамини Филиппин аз ҳазорсолаҳо макони зисти халқҳои австронезӣ буд, ки дар деҳаҳои худидоракунанда (барангай) зиндагӣ мекарданд ва бо Чин, Ҳиндустон ва ҷазираҳои ҳамсоя робитаи тиҷоратӣ доштанд; дар ҷануб султониҳои Сулу ва Магинданао ташкил ёфтанд.[3]
Соли 1521 экспедитсияи Фернандо Магеллан ба ҷазираҳо расид, вале худи Магеллан дар набард бо сарвари маҳаллӣ Лапу-Лапу кушта шуд. Аз соли 1565, бо лашкаркашии Мигел Лопес де Легаспи, ҷазираҳо мустамликаи Испания гардиданд ва ба номи шоҳ Филипп II «Филиппин» номида шуданд; зиёда аз се аср кишвар зери ҳукмронии Испания монд ва ба динаш католикӣ табдил ёфт.[5]
Соли 1896 инқилоби Филиппин зидди Испания оғоз шуд (ҳаракати «Катипунан» бо роҳбарии Андрес Бонифасио); соли 1898, пас аз Ҷанги испаниву амрикоӣ, Испания ҷазираҳоро ба ИМА вогузор кард, вале филиппиниҳо истиқлол эълон карданд — ин боиси ҷанги филиппиниву амрикоӣ (1899–1902) гардид. Дар давраи Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ кишвар аз ҷониби Ҷопон ишғол шуд; 4 июли соли 1946 Филиппин аз ИМА истиқлоли пурра ба даст овард. Солҳои 1965–1986 президент Фердинанд Маркос ҳукмронӣ кард (аз соли 1972 — ҳолати фавқулодда), ки бо инқилоби осоиштаи «Қудрати халқӣ» (EDSA) дар соли 1986 ва барқарории демократия ба охир расид.[5]
Ҷуғрофия ва иқлим
[вироиш | вироиши манбаъ]Филиппин маҷмааи ҷазираҳо буда, аз зиёда аз 7600 ҷазира иборат аст, ки ба се гурӯҳи асосӣ — Лусон, Висайас ва Минданао — тақсим мешаванд. Кишвар дар «Камарбанди оташини Уқёнуси Ором» ҷойгир буда, бо вулқонҳои фаъол (Майон, Пинатубо, Таал), заминҷунбиҳо ва тӯфонҳои тропикӣ (тайфунҳо) рӯ ба рӯ мешавад.[3] Иқлими он тропикии муссонӣ — гарм ва намнок аст; нуқтаи баландтарин — қуллаи Апо (≈2954 м) дар Минданао. Масоҳати умумии Филиппин тақрибан 300 ҳазор километри мураббаъ мебошад ва кишвар бо гуногунии бойи табиӣ машҳур аст.
Аҳолӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Аҳолии Филиппин тибқи барӯйхатгирии соли 2020 зиёда аз 109 миллион нафар буд.[4] Зичии аҳолӣ баланд (≈360 нафар дар як км²) аст ва қисми зиёди мардум дар ҷазираи Лусон, бахусус дар атрофи Манила, зиндагӣ мекунад. Аксарияти аҳолӣ масеҳӣ (асосан католикӣ ≈79%) буда, дар ҷануб (Минданао) ҷамоаи калони мусулмонон ҳаст. Дар кишвар ба зиёда аз 170 забон гап мезананд — пас аз филиппинӣ ва англисӣ забонҳои себуано, тагалогӣ, илокано ва ҳилигайнон паҳнтаринанд. Шумораи зиёди филиппиниҳо дар хориҷа кор мекунанд.
Сиёсат ва идора
[вироиш | вироиши манбаъ]Филиппин ҷумҳурии президентии воҳид мебошад. Президент ҳам сарвари давлат ва ҳам сарвари ҳукумат буда, барои мӯҳлати шашсола интихоб мешавад ва ҳуқуқи такроран номзад шуданро надорад; қонунгузорӣ ба ӯҳдаи Конгресси думаҷлисагӣ — Сенат ва Палатаи вакилон — мебошад. Кишвар узви Созмони Милали Муттаҳид, яке аз бунёдгузорони АСЕАН ва узви АТЭС аст; бо Чин дар бораи ҷазираҳои Баҳри Чини Ҷанубӣ баҳси марзӣ дорад.[5]
Тақсимоти маъмурӣ
[вироиш | вироиши манбаъ]Кишвар ба 17 минтақа ва зиёда аз 80 музофот (вилоят) тақсим мешавад; маркази идоракунӣ Минтақаи пойтахтии миллӣ (Метро-Манила) аст, ки дар он Манила ва Кесон-Сити ҷойгиранд. Дар ҷануб Минтақаи мухтори Бангсаморо дар Минданаои мусулмонӣ (BARMM) амал мекунад. Сераҳолитарин шаҳрҳои Филиппин — Кесон-Сити, Манила, Давао, Калоокан ва Замбоанга мебошанд.
Иқтисод
[вироиш | вироиши манбаъ]Филиппин иқтисоди босуръатинкишофёбанда дорад ва яке аз бузургтарин иқтисодҳои Осиёи Ҷанубу Шарқӣ ба ҳисоб меравад. Соҳаи хидматрасонӣ ҳиссаи асосиро ташкил медиҳад — кишвар яке аз пешсафони ҷаҳон дар бахши аутсорсинги хидматҳои корӣ (марказҳои занг) мебошад; манбаи муҳими даромад пулҳои интиқолии филиппиниҳои муҳоҷир (зиёда аз 35 миллиард доллар дар як сол) аст.[5] Кишоварзӣ (биринҷ, кокос — Филиппин аз бузургтарин содиркунандагони ҷаҳон, банан, найшакар), истихроҷи маъдан (никел, тилло, мис) ва саноати электроника низ рушд кардаанд. Мушкилоти асосӣ — камбизоатӣ, нобаробарии иҷтимоӣ ва норасоии инфрасохтор мебошанд.
Фарҳанг ва маориф
[вироиш | вироиши манбаъ]Фарҳанги Филиппин омезиши анъанаҳои бумии австронезӣ бо таъсироти испанӣ, амрикоӣ ва чинӣ мебошад. Католикӣ дар ҳаёти иҷтимоӣ нақши марказӣ дорад; ҷашнҳои динию маҳаллӣ (фиеста) дар тамоми кишвар баргузор мешаванд. Баскетбол машҳуртарин варзиш аст, инчунин бокс (Менни Пакяо) маҳбубияти зиёд дорад. Ҷипни (нақлиёти ҷамъиятии рангоранг) рамзи фарҳангии кишвар шудааст; таомҳои миллӣ — адобо, лечон ва синиганг мебошанд. Хосе Рисал — қаҳрамони миллӣ ва нависанда — рамзи мубориза барои озодист. Ёдгориҳои ба Феҳристи ЮНЕСКО воридшуда: террасаҳои биринҷии Банауэ, шаҳри таърихии Виган, калисоҳои барокко ва Боғи табиии дарёи зеризаминии Пуэрто-Принсеса.
Нигаред низ
[вироиш | вироиши манбаъ]Эзоҳ
[вироиш | вироиши манбаъ]- 1 2 7 // Конституция Филиппин — 1987.
- ↑ http://ncca.gov.ph/subcommissions/subcommission-on-cultural-disseminationscd/language-and-translation/development-of-filipino-the-national-language-of-the-philippines/
- 1 2 3 Philippines — Encyclopædia Britannica
- 1 2 Philippine Statistics Authority (PSA) — оморҳои расмии Филиппин
- 1 2 3 4 5 Philippines Бойгонӣ шудааст 20 августи 2021 сол. — The World Factbook (CIA)
Пайвандҳо
[вироиш | вироиши манбаъ]
- Филиппин дар Encyclopædia Britannica
- Филиппин — The World Factbook Бойгонӣ шудааст 20 августи 2021 сол.
- PSA — оморҳои расмии Филиппин
