Μαθηματικά Κατεύθυνσης Γ΄ Λυκείου

http://www.eytheia.blogspot.com/
ΟΡΙΟ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ

Όριο συνάρτησης στο x0  Αν έχουμε μια συνάρτηση f η οποία είναι ορισμένη όσο θέλουμε «κοντά στο x0», δηλαδή η f είναι ορισμένη σ΄ένα σύνολο της μορφής (α, x0)( x0,β) ή (α, x0) ή ( x0,β) και οι τιμές της f προσεγγίζουν όσο θέλουμε έναν πραγματικό αριθμό l, καθώς το x προσεγγίζει με οποιονδήποτε τρόπο τον αριθμό x0, τότε γράφουμε lim f ( x) = l
x → x0

και διαβάζουμε «το όριο της f(x), όταν το x τείνει στο x0 είναι l» ή «το όριο της f(x), στο x0 είναι l».

Πλευρικά όρια 1. Όταν οι τιμές μιας συνάρτησης f προσεγγίζουν όσο θέλουμε έναν πραγματικό αριθμό l1, καθώς το x προσεγγίζει τον αριθμό x0 από μικρότερες τιμές (χχ0), τότε γράφουμε
− x → x0

lim f ( x) = l1

και διαβάζουμε «το όριο της f(x), όταν το x τείνει στο x0 από τα αριστερά είναι l1» . Το l1 λέγεται αριστερό όριο της f στο x0.

2. Όταν οι τιμές μιας συνάρτησης f προσεγγίζουν όσο θέλουμε έναν πραγματικό αριθμό l2, καθώς το x προσεγγίζει τον αριθμό x0 από μεγαλύτερες τιμές (χχ0), τότε γράφουμε
+ x → x0

lim f ( x) = l2

και διαβάζουμε «το όριο της f(x), όταν το x τείνει στο x0 από τα δεξιά είναι l2» . Το l2 λέγεται δεξιό όριο της f στο x0.

Αγγέλης Αλέξανδρος 

Μαθηματικά Κατεύθυνσης Γ΄ Λυκείου

http://www.eytheia.blogspot.com/

Παρατηρήσεις  Το x0 μπορεί να ανήκει στο πεδίο ορισμού της f ή να μην ανήκει. Εμείς θέλουμε το x να πλησιάζει το x0.  Η τιμή της f στο x0 δεν ταυτίζεται απαραίτητα με το όριο της f στο x0.  Το όριο της f στο x0 είναι μοναδικό (όταν υπάρχει).  Για μια συνάρτηση f ορισμένη στο (α, x0)(x0,β) ισχύει η ισοδυναμία:
x → x0

lim f ( x) = l ⇔

− x → x0

lim f ( x) = l και lim+ f ( x) = l . x → x0 όχι στο (x0,β), ορίζουμε: όχι στο (α, x0), ορίζουμε:

 

Για μια συνάρτηση f ορισμένη στο (α, x0), αλλά lim f ( x) = lim− f ( x) .
x → x0 x → x0

Για μια συνάρτηση f ορισμένη στο (x0,β), αλλά lim f ( x) = lim+ f ( x) .
x → x0 x → x0

•

Βασικές ιδιότητες ορίου

lim lim( 1. x → x0 f ( x) = l ⇔ x → x0 f ( x) − l ) = 0 lim 2. x → x0 f ( x) = l ⇔ lim f ( x0 + h) = l h→ 0 Ιδιότητες ορίων lim( lim lim 1. x → x0 f ( x) + g ( x)) = x → x0 f ( x) + x → x0 g ( x) lim( lim 2. x → x λ f ( x)) = λ x → x f ( x) για κάθε λ.
0 0

lim( lim lim 3. x → x0 f ( x)×g ( x)) = x → x0 f ( x)× x → x0 g ( x) lim 4. x → x lim f ( x) x → x0 f ( x) lim = , εφόσον x → x0 g ( x) ≠0. g ( x) lim g ( x)
x → x0

0

lim lim 5. x → x f ( x) = x → x f ( x)
0 0

lim 6. x → x0

κ

f ( x) =

κ

x → x0

lim f ( x) , εφόσον f(x)≥0 κοντά στο x0.

ν ν lim( 7. x → x0 f ( x)) = (lim0 f ( x)) x→ x

1 1 lim lim = . 8. Αν x → x0 f ( x) = l και l≠0, τότε x → x 0 f ( x) l

Αγγέλης Αλέξανδρος 

Μαθηματικά Κατεύθυνσης Γ΄ Λυκείου
Βασικά όρια o lim x = x0
x → x0

http://www.eytheia.blogspot.com/

x → x0

lim c = c

x → x0

lim xν = xν0 με ν*

o Αν P(x), Q(x) πολυώνυμα τότε P( x) P ( x0 ) lim P( x) = P ( x0 ) lim = και , εφόσον Q(x0)≠0. x→ x x → x0 Q ( x ) Q( x0 )

Όριο και διάταξη • • • lim Αν είναι x → x0 f ( x) >0, τότε και f(x) >0 κοντά στο x0. lim Αν είναι x → x0 f ( x) <0, τότε και f(x) <0 κοντά στο x0. Αν οι συναρτήσεις f,g έχουν όριο στο x0 και ισχύει f(x)≤g(x) κοντά στο x0, τότε lim f ( x) ≤ lim g ( x) .
x → x0 x → x0

Κριτήριο παρεμβολής Θεωρούμε τον πραγματικό αριθμό x0 και τις συναρτήσεις f,g,h για τις οποίες ισχύουν οι σχέσεις: • h(x)≤f(x)≤g(x) κοντά στο x0 και lim lim • x → x0 h( x) = x → x0 g ( x) =l . lim Τότε υπάρχει το όριο της f στο x0 και ισχύει: x → x0 f ( x) =l.

Βασικά τριγωνομετρικά όρια • •
x → x0

lim η µ x = η µ x0 lim

• •

x → x0

lim σ υ ν x = σ υ ν x0 lim

ηµ x =1 x → x0 x

συν x− 1 = 0 x → x0 x

Αγγέλης Αλέξανδρος 

Μαθηματικά Κατεύθυνσης Γ΄ Λυκείου
 Βασική τριγωνομετρική ανισότητα |ημx|≤|x| για κάθε x

http://www.eytheia.blogspot.com/

Παρατήρηση Είναι αρκετά χρήσιμοι οι τύποι: 1. ημ2α+συν2α=1 2. ημ(α+β)=ημα·συνβ+συνα·ημβ 3. ημ(α-β)=ημα·συνβ-συνα·ημβ 4. συν(α+β)= συνα·συνβ- ημα· ημβ 5. συν(α-β)= συνα·συνβ+ ημα· ημβ 6. ημ2α=2ημα·συνα 7. συν2α=συν2α-ημ2α=2συν2α-1=1-2ημ2α

Όριο σύνθετης συνάρτησης lim Αν θέλουμε να υπολογίσουμε το x → x0 f ( g ( x)) , της σύνθετης συνάρτησης f◦g στο σημείο x0: ⇒ θέτουμε u=g(x) lim ⇒ υπολογίζουμε (αν υπάρχει) το u0 = x → x0 g ( x) και lim ⇒ υπολογίζουμε (αν υπάρχει) το l= u → u0 f (u ) . Αν g(x)≠ u0 κοντά στο x0, τότε το ζητούμενο όριο είναι ίσο με l, δηλαδή ισχύει: lim f ( g ( x)) = lim f (u )
x → x0 u → u0

Αγγέλης Αλέξανδρος 

Μαθηματικά Κατεύθυνσης Γ΄ Λυκείου
Μη πεπερασμένο όριο στο x0 •
x → x0

http://www.eytheia.blogspot.com/

lim f ( x) =+∞ όταν οι τιμές της f(x) γίνονται απεριόριστα μεγάλες καθώς το x

πλησιάζει στο x0 ή αλλιώς όταν για κάθε Μ>0 υπάρχει δ>0 τέτοιο, ώστε για κάθε x(α, x0)( x0, β), με 0<χ-χ0<δ να ισχύει f(x)>Μ. • lim f ( x) =-∞ όταν οι τιμές της f(x) γίνονται απεριόριστα μικρές καθώς το x πλησιάζει στο x0 ή αλλιώς όταν για κάθε Μ>0 υπάρχει δ>0 τέτοιο, ώστε για κάθε x(α, x0)( x0, β), με 0<χ-χ0<δ να ισχύει f(x)<-Μ.
x → x0

Ιδιότητες ορίων lim 1. x → x0 f ( x) =+∞  xlim+0 f ( x) = xlim−0 f ( x) = +∞ → x → x lim 2. x → x0 f ( x) =-∞  xlim+0 f ( x) = xlim−0 f ( x) = -∞ → x → x lim lim 3. Αν x → x0 f ( x) =+∞, τότε f(x) >0 κοντά στο x0, ενώ αν x → x0 f ( x) =-∞, τότε f(x)<0 κοντά στο x0. lim lim lim lim 4. Αν x → x0 f ( x) =+∞, τότε x → x0 (− ( f ( x)) = -∞, ενώ αν x → x0 f ( x) =-∞, τότε x → x0 (− ( f ( x )) = +∞. 1 lim lim 5. Αν x → x0 f ( x) =+∞ ή -∞, τότε x → x =0. 0 f ( x) 1 lim lim 6. Αν x → x0 f ( x) =0 και f(x) >0 κοντά στο x0, τότε x → x =+∞. 0 f ( x) 1 lim lim 7. Αν x → x0 f ( x) =0 και f(x) <0 κοντά στο x0, τότε x → x =-∞. 0 f ( x) 8. Αν lim f ( x) =+∞ ή -∞, τότε lim f ( x) = +∞.
x → x0 x → x0

lim lim 9. Αν x → x0 f ( x) =+∞, τότε x → x k f ( x) =+∞.
0

1 10. lim 2ν = +∞, ν*. x→ 0 x 1 1 11. lim 2ν + 1 = -∞ και lim 2ν + 1 = +∞, ν*. − + x→ 0 x x→ 0 x

Αγγέλης Αλέξανδρος 

Μαθηματικά Κατεύθυνσης Γ΄ Λυκείου
Όριο αθροίσματος
x → x0 x → x0 x → x0

http://www.eytheia.blogspot.com/

lim f ( x) lim g ( x ) lim( f ( x) + g ( x))

α +∞ +∞

α -∞ -∞

+∞ +∞ +∞

-∞ -∞ -∞

+∞ -∞ ;

-∞ +∞ ;

Όριο γινομένου
x → x0

lim f ( x) lim g ( x ) lim( f ( x) g ( x))

α>0 +∞ +∞

α<0 +∞ -∞

α>0 -∞ -∞

α<0 -∞ +∞

0 +∞ ;

0 -∞ ;

+∞ +∞ +∞

+∞ -∞ -∞

-∞ +∞ -∞

-∞ -∞ +∞

x → x0

x → x0

Όπου υπάρχει ερωτηματικό έχουμε απροσδιόριστη μορφή κάποιας από τις παρακάτω ±∞ 0 μορφές: (+∞)+(-∞), 0·(∞), (+∞)-(+∞),(-∞)-(-∞), και . ±∞ 0

Όριο συνάρτησης στο άπειρο Έστω μια συνάρτηση f η οποία είναι ορισμένη στο (α,+∞). Καθώς το x αυξάνεται απεριόριστα, δηλαδή χ+∞, τότε: ⇒ ⇒ ⇒ αν οι τιμές f(x) προσεγγίζουν όσο θέλουμε έναν πραγματικό αριθμό l, λέμε ότι η f έχει όριο στο +∞ το l και γράφουμε xlim f ( x) = l → +∞ αν οι τιμές f(x) αυξάνουν απεριόριστα, λέμε ότι η f έχει όριο στο +∞ το +∞ και γράφουμε xlim f ( x) = + ∞ → +∞ αν οι τιμές f(x) μειώνονται απεριόριστα, λέμε ότι η f έχει όριο στο +∞ το -∞ και γράφουμε xlim f ( x) = − ∞ . → +∞

Παρατήρηση α. Ανάλογα διατυπώνονται οι ορισμοί για το όριο της f στο -∞. β. Οι ιδιότητες για το όριο στο χ0  ισχύουν και για το όριο στο ∞ με την προϋπόθεση ότι η συνάρτηση είναι ορισμένη σε κατάλληλα σύνολα και δεν καταλήγει σε απροσδιόριστη μορφή.

Αγγέλης Αλέξανδρος 

Μαθηματικά Κατεύθυνσης Γ΄ Λυκείου
Όριο πολυωνυμικής συνάρτησης

http://www.eytheia.blogspot.com/

Για την πολυωνυμική συνάρτηση f(x)=ανxν+αν-1χν-1+...+α1x+α0, με αν≠0, ισχύει: lim f ( x) = lim (aν xν ) και lim f ( x) = lim ( aν xν ) .
x→ + ∞ x→ + ∞ x→ − ∞ x→ − ∞

Δηλαδή, το όριο της πολυωνυμικής εξαρτάται μόνο από τον όρο μεγίστου βαθμού. Πιο ειδικά ισχύουν τα παρακάτω: • •
ν ν Αν ο εκθέτης του xν είναι θετικός άρτιος: xlim x = xlim x = + ∞ → −∞ → +∞ ν ν Αν ο εκθέτης του xν είναι θετικός περιττός: xlim x = − ∞ και xlim x = + ∞ . → −∞ → +∞

Όριο ρητής συνάρτησης aν xν + aν − 1 xν − 1 + ... + a1 x + a0 Για τη ρητή συνάρτηση f(x)= , με αν≠0 και βν≠0 ισχύει: β κ xκ + β κ − 1 xκ − 1 + ... + β 1 x + β 0
ν ν lim f ( x) = lim ( aν x κ ) και lim f ( x) = lim ( aν x κ ) . x→ + ∞ x→ − ∞ x→ + ∞ β x x→ − ∞ β x κ κ Δηλαδή το όριο της ρητής συνάρτησης εξαρτάται μόνο από το πηλίκο των όρων μεγίστου βαθμού του αριθμητή και του παρονομαστή.

Πιο ειδικά ισχύουν τα παρακάτω: 1 1 • xlim ν = 0 και xlim ν = 0 για κάθε ν*. → +∞ x → −∞ x Όριο εκθετικής συνάρτησης Για την εκθετική συνάρτηση f(x)=αχ, με α>0 και α≠1, ισχύουν τα παρακάτω: • • Αν α>1, τότε xlim α → +∞
x

= + ∞ και lim α x→ − ∞
x

x

= 0.
x

Αν 0<α<1, τότε xlim α → −∞

= 0 και lim α x→ + ∞

= +∞ .

Πιο ειδικά ισχύουν τα παρακάτω: x x • Επειδή e>1, είναι xlim e = + ∞ και xlim e = 0 . → +∞ → −∞ • 1 −x −x Επειδή 0α α1 , είναι xlim e = 0 και xlim e = + ∞ . → +∞ → −∞ e

Όριο λογαριθμικής συνάρτησης Για τη λογαριθμική συνάρτηση f(x)=logαx, με α>0 και α≠1, ισχύουν τα παρακάτω: • • Αν α>1, τότε xlim (log a x) = + ∞ και xlim (log a x) = − ∞ . → +∞ → 0+ Αν 0<α<1, τότε xlim (log a x) = − ∞ και xlim (log a x) = + ∞ . → +∞ → 0+

Αγγέλης Αλέξανδρος 

Μαθηματικά Κατεύθυνσης Γ΄ Λυκείου

http://www.eytheia.blogspot.com/
ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ

Ορισμός • • • • Μια συνάρτηση f λέγεται συνεχής στο x0 του πεδίου ορισμού της όταν lim f ( x) = f ( x0 ) . x → x0 Μια συνάρτηση f λέγεται συνεχής συνάρτηση όταν είναι συνεχής σε κάθε σημείο του πεδίου ορισμού της. Μια συνάρτηση f λέγεται συνεχής στο ανοιχτό διάστημα (α,β) όταν είναι συνεχής σε κάθε σημειο x0 του (α,β). Μια συνάρτηση f λέγεται συνεχής στο κλειστό διάστημα [α,β] όταν είναι συνεχής σε κάθε σημειο x0 του (α,β) και επιπλέον είναι: lim+ f ( x) = f ( a) και lim− f ( x ) = f ( β ) .
x→ a x→ β

Συνέχεια βασικών συναρτήσεων Συνεχείς είναι οι παρακάτω βασικές συναρτήσεις:  Κάθε πολυωνυμική (συνεχής στο )  Κάθε ρητή (συνεχής στο πεδίο ορισμού της)  Οι f(x)=ημx και g(x)=συνx (συνεχείς στο )  Η f(x)=αx (συνεχής στο )  Η f(x)=logαχ με 0<α≠1 (συνεχής στο (0, +∞). Συνέχεια και πράξεις συναρτήσεων  Αν οι συναρτήσεις f και g είναι συνεχείς στο x0, τότε και οι συναρτήσεις: f i. f+g ii. c·f με c iii. f·g iv. v. f  vi. ν f g με την προϋπόθεση ότι ορίζονται σε ένα διάστημα που περιέχει το x0.  Αν η συνάρτηση f είναι συνεχής στο χ0 και η g είναι συνεχής στο f(x0), τότε η lim( σύνθεσή τους g°f είναι συνεχής στο χ0. Είναι x → x0 g o f ) = g ( f ( x0 )) . Σημείωση Το αντίστροφο των i, iii, iv και v δεν ισχύουν.

Αγγέλης Αλέξανδρος 

Μαθηματικά Κατεύθυνσης Γ΄ Λυκείου
Θεώρημα Bolzano

http://www.eytheia.blogspot.com/

Έστω μια συνάρτηση f, η οποία είναι ορισμένη σε ένα κλειστό διάστημα [α,β]. Αν: • η f είναι συνεχής στο [α,β] και • f(α)·f(β)<0 τότε υπάρχει τουλάχιστον ένα χ0(α,β) τέτοιο, ώστε f(x0)=0. Δηλαδή, υπάρχει μια, τουλάχιστον, ρίζα της εξίσωσης f(x)=0 στο ανοιχτό διάστημα (α,β).

Σημείωση • Το αντίστροφο του θεωρήματος Bolzano δεν ισχύει. Αν, δηλαδή, για μια συνάρτηση f: [α,β] υπάρχει χ0(α,β), ώστε να είναι f(x0)=0, τότε αυτό δεν σημαίνει ότι η f είναι συνεχής στο [α,β] ή ότι ισχύει f(α)·f(β)<0. Μπορεί μια συνάρτηση f να έχει τουλάχιστον μια ρίζα χ0(α,β), δίχως να ικανοποιούνται οι υποθέσεις του θεωρήματος Bolzano στο [α,β]. Το θεώρημα Bolzano με τις υποθέσεις του εξασφαλίζει μια τουλάχιστον ρίζα της εξίσωσης f(x)=0 στο ανοιχτό διάστημα (α,β). Επομένως, είναι πιθανό η f να έχει περισσότερες από μια ρίζες στο (α,β). Γεωμετρική ερμηνεία: Αν μια συνάρτηση είναι συνεχής στο [α,β] και είναι ετερόσημες οι τιμές της στα α και β, τότε η γραφική της παράσταση τέμνει τον άξονα x΄x τουλάχιστον μια φορά στο ανοιχτό διάστημα (α,β).

• •

Συνέπειες θεωρήματος Bolzano  Αν μια συνάρτηση f είναι συνεχής σε ένα διάστημα Δ και δεν μηδενίζεται σ΄αυτό, τότε η f είναι θετική για κάθε xΔ ή αρνητική για κάθε xΔ. Δηλαδή η f διατηρεί το πρόσημό της στο Δ.  Αν μια συνάρτηση f είναι συνεχής σε ένα διάστημα Δ και έχει ρίζες σ΄αυτό, τότε σε κάθε ένα από τα διαδοχικά διαστήματα στα οποία οι ρίζες χωρίζουν το Δ, η f διατηρεί το πρόσημο. Δηλαδή: το πρόσημο μιας συνεχούς συνάρτησης f μεταξύ δυο διαδοχικών ριζών της ρ1,ρ2 είναι σταθερό και είναι ίδιο με το πρόσημο μιας μόνο τιμής της f στο διάστημα (ρ1,ρ2).  Αν μια συνάρτηση f είναι γνησίως μονότονη στο διάστημα Δ, τότε έχει το πολύ μια ρίζα.

Αγγέλης Αλέξανδρος 

Μαθηματικά Κατεύθυνσης Γ΄ Λυκείου

http://www.eytheia.blogspot.com/

Θεώρημα ενδιάμεσων τιμών Έστω μια συνάρτηση f η οποία είναι ορισμένη σε ένα κλειστό διάστημα [α,β]. Υποθέτουμε ότι: α. η f είναι συνεχής στο [α,β] και β. f(α)≠f(β). Τότε για κάθε αριθμό η μεταξύ των f(α) και f(β) υπάρχει ένα τουλάχιστον x0(α,β) τέτοιο ώστε f(x0)=η.

Σημείωση • Η Cf τέμνει την ευθεία y=η σε ένα τουλάχιστον σημείο με τετμημένη x(α,β). • • • Αν η f ικανοποιεί τις υποθέσεις του Θ.Ε.Τ. στο [α,β] και είναι γνησίως μονότονη σ΄αυτό, τότε παίρνει την τιμή η ακριβώς μια φορά στο (α,β). Η εικόνα f(Δ) ενός διαστήματος Δ μέσω μιας συνεχούς και μη σταθερής συνάρτησης f είναι διάστημα. Αν μια συνάρτηση f είναι συνεχής και 1-1 στο Δ, τότε είναι γνησίως μονότονη στο Δ.

Θεώρημα μέγιστης και ελάχιστης τιμής Έστω μια συνάρτηση f, η οποία είναι συνεχής σε ένα κλειστό διάστημα [α,β]. Τότε η f παίρνει στο [α,β] μια μέγιστη τιμή M και μια ελάχιστη τιμή m. Δηλαδή, υπάρχουν x1,x2  [α,β] με f(x1)=m και f(x2)=M, ώστε για κάθε x [α,β] να ισχύει: m≤f(x) ≤M.

Σημείωση • Το σύνολο τιμών μιας συνάρτησης f, η οποία είναι συνεχής στο κλειστό διάστημα [α,β], είναι το κλειστό [m,M]. • Αν m=M, τότε η f είναι σταθερή στο Δ. Οπότε, αν f(x)=c, τότε f(Δ)={ c }.

Αγγέλης Αλέξανδρος 

Μαθηματικά Κατεύθυνσης Γ΄ Λυκείου

http://www.eytheia.blogspot.com/

Σύνολο τιμών συνεχούς συνάρτησης Αν μια συνάρτηση f είναι συνεχής και γνησίως μονότονη σε ένα δίαστημα Δ, τότε για το σύνολο τιμών της ισχύουν τα παρακάτω: Μορφή διαστήματος [α,β] (α,β] Μονοτονία της f Γνησίως αύξουσα Γνησίως φθίνουσα Γνησίως αύξουσα Γνησίως φθίνουσα Γνησίως αύξουσα Γνησίως φθίνουσα Σύνολο τιμών της f [f(α),f(β)] [f(β),f(α)] ( lim+ f ( x) ,f(β)]
x→ a

[f(β), xlim+ f ( x) ) → a ( xlim+ f ( x) , xlim− f ( x) ) → β → a ( xlim− f ( x) , xlim+ f ( x) ) → β → a

(α,β)

Σημείωση • Αν μια συνάρτηση f είναι συνεχής σε ένα δίαστημα Δ, τότε το σύνολο τιμών της είναι ή μονοσύνολο ή διάστημα. • Αν για μια συνάρτηση f, ορισμένη σε ένα διάστημα Δ, βρούμε ότι τα όριά της στα άκρα του Δ είναι το +∞ και το -∞, τότε το σύνολο τιμών της είναι το ℝ, ακόμα και αν αλλάζει μονοτονία στο Δ.

Αγγέλης Αλέξανδρος