Sections

ΒΑΣΙΛΗΣ ΡΑΦΑΗΛΙΔΗΣ

Η ΚΡΥΦΗ ΓΟΗΤΕΙΑ ΤΗΣ ΜΠΟΥΡΖΟΥΑΖΙΑΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΙΚΟΣΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΑΘΗΝΑ 1991

ISBN: 960-7058-07-0
β Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 1991 I. Νικολόπουλος & Σια Ε.Ε. Μαυρομιχάλη 15, 106 79, Αθήνα τηλ.: 3607876 - 3639336 Fax: 3638489

1. Η ΦΕΟΥΔΑΡΧΙΑ ΔΕΝ ΠΕΘΑΝΕ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, το πιο ακραίο φανέρωμα της απανθρω­ πιάς, δεν είναι εφεύρεση του καπιταλισμού. Αντίθετα, ο καπιταλισμός είναι εντελώς αγγελικός σε σχέση με τα πριν απ’ αυτόν εκμεταλλευτικά κοινωνικά συστήματα. Κανείς λογικός άνθρωπος δεν θα διάλεγε, αν είχε τη δυνατότητα, να ζήσει υπό δουλοκτητικό ή φέουδαρ^ικό καθεστώς. Ενώ το αρχαιότερο πάντων σύστημα οργά­ νωσης της κοινωνικής ζωής, ο «πρωτόγονος κομουνισμός», αν και το νοσταλγούν αταβιστικά πολλοί, δεν θα το διάλεγε για να ζήσει σ ’ αυτό κανένας σώφρων κομου­ νιστής τη σήμερον'καπιταλιστικήν ή σοσιαλιστικήν ημέραν. Τα ιστορικά συστή­ ματα οργάνωσης της κοινωνικής και οικονομικής ζωής του ανθρώπου είναι πέντε: Ο πρωτόγονος*κομουνισμός, το δουλοκτητικό σύστημα, η φεουδαρχία, ο καπιταλι­ σμός και ο κομουνισμός. Τα λέμε ιστορικά τα παραπάνω συστήματα διότι εμφανί­ στηκαν και εξαφανίστηκαν (ή θα εξαφανιστούν στην ιστορική τους εξέλιξη και διαφοροποίηση) κάτω από συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες, που για το μαρξισμό καθορίζονται πάντα απ’ την ανάπτυξη των μέσων παραγωγής: Όταν έχουμε δουλο­ πάροικους δεν είναι ανάγκη να έχουμε δούλους, κι όταν έχουμε μηχανές δεν είναι ανάγκη να έχουμε ούτε δουλοπάροικους ούτε δούλους, παρότι τόσο η δουλεία όσο και η δουλοπαροικία υπάρχουν και σήμερα σε λανθάνουσα μορφή σε πολλές περι­ πτώσεις. Η σύζυγος μπορεί να είναι δούλα του συζύγου, με την κλασική και τυπική έννοια του όρου, όταν δεν είναι σε θέση να τα βολέψει μόνη στη ζωή της κι όταν το διαζύγιο δεν είναι δυνατό. Ακόμα και να πουλήσει μπορεί ο σημερινός άντρας τη σημερινή γυναίκα, όπως τον καιρό της δουλείας. Στις μουσουλμανικές κοινωνίες π.χ., ακόμα και σήμερα ο σύζυγος αγοράζει τη σύζυγο απ’ τον πατέρα τη ς ενώ στις χριστιανικές κοινωνίες, ακόμα και σήμερα, συμβαίνει συχνά το αντίθετο: Ο πατέρας της νύφης «κεφαλαιοποιεί» την κόρη του, την αποτιμά σε χρήμα κι αν τα φυσικά της προσόντα δεν επαρκούν για τη συναλλαγή εκείνη που λέγεται γάμος με συνοικέσιο, τσοντάρει κι ένα ποσόν είτε σε ρευστό είτε σε ακίνητα, πράγμα που είναι το ίδιο σε τελική ανάλυση, αφού το ακίνητο μπορεί να ρευστοποιηθεί και το ρευστό να «ακινητοποιηθεί». Η ομορφιά, η μόρφωση, τα περίφημα «ολίγα γαλλικά» και το θρυλικό «ολίγον πιάνο» είναι, σε μας εδώ, δεδομένα της άτυπης προίκας, που στις μέρες μας πήρε πιο ευγενικές μορφές (γαλλικά, πιάνο), πράγμα που ο πατέρας το γνωρίζει και γΓ αυτό

7

μάλλον κάνετε λάθος. το ζουμί κέρδος». Στην Ελλάδα συνυπάρχουν δυσαρμονικά όλα τα υπαρκτά. κάθε ξεζούμισμα πληρώνεται και το χρήμα που θα πάρει η πόρνη για τις προσφερθείσες υπηρεσίες ανήκει σ ’ εκείνη την κατηγορία κερδών που λέγεται πρό­ σοδος. όπως το μίσθωμα απ' το ενοικιαζόμενο δια­ μέρισμα. όπως εδώ. ας πούμε κανένα γραφέα Α στο υπουργείο Β. στις περιπτώσεις που η σύζυγος προσφέρει. πλήρως εξοπλι­ σμένοι με προϊόντα που αγόρασαν όταν ακόμα δεν ήταν οπαδοί του δόγματος «επι­ . καπιταλιστικά. Δεν πουλάει το σώμα της. Η σχέση της συζύγου (οικιακά) προς το σύζυγο («αποικιακά») συχνά είναι καθαρά φεουδαρχική.. φορητές τηλεοράσεις. Οι οπαδοί της «φυσικής ζωής» που ενεργούν παρακινημένοι απ’ το σύνθημα «επιστροφή στη φύση». ανάμεσα στον πράσινο «σοσιαλι­ σμό» και το μαύρο. Που όσο άγρια κι αν είναι.. τραπεζικό κεφάλαιο. αποκλείεται να ’ναι πιο άγρια απ’ την άγρια φύση. διάφορα «καπιταλιστικά» τσιμπράκαλα. το επενδύει στη μόρφωση της κόρης. Η πορνεία. παράλληλα με τον αναπτυγμένο καπιταλισμό υπάρχουν ακόμα και ψήγματα πρωτόγονου κομουνισμού. Στην εποχή μας. αφού κουβαλούν μαζί τους στη φύση. το κοσκωτικόν. λόγω βρώμας. ανύπαρκτα κοινωνικά συστήματα. όπου πάνε για να ζήσουν φυσικά. (Η επανάσταση των γυναικών είναι κάτι που πρέπει να γίνει το ταχύτερο. δεν είναι αταβιστική επιβίωση του παλιού δουλοκτητικού συστήματος. προκειμένσυ να περάσουν απ’ τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό κι εκεί όπου. που συνήθως είναι ο τσιφλικάς της περιοχής. κρέας βγαίνει. όπως τρανζί­ στορ. όπως π. όπως λέμε λανθασμένα. ψαροτούφεκα. τα υπάρξανια αλλά και μερικά. Γιατί. αν πιστεύετε πως η Ελλάδα είναι καπιταλι­ στική χώρα. και απλήρωτες καταναγκαστικές ερωτικές υπη­ ρεσίες. αναλόγων προσόντων. στην οποία εισβάλλουν αυτά τα ξεφτέρια. στις περισσότερες περιπτώσεις τούτοι οι πρωτόγονοι κομου­ νιστές κάθε άλλο παρά πρωτόγονοι είναι. εκτός από απλήρωτες οικιακές υπηρεσίες. απλώς το νοικιάζει για χρήση και κατά την επιταγή της παροιμίας που λέει «κρέας μπαίνει. όχι γιατί θα είχε καμιά σκασίλα αν έμενε αμόρφωτη. που είναι το πιο πρόσφατο ελληνικό σύστημα διακυβέρνησης και που συνίσταται σε μια αφανή «συνεργασία». δεν έχουμε περάσει ακόμα. Βέβαια. δηλαδή εφοδιασμένο κι αυτόν με «ολίγα γαλλικά» που καμιά φορά είναι περισσότερα απ’ τα ελληνικά του. Αλλά και η φεουδαρχία επιζεί στις μέρες μας σε κάθε μορφή υποχρεωτικής και απλήρωτης εργασίας. δηλαδή εισόδημα εξ ακινήτων.. οι οπαδοί της επιστροφής στη φύση.. Φυσικά. δεν είναι παρά πρωτόγονοι κομουνιστές. ηλεκτρικά φαναράκια και πολλά άλλα σύνεργα που παρήχθησαν υπό καπιταλιστικό καθεστώς και υπάρ­ χουν χάρη στην ύπαρξη καπιταλιστικού καθεστώτος εδώ στην άγρια Δύση. διότι η πόρνη προ πολλού ενεργεί. αλλά διότι όντας τέτοια θα δυσκολευτεί να βρει καλό γαμπρό. φορητά ψυγεία.αντί νο δίνει το κεφάλαιο απευθείας στο γαμπρό.χ.) Φεουδαρχικό κατάλοιπο είναι επίσης και η ενοικίαση (πάκτωμα) απ’ το φτωχό αγρότη κτημάτων που ανή­ κουν σ ’ ένα πλουσιότερο αγρότη. πάντως.

τρομαγμένοι απ’ την αγριότητα της φύσης και ενοχλημένοι απ’ την πλήρη έλλειψη ανέσεων. αντί να παριστάνετε τους πρωτόγονους κομουνιστές δεν θα ’ταν προτιμότερο να παριστάνετε τους κομουνιστές σκέτα. Κι αν δεν σας αρέσει ο καπιταλισμός (και μένα δεν μ’ αρέσει). ίσα ίσα για να μη βλέπετε την καπι­ ταλιστική αγριάδα. Καταλάβετέ το επιτέλους. ούτε μηχανές του Διαβόλου κι όλα εκεί είναι παρΟενικά. να ζήσουν εκτός κοινωνικών συστημάτων. Πάντως οι ιατρικές γνώσεις του ανθρώπου αποκτήθηκαν εντός της οργανωμένης κοινωνίας. Κάπου λοιπόν αυτοί οι αφελείς μπέρδεψαν την εκδρομή διαρκείας με τον πρωτόγονο κο­ μουνισμό. που εισβάλλει κι εκεί από χίλιες τρύπες. έτσι που χάνουν ολοένα και περισσότερο την πίστη τους στις ιατρικές ικανότητες του Θεού.στροφή στη φύση» και δούλεψαν είτε σαν εκμεταλλευτές είτε σαν εκμεταλλευόμενοι. απ’ τη νοοτροπία και το ήθος των καλόγερων που είναι καπιταλι­ στικό. ο κομουνισμός δεν είναι το υπάρχον αλλά το ζητούμενο. όσοι τέλος πάντων εκτός από κομουνιστές είναι και μαρξιστές. Δικαίωμά σας. είναι μια χριστιανικής καταγωγής ασκητική περί ζωής αντίληψη. Αυτό που σας παρακινεί να επιστρέφετε στη φύση. Και οι χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού είναι κομουνιστικές μόνο ως το βαθμό που βαδίζουν. Κανείς δεν μπορεί να ζήσει σαν άνθρωπος προσπαθώντας να επιστέψει με τεχνητό τρόπο σε κοινωνικά συστήματα που η κοινωνία τα ξεπέρασε. αυτά τα δυο δεν συμπίπτουν πάντα και τούτο το ασύμπτωτον θα ήταν επαρκής λόγος να ξεριζώσει ο Μαρξ τρίχα τρίχα το παχύ μούσι του απ’ την απελπισία. ματαίως κι αυτοί. Η οργάνωση της οποίας πέρασε από τέσσερα στάδια και τώρα προχωρεί κουτσά στραβά προς το πέμπτο. την οποία σε λίγο εγκαταλεί­ πετε για να ξαναεπιστρέψετε στον πολιτισμό. δεν έχετε παρά να κάνετε κάτι για το ξεπέρασμά του κι όχι να στρουθοκαμηλίζετε. Εκτός. χωμένοι και στις δυο περιπτώσεις μέχρι το κεφάλι εντός του καπιταλισμού. χώνοντας το κεφάλ* μέσα στην άγρια φύση. για τον απλό λόγο πως το Ά γιο Όρος είναι περικυκλωμένο απ’ τον καπι­ ταλισμό. βέβαια. Αγαπητοί κύριοι επιστροφοφυσικατζήδες. γιατί δεν μπορείτε να κάνετε αλλιώς. Βέβαια. έστω και πάρα πολύ αργά. που προσπα­ θούν. έστω κι αν ο σημερινός κομουνισμός έχει σε ορισμένες περιπτώσεις μια γερή δόση πρω­ τογονισμού. προς τον κομουνισμό. γιατί αυτό το ξέρουν και οι κομουνιστές. ένας συνεπής ασκητής δεν θα πάει ποτέ στο γιατρό ή τον οδοντογιατρό. Όπως ξέρουμε. αλλά πάρτε τουλάχιστον υπόψη πως οι καλόγεροι του Αγίου Όρους. σύντομα επιστρέ­ φουν στη βάση τους. Αλλά κι όταν δεν κάνουν τέτοιου είδους κωμικά μπερδέματα κι αρνούνται να πάρουν μαζί τους σύνεργα παραχθέντα με καπιταλιστικό τρόπο. Τουλάχιστον στο Αγιο Ό ρος δεν υπάρχει ηλεκτρισμός. Και μη μου πείτε πως ο υπαρκτός κομουνισμός δεν είναι κομουνισμός. σαν αυτές που τις έχει πλέον και ο πιο φτωχός. Εν πάση περιπτώσει. αλλά οι περισσότεροι φτάνουν μέχρι το Λονδίνο για εγχείρηση. είναι πιο ειλικρι­ νείς αχό σας. Αλλά γίνεται να βαδίσεις 9 . όπως την πρώτη ημέρα της Δημιουργίας.

αν και αυτό θα μπορούσε να αμφισβητηθεί. που είναι τέτοιος γιατί η καπιταλιστική μορφή του δεν είναι ακόμα πλήρως ξεκαθαρισμένη. και σε λίγο πεθαίνει. τα δυο συστήματα. που κανείς δεν θα μπορούσε να πει με σιγουριά πώς διάβολο μας ήρθε και αυτοχαρακτηριστήκαμε έτσι. το ίδιο δύστροπο ήταν και το δουλοκτητικό σύστημα. συνυπάρχουν. Ο καπιταλισμός αξίζει όλες τις τιμές κι όλη την ευγνωμοσύνη μας. ήταν απλώς ένας τρόπος ευθανασίας του καπιταλισμού. δεν πρέπει να φέρνουμε στο νου μας κάτι σαν το θάνατο από συγκοπή. εξαντλήθηκε.προς τον κομουνισμό όντας φτωχός. και η φεου­ δαρχία πνέει τα λοίσθια. έτσι από μόνος του. Ο καπιταλισμός. προκειμένου να τον μεταφέρουμε ανετότερα στο μουσείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ο θά­ νατος των κοινωνικών συστημάτων κρατάει αιώνες. λέει ο θείος Κάρολος. που όμως γέρασε. στο πρώτο μισό του κοσμσγονικού περα­ σμένου αιώνα. γιατί τώρα δεν συνηθίζονται και τόσο. το μη­ τρικό και το θυγατρικό. είναι απλώς ένα μεγαλειώδες. κουράστηκε. όπως λέμε στον κινηματογρά­ φο το δέσιμο δυο πλάνων με επικάλυψη που γίνεται με τέτοιο τρόπο. Ό σο λοιπόν διαρκεί το κοινωνικό φοντί-ανσενέ. που από τότε που άρχισε ο επιθανάτιος ρόγχος. Βέβαια. σύστημα είναι και σήμερα ορατό σε πάρα πολλές περιπτώσεις δύσμορφου καπιταλισμού σαν τον ελληνικό. η δουλοκτησία. Αποκλείεται. θέλω να πω με τα παραπάνω πως όταν λέμε πως ένα κοινωνικό σύστημα πέθανε. να εμφανίζεται διπλοτυπωμένη πάνω της η δεύ­ τερη. Εν πάση περιπτώσει.Χ. μέχρι που τελικά το πρώτο πλάνο να εξαφανιστεί εντελώς και το . Κι όσο προχωρεί προς το τέλος του το φοντί-ανσενέ. σε σχέση με τα προγενέστερα. πάντως. όπου είναι φυλαγμένη γι* αυτόν η πιο περίοπτη θέση. σουρ­ νότα ν προς τον τάφο. αν όχι και εξαθλιωμένος. γύρω στον 6ο αιώνα. Στον οποίο ωστόσο δεν έφτασε παρά μόνο το 1840. άλλοτε αρμονικά κι άλλοτε δυσαρμονικά. Το φεουδαρχικό. Ας παραδεχτούμε τουλάχι­ στον πως ο καπιταλισμός είναι ένα εντελώς εκπληκτικό κοινωνικό σύστημα. απλά και φυσιολογικά. αποδείχτηκε πολύ δύ­ στροπος γέρος. κοινωνικό σύστημα. μέχρι που άρχισε να εμφανίζεται η φεουδαρχία κατά το Μεσαίωνα. Και το ένα κοινωνικό σύστη­ μα δένει με τ’ άλλο μ ' ένα τεράστιο φοντί-ανσενέ. δεν είναι ένα κακό καθαυτό. Επειδή αρνείται να πεθάνει και βασανίζεται —και μας βασανίζει— του πατάμε μια επαναστατική «ένεση». τόσο πιο μεγάλη γίνεται η δυσαρμονία. που τον γράψαμε στα παλιά μας τα παπούτσια κάποιοι από μας τους κομουνιστές. λοιπόν. Μ’ άλλα λόγια. τότε που γίνονταν. γύρω σιο 2ο μ. Όμως. Και μόνο τότε θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε πως το δουλοκτητικό σύστημα δεν υπάρ­ χει πλέον πουθενά. Πέτυχε τόσα πολλά και τόσο εντυπωσιακά πράγματα που σου κόβεται η ανάσα όταν βλέπεις τα έργα του. αιώνα. η φεουδαρχία και ο καπιταλισμός συνυπάρχουν. ώστε στο μέτρο που σβήνει η πρώτη εικόνα. Οι κομουνιστικές επαναστάσεις. τη χρονιά που αρχίζει να καταργείται η δουλεία και το δουλεμπόριο σταδιακά στις διάφορες χώρες. Αλλά το 1840 ο καπιταλισμός έχει ήδη εμφανιστεί προ πολλού.

όπως στη Ρωσία του 1917. Ε. Όπως πέθαναν τα άλλα κοινωνικά συστήματα εξαιτίας της διαφοροποίησης τόσο των παραγωγικών δυνάμεων όσο και των παραγωγικών σχέσεων. όχι! θ α το νταντέψεις το εφταμηνίτικο και θα του πεις κι ένα τραγούδι. πεθαίνει. Όμως. τόσο το καλύτερο για το νήπιο. θέλει δεν θέλει. Η κοινωνία είναι ένας ζωντανός οργανισμός και συμπεριφέρεται όπως ο ζω­ ντανός άνθρωπος: Αρρωσταίνει. Καλό είναι να λείπουν και τα νυστέρια και τα μαχαίρια και οι χατζάρες και οι πύραυλοι. Απ’ τον Στάλιν και μετά το πιο αποτελεσματικό νανούρισμα είναι ρ εθνικός ύμνος. θα κρατήσει πολύ ακόμα. Άλλωστε. λοιπόν. Γιατί. Δεν είναι ανάγκη βέβαια να του τραγουδήσεις την «Τρίτη Διεθνή». Και η απόπειρα για την εγκαθίδρυση του κομουνισμού άρχισε πρόωρα. τις οποίες επιβάλλουν οι παραγωγικές δυνάμεις. Ο καπιταλισμός. II . γηράσκει. γιατρεύεται. έχει δυνάμεις. φυσιολογική. ώστε να σταματήσει η σύγχυση. Κι όταν δεν χρειάζεται θερμοκοιτίδα για την επιβίωση του νηπίου. έτσι θα πεθάνει κι ο καπιταλισμός. Να το πετάξεις στα σκυλιά (του καπιταλισμού). Ο καπιταλισμός παρά το γήρας του. Σήμερα. ζούμε σε μια εποχή συγχύσεων. είναι έγκυος. ποιος θέλει να πεθάνει. 'Οπως και να ’ναι πάντως. Κυοφορεί εντός του τον κο­ μουνισμό.δεύτερο να εμφανιστεί εντελώς. το βέβαιο είναι πως ο καπιταλισμός δεν είναι αθάνατος. Πάντως. Κι αλλού γεννάει εφταμηνίτικα κι αλλού ο μαιευτήρας ετοιμάζει το νυ­ στέρι του για_την καισαρική τομή. να θέλει να πεθάνει ο καπιταλι­ σμός. εδώ και δυο αιώνες. τελικά. Το φοντί-ανσενέ ανάμεσα στον καπιτα­ λισμό και τον κομουνισμό βρίσκεται εν πλήρει εξελίξει κι όπως δείχνουν τα πράγ­ ματα. γεννάει — και η ζωή συνεχίζεται. τι Διάολο να κάνεις όταν το νήπιο σού γεννιέται εφταμηνίτικο. όλοι θα ευχόμασταν η γέννα να είναι.

οι περισσότεροι άνθρωποι είναι ικανοποιημένοι που. όπως λέει ο Μπουνιουέλ) συνίσταται στο ότι δίνει σε όλους την ελπίδα πως θα μπορούσαν κάποτε να περάσουν απ’ τη θέση του εκμεταλλευόμενου. Εμείς εδώ προσδιορίζουμε μια γενιά κι από ένα σημαντικό γεγονός που συνέβη μέσα στη δεκαετία. Κι αυτό πράγματι μπορεί να γίνει. ο ό­ ποιος πλούτος τους. του ’40. έτσι για πλάκα. κανείς δεν θα δεχόταν να παίξει αυτό το φριχτό ρόλο. αν βέβαια η αλυσίδα των κληρο­ νόμων είναι γερή και δεν έχει πολλές διακλαδώσεις.. ο κάθε λογικός άνθρωπος θα προτιμούσε να ’ναι εκμεταλλευτής. Θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε πως στην ίδια γενιά ανήκουν αυτοί που έγιναν τριάντα χρονών μέσα στην ίδια δεκαετία. Η συναρπαστική λογική της γλώσσας αποκαλύπτει όλο το εύρος και όλο το βάθος αυτής της τρομερής λέξης. χρυσωρυχείο. στη θέση του εκμεταλλευ­ τή. Όμως. δίνοντας στην καθεμιά τ ’ όνομα μιας δεκαετίας. όπως λένε οι οικονομολόγοι Και επειδή τα εκατό χρόνια περιέχουν τρεις γενιές. του ’50 κτλ. θα φτάσει μέχρι την τρίτη γενιά απογόνων κατά μέσον όρο. γενιά του 114 (γενιά του ’70). για να 'χεις χρυσό σε ράβδους ή σε νόμισμα δεν είναι ανάγκη να ‘σαι χρυσο ρύχος. Αν μάλιστα πάρουμε υπόψη πως το πιο σπάνιο και συνεπώς πολύτιμο μέταλλο που υπάρχει στη φύση είναι ο χρυσός. Βάζουμε τα τριάντα χρόνια σαν όριο της γενιάς. Συνεπώς. πρέπει να 'χεις γύρω σου ανθρώπους. παρά εκμεταλλευόμενος. αν έμπαινε μπροστά στο δίλημμα. χωρίς όμως να αποκλείεται να σταματήσει στην πρώτη και σε σπανιότερες περιπτώ­ σεις να φτάσει μέχρι τη δέκατη ή την εικοστή. οι πλούσιοι εναλλάσσουν τη θέση τους με τους λιγάτερο πλούσιους κάθε εκατό χρόνια περίπου.2. διότι στα τριάντα του ο μέσος άνθρωπος συνήθως έχει ήδη απογόνους. ενώ ο παππούς και ο εγγονός 12 . γύρω από την οποία περιστρέφονται όλοι οι κοινωνικοί αγώνες από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας. λέμε γενιά του ’30. Έ τσι λέμε γενιά του ’40 και εννοούμε τη γενιά που έκανε ή υπέστη τον πόλεμο του ’40. αρκεί να ’σαι εκμε­ ταλλευτής. Τις γενιές τις μετρούμε ανά τριακονταετία ανθρώπινης ηλικίας. Άλλωστε. Ο πατέρας και ο γιος ανήκουν σε δυο διαφορετικές αλλά συνεχόμενες γενιές. τότε ο εκμεταλλευόμενος θα μπορούσε να είναι κάτι σαν. Παρά την αυστηρότητα του κληρονομικού δικαίου. ΠΟΙΟΣ ΜΠΟΡΕΙ ΣΤ5 ΑΛΗΘΕΙΑ ΝΑ ΠΛΟΥΤΙΣΕΙ Εκμετάλλευση ετυμολογικά σημαίνει «βγάλσιμο του μετάλλου» (απ’ το μετάλλευμα που το περιέχει και που υπάρχει σε φυσική κατάσταση). Η τεράστια γοητεία του καπιταλισμού (η κρυφή γοητεία της μπουρζουαζίας.. Πράγματι. Έτσι. έτοιμους να παίξουν το ρόλο του «μεταλλεύματος».

ο καπιταλισμός τροποποίησε δολίως το εννοιολογικό περιεχόμενο και των τριώ\ι λέξεων. Έτσι.». στη συνέχεια με τη συγκέντρωση μεγάλων εκτάσεων καλλιεργήσιμης γης στα χέρια πολύ λίγων (φεουδαρχία) και τέλος με την ελεύθερη πώληση της εργατικής δύναμης στην αγορά εργασίας (καπιταλισμός). έπρεπε να βρουν τρό­ πο να παράγουν όσο το δυνατόν περισσότερα εμπορεύματα στο μικρότερο δυνατό χρόνο. Ισότητα. όταν οι Γάλλοι την έβαλαν τρίτη στη σειρά στο βασικό τους σύνθημα «Ελςυθερία. Πάντως. Έχουν δίκιο λοιπόν οι θρησκείες που θεωρούν όλους τους ανθρώπους αδέρφια ’Ομως ο μύθος του Κάιν και του Άβελ. διότι τους χω­ ρίζει η γενιά του πατέρα του γιου και γιου του παππού. Εκμεταλλευτές και εκμεταλλευόμενοι υπάρχουν και στα τρία κοινωνικά συστήμα­ 13 . Κι όταν λέει αδερφοσύνη παραπέμπει στην Αγία Γραφή και καθαρίζει στα γρήγορα. Ο λαός. αρχίζοντας την αλυσίδα πολύ πριν από τότε που «Αβραάμ εγέννησε Ισαάκ. Αδερφοσύνη)!). δίνοντας συχνά μια πολύ κλειστή και στενή έννοια στο αδερφάτο τους. Στην αρχή με το ζόρι (δουλοκτητικό σύστημα). πάντως. Έκτοτε όμως. όταν δηλαδή οι κοινωνικοοι­ κονομικές συνθήκες επέτρεψαν την παραγωγή εμπορεύματος. να ξαναδώσουμε το αρχικό νόημα στο μεγαλειώδες σύνθημα της Γαλλικής Επανάστασης «Ελευθερία. αλλά απομακρυσμένες γενιές. Η εκμετάλλευση είναι μια πανάρχαια υπόθεση. αλλά να τα πουλούν με κέρδος. δημιουργεί προσκόμματα στην αδερφο­ σύνη. Αδερφοσύνη». που κάτω από διάφορες μορφές διατηρεί τη σημασία του. όπως περίπου και οι μασόνοι. ή των πολιτικών φίλων εξαιρούμενων. Και το βρήκαν βάζοντας τους άλλους να δουλεύουν γι’ αυτούς. μηδέ των προσωπικών φίλων. αφού ο ήδη πλούσιος αυτομάτως δημιουργεί με τον πλούτο του περισσότερες ευκαιρίες και για τον εαυτό του και για τους κοντινούς του. χωρίς να διευκρινίζει πως οι νόμοι του αστικού κράτους κατοχυρώνουν την ανισότητα και πως η ισότητα ευκαιριών είναι μόνο θεωρητική. Αλλά δεν θα μπορέσουμε να το δώσουμε όσο υφίσταται εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο και συχνά ανθρώπου από γαϊδουράνθρωπο. αφού οι γενιές διαδέχο­ νται αδιάκοπα η μια την άλλη. Ισότητα. που εμφανίστηκε ταυτόχρονα με το εμπόρευμα.βνήκουν σε δυο διαφορετικές βέβαια. διαφυλάσσει το κοινωνικό και ηθικό νόημα της λέξης στην προσφώνηση «αδερφέ μου». Πρέπει λοιπόν. όταν η αστική σκέψη λέει ελευθερία εννοεί ελεύθερη επιλογή της κατάστασης του εκμεταλλευτή ή του εκμεταλλευόμενου με το σόφισμα πως όλοι έχουν την ευχέρεια να γίνουν εκμεταλλευτές. ενώ οι παπάδες μεταξύ τους καθώς και τα μέλη των θρησκευτικών συλλόγων αυτοαποκαλούνται «αδερφοί».. εξαιτίας της εκμετάλλευσης. 'Οταν λέει ισότητα εννοεί ισότητα απέναντι στους νόμους και ισότητα ευκαιριών. Από την εποχή του Αδάμ..*η αδερφοσύνη έγινε πολιτική έννοια μόνο στη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης. 'Οταν οι άνθρωποι έφτασαν να παράγουν προϊόντα όχι για να τα καταναλώνουν οι ίδιοι. Εξυπακούεται πως αυτό το τριαδικό σύστημα άρθρωσης των γενεών είναι συμβατικό.

αφού είναι προγενέστερο της υπάρξεώς μας εν τω κόσμω. παρόλο που δεν έχουμε άμεση αντίληιρη αυτού του θλιβερού γεγονότος. ποιος διάολος αποφάσισε κάποτε να ’ναι δικό σας και δικό μας. όση μπορούσε να καλλιεργήσει στην αρχή μαζί με τα μέλη της οικογένειάς του και στη συνέχεια με τη «βοήθεια» των δούλων. που διαδέχτηκαν το ένα το άλλο. λοιπόν. όταν δεν έχεις να φας απ' τα έτοιμα. μπαίνει πάνω απ’ το ουσιαστικό) αυτό παίζει πάντα ένα ρόλο κατά το μάλλον ή ήττον διακοσμητικό. Φυσικά. του. Κανείς δεν το αποφάσισε. «αυτό το χώμα είναι δικό σας και δικό μας»..τι μπορούσε να αρπάξει. ο νόμος του ισχυρότερου εγκαταστάθηκε μαζί με την ιδιοκτη­ σία.τα. όμως στην περίπτωση του καπιταλισμού η εκμετάλλευση καλύπτεται από το σόφισμα πως. που πρόλαβε και παλούκωσε την «έγγειο κτήση» του. τη μακρινή εκείνη εποχή που ο πρωτόγονος άνθρωπος έκρινε σκόπιμο και συμφέρον να περιφράξει ένα αδέσποτο μέχρι τότε (που δεν είχε δεσπότη. κομμάτι γης. πράγμα πολύ φυσικό αφού το πρώτο πράγμα για το οποίο θα μεριμνήσει κανείς είναι η τροφή του.. Ό σο για το επίθετο (που επιτίθεται. 'Οταν οι επί του πλανήτη άνθρωποι ήταν ακόμα λίγοι. οι κτητικές αντωνυμίες (μου. προς ίδιον όφελος. τωή καθιερώθηκαν στη γραμματική σαν βασικό μέρος του λόγου. πιο βασικό πλέον και από το ουσιαστικό που προσ­ διορίζει τις ουσίες και το ρήμα που προσδιορίζει τις πράξεις. Η γη δεν θα μπορούσε παρά να παλουκωθεί και η κτητική αντωνυμία δεν θα μπο- 14 . Και η μέχρι τότε ξέφραγη γη. μας. που έτσι κι αλλιώς προήλθε από εκμε­ τάλλευση. Ούτως πως προέκυψε η ιδιοκτησία. ο ρόλος της ατομικής ιδοκτησίας στην ιστορία είναι απολύτως θετικός. όπως άλλωστε και το επίρρημα και ενδιαφέρει μάλλον τους «τεχνίτες του λόγου» παρά τους κατεργάρηδες με το μακρύ χέρι. Μόνο αν κρίνεις συμφέρον για σένα. Τα πρώτα εμπορεύματα ήταν γεωργικά προϊόντα. Απλώς. που τελειώνουν έτσι κι αλλιώς. ώστε να μην το καταπατήσουν άλλοι. Και ούτως πως. τώρα πια αν θέλεις δουλεύεις. δηλαδή η κτήση. σου. λέει. πρέπει να ’χεις χωράφια περισσότερα από αυτά που σου χρειάζονται για να εξασφαλίσεις τη δική σου τροφή. δηλαδή κυρίαρχο ιδιοκτήτη). ιδιοκτησία του θεού. γέμισε παλούκια και φράχτες. κι όταν η γη ήταν ακόμα ξέφραγο αμπέλι. 'Ομως. σας. Έτσι. λες και θα ήταν δυνατό να μη δουλέψεις. ή μάλλον άρπαζε όσο του επέτρεπαν οι δυνάμεις του. ο καθένας μπορούσε να οικειοποιηθεί τόση έκταση γης. ο καθένας κάποτε άρπαζε ό. για να ’χεις περίσσευμα γεωργικών προϊόντων για πούλημα. που θα ’θελαν και αυτοί να γίνουν ιδιοκτήτες ακριβώς με τον ίδιο τρόπο που έγινε και ο προηγούμενος. ή βοηθητικό. Ως τις μέρες μας ο φράχτης παραμένει το υπέρτατο σύμβολο της ιδιοκτησίας. (η απόκτηση). έστω κι αν χρειαστούν μερικές γενιές κληρονόμων για να ροκανίσουν τον προγονικό πλούτο. πουλάς την εργατική σου δύναμη στον εργο­ δότη. άνευ της οποίας «ουδέν έστι γενέσθαι ». που μέχρι τότε ήταν όλη. Και δεν υπάρχει τίποτα πιο θλιβερό από το να βλέπεις τη γη παλουκωμένη. Αν.

σκέψου τι έχει να γίνει αν υπήρχε τρόπος να μη δουλεύουμε για τ* αφεντικά αλλά για τον εαυτό μας! Όμως. εφόσον τα φοράω είναι προσωπική μου ιδιοκτησία. θα κάτσουν να σκάσουν σαν μερικούς μερικούς που νοιάζονται για την προκοπή όλων και υποστηρίζουν πως η ιδιοκτησία θα μπορούσε να ‘ναι και συλλογική. τους ηθικούς κανόνες στους απολύτως αναγκαίους.. Εδώ. να γίνονται από τις τάξεις των εκμεταλλευτών εκείνων που δεν θέλουν να παραδεχτούν πως είναι εκμεταλλευτές και θεωρούν τους εαυτούς τους ευεργέτες των εργαζομένων για λο­ γαριασμό τους. Όμως σε μια τέτοια περί ιδιοκτησίας αντίληψη είναι φανερό πως δεν δικαιούμαστε να κατέχουμε ό. Τα ρούχα μου. Δεν μπορώ συνεπώς να εξοντώσω τους άλλους ανθρώπους. Δεν έχει σημασία που εκατομμύρια άνθρωποι έπεσαν θύ­ ματα σε άνιση μάχη και αγώνα. Περιορίζουν. Αν οι καπιταλιστές ήταν υπέρ το δέον ηθικοί άνθρωποι. τουτέστιν το σύνολο των αλληλεξαρτημένων παραγωγών. Κι όσο λιγότερο ηθικολογεί κανείς. Σε τελική ανάλυση. να διανέμονται επίσης με τρόπο κοινωνικό. δεν 15 . θα έπρεπε ν ’ αυτοκτονήσουν ομαδικά. όπου χρειάζονται. για πα­ ράδειγμα. ηθική και ταυτόχρονα ψυχολογική.τι μας είναι άχρηστο και που ενδεχομένως θα ήταν χρήσιμο σε κάποιον άλλο. ώστε να κερδίσουν και την άλλη ζωή μαζί με τούτη και ησυχάζουν οι άνθρωποι. συχνά γίνεται ένα μπέρδεμα ανάμεσα στην ατομική και την προσωπική ιδιοκτησία. όλα τα εμπορεύματα καταλήγουν να ’ναι η προσωπική μας ιδιοκτησία. Είμαστε λοιπόν αδέρφια. Όμως ας σταματήσουν οι εργαζόμενοι να δουλει fn. 'Ο χι. Όμως. πρέπει τα προϊόντα που έτσι κι αλλιώς παράγονται με τρόπο κοινωνικό. Στο βαθμό που η κοινωνική ζωή οργα­ νωνόταν θα ήταν αδύνατο να μην προκύψει η ατομική ιδιοκτησία. Ακόμα και για να τους.. όχι μόνο γιατί έχουμε κοινό μακρινό γενάρχη. Η ιστορία δεν ηθικολογεί. εκμε­ ταλλεύομαι! Καλό θα είναι λοιπόν οι «εκκαθαρίσεις». Η οποία δεν υπάρχει περίπτωση να καταργηθεί ποτέ. αλλά διότι μου χρειάζονται. Όμως. αλλά και διότι η ύπαρξή μας εξαρτάται οπωσδήποτε από την ύπαρξη των άλλων ανθρώπων. Η προσωπική ιδιοκτησία είναι έννοια πρακτική.φούαε παρά να υπερκαλύψει το ουσιαστικό. μια απεργιούλα γίνεται και κακαρώνουν. Αλλά για να μπορεί κανείς να έχει προσωπική ιδιοκτησία πιο εύκολα και για να την έχουν όσο το δυνατόν περισσότεροι. κάτω anq οποιοδήποτε παραγωγικό σύστημα κι αν παραχτούν. όχι μόνο γιατί είναι απάνθρωπο ή ανήθικο. είναι ατομική ιδιοκτησία του πα­ ραγωγού ή ταμ εμπόρου εφόσον βρίσκονται ακόμα στις αποθήκες του παραγωγού ή στις προθήκες του εμπόρου. Ο μαρξισμός λοιπόν αναστρέφει τους όρους και δίνει έμφαση στην προσωπική ιδιο­ κτησία.v για λογαρια­ σμό του εκμεταλλευτή και θα δεις για πότε θα τους φύγει ο τσαμπουκάς που λέμε. αφού στην παραγωγή τους μετέχουν πολ­ λοί. που επιτάχυνε την παραγωγική διαδικασία. τόσο καλύτερος ιδιοκτήτης είναι. η προσωπική και η συλλογική. δηλαδή ελεγχόμενο απ’ το σύνολο της κοινωνίας. λοιπόν. Η ατομική Ιδιοκτησία είναι έννοια νομική. Υπάρχουν τρεις μορφές ιδιοκτησίας: Η ατομική.

το δέκτη της τηλεόρασης π. εξίσου όλα τα παιδιά του (εμένα μου λες!) ο καβγάς σταματάει Κι ερχόμαστε στο κρίσιμο σημείο: Υπάρχει εκμετάλλευση διότι υπάρχει σπανιότητα αγαθών. δεν μπαίνει πρόβλημα εκμετάλλευσης. Και θα μπουν μόνον όταν τα αγαθά περιέλθουν στην ιδιοκτησία ολόκληρης της κοινωνίας. δηλαδή καθορίζεται από τις ανάγκες που δημιούργησε η koiviovta μέσα στην πορεία της ανάπτυξής της. Πολύ περισσότερο το αεροπλάνο. Διότι. γιατί ολόκληρη η κοινωνία πλέον παίρνει μέρος στην παραγωγή τους. Όμως.. που αγαπάει. είτε άμεσα είτε έμμεσα Ο μοναχικός χειροτέχνης μπήκε προ πολλού στο μουσείο της ιστορίας. πράγμα που το θέλει και ο θεός άλλωστε. θ α υπάρξει ωστόσο αν κάποτε η κοινωνία συσσωρεύσει τόσο πλού­ το.χ. που αυτή όντως μπς θεωρεί όλους παιδιά της. αεροπλάνο για τον καθένα. ο καβγάς γίνεται πάντα για το πάπλωμα Κι όταν υπάρχει πάπλωμα που να σκεπάζει όλους.υπάρχει τρόπος. δεν μπορείς να τον πάρεις από το ανύπαρκτο τηλεορασόδεντρο. λέει. πάντα με τη συμμετοχή πολλών και όχι μόνο με τη συμβολή των ιδιοκτητών. Αλλά γιατί να είναι φυσική και η ανάγκη να ’χω αυτοκίνητο. διότι εκεί δεν μπαίνει πρόβλημα εργασίας για την παραγωγή καταρχήν της τροφής. Σί­ γουρα τους καβγάδες τους δημιουργεί η σπανιότητα των αγαθών. που το εκμεταλλευτικό σύστημα να καταρρεύσει από μόνο του. οπότε το ζώο-άνθρωπος θυ­ μόταν τον αρχαίο ζωώδη εαυτό του και ορμούσε όχι μόνο στην τροφή. αλλά και σ ’ αυτούς που την ήθελαν για να κορέσουν τη δική τους πείνα. όσα αγαθά είναι ακόμα σπάνια πρέπει να μπουν υπό κοινωνικό έλεγχο. Ό λ ’ αυτά δεν είναι φυσικά προϊόντα. Τα εκμεταλ­ λευτικά συστήματα παραγωγής είχαν ένα σοβαρό νόημα ύπαρξης μόνο όταν ο κα­ βγάς γινόταν αποκλειστικά για τη στοιχειώδη τροφή. είναι κοινωνικά προϊόντα που παρήχθησαν με την εργασία πάρα πολλών και όχι μόνο του ιδιοκτήτη. φυ­ σικότατο. αυτή είναι κοινωνική και όχι φυσική. Στις τροφοσυλλεκτικές κοινωνίες όπου απλώνεις το χέρι και παίρνεις την τροφή σου από τη μάνα φύση. έχω μια τέτοια ανάγκη. μέχρις ότου η κοινωνία φτάσει να παράγει ένα. Ό ταν λοιπόν. Όμως. Πράγμα φυσικό. 16 .

μόνο με προσέγγιση τριακοσίων χρόνων γνωρίζουμε πότε εμφανίστηκε στον κόσμο το καπιταλιστικό καθεστώς. Μα. εννοούμε πως. αυτό το οποίο επέβαλε ο «ασιανκός τρόπος παραγωγής» της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. διότι ο καπιταλισμός δεν εμφανίστηκε απότομα όπως. Ούτε ο κομουνισμός θα ήταν δυνατό να εμφανιστεί απότομα. Παρόλο που όλοι οι επιστήμονες. για να περιοριστούμε σπς χώρες που έπαιξαν τον πρώτο και κύριο ρόλο στην εμφάνιση του καπιταλισμού. Μέχρι τότε η τουρκοκρατού­ μενη Ελλάδα ζούσε κάτω από ένα ιδιόρρυθμο φεουδαρχικό καθεστώς. αστοί και μαρξιστές.3. αυτή η ανατροπή γίνεται πάρα πολύ αργά. για πρώτη φορά τότε οι προλετάριοι κα­ ταλαμβάνουν την πολιτική εξουσία. στη μέση του 19ου αιώνα. Ο μεγάλος αστός επιστήμονας Σούμπετερ λέει πως ο καπιταλισμός γεννήθηκε το 13ο αιώνα. Και χρειάστηκε να κάνουν υπομονή τέσσερις αιώνες περίπου στην Ολλανδία και στην Αγγλία και πέντε αιώνες περίπου στη Γαλλία για να εκτοπίσουν και από την πολιτική εξουσία τους φεουδάρχες. άλλωστε. παραδέχονται πως το καπιταλιστικό σύστημα οργάνωσης της κοινωνίας δεν υπήρχε από πάντα. κι όλα τα άλλα κοινωνικά συστήματα. με τη δημιουργία του νέου ελληνικού κράτους. στην Ολλανδία πρώτα και στην Αγγλία μετά. Κι όταν λέμε ότι εμφανίστηκε για πρώτη φορά στη Ρωσία το 1917. Γιατί εκτός του ότι οι αστοί. οι Γάλλοι αστοί. Είναι εντελώς λανθασμένη η άποψη σύμφωνα με την οποία ο καπιταλισμός πρωτοεμφανίζεται το 1789 με τη Γαλλική επανάσταση. πράγμα που οι λιγότερο ενημερωμένοι δεν εννοούν να το καταλάβουν και αντιμετωπίζουν τον καπιταλισμό σαν ένα «προαιώνιο σύστημα» που το ’φκιαξε κι αυτό ο θεός την έκτη ημέρα της δημιουργίας. . είχαν καταλάβει ουσιαστικά την πολιτική εξουσία πολύ νωρίτερα από το 1789. Ο Μαρξ τοποθετεί τη γέννησή του το 16ο αιώνα. που συνίσταται στην ιδιοκτησία των πάντων από τον αυτοκράτορα (το σουλτάνο) ο οποίος δίνει ή αφαιρεί τη γη από τους ευνοούμενούς του κατά το συμφέρον της Αυτοκρατορίας. χωρίς όμως προηγουμένως να έχουν καταλάβει ολοκληρωτικά και την οικονομική εξουσία Κάτι παρόμοιο δεν έγινε με κανένα από τα προηγηθέντα κοινωνικά συστήματα. κατείχαν την οικονομική εξουσία από το 13ο αιώνα ακόμα. Γιατί. όπως οι Άγγλοι και οι Ολλανδοί. Στην Ελλάδα. αλλά εμφανίστηκε σε μια«δεδομένη περίοδο της κοινωνικής ανάπτυξης. Η ΑΠΑΤΗ ΜΕ ΤΟ «ΛΑΙΚΟ» ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟ Ενώ γνωρίζουμε με ακρίβεια πότε εμφανίστηκε στον κόσμο το κομουνιστικό καθε­ στώς. εντούτοις ο καθένας τους έχει την άποψή του για το χρόνο εμφάνισης του καπιταλισμού.

Ο Αλή Πασάς έσπρωξε αυτή την κατάσταση στα άκρα και επιχείρησε να αυτονομηθεί πλήρως. ούτε την αρχική συγκεντρωτική γραφειοκρατία της να διαφυλάξει ακμαία όπως στην Κίνα. Στην πραγματικότητα. αφού κατατρόπω­ σαν τους Τούρκους και έφκιαξαν κράτος. όταν η σουλτανική γραφειοκρατία ήταν ακόμα καλά συγκροτημένη (σχεδόν κινέζικη) και δεν επέτρεπε την εμφάνιση μισοφεουδαρχικών τάσεων. ως επαρχιώτες κομματάρχες. γιατί μια φεουδαρχία της προκοπής δεν κατάφερε να δημιουργήσει. Και ο κοτζαμπασισμός συνεχίζεται. ως ανώτεροι δη­ μόσιοι υπάλληλοί Και ως. που καθιστά δυνατά πλέον τα απελευθε­ ρωτικά κινήματα. Μιμούμενοι τους Τούρκους πασάδες.. είτε για λογαριασμό του σουλτάνου. δεν ήταν λιγότερο «αυτονομιστές» κατ’ ουσίαν και κατά βάσιν. παραμερίζοντας τη γραφειοκρατία. σιγά σιγά αυτονομούνται κατά το μάλλον ή ήττον και δημιουργούν μια πολύ δυσάρεστη για το σουλτάνο γενικευμένη κατάσταση κράτους εν κράτει. συνεχίζουμε να είμαστε ένα διαλυμένο και ξεχαρβαλωμένο ρετάλι της προ πολλού διαλυθείσης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Είναι κοτζαμπασισμός. Σημειωτέον πως. Ε. ως «παράγοντες». Κοσκωτάδες! Δηλαδή.. οι Έλληνες κοτζαμπάσηδες έπραξαν ομοίως. που ήταν περισσότερο «νομιμόφρονες». Που στις μέρες μας εμφανίζονται ως αρχηγοί κόμματος. οι ελληνικής προελεύσεως γραφειοκράτες έπαιξαν βασικότατο ρόλο στη διοίκηση της Αυτοκρατορίας. δεν είναι καλύτερα να τους διώξουμε και ν ’ αρχίσουμε πλέον να ρουφάμε εμείς οι Έλληνες το αίμα άλλων Ελλήνων. Αλλά και οι άλλοι πασάδες. χωρίς αυτό ουδόλως να μας εμποδίζει να είμαστε πάνια έτοιμοι «να φάμε τους Τούρκους». Που. όπως λέγο­ νται τουρκικά οι προεστοί ή οι δημογέροντες. Η Ελλη­ νική Επανάσταση είναι συνέπεια αυτής της διαφοροποίησης. τη μελέτη του οποίου (όχι του τουρκικού βέβαια) δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει ο Μαρξ γιατί πέθανε. Σκέφτηκαν οι Έλληνες: Αντί να μας ρουφάει το αίμα ο πασάς και ο μπέης είτε για δικό του. Ούτως πως. αλλά του σουλτάνου. Και άρχισαν να δυσανασχετούν μόνο όταν οι τοπάρχες-πασάδες άρχισαν τα νιαηλίκια. το σημερινό ελληνικό κοινωνικό σύστημα δεν είναι ακριβώς κα­ πιταλισμός. τραβάμε κι ένα τουρκικότατο τσιφτετέλι στο σκυλάδικο. δηλαδή εξουσία των κότζα-μπάσι. γιατί τα φέουδα (τα τσιφλίκια) δεν είναι δική τους ιδιοκτησία. ανάλογη μ’ αυτήν της Ευρώπης. όμως. άνευ της οποίας το «ασιατικό σύστημα παραγωγής» είναι αδύνατο να υπάρξει. η Οθωμανική Αυτοκρατορία αρχίζει να καταρρέει σιγά σιγά. ο πασάς. 18 .Στην τουρκική παραλλαγή του «ασιατικού συστήματος παραγωγής». μπράβο μας! Και για να δηλώσουμε τη χαρά μας γι' αυτή την τουρκοελληνική κατάσταση. ο μπέης και οι άλλοι εκπρόσωποι του σουλτάνου δεν είναι ακριβώς φεουδάρχες. που τα εκχωρεί μόνο για χρήση στους διοικητές των επαρχιών της Αυτοκρατορίας. αυτής της εκ των έσω διάλυσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. που διαφυλάγουμε τον οθω­ μανικό τρόπο διοίκησης καλύτερα κι από τους σημερινούς Τούρκους! Αφερίμ! Δη­ λαδή.

σε όλο τον κόσμο. Σαν ήθος. τώρα. λοιπόν. και γενικότερα του μισθωτού. που είναι μια από τις σημαντικότερες εφευρέσεις του καπιταλισμού. όμως. που δεν μπορούσε παρά να παραμερίσει από την πολιτική εξουσία για τον απλό λόγο πως η οικονομική εξουσία βρισκόταν ήδη σια χέρια των προλετά­ ριων.) Λέγαμε. που κατά το μαρξισμό. Σήμερα στη Σοβιετική Ένωση γίνεται μια απόπειρα να στηθεί ο μαρξισμός με το κεφάλι πάνω και τα πόδια κάτω. κατά τον Μαρξ δεν είναι να αλλάξουμε αφέντη αλλά να καταργήσουμε τους αφέντες. Ο Λένιν πίστεψε πολύ σ ’ αυτή τη βασική αρχή του μαρξισμού. παράλληλα με την ποδοσφαιροποίηση του νου έχουμε και μια «καπιταλοποίηση» των προλετάριων. λοιπόν. λοιπόν. εκτός από μεγάλη μπούρδα είναι και μεγάλη απάτη. να αγοράσω μετοχές εγώ. οι λειτουργίες του εγκεφάλου. Πώς. μέτοχος κι ο άλλος με το 51% των μετοχών. Ο καπιταλιστής δεν μπορεί να κάνει τίποτα απολύτως χωρίς τη δουλειά του προλετάριου. κι όχι μόνον των προλετάριων. Με την εμφάνιση των Ανώνυμων Εταιρειών. θα νιώσω ξαφνικά «καπιταλιστής εκ λαϊκών. τις μετοχές των Ανωνύμων Εταιρειών τις έχουν αυτοί που μπορούν να τις έχουν. σαν συμπεριφορά. πως στη Ρωσία του 1917 οι προλετάριοι πρώτα κατέλαβαν την πολιτική εξουσία κι ύστερα προσπάθησαν να δημιουργήσουν οικονομικές συνθήκες που θα δικαιολογούσαν ετεροχρονισμένα την κατάληψη της πολιτικής εξουσίας. Δηλαδή. Δυστυχώς. και τη θέση παίρνει η μετοχή. Κι ο «λαϊκός καπιταλισμός». στον αγώνα κατά των Ελτούρκων. Βέβαια. τον Τούρκο τον έχουμε μέσα μας. οι εκ κομματικών «κομουνιστών» γραφειοκράτες. (Η λέξη είναι δική μου και την προτείνω για υιοθέτηση απ’ τους λεξικογράφους. βρε αχρείοι. αφού χωρίς αυτούς ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής καθίσταται απολύτως αδύνατος. Και κατέλαβε την πολιτική εξοιρία το 1917 στο όνομα των προλετάριων. Με το μισθό μου. Το πρόβλημα. κι όχι συνεχώς να σηκώνονται τα πόδια και να χτυπούν το κεφάλι όπως γινόταν μέχρι τώρα. Στη Δύση. Που επειδή τον εξευτέλισαν δεν σημαίνει ότι έχασε την αξία του. Κι αν αγοράσω καμιά εκατοστή και «ελέγχω» το ένα δεκάκις χιλιοστό της Ανώνυμης Εταιρείας. παντού στον κόσμο. συνεχώς και περισσότερο μετατοπίζονται προς τα πόδια. Και ρεζίλεψαν τον Μαρξ. Κι αφού ο καπι­ ταλιστής είναι τόσο ποΛύ εξαρτημένος απ’ όσους δουλεύουν για λογαριασμό του. που οφείλουν να καταλάβουν και την πολιτική εξουσία. το πρόσωποκαπιταλιστής φεύγει από τη μέση. την πραγματική οικονομική εξουσία την ασκούν ήδη οι εργαζόμενοι. έχουν σαν ιστορική αποστολή. Βέβαια ο Μαρξ πίστευε πως ο καπιταλισμός ήταν ήδη τόσο αναπτυγμένος στον καιρό του. «λαϊκός καπιταλιστής» εγώ. Η ποδοσφαιροποίηση του νου είναι γεγονός. προς όφελος ολόκληρου του λαού. Και τα έκαναν μαντάρα. όχι να εγκατασταθούν για πάντα στην εξουσία αλλά να καταργήσουν την εξουσία.λοιπόν.» Μέτοχος κι εγώ με τις πεντέμισι μετοχές. σαν διοικη­ τικό σύστημα Εμπρός. Και εξευτέλισαν το μαρξισμό. Και είναι αλήθεια·. Έλα όμως που μας προέκυψαν αφέντες νέου τύπου. 19 .

υπομάνατζερ. Αυτό πά­ 20 . Όμως. έτσι για δείγμα. Ας ξεχάσουμε λοιπόν την προλεταριακή επανάσταση. Βέβαια. κι ας δούμε τι μπορεί να γίνει με άλλες μορφές επαναστάσεως. δεν θα 'ναι μια κλασική προλεταριακή επανάσταση. Συν πριμ διάφορα. Βέβαια. Βέβαια. όποιος πηδάει πολλά παλούκια. ανθυπομάνατζερ. ή έστω του 10%. Αλλά τι πειράζει. ή έστω επιστάτες. τελικά αυτοί κουμαντάρουν την επι­ χείρηση. στη θέση τους). Παρόλο λοιπόν που τα μέσα παραγωγής δεν τους ανήκουν. άλλωστε. Συν έξοδα παραστάσεως ποικίλα. θα μπορούσαμε να πούμε πως «η επανάσταση των διευθυντών» είναι κι αυτή. Εσείς οι καπιταλιστές του 51%. έτσι που τρέχουν όλοι να γίνουν μάνατζερ. Αλλά ποιος μας λέει πως κάποτε οι μάνατζερ δεν θα εκπαραθυρώσουν τους ιδιοκτήτες μετόχους και δεν θα πάρουν και τυπικά μια εξουσία που ήδη την κατέχουν ουσιαστικά. τουτέστιν τους διαχειριστές-διευθυντές.. προλεταριακή επανάσταση! Και μη μου πείτε πως οι μάνατζερ δεν είναι πραγματικοί προλετάριοι. παρόλο δηλαδή που δεν είναι αυτοί οι ιδιοκτήτες της επιχείρησης. Κι ας βιαστού­ με λιγάκι γιατί θα μας σωθούν και οι φωτισμένοι. υπάρχουν μερικοί ακόμα. ξέρετε εσείς τι παθαίνει. Γιατί αν βασιστούμε στην «επανάσταση των διευθυντών» θα χρειαστεί να περιμένουμε κάνα δυο τρεις αιώνες ακόμα. υπεργολάβοι. κι εμείς οι «καπιτα­ λιστές)) του μηδέν κόμμα μηδέν μηδέν μηδέν μηδέν τοις εκατό καθόμαστε πάνω στα (δια αναμμένα κάρβουνα.. σίγουρα όμως δεν αρκούν για να κάνουμε με αυτούς την επανάστα­ ση. εδώ στην άγρια Δύση. Κι αυτό το πετυχαίνει κυρίως με το μάνατζμεν. μέχρι ο καπιταλισμός να μετεξελιχθεί αυτομάτως σε κομουνισμό.καπιταλιστής-καπιταλιστής ο άλλος. αργά ή γρήγορα. επίκειται. πηδάμε τα ίδια παλούκια. Κι ο Φινιέλ Κάστρο με τους πάσης κατηγορίας και προλεύσεως «φωτισμένους» αστούς και μικροαστούς. ένας από αυτούς να διοικεί την εταιρεία. και μάλλον είχαν προγόνους προλετά­ ριους. Που έχουν πολύ υψηλούς μισθούς. «Η Επανάσταση των Διευθυντών» που λέει ο Μπάρναμ. βέβαια. Αφήστε λοιπόν τις νεοφιλελεύθερες πονηριές και κοιτάξτε μαζί με όλους μας τι θα απογίνουμε με τα χάλια όλων μας. μεσάζοντες. Οι ίδιοι οι μάνατζερ μπορεί να ήταν προλετάριοι προηγουμένως. εργοδηγοί. Επειδή όμως οι περισσότεροι μέτοχοι προτιμούν να εισπράττουν χωρίς να μετέχουν στις σκοτούρες της διοίκησης της εταιρείας (και κάνουν πολύ καλά εδώ που τα λέμε. αναθέτουν αυτό το καθήκον στους μάνατζερ. Τραβώντας λοιπόν το πράγμα από τα μαλλιά. ο καπιταλισμός καταφέρνει να παραμερίζει με επιδεξιότητα τα παλούκια. νταβατζήδες και άλλα τέτοια πολλά.. Αν προτιμάτε. Ο Μάο Τσετούν/κ έκανε την επανάστασή του με τους αγρότες κι όχι με τους προλετάριους. που ήταν η λογική και αναγκαία συνέπεια της εμφάνισης των Ανωνύμων Εταιρειών.. Μπορεί. γιατί θα σας ζητήσω να μου φέρετε τους πραγματικούς προλετάριους. δηλαδή μιας συσσωμάτωσης πολλών καπιταλιστών που μετέχουν (είναι μέτοχοι) στα κέρδη της Ανωνύμου Εται­ ρείας. το ίδιο θα ’κανα και εγώ.

από το τέλος του 19ου αιώνα. σαν και μένα π. Που κάποτε κι αυτοί θα θελήσουν να αράξουν στις Μπαχάμες. θα ήταν αδύνατο να πάρουν μέρος σε μια τέτοια ηλίθια κούρσα. το έκαναν αυτοί που ανέλαβαν να κάνουν το μαρξισμό πράξη. 'Αλλοι.τι βάλει σαν στόχο στη σύντομη ζωή του. ή έστω σε κανένα ελληνικό νησί. Κυρίως κατά το τέλος της ζωής τους. Συνεπώς και η επανάσταση. Κανείς πραγματικά έξυπνος άνθρωπος δεν παίρνει μέρος σ ’ αυτό τον αγώνα. Και τρέχει κι αυτός για άλλους λόγους και με άλλο σκοπό. προ­ τρέχοντας των γεγονότων της φυσιολογικής ωρίμανσης του κομουνισμού ενιός του καπιταλισμού. πολύ πιο όμορφη από κείνην που διήγε όταν μετείχε στις ευθύνες της διοίκησης της εταιρείας του. Παίρνει μέρος σε άλλους αγώνες. Ή ταν πολύ καλοί δρομείς. 21 . Τι να προλάβει. Και τότε κανείς δεν θα ψάχνει να«βρει «πού έκανε το λάθος ο Μαρξ». Η βιασύνη είναι αναπόφευκτη. η μητέρα του κομουνισμού. γιατί έτρεχαν παρέα με καλύτερους δρομείς. κυρίως. Μα. Γιατί το λάθος δεν το έκανε ο Μαρξ. το «νέο άνθρωπο» που τον φέρνει στα σπλάχνα της. υπηρεσίες. κομπραδόροι. Όμως. Αιωνία τους η μνήμη. κάτω από οποιαδήποτε μορφή. για να διαπιστώσουν με αφελή έκπληξη πως δεν μπορούν πλέον να γευτούν τους καρπούς των κόπων τους. που τσαλαπατούν όποιον βρουν μπροστά τους και εμποδίζει την πιλάλα προς το στόχο.ντως θα γίνει οπωσδήποτε. στη Μαγιόρκα ή όπου αλλού επισημαίνει δυνατότητες για μια όμορφη ζωή. και. Μερικοί βάζουν σαν στόχο να γίνουν εφοπλιστές. Αλλά ατύχησαν. Όλες οι δυσκολίες προέρχονται από αυτή τη βιασύνη. Γιατί ξέρει πως θα πεθάνει «και δεν θα προλάβει». εισαγωγείς-εξαγωγείς και τρέχουν και δεν σώνουν. Ή δη γίνεται σε μια μορφή λανθάνουσα και στο βαθμό που ο παραδοσιακός καπιταλιστής αποσύρεται συνεχώς και περισσότερο στη βίλα του στις Μπαχάμες. θέλω να πω με τα παραπάνω πως ο καπιταλισμός. πάλι. Αυτοί κι αν είναι βιαστικοί Τόσο βιαστικοί. Μερικοί τον φτάνουν. Που τώρα τη διευθύνουν για λογαριασμό του οι μάνατζερ. πέφτουν και σωριάζο­ νται και δεν σηκώνονται ποτέ. ο άι^ρωπος είναι από τη φύση του βιαστικός. Οι περισσότεροι όμως μπουρδουκλώνονται. Έτσι κι αλλιώς θα τον γεννήσει κάποτε. άρχισε να κυοφορεί προ πολλού. βιομήχανοι.χ. ό. στην περίπτωση που οι ελληνικές τουριστικές υπηρεσίες γίνουν και τουριστικές.

των οποίων είναι υπάλληλοι αμειβόμενοι άλλοτε με μισθό και άλλοτε με ποσοστά επί των κερδών. τώρα εξαφανίζονται με ταχύτατους ρυθμούς και τη θέση τους παίρνουν οι αντιπρόσωποι των παραγωγικών (βιομηχανικών ή άλλων) εταιρειών. Με άλλα λόγια οι παραγωγοί. εμφανίζονται τα πρατήρια. που εδραίωσαν τον καπιταλισμό χωρίς να τον δημιουργήσουν. Που. αφού ελέγχουν άμεσα εκτός από το βιομηχανικό και το εμπορικό κέρδος. που είναι δεσμευμένα να υπηρετούν ορισμένους παραγωγούς και δεν ασκούν ελεύθερο εμπόριο. τόσο τους κεφαλαιούχους όσο και τους εργαζόμενους για λογαριασμό τους. δεν έχουν πάρει ακόμα την κατάσταση στα χέρια τους και το κεφάλαιο συνεχίζει να εμφανίζεται σαν ο μοχλός της οικο­ νομίας. ή βιοτεχνία) αποκλείεται να υπάρξει. Στη θέση των κλασικών εμπο­ ρικών καταστημάτων που δόξασαν τον καπιταλισμό. Οι οποίοι αφού εδραίωσαν (και δεν δημιούργησαν) το καπιταλισμό. όπως είπαμε. Τούτη η ταύτιση της διαδικασίας της παραγωγής και της διαδικασίας του εμπορίου είναι ήδη μια τεράστια πρόοδος και μια μετάθεση του όλου παραγωγικού προτσές προς την πλευρά που υπέδειξε ο Μαρξ: Οι παραγωγοί παίρνουν την κατάσταση στα χέρια τους. Βεβαίως. Ο ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ ΔΙΚΑΙΩΝΕΤΑΙ ΣΕ ΔΥΟ ΚΟΣΜΟΥΣ Κατά την εκδοχή της αστικής πολιτικής οικονομίας. οι εργαζόμενοι για λογαριασμό του κεφαλαιούχου (του κατόχου του κεφαλαίου). δεν το καταργούν — αυτό θα ήταν αδύνατο— απλώς το ελέγχουν οι ίδιοι. Ωστόσο. ελέγχουν οι ίδιοι πλέον το εμπόριο. Το σημαντικό είναι πως οι κλασικοί έμποροι. δεν εμπο­ ρεύονται όποιους θα ήθελαν. δηλαδή τα καταστήματα που πρακτορεύουν τους παραγωγούς. και το κόστος μειώνουν. και την κατανάλωση διακανονίζουν κατά το συμφέρον τους. και οι πράκτορες είναι έμποροι. φροντί- 22 . τον καπιταλισμό τον δημιούρ­ γησε το εμπόριο και όχι η βιομηχανία. αφού το εμπόριο είναι παμπάλαια υπόθεση. Έτσι. Πρέπει να πούμε καταρχήν εδώ πως βιομη­ χανία χωρίς «κλασικό» εμπόριο μπορεί να υπάρξει' όμως εμπόριο χωρίς βιομηχανία (ή χειροτεχνία. ελέγχοντας την αγορά. έχοντας επίγνωση του παρασιτικού ρόλου των εμπόρων στην οικο­ νομία. Διότι τα προϊόντα που παρά­ γουν οι βιομήχανοι μπορούν να τα διακινήσουν οι ίδιοι χωρίς τη μεσολάβηση των εμπόρων. μέσα στο σύστημα της «ελεύθερης οικονομίας». μόνο που ασκούν το εμπόριο για λογαριασμό των παραγωγών. όπως λέμε όλους αυτούς που μετέχουν στην παραγωγική διαδικασία. το πρώτο και σημαντικότερο βήμα προς την ενοποίηση της παρα­ γωγικής διαδικασίας έχει γίνει με τη μετάθεση του εμπορίου προς την πλευρά των παραγωγών. που ολοένα και λιγότερο είναι ελεύθερη. Όμως οι πραγματικοί παραγωγοί.4.

ζΰντας δραστήρια για τη. Του­ λάχιστον στο εμπόριο. Όμως ο άνθρωπος. που τον κάνει να διαφέρει από τα άλλα ζώα. γινό­ μενοι υπάλληλοι των παραγωγών. κάθε ώρα. Ακόμα και ο κλασικός μπακάλης. Ο καπιταλισρός κοινωνικοποιείται. λοιπόν. σε βάρος βέβαια των άλλων καταναλωτών. στο τέλος επαφίεσαι στο ένστικτό σου ή τη διαίσθησή σου μόνο. επαληθεύεται κάθε μέρα. Συναλλάσσεται πλέον απευθείας με τον παραγωγό. χωρίς τις οποίες ωστόσο είναι αδύνατο να γίνουν νοητές και να ερμηνευτούν με λογική επάρκεια οι επιμέρους διαδικασίες της κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης. τούτη η διαφοροποίηση της καπιταλιστικής οικονομικής διαδικασίας είναι ενιελώς και απολύτως μαρξιστική. «βλέπονιας» τι πρέπει να κάνεις λίγο πριν το κάνεις. χάρη στο μυαλό του. Ο καπιταλισμός είναι εμπειρισμός. τ^ρουσφέτι τείνει να καταργηθεί: Για να έχω καλό τυρί. Κι αυτό είναι κακό μόνο για τους αδιόρθωτα ρομαντικούς. ωφέλησε τον καπιταλισμό ανοίγοντάς του τα μάτια και υποχρεώνοντάς τον. Συνεπώς. που θα προασπίσει τα συμφέρονιά μου σαν καταναλωτή απέναντι στον παραγωγό ή τον πρατηριούχο του. Αλλά αυτό δεν είναι παρά μια ζωώδης συμπεριφο­ ρά. στους οποίους φόρτωνε «το κακό πράγμα». άψογα μελετημένος από τον Μαρξ. πρέπει να έχω φίλο τον παραγωγό. ο πιο παλιός και πιο τυπικός έμπορος. κι αφήνεις to μυαλό να ακολουθεί ουραγός. να γνωρίσει τον εαυτό του καλύτερα Λέχτηκε πως χωρίς τον Μαρξ ο καπιταλισμός θα είχε καταρρεύσει ήδη. αλλά και εντελώς ανόητος όποιος νοσταλγεί τον «παλιό καλό μπακάλη» της γειτονιάς μόνο και μόνο γιατί έπιανε κουβενιούλα μαζί του κι αυτός του φύλαγε «το καλό πράγμα». όταν συνεχώς «κάνεις». Όμως. Και επειδή με τον τρόπο αυτό παραμερίζονται μια σειρά μεσαζώνιων είναι σε θέση να πουλάει φτηνότερα. Μάλιστα. Ο μαρξισμός. διακίνηση των εμπορευμάτων που δημιουρ­ γούσε ο καπιταλισμός. όπως ξέρουμε. μπαίνουν πλέον ένας ένας στο μουσείο της ιστορίας. στηρίζεται δηλαδή σ ’ αυτό που ο λαός το λέει «βλέποντας και κάνοντας». είναι όχι μόνο άσχετος προς το μαρξισμό. Αλλά επειδή αυτό είναι μάλλον δύσκολο υπσχρεώνομαι να ζητήσω τη βοήθεια ενός συλλόγου καταναλωτών. κατά κάποιον τρόπο. δίνει τη θέση του στον ιδιοκτήτη του σουπερμάρκετ που είναι περισσότερο ένας πρατηριούχος τροφίμων και λιγότερο ένας μεγαλομπακάλης. Πιο σωστά μια συμπεριφορά που αταβιστικά κουβαλάει ο άνθρωπος από την εποχή που ήταν ακόμα ζώο. που αρνούνται να κατα­ λάβουν πως η συγκεντροποίηση του παραγωγικού προτσές είναι οικονομικός νόμος. με κάθε μέσο. Μ’ άλλα λόγια. έτσι που περιφρονεί τις γενικεύσεις που επιβάλλει η θεωρία. Αλλά αν οι καπιταλιστές πριν από πενήντα χρόνια άκουγαν να γίνεται λόγος για τη μορφή την οποία πήρε ο καπιταλισμός σήμερα θα έβγαζαν τα μάτια όποιου «αναρχικού» τολμούσε τότε να κάνει προβλέψεις στηριζόμενος στον Μαρξ. Πράγμα ουδόλως μεμπτό καθ’ αυτό. γίνεται ολοένα και περισσότερο απρόσωπος. είναι το μόνο ζώο που μπορεί να σχεδιάσει τη ζωή 23 . δεν αρκεί να έχω φίλο τον μπακάλη.

για τον απλό λόγο πως δεν ήθελε να παραστήσει. Πολύ περισσότερο που αυτά δεν έχουν τη δύναμή του. οι προ­ λετάριοι θα εξαφανιστούν ως τάξη. Εννοεί ακόμα πως ο κάθε δημιουργός έχει δικαίωμα στην ανάπαυση. Η οποία δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια λογική επεξεργασία προ­ γενέστερων εμπειριών. Ακόμα κι αυτές που φαίνονται αυθαίρετες και παράλογες.-επιστήμονας αυτός. ποια απ’ όλες καλύπτει τα συμφέροντα όσο το δυνατόν περισσότερων ανθρώπων. απέφευγε συστηματικά να περιγράφει τη μελλοντική κομουνιστική κοινωνία. ο μαρξισμός είναι περισσότερο έγκυρος όταν μελετάει τον καπιταλισμό και λιγότερο έγκυρος όταν προτείνει λύσεις για μια λο­ γικότερη και δικαιότερη οργάνωση της κοινωνίας του μέλλοντος. Άλλωστε. (γιατί αν το ομολογούσε θα ήταν υποχρεωμένος να συνεχίσει και να προεκτείνει τις θεωρητικές του αναγωγές) πως ο κόσμος δεν υπήρχε από πάντα. Το μόνο που είπε για τον κομουνισμό ο Μαρξ είναι πως είναι αναπόφευκτος και πως οι προλετάριοι είναι οι περισσότερο ενδεδειγμενοι να δουλέψουν για την έλευσή του.του και το μέλλον του. Καμιά θεωρία δεν είναι εντελώς ξεκομμένη από την εμπειρία. όταν ο χριστιανός θεολόγος επιμένει πως ο κόσμος δημιουργήθηκε από το θεό σε έξι η­ μέρες ενώ την έβδομη ο Δημιουργός την άραξε για να ξεκουραστεί. που είναι προλεταριακά εξαιτίας της συγκρότησής τους από προλετάριους. δηλαδή προσφορότερη για τα συμφέροντά μας. Άλλωστε ο Μαρξ. και συνεπώς δημιουργήθηκε κάτω από ορισμένες συνθήκες. στο βαθμό που θα οργανώνονται σε δικά τους κόμματα. τον προφήτη ή το μελλο­ ντολόγο. και κομουνιστικά διότι η κοινω­ νία που επαγγέλλονται είναι η αταξική κοινωνία. έχουν μια εμπειρική αφετηρία. Αφού και ο θεός αναπαύεται την Κυριακή. βέβαια. Έτσι. Ο μαρξισμός είναι και επιστήμη και θεωρία ταυτόχρονα. όπως λέμε επί το επισημότερον τη μελέτη των οικονομικών προβλημάτων που δημιουργούνται εντός της οργανωμένης κοινωνίας και είναι θεωρία γιατί. το να παίρνεις υπόψη τις προγενέστερες εμπειρίες σου προ κειμένου να σχεδιάσεις μια ενέργεια που σε αφορά προσωπικά είναι ήδη μια αποκόλληση από την εμπειρία και μια μετάθεση της σκέψης σου προς τη μεριά της θεωρίας. πρέπει να αναπαύονται και τα πλάσματά του. ξεκινώντας από αυτή τη μελέτη προσπαθεί να βγάλει συμπεράσματα για γεγονότα και καταστάσεις που δεν υπάρχουν ακόμα και συνεπώς ο στοχασμός πάνω σ ’ αυτά δεν θα μπορούσε να είναι το ίδιο έγκυρος. 24 . και συνεπώς δικαιούνται μειωμένου ωραρίου τις μέρες της δουλειάς. εντός της οποίας. κι ας μην το ομολογεί. Μ’ άλλα λόγια. Το θέμα λοιπόν είναι ποια από τις πολλές θεωρίες θα θεωρήσουμε σαν ορθότερη. Κι ακόμα. εννοεί. Είναι επιστήμη ως το βαθμό που το αντικείμενο της ερευνάς του είναι η πολιτική οικονομία. ο σοφότερος και οξυδερκέστερος μελετητής του καπιταλισμού. Η θεωρία συνεπώς είναι αναπόφευκτη για μόνο το λόγο πως ο άνθρωπος έχει μυαλό.

οι περισσότεροι. Και θα γίνεται συνεχώς κα­ λύτερος (ως καπιταλισμός. Μα.' Οι αστοί κοινωνιολόγοι ισχυρίζονται πως ο κομουνισμός δεν είναι αναπόφευκτος. ως τον κομουνισμό! Η κοινωνική δυναμική που περιέγραψε ο Μαρξ με τέτοια σαφήνεια δεν επιτρέπει παρερμηνείες επί του προκειμένου: Ο κό­ σμος προχωρεί αυτόματα προς τον κομουνισμό. Που αν αποδειχτεί μη εφαρμόσιμη. Επιτρέποντας στο μαρξισμό να καλύπτει αυτό το θεωρητικό κενό με τον πιο άνετο τρόπο. που ολοένα και περισσότερο εκτοπίζει τον Χέγγέλ. να εξηγούμαστε) με την πάροδο του χρόνου και εφόσον δεν ανατρέπεται βέβαια. το είπαμε. λοιπόν. κι αν δεχτούμε πως δεν υπάρχουν νόμοι που καθορίζουν την κίνησή της ιστορίας. και πως ο καπιταλισμός είναι το τελευταίο και τελειότερο στάδιο της κοινωνικής ανάπτυξης. Ό χι γιατί οι χώρες 25 . Εμείς οι μαρξιστές πάντως πιστεύουμε πως δεν μπορεί να την προσφέρει.’να την προσφέρει ο καπιταλισμός. δεν θα είμαστε ηλίθιοι να την ακολουθούμε και τότε. ο κόσμος διαφοροποιείται ερήμην των θεωρητικών και των θεωριών τους. την ευημερία για όλους μπορεί να την προσφέρει ο καπιταλισμός. τους διαψεύδει καθημερινά η ίδια η ζωή. Επαληθεύεται ωστόσο κι από τον υπαρκτό σοσιαλισμό. πόσο καλύτερος. μέσα από τις αδιάκοπες συγκρούσεις που τελούνται εντός μιας κοινωνίας που συνεχώς αλλάζει. Κι αν οι ανάγκες αυτές δείξουν πως ο καπιταλισμός είναι αυτός που επί του παρόντος είναι σε θέση να τις καλύψει επαρκέϋπερα. και στην επαναφορά στη μόδα της σκέψης του Καντ. που τώρα στηρίζεται στην πλήρη κατεδάφιση της διαλεκτικής. ο μαρξισμός επαληθεύεται κάθε μέρα από τον ίδιο τον καπιτα­ λισμό. ΓΓ αυτό και αγωνιζόμαστε για το ξεπέρασμά του. όπως λέει ο Μαρξ. Αυτό που ενδιαφέρει άλλωστε είναι μια ευημερία για όλους. την οφειλή τους σ ’ αυτόν το στοχαστή. Κανένας συνεπής μαρξιστής δεν θα είχε αντίρρηση επ' αυτού. Πάντως. τα πράγματα δυσκόλεψαν για τους μαρξιστές θεωρητικούς έχουν να αντιμετωπίσουν μια συγκροτημένη αστική θεωρία. έτσι. βέβαια. αν και η μέχρι τώρα ανθρώπινη ιστορία μας υποχρεώνει να δεχτούμε την ύπαρξη τέτοιων νόμων. Αν. Ωστόσο. Ως πού μπορεί να φτάσει η «κα­ λοσύνη» του. Και δεν είναι θέμα βούλησης να μην προχωρήσει προς αυτόν. Όμως. για μόνο το λόγο πως την αποδεχόμαστε σαν ορθή. η πεντηκονταε­ τίας. χωρίς να δηλώνουν. να τις καλύψει ο καπιταλισμός. δεν πρόσφερε εντούτοις καμιά αξιόπιστη επιστημονική θεωρία για την κοινωνική εξέ­ λιξη. και όχι η πάση θυσία εφαρμογή μιας θεωρίας. Είναι καλύτερος. Ο σημερινός καπιταλισμός δεν είναι ο ίδιος με τον προ εκατονταετίας. Όμως. μετά τον Πόπερ. Εκτός. μέσα από τις συγκεκριμένες ανάγκες του. Όμως. ή δεκαετίας έστω καπιταλισμό. που όντως πρόσφερε μια σανίδα σωτηρίας στη μέχρι το 1940 παραπαίουσα αστική κοινωνιολογική σκέψη — η οποία ενώ πρόσφερε πολλά στην έρευνα. Κι όχι για να εφαρμόσουμε στην πράξη σώνει και καλά την θεωρία μας. από πείσμα. Όπως και να’ναι πάντως. μετά τον Καρλ Πόπερ και το κλασικό πλέον έργο του «Η ανοχτή κοι­ νωνία και οι εχθροί τη ς » έγινε μόδα στην αστική σκέψη να παπαγαλίζουν οι πάντες τον Πόπερ.

πράγμα που είναι το ίδιο) είναι αν ο εργαζόμενος γι’ αυτόν είναι ή δεν είναι ικανός να κάνει με παραγωγική επάρκεια τη δουλειά που πρόκειται να του ανατεθεί. μονάδες δυνάμενες ή όχι να παράγουν έργο. ίσα ίσα για να κάνει ένα ρουσφέτι. Κι αν εμφανιστεί ένα νέο άτομο δυνάμενο να παράγει περισσότερο και καλύτερο έργο από κάποιον άλλο. ούτε θα προσλάβει το συγγενή του ή τον κουμπάρο του. Και για να τον προσαρμόσει. 26 . Ωστό­ σο. σήμερα αντιμετωπίζεται ολοένα και περισσότερο σαν πράγμα. Στο σημερινό καπιταλισμό δεν υπάρχουν πρόσωπα. ή το γιο του φίλου του. Βέβαια. αλλά διότι α­ ντιμετωπίζουν προβλήματα στην εφαρμογή του σοσιαλισμού. αυτό δεν πρέπει να μας εξαπατά. και κανείς πλέον δεν θα τον αντιμετωπίσει σαν πρόσωπο.του υπαρκτού σοσιαλισμού λέγονται κομουνιστικές (χωρίς να ’ναι). που όπως ξέρουμε προσάρμοσε το μαρξισμό στις ιδιαίτερες συνθήκες της χώρας του. τον αναθεώρησε. δηλαδή σαν άνθρωπο με προσωπι­ κότητα και ανάγκες εντελώς εξειδικευμένες. Κι αν για οποιοδήποτε λόγο δεν είναι πια σε θέση να την κάνει. είναι του Λένιν. αυτός ο άλλος θα πεταχτεί ανελέητα στον κάλαθο των αχρήστων. Μέχρι πότε όμως ο άνθρωπος θα αντέχει τον εξευτελισμό να τον αντιμετωπίζουν σαν πράγμα. πέρα για πέρα απρόσωπα και μηχανιστικά. υπάρχουν μόνο άτομα. η σημερινή του απανθρωπιά δεν είναι όμοια με αυτήν του 19ου αιώνα. Το μόνο που θα δει ο συνεπής και σωστός καπιταλιστής (ή ο μάνατζερ. Γιατί ο μαρξισμός δεν προβλέπει την εμφάνιση του κομουνισμού σε υπανάπτυκτες χώρες. Ό μως. Αλλωστε αν ήταν δεν θα χρειαζόταν το δεύτερο συνθετικό του σύνθετου όρου. όταν η εκμετάλλευση ήταν απροσχημάτιστη. Ο μαρξισμός και ο μαρξισμός-λενινισμός δεν είναι το ίδιο πράγμα. το πιο ισχυρό επιχείρημα πως ο μαρξισμός επαληθεύεται κάθε μέρα είναι πως καμιά σοβαρή καπιταλιστική επιχείρηση δεν μπορεί να προκόψει πια αν δεν κάνει τις επιλογές της πέρα από την ηθική και έξω από το συναισθηματισμό. Ο επιχειρηματίας δεν θα πάρει έναν ανάπηρο στη δουλειά του. Η θεωρία του «ασθενούς κρίκου του καπιταλισμού» δεν είναι του Μαρξ. Αν ο εργαζόμενος τότε αντιμετωπιζόταν σαν ζώον. Ο Μαρξ είχε προβλέψει πως ο καπιταλισμός είναι υποχρεωμένος να γίνεται συ­ νεχώς και περισσότερο απάνθρωπος. θα πεταχτεί ανελέητα και χωρίς συναισθηματισμούς από την επιχείρηση.

όπως λέμε τις ομάδες των ζωντανών ανθρώπων. αν προτιμάτε «θεω­ ρητική». δε& είναι θετική επιστήμη. την παρατήρηση και την πειραματική επαλήθευση ταυτόχρονα. χωρίς ωστόσο ν ’ ακολουθούν αυτές οι ομάδες τους νόμους γέννησης. αλλά μόνο στην παρατήρηση και την υπόθεση που. είτε κοινωνικό μόρφωμα. ενώ ο άνθρωπος μετράει τη ζωή του με χρόνια. δεν είναι δυνατό να επαληθευτούν πειρα­ ματικά. ανάπτυξης. ενώ αυτά που αυτοχαρακτηρίζονται σαν τέτοια. ΓΙΑΤΙ Ο ΜΑΡΞ ΘΑ ΔΙΕΓΡΑΦΕ ΤΟΥΣ ΒΛΑΚΕΣ 'Οπως όλα. Εξυπακούεται πως ούτε 27 . ούτε άλλωστε για αποτυχία του κομουνισμού. Κι αυτό που γίνεται σήμερα στη Σοβ. όμως. για το λόγο πως πουθενά στον κόσμο δεν εμφανίστηκε μέχρι σήμερα ένα κομουνιστικό καθεστώς. αλλά ανθρωπιστική. Κι αυτό σημαίνει πως η κοινωνιολογία (η επιστήμη που μελετά την εμφάνιση. Μόνο η ζωή μπορεί να επαληθεύσει την ορθότητα ή μη μιας κοινωνιολο­ γικής θεωρίας. τη διαφοροποίηση και την οργάνωση των κοινωνικών ομάδων και των κοινωνιών). Πάντως. είτε ζωνιανός οργανισμός είναι αυτό. παρακμής κ«ι εξαφάνισης των ζωνιανών ατόμων. Συνεπώς. Η κοινωνιολογία δεν στηρίζεται στην υπόθεση. ο υπαρκτός σοσιαλισμός δεν φάνηκε ικανός να μετεξελιχτεί σε κομουνισμό. όπως κάθετι που γεννιέται. Οι κοινωνικοί νόμοι δεν είναι βιολογικοί. αφού δεν θα ζει για να δει αν οι υπάρχουσες σήμερα προβλέψεις για την εξέλιξη της κοινωνίας θα επαληθευτούν ή ό χ ι Ο μαρξισμός. ο καπιταλισμός κάποτε γεννήθηκε. δεν δικαιούμαστε να μιλάμε για αποτυχία του μαρξισμού. Και συνεπώς κάποτε θα πεθάνει. Αυτός ο χρόνος είναι ανεπαρκέστατος για να βγάλουμε ασφαλή συμπεράσματα για την ορθότητα ή μη του μαρξισμού. Ένωση είναι ένα καινούριο ξεκίνημα για μια διαφορετική πορεία προς τον παλιό στόχο. δεδομένου ότι η δυσκίνητη ιστορία. Κι αυτό το τελευταίο. όπως ξέρουμε. μια τέτοια επαλήθευση συχνά απαιτεί χρόνο που ξεπερνάει τον αιώνα ή τους αιώνες κι αυτό έχει σαν συνέπεια ο θνητός άνθρωπος να μη νοιάζεται και πολύ για τους νόμους ανάπτυξης και διαφοροποίησης της κοινωνίας.5. ενώ ενδεχομένως δικαιούμαστε να μιλάμε για αποτυχία του υπαρκτού σοσιαλισμού. το κάνουν όπως ξέρουμε για να προσδιορίσουν την επιθυμητή φορά εξέλιξης των πραγμάτων και όχι για να χαρακτηρίσουν το υπάρχον κοινωνικό καθεστώς. σαν τρόπος μελέτης της εμφάνισης και διαφοροποίησης της ανθρώ­ πινης κοινωνίας. που αποτελούνται από ζωντανά άτομα. Αλλά. έχει ηλικία μικρότερη από ενάμιση αιώνα. έτσι που τον κατάντησαν οι γραφειοκράτες και οι αριβίστες. μετράει την ηλικία της με αιώνες. όπως οι θετικές επιστήμες.

Πριν ασκήσουν κριτική στο μαρξισμό. Ωστόσο. Στον ιδιοκτήτη-καπιταλιστή. αυτό περίπου λέει ο καπιταλισμός: Πρέπει. εξαιτίας της μηχανοργάνωσης της παραγωγής. Ο μαρξισμός ξεκινάει απ’ αυτή την απλή προϋπόθεση. απ’ τη δικαιοσύνη. λέει. Είναι πάρα πολύ δύσκο­ λο να υποθέσουμε ότι η ανάπτυξη της τεχνολογίας οδηγεί στην παραπέρα εδραίωση του καπιταλισμού. όπως φαίνεται να πιστεύουν μερικοί θεωρητικοί του φιλελευθερισμού. Κι αυτό μπορεί όντως να συμβεί. Ο μαρξισμός πρεσβεύει πως τα μέσα παραγωγής πρέπει ν’ ανήκουν σε όλους. Και στην Ανατολή και στη Δύση ζούμε σήμερα σε μια πολύ συγκεχυμένη μετα­ βατική περίοδο. Η ανάπτυξη της τεχνολογίας κάνει εμφανέστερη την ορθότητα της παραπάνω άποψης. στην προσωπική μου υπόθεση. Αν λοιπόν. Όμως. που οι γραφειοκράτες-κομουνιστές τον έγραψαν κι αυτόν μαζί μ’ όλα τ’ άλλα στα παλιά τους τα παπούτσια. Προς τα πού λοιπόν θα τελεστεί η μετάβαση. Κι ωστόσο. πρέπει να είμαι εντελώς ανόητος για να πω πως η δουλειά μου είναι προσωπική μου υπόθεση. οι αστοί κοινωνιολόγοι οφείλουν ν ’ απα­ ντήσουν σ ’ αυτό το ερώτημα και να μας γνωστοποιήσουν τις υποθέσεις τους. να παρεμβαίνουν όσο το δυνατό λιγότεροι παράγοντες που δεν είναι προσωπικοί. είτε στο μέλ­ λον. Όμως. θα διαφοροποιηθεί ο­ πωσδήποτε και ο καπιταλισμός.το σημερινό καθεστώς της ΕΣΣΔ είναι κομουνιστικό. απ’ την αστυνομία. Και δεν ξέρουμε πότε θα γίνει τέτοιο. Εφόσον οι κοινωνίες συνεχώς διαφοροποιούνται. γιατί η εργασία είναι κοινωνικό κι όχι ατομικό γεγονός. 'Οπως έλεγε ο Μαρξ. είναι εξαρτημένη απ’ τον εργοδότη μας και το συνδικάτο του. Η επιστημονική φαντασία μάς προτείνει ένα μελλοντικό κόσμο εντελώς ρομποτοποιημένο και τεχνοκρατικό. πώς θα διαφοροποιηθεί. σε ποιον θ’ ανήκουν τα μέσα παραγωγής. πάντα θα υπάρχουν παράγοντες που θα κάνουν τη δουλειά μου κοινωνικό κι όχι προσωπικό γεγονός. Σ’ αυτόν τον υπεραναπτυγμένο τεχνολογικά κόσμο. απ’ το τελωνείο. το παλιό δεν πέθανε ακόμα και το καινούριο δεν γεννήθηκε ακόμα. δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς πως η προσωπική μας δουλειά είναι εξαρτημένη από πάμπολλους αντικειμενικούς παράγοντες. Ό τι δηλαδή. Συνεπώς. είναι εξαρτημένη απ’ το κράτος. είτε μεθοδευμένα. εκτός από την ικανότητά μας και τη βούλησή μας για δουλειά. Ποιο κοινωνικό σύστημα θα τον διαδεχτεί. Είναι εξαρτημένη απ’ τους συναδέλφους μας και το συνδικάτο μας. κι ένας τέτοιος κόσμος πρέπει αναγκαστικά να έχει μια μορφή κοινωνικής οργάνωσης. σαν μεροκαματιάρηδες μπορεί να έχουμε την αίσθηση πως η δουλειά μας είναι κάπ που αφορά εμάς και μόνο. Όμως. είτε αυτόματα. απ’ την Εκκλησία. που δεν είναι ούτε το τελευταίο ούτε το καλύτερο σύστημα κοινωνικής οργάνωσης. διαφοροποιηθεί. Το αντίθετο είναι πολύ πιο πιθανό. απ’ την Εφορία. η εργασία είναι κοινωνικό γεγονός και συνεπώς οι εργασιακές σχέσεις μόνο 28 . που είναι η δουλειά. κι από ένα σωρό άλλους κοινωνικούς θεσμούς. Αυτό είναι το κρίσιμο ερώτημα. είτε τώρα. ή σ ’ ολόκληρη την κοινωνία. είτε παλιότερα.

αλλά εν πάση περιπτώσει). τουτέσαν για το σύνολο των ανθρώπων. αν και ο πεπαιδευμένος βλαξ. 'Οταν λοιπόν μιλάμε για «αξιοκρατία» εννοούμε μια οργάνωση της κοινωνίας τέτοια. και το βρίσκω σωστό. κυρίως οι ηλίθιοι. Ακόμα και οι λεγόμενοι «περιθωριακοί» (οι κινούμενοι και δρώνιες στο περιθώρο της κοινωνίας. θα υποχρεωθούν να περιοριστούν αναγκαστικά στα όρια που καθορίζονται απ’ τις ικανότητές τους. ο κάθε παρακενιές κι ο κάθε ηλίθιος μπορεί να ελπίζει πως «θα γίνει κάτι». αν και μειώνοντας την αμάθεια μπορεί να την περιο­ ρίσει αισθητά: Ένας μορφωμένος βλαξ (υπάρχουν και τέτοιοι) είναι λιγότερο επι­ κίνδυνος από έναν απαίδευτο βλάκα. πάρα πολύ εύκολα μπορεί να γίνει. νοιάζεται για την κοινωνία. Η κοινωνική συνείδηση είναι προϋπόθεση για την ανάπτυξη της ταξικής συνεί­ δησης — αλλά και της συνείδησης σκέτα. πως το μαρξισμό. που συνεχώς δημιουργούν βλακικά προσκόμματα στους έξυπνους. βέβαια. αλλά η κοινωνιολογία δεν νοιάζεται για μίνα προσωπικά. βέβαιο. μέσα σ ’ ένα πλέγμα διασταυρούμενων γνωριμιών. που λεν. τον σαμποτάρουν ασυνείδητα. γλειψιμάτων και πολλών ανάλογων μεθόδων κληρονομημένων απ’ τους αστούς. Διότι. αν όχι σατράπης 29 . αφενός να προστατεύουν τους ικανούς απ’ τους ανίκανους. τα πράγματα θα δυσκολέψουν πολύ γ ι’ αυτούς. Λέχτηκε. είναι να καταργήσει την ηλιθιότητα.στα πλαίσιο μιας αναδιοργάνωσης της κοινωνίας θα μπορούσαν ν ’ αντιμετωπιστούν μ’ επάρκεια. αν η θεσμική οργάνωση της κοινωνίας γίνει πράγματι αξιοκρατική. ονειρεύονται μια διεύρυνση κι όχι ένα στένεμα των κοινωνικών θεσμών. όταν δεν είναι λούμπεν. ίσως και γεν. γραμματέας του ΚΚ. που οι θε­ σμοί της. έχουν οι πάνιες κι όχι μόνο οι οικονομικά ή και βιολογικά προνομιούχοι: Αυτοί που κληρονόμησαν τον πατέρα τους δεν είναι. Κι αυτοί που γεννήθηκαν λιγόιερο ικανοί και ταλαντούχοι δεν σημαίνει πως πρέπει να τσαλαπατηθούν απ’ τους εξυπνότερους και τους περισσότερο ταλαντούχους — αν και εδώ μπαίνει το πολύ δύσκολο πρόβλημα της μοχθηρίας και της κακότητας των ηλιθίων. που εδραιώνουν τη βλακοκρατία. δηλαδή έξω απ’ τους ισχύοντες κοινωνικούς θεσμούς). το μόνο που δεν θα μπορέσει ποτέ να κάνει ο μαρξισμός. ώστε να γίνουν δρώντα μέλη της κοινωνίας κι αυτοί που σήμερα μάχονται την υπάρχουσα κοινωνική κατάσταση. Ενώ τώρα. και αφετέρου να δίνουν στους νομιζόμενους ανίκανους όλες τις ευκαιρίες για να δείξουν πως είναι όντως αδικημένοι κι όχι όντως ανίκανοι. για τη μόρφωση του οποίου φρόντισε ο πλούσιος πατέρας (ο Θεός να την κάνει μόρφωση. σ’ Ανατολή και Δύση. γιατί ξέρουν πως μια «κοινωνία των ατόμων» ή μια «κοινωνία των ομάδων» δεν είναι μια «κοι­ νωνία των ανθρώπων». μέσων. Δικαίωμα στη ζωή κΑ την ευτυχία (όσο αυτή είναι επικαθορισμένη οπό εξωτε­ ρικούς παράγοντες). Οπότε. κουμπαριών. κατ’ ανάγκην πιο ικανοί απ’ αυτούς που δεν κληρονόμησαν κανέναν. Και τη σοσιαλιστική και την καπιταλιστική βλακοκρατία. ίσως και πρωθυπουργός. Γιατί. Μπορεί βέβαια εγώ προσωπικά να έχω λυμένα τα εργασιακά μου προ­ βλήματα.

οι περισσότεροι μαρξιστές το θεώρησαν δευτερεύον ή και ανύπαρκτο και δεν του έδωσαν τη δέουσα σημασία. και όλοι «αναβαθμίζονται» αυτομάτως. εγκαθίσταται για τα καλά στην κοινωνία. καλά κρυμμένη πίσω από τα τσιτάτα και την προκάτ σκέψη. ενώ και οι κότες ξέρουν (όχι. Ό χι όμως. Ιδού η απορία. ο οποίος μαζί μ ’ όλα τ ’ άλλα. που συνοδεύει σταθερά το φασισμό. 30 . με τη μορφή της· μωροφιλοδοξίας. δεν είναι ανάγκη να καταφύγουμε στον Τρότσκι για να κατανοήσουμε τον τεράστιο ρόλο της μωρίας στο αριστερό-κομουνιστικό κίνημα. όπως θα έλεγε ο Μπάρο. πως ο Μαρξ απεχθανόταν όσο τίποτα τη μηχανιστική-προκατασκευασμένη σκέψη. Όμως. βέβαια. ψυχικό. Αρκεί να κοι­ τάξουμε τι έγινε στο πρόσφατο παρελθόν και τι γίνεται και σήμερα εντός του αρι­ στερού κινήματος.τουλάχιστον σατραπίσκος. Ο Τρότσκι χωρίς να το δηλώνει καθαρά (κανείς δεν μιλάει καθαρά για τους βλάκες. και ο Ρούντολφ Μπάρο. αφήνει να υπονοηθεί σαφέστατα ότι σας έριδες των Ρώσων κομουνιστών των αρχών της δεκαετίας του ’30. Διότι το κόψιμο ενός κόμματος στα δυο διπλασιάζει αυτόματα και τους αρχηγούς και τ' ανώτερα στελέχη. όμως. τα ψυχικής-ατομικής τάξεως προβλήματα που δυσκολεύουν το μαρξισμό. γιατί όλοι τους φοβούνται). υπάρχει πρό­ βλημα και μάλιστα τεράστιο. Η αριστερή εκδοχή της βλακείας έπαιξε κι εδώ τον κατα­ στροφικό ρόλο της. κοινωνικό). οπότε σ ’ αυτή την περίπτωση τα πράγματα εκχυδαίζονται πλήρως και ο λαϊκισμός. προ κειμένου ν’ αντιστοθμίση την ελλείπουσα ικανότητα με τον αυταρχισμό. που εκτός από σύντρο­ φος είναι και βλαξ. ν’ αποδίδουμε το σχίσμα του ενιαίου ΚΚΕ μόνο και αποκλειστικά σε δογματικές διαφορές. συνυπολόγισε και τη βλακεία. Και για μεν τη δεξιά παραλλαγή της βλακείας δεν υπάρχει πρόβλημα για μας τους αριστερούς. που και εδώ εμφανίζεται με την παραλλαγή της μωροφιλοδοξίας. αφομοιωμένης και βιωμένης. και τα κατώτερα στελέχη. που προτείνεται σαν μαρξιστική. Τα στελέχη των φασιστικών κομμάτων (συνεπώς και του ΠΑΣΟΚ) αποτελούνται από τέτοιους πεπαιδευμένους ανίκανους. όσον αφορά την αριστερή εκδοχή της βλακείας. οι αριστερές κότες). αλλά και από ανίκανους χωρίς παιδεία. ν’ αποδίδουμε την πολυδιάσπαση μόνο στις διαφορετικές απόψεις για τη στρατηγική και την τακτική που πρέπει ν’ ακολουθήσει το αριστερό κίνημα. (η βλακεία δεν είναι συμπαγής και ενιαία κατάσταση) έπαιξε σημαντικό ρόλο στα προβλήματα διαδοχής που δημιούργησε ο θάνατος του Λένιν. Μη μου πείτε πως είναι πρόβλημα διαφορετικής αριστερής τακτικής και στρατηγικής η ύπαρξη δυο ΕΔΑ! Είναι ολοφάνερα πρόβλημα μωρίας. η μωρία. Πώς να κουβεντιάσεις και πώς να συνεργαστείς μ’ ένα σύντροφο. Η κομματική πειθαρχία και ο δημοκρατικός συγκεντρωτισμός ήταν πάντα τα εύκολα άλλοθι για την ανυπαρξία μαρξιστικής σχέψης. Το τεράστιο πρόβλημα της βλακείας. που είναι φαινόμενο σύνθετο (βιολογικό. Και. Είναι λάθος. επίσης. Είναι λάθος.

Οι μαχητές δεν πρέπει να είναι κατ’ ανάγκην έξυπνοι και πεπαιδευμένοι και μπορούν να κάνουν πολύ καλά τη δουλειά τους. κανείς δεν πρόκειται να μας πάρει στα σοβαρά αν δεν σοβαρευτούμε οι ίδιοι. αλλά τον επαναπροσδιορίζει με διαφορετικούς όρους. Ο μαρξισμός είναι ανθρωπισμός. αν δεν παραμερίσουμε τους ηλίθιους. θα δούμε στη συνέχεια πώς αυτός εμφανίστηκε μέσα στα «μπούργκος» που εξέθρεψαν τον μπουρζουά. Ο μαζάνθρωπος δεν έχει θέση σε αριστερά κινήματα που εμπνέονται απ’ το μαρξισμό. επαγγέλλε­ ται την πλήρη ανάπτυξη της προσωπικότητας μέσα σε κοινωνικές συνθήκες που θα κάνουν δυνατή την. το κομουνιστικό κίνημα είναι καταδικασμένο αν δεν δώσει επι­ τέλους τη δέουσα σημασία και στον υποκειμενικό παράγοντα. Ό σο για τον αστικό ατομισμό. δεν είναι άσυλο ανιάτων. Όμως. Ο μαρξισμός δεν κα­ ταργεί τον ατομισμό. το άτομο είχε συνέχεια στο νου του. όταν μοχθούσε να βρει τρόπους καλύτερης και αποτελεσμα­ τικότερης οργάνωσης της κοινωνίας. τούτο το μειονέκτημα δεν γινόταν ούτε φανερό ούτε ενοχλητικό. ο μαρξισμός h 9 επαγγέλλεται την αγελοποίηση της κοινωνίας. όντας λιγότερο έξυπνοι ή εντελώς απαίδευτοι. οπότε τα πράγματα γίνονται τραγικά. αν δεν αφοπλίσουμε τους γραφειοκράτες που παριστάνουν τους κομουνιστές. Ο Μαρξ. Για να μην προσθέσουμε στα παραπάνω και την ηθική ανεπάρκεια. ρε αδερφέ. αν δεν εξουδετερώσουμε τους αριβίστες. όταν αναρριχάται στην κορυφή της κομματικής ιεραρχίας. η γνωστική-μαρξιστική ανεπάρκεια και η αριστερή παραλλαγή της βλακείας είναι ένα καθαρό σκάνδαλο. Στο κάτω κάτω. 31 . πλήρη ανάπτυξη της προσωπικότητας. Πάντα κατά τον Μπάρο. Λοιπόν. σε συνθήκες ηρεμίας.J i συνθήκες παρανομίας και σύγκρουσης.

στο οποίο η εκμετάλλευση είναι επίσης υπαρ­ κτή. και όπως σχεδόν το σύνολο των επιχειρήσεων υπό καθεστώς υπαρκτού σοσια­ λισμού. ο φεουδάρχης (ο άρχων του φέουδου. που μοχθούν. είσαι το πραγματικό αφεντικό. 32 . όπως τη ΔΕΗ. διότι τα αφεντικά-άτομα δεν υπάρχουν πλέον καθότι τη θέση τους την πήραν τα αφεντικά. Διότι κανένα δεν πληρώνει στον εργαζόμενο την εργατική του δύναμη στην πραγματική της τιμή και όλα παρακρα­ τούν ένα μέρος αυτής της τιμής που πάει στο αφεντικό.6. ο ιδιοκτήτης των δούλων). το φεουδαρχικό και το καπιταλιστικό καθεστώς είναι απολύτως νοητό αν και σκανδα­ λώδες. των οποίων είναι ο ιδιοκτήτης) ή το κράτος («ο αφηρημένος». στο δουλοκτητικό. τον ΟΤΕ και άλλες κρατικές επιχειρήσεις σε μας εδώ. Το να υφίσταται η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. ακόμα και ο υπαρκτός σοσιαλισμός. δηλαδή χωρίς την παρακράτηση της υπεραξίας ή μέρους της υπεραξίας από το όποιο αφεντικό. τη στιγμή που δεν μοχθούν παρά μόνο για τον εαυτό τους και την καλοπέρασή τους (μιλάμε για το γραφειοκρατικό-«κομουνιστικό» καθεστώς του υπαρκτού σοσιαλισμού. ακόμα και των κολλίγων-δουλοπάροικων. γιατί η απολύτως αναγκαία για την κοινωνία «συσσώρευση του κεφαλαίου» δεν είναι δυνατή χωρίς την εκμετάλλευση. συχνά περισσότερο υπαρκτή απ’ όσο στον καπιταλισμό). ο εργαζόμενος. και όλων όσων υπάρχουν εντός του. Ό λα τα κοινωνικά συστήματα που εμφανίστηκαν μέχρι σήμερα. δηλαδή του μεγάλου κτήματος. είναι εκμεταλλευτικά.τι θέλει (καπιταλιστικό καθεστώς) και άλλο να σου λένε πως εσύ. αλλά καλλιεργούν τα χωράφια του φεουδάρχη δίνοντας το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής στον αφέντη). ο βιομήχανος (αυτός που διακανονίζει τα του βίου του και τα του βίου των άλλων δια των μηχανών.) Είναι άλλο πράγμα να σε αντιμετωπίζουν σαν πράγμα (δουλοκτητικό κάθε στώς). που δεν έχουν δική τους ιδιοκτησία. για ολόκληρη την κοινωνία. λέει. Για τον εργαζόμενο ωστόσο έχει κάποια σημασία αν το αφεντικό είναι ο δουλοκτήτης (ο κτήτορας. ομάδες ανθρώπων. άλλο να σε αντιμετωπίζουν σαν περίπου πράγμα (φεουδαρχικό καθεστώς). άλλο να σε κάνουν να πιστεύεις πως δεν είσαι πράγμα αλλά «ελεύθερος άνθρωπος» που κάνει ό. Και δεν είναι ανάγκη να είναι καπιταλιστικό ένα καθεστώς για να είναι εκμε­ ταλλευτικό. συλλογικός ιδιοκτήτης των μέσων παραγωγής που εκμεταλλεύεται τον εργαζόμενο δια της κρατικής γρα­ φειοκρατίας η οποία επιβλέπει και διαχειρίζεται τις εν μέρει ή εν όλω κρατικοποιη­ μένες επιχειρήσεις. ΜΙΑ ΛΥΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΥΠΑΡΚΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ Η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο δεν παρουσιάστηκε μαζί με τον καπιταλι­ σμό.

. Διότι ο σημερινός υπαρκτός σοσιαλισμός δεν είναι τίποτα περισσότερο από τους πολύ υπαρκτούς γραφειοκράτες. καλύτερα να το τρώνε κάποιοι «καπιταλι­ στές» υπό καθεστώς υπαρκτού σοσιαλισμού μπας κι αυτό το καθεστώς κάνει όντως υπαρκτό το σοσιαλισμό κάποτε. είτε τρώνε σκέτο ψωμί γιατί τον έτσι κι αλλιώς λιγοστό κοινωνικό πλούτο προλαβαίνουν και τον τρώνε οι γραφειοκράτες. εργάζονται για την κατάργηση της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο. που το παίζουν σο­ σιαλιστές. Προσωπικά δεν θα είχα αντίρρηση να τρώνε προκειμένου να κάνουν καλύτερα τη δουλειά τους. Και αν επιβρα­ δυνθεί. διότι τούτοι οι καπιταλιστές διαφέρουν ουσιαστικά απ’ αυτούς που ξέρουμε εμείς εδώ: Ο Γκορμπατσόφ διατηρεί το δικαίωμα να ελέγχει το κράτος και η κοινωνία δι’ αυτού τη δυνατότητα του καπιταλιστή για εκμετάλλευση. τόσο χειρότερα κάνουν τη δουλειά τους. Πράγμα το οποίο μπορεί να συμβεί κάτω από οποιοδήποτε κοινωνικό καθεστώς. και εφόσον κριθεί σκόπιμο. Διότι αν μειωθεί. Κάπως έτσι πρέπει να σκέφτηκε ο Γκορμπατσόφ και μετέθεσε την παρακράτηση της υπεραξίας απ’ τους γραφειοκράτες σε κάποιους «καπιταλιστές». που ανά πάσα στιγμή. όχι-μόνο τρώμε περισσότερο απ’ όσο παράγουμε. που ανά πάσα στιγμή. κατά τα άλλα. συνεπώς και κοινωνικού πλούτου. τρομάρα τους. να τρώνε το περίσσευμα αυτοί οι κηφήνες. Το ίδιο περίκου έπαθαν και οι περισσότερες αν όχι όλες οι χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού. Που. καλή ώρα σαν κι εμάς εδώ που. με απόφαση της σοσιαλιστικής κυβέρνησης θα μπορούσε να επανέλθει στην πρότερη κατάσταση του μη καπιταλιστή. αλλά σχεδόν δεν παράγουμε κι ωστόσο τρώμε (τα δάνεια). Αλλά. το μεγάλο σκάνδαλο εμφανίζεται όταν ένα κοινωνικό καθεστώς διατείνεται ιιως θα καταργήσει την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο και ωστόσο αντί να τη μειώσει έστω. Αντί. Άλλωστε δεν εκχωρεί και τη βιο­ μηχανία στους ιδιώτες. συνέβη εντούτοις στις χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού. και όχι να την καταργήσει εντελώς (αυτό είναι αδύνατο) την αυξάνει (Πάντα ένα μέρος της υπεραξίας θα παρακρατείται για τις συλλογικές α­ νάγκες της κοινωνίας). λοιπόν. Διότι όπως είπαμε αν η κοινωνία δεν φροντίσει να μην τρώει ή να μη μοιράζει στα άτομα όλα όσα παράγει δια των ατόμων θα φαλιρίσει ως κοινωνία. η πρόοδος θα ανακοπεί. Που όλο βαδίζουν προς τη μη εκμεταλλευ­ τική κοινωνία κι όλο έχουν το νου τους μη τυχόν και μειωθεί η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. αν αυτό δίνει μεγαλύτερη σημασία στην κλοπή και τη σπατάλη και λιγότερη στην παραγωγή αγαθών.Όμως. αν κι αυτό θα μπορούσε να συμβεί υπό τον όρο πως τον έλεγχο και τον τελικό λόγο στο ιδιοκτητικό καθεστώς μιας συγκεκριμένης βιομη­ χανίας θα τον έχει πάντα το σοσιαλιστικό κράτος. όσοι τρώνε το περίσσευμα που παράγουν οι εργαζόμενοι. Είτε τρώνε κι εκεί τα δάνεια. η συσσώρευση του κεφαλαίου θα επιβραδυνθεί. θα μπορούσε να ξεπετάξει τον υπό σοσιαλιστικό καθεστώς «καπι­ 33 . αν όχι εντελώς μωρό. Βάζω τη λέξη σε εισαγωγικά. Αυτό το οξύμωρο.

είπε πως αυτή θα μετεξελιχθεί κατ' ανάγκην σε σοσιαλιστική είτε εξελικτικά και μακρόχρονα. μ’ ένα συγκεκριμένο και επιστημονικό τρόπο. δεν είναι σοσιαλισμός. λοιπόν. Ο Μαρξ. Διότι. το μόνο που θα καταφέρουμε τελικά είναι να γελοιοποιήσουμε το μαρξισμό. Κι αν συνεπώς. ο Μαρξ επαγγέλθηκε μεν την κομουνιστική κοινωνία του μέλλοντος αλλά δεν είπε κουβέντα ούτε για το πότε. Κι αφού ο καπιταλισμός βαδίζει αυτόματα προς το σοσιαλισμό. τον Λένιν. επιμένουν να παριστάνουν τους κομουνιστές. Ούτε περιέγραψε την ακριβή μορφή της κομουνιστικής κοινωνίας του μέλλοντος. Ο Μαρξ δεν ήταν προφήτης. δεν είναι ούτε «καθαρός» καπιταλισμός. πιστεύουν σε μια καλύτερη και δικαιότερη κοινωνία. βέβαια. Είναι ένα μεταβατικό και ως εκ τούτου μπερδεμένο κοινωνικό καθε­ στώς. Ας κάνουμε μια «υπόθεση εργασίας»: Πώς θα ήταν ο κόσμος σήμερα αν δεν είχε γεννηθεί ο Μαρξ. Για να μη συναντήσει εκεί τίποτα. λέει. Το οποίο έτσι κι αλλιώς υπάρχει ερήμην του μαρξισμού. Όμως. Αυτό. Πράγμα που δυστυχώς ήδη έγινε με κείνους τους αστείους «κομουνιστές» που ενώ δεν ξέρουν τίποτα ή σχεδόν τίποτα από μαρ­ ξισμό. Το μόνο λοιπόν καινούριο όνειρο που έπλασε ο μαρξισμός είναι αυτό της δυνατότητας μεταλλαγής του παμπάλαιου ονείρου σε πραγματικότητα. Όπως ξέρουμε. ούτε πρόβλεψε πως θα ήταν δυνατό να εμφανιστεί στη Ρωσία κάποιος Λένιν.ταλιστή». Ας σοβαρευτούμε.' μελετώντας τους νόμους κίνησης της κοινωνίας στο σύνολό της και ειδικότερα της καπιταλιστικής κοινωνίας. Διότι ήδη κυοφορεί εντός του το σοσιαλισμό όπως ακριβώς πρόβλεψε ο Μαρξ. άλλωστε. όχι γιατί το διάλεξε αλλά διότι το επιβάλλει η ανάγκη της παραπέρα κοινωνικής ανάπτυξης. που είναι κάτι διαφορετικό από τον αρχικό μαρξισμό. γιατί ο υπαρκτός σοσιαλισμός θα επέστρεφε στον «καθαρό» καπιταλισμό. ούτε τον καπιταλισμό ούτε το σοσιαλισμό. βέβαια. ούτε για το πώς ακριβώς θα γίνει η μετάβαση στον κομουνισμό. Τον Μαρξ τον ενδιέφερε αποκλειστικά η μελέτη του υπαρκτού καπιταλισμού κι όχι η σπουδή του υπαρκτού σοσιαλισμού που. λιγάκι κι ας στρέψουμε την προσοχή μας σιο δυτικό καπιταλισμό. δεν είχε εμφανιστεί αυτό που ονομάστηκε μαρ- 34 . Κι αν επι­ μένουμε να τον αντιμετωπίζουμε σαν προφήτη. ήταν επιστήμονας πάρα πολύ σοβαρός. Ο μαρξισμός το μόνο που έκανε ήταν να προτείνει έναν καινούριο τρόπο προσέγγισης αυτού του παλιού ονεί­ ρου. στην εποχή του ήταν ολικά ανύπαρκτος. Ο Μαρξ δεν γνώριζε. Άλλωστε και ο δυτικός καπιταλισμός είναι επίσης ένα μεταβατικό και συνεπώς μπερδεμένο κοινωνικό καθεστώς. λες και μόνο οι κομουνιστές και οι μαρξιστές ονειρεύονται την καλύτερη και δικαιότερη κοινωνία. είτε επα­ ναστατικά και αμέσως (το προτιμούσε φυσικά αυτό το τελευταίο) ανάλογα με τις συνθήκες και το βαθμό ανάπτυξης του καπιταλισμού σε μια συγκεκριμένη χώρα. πράγμα που μας υποχρέωσε να μετατρέψουμε το μαρξισμό σε μαρξισμό-λενινισμό. στον οποίο και αναφέρεται ο μαρξισμός.

την ανάπτυξη του συνδικαλισμού. χωρίς αυτό να σημαίνει πως η θεωρία δεν επηρεάζει ως ένα μεγάλο βαθμό την αυθόρμητη και αυτόματη κοινωνική ανάπτυξη. το κράτος προνοίας του καπιταλισμού. Τα καπιταλιστικά πράγματα από τότε έχουν διαφορο­ ποιηθεί πολύ. με την ίδια έννοια που οι Γάλλοι διαφωτιστές (Βολταίρος. που δημιουργεί μια συ­ γκεκριμένη θεωρία κι όχι η θεωρία που φτιάχνει μια συγκεκριμένη κοινωνία.) επηρέασαν ουσιαστικότερα την κυοφορία της Γαλλικής Επα­ νάστασης. τις συνθήκες του ευρωπαϊκού και ειδικότερα του αγγλικού καπιταλισμού. Ντιντερό. κι αν ζούσε σήμερα ο Μαρξ το «Κεφάλαιο» δεν θα είχε ακριβώς τη μορφή που έχει. Ο κόσμος θα έψαχνε και χωρίς τον Μαρξ για μια διέξοδο από τα αδιέξοδά του για μια καλύτερη και δικαιότερη κοινωνία. το οκτάωρο και ένα σωρό ακόμα κοινωνικές παραμέ­ τρους που δεν υπήρχαν στην εποχή του. Ντ’ Αλαμπέρ. Επειδή. χωρίς πάντως ya την προκαλέσουν αυτοί. που επηρέασε ουσιαστικά την κατάσταση σε όλο τον κόσμο. λοιπόν. Και που εμφανίστηκαν χάρη στην ύπαρξη και του μαρξισμού. από το μαρξι­ σμό. που υπάρχουν και δρουν πάντα ερήμην κάθε οργανωμένης θεωρίας. Ο Μαρξ δεν έπαιξε. Η κοινωνία αναπτύσσεται αυτόματα και αυθόρμητα.ξίσμός από το όνομά του. που αναπτύχθηκαν κατά το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Κι αν δεν είχε γεννηθεί. Ο μαρξισμός εμφανίστηκε κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες. Ρουσό κτλ. τυχαίνει να έχει εμφανιστεί αυτό που ονομάστηκε μαρξισμός. η μετάβαση σε μια άλλη μετακαπιταλιστική κοινωνία θα τελούνιαν οπωσδήποτε. είναι σκέτη μεταφυσική που δεν διαφέρει ούτε κατ’ ελάχιστον 35 . κάθε διαφοροποίηση του καπιταλισμού προς ένα κοινωνικό σύστημα μετακαπιταλιστικό θα επηρεάζεται αναγκαστικά ιλέον. Που με τη σειρά τους επηρεάζουν τον κόσμο και τις κοινωνίες σε μια διαρκή διαλεκτική σχέση ανάμεσα στη θεωρία και την πράξη ή την πράξη και τη θεωρία. κανένα ρόλο στη μετάβαση απ’ τη δουλοκτητική κοινωνία στη φεουδαρχική κι απ’ αυτή στην καπιταλιστική. είναι ο κόσμος και οι κοινωνίες που δημιουργούν τις θεωρίες. όμως. χωρίς όμως να δημιουργήσει αυτός και μόνο τα κοινωνικά δεδομένα που έκαναν αναγκαία τη διαφοροποίηση και του καπιταλισμού και του μαρξισμού. παρόλο που αυτός ο αυθορμητισμός επηρεά­ ζεται ουσιαστικά από τις (θεωρητικές) απόψεις των ανθρώπων για το πώς πρέπει να είναι οργανωμένη μια ανθρώπινη κοινωνία. όπως για παράδειγμα τον ιμπεριαλισμό. Το να αντιμετωπίζουμε συνεπώς το μαρξισμό ως μια «αιώνια αλήθεια» που δεν θα διαφοροποιηθεί ποτέ. Η απάντηση είναι πάρα πολύ εύκολη. Η Γαλλική Επανάσταση ήταν η αναγκαία συνέπεια της διαφοροποίησης του συσχετισμού των κοινωνικών δυνά­ μεων. βέβαια. διότι απλούστατα θα ενσωμάτωνε στη θεωρία του και όλα τα και­ νούρια δεδομένα που εμφανίστηκαν στο μεταξύ μέσα στην κοινωνική πρακτική. αν δεν θα καθοδηγείται ευθέως. Είναι η κοινωνία. που θα παραμείνει στον αιώνα των αιώνων τέτοια που τη συνέλαβε ο Μαρξ. Δεν είναι η θεωρία που δημιουργεί τον κόσμο και τις κοινωνίες (αυτό θα ήταν καθαρή μεταφυσική).

να είστε βέβαιοι πως οι πρώτοι που θα την υιοθετή­ σουμε θα ήμαστε εμείς οι μαρξιστές. όπως κάθε σημαντικό επιστημονικό κείμενο του παρελθόντος. Δυστυχώς. 36 . συνεπώς και για τα προβλήματα που αυτή δημιουργεί και που συνεχώς διαφοροποιείται και συνεχώς επιλύονται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Και βέβαια. Στο κάτω κάτω. όσο και τη γενική εικόνα του ανθρώπου για την ανθρώπινη κοινωνία. Εμείς οι μαρξιστές πιστεύουμε πως ο μαρξισμός είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για τη μελέτη και την ανάλυση των κοινωνικών φαινομέ­ νων. δεν είναι να καρφώνουμε το μαρξισμό στην προκρούστεια κλίνη των επιθυμιών και των καλών μας αισθημάτων. Το σημαντικό. διαψευστούμε. αλλά να τον χρησιμοποιήσου­ με ως «εργαλείο δουλειάς».. Αν όμως γίνει πιθανό. Είθε μια άλλη θεωρία να αποδειχθεί πιο αποτελεσματική. το οποίο σημάδεψε τόσο την ανάπτυξη της κοινωνίας.. λοιπόν. Είναι επιστημονικό σύγγραμμα που διατηρεί την αξία του σαν τέτοιο. ενώ οι συντηρητικοί θα παραμείνουν και τότε συντηρητικοί και θα αντιδρούν το ίδιο ανόητα όπως αντιδρούν και σήμερα. αυτό που ενδιαφέρει είναι η προκοπή του ανθρώπου και όχι η προκοπή του μαρξισμού. και ως μέθοδο μελέτης των κοινωνικών προβλημάτων. Αν ωστόσο. κάτι τέτοιο δεν φαίνεται πιθανό προς το παρόν. δεν θα.απ’ τη σχέση που έχουν οι χριστιανοί με τα ιερά τους κείμενα. το «Κεφάλαιο» δεν είναι ιερό κείμενο. αυτοκτονήσουμε.

ενώ ο καπιταλισμός αναπτυσσόταν ραγδαία εντούτοις έσερνε ακόμη πίσω του τα φεουδαρχικά κατάλοιπα του προηγούμενου κοινωνικού συστήματος που αντικατέστησε. διότι ήδη οι κεφαλαιοκράτες μετείχαν.) Εντελώς συμβατικά λέμε πως ο καπιταλισμός κατέλαβε και την πολιτική εξουσία για πρώτη φορά στη Γαλλία το 1789. (Αυτοκράτωρ είναι αυτός που κρατεί. π. την πτώση της τουρκικής άτσαλης παραλλαγής της φεουδαρχίας. γιατί επέμενε να διατηρεί τις γραφειοκρατικές αυτοκρατορικές οργανωτικές δομές του «ασιατικού τρόπου παραγωγής». ενός συστήματος κοινωνικής οργάνωσης που δεν πρόλαβε να μετεξελιχθεί πλήρως σε φεουδαρχικό. σε πολύ μεγάλο βαθμό. και που καταλήγουν στην ίδρυση των εθνικών κρατών που υπάρχουν σήμερα. τότε που. που σε αντάλλαγμα καταβάλ­ λουν ένα σεβαστό ποσό σαν φόρο στην κεντρική εξουσία (πολύ κεντρική και πολύ εξουσία). 37 . είναι η αναγκαία ιστορική συ­ νέπεια της πτώσης της φεουδαρχίας. οι αστοί εχαν ήδη καταλάβει την οικονομική εξουσία. που ιδρύεται και το νεοελληνικό κράτος. Η ΑΣΤΙΚΗ ΤΑΞΗ ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ ΣΕ ΧΑΜΟΣΠΙΤΑ!!! Ο Μαρξ γεννήθηκε και έγραψε σε μια πολύ δύσκολη μεταβατική περίοδο. Όμως. την πιο μεγάλη επανάσταση πριν από την Οχτωβριανή. όπου ιδιοκτήτης των πάντων είναι ο Αυτοκράτορας (ο Σουλτάνος). στα μέσα του 19ου αιώνα. τον Σουλτάνο. δηλαδή του ιδιοκτητικού και διοικητικού εκείνου συστήματος. την οποία όμως συνέχιζαν να ελέγχουν οι φεουδάρχες δια του προϊσταμένου τους. δηλαδή εξουσιάζει μόνος του. δηλαδή. κι όλο αυτό το μακρύ διάστημα οι φεουδάρχες βρίσκονταν σε άμυνα και σε διαρκή υποχώρηση. και κυρίως στη Λατινική Αμερική. ο οποίος και εκχωρεί υπό προθεσμία τη γη στους εκλεκτούς του.χ. και κατ’ άλλους από πένιε αιώνες νωρίτερα.7. τα πράγματα για τον καπιταλισμό αρχίζουν να ξεκαθαρίζουν μόνο με^ά το 1830. για να ανοίξει έτσι ο δρόμος για την πλήρη ανάπτυξη του καπιταλισμού. στις δομές της εξουσίας. με τη μεγάλη Γαλλική Επανάσταση. Και σε μας εδώ. μέχρι που το 1789 παρέδωσαν και την πολιτική εξουσία στους αστούς. σαν τον Παπανδρέου. Πιο σωστά. Και λέμε πως ο καπιταλισμός κα­ τέλαβε συμβατικά την πολιτική εξουσία τότε. που ωστόσο αδυνατεί πλέον να ελέγξει την περιφέρεια της Αυτοκρατορίας έτσι που οι ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης εξαπλώνονται ραγδαία σε όλο τον κόσμο. τους βασιλέως. Γιατί. πράγμα που ασφαλώς δεν είναι τυχαίο. τότε. Ό λ α τα απελευθερωτικά κινήματα που εμφανίζονται αυτή την εποχή σχεδόν παντού στον κόσμο. από δυο.

δηλαδή όχι πλήρως αναπτυγμένος και όχι απολύτως «νομοταγής». που επιβάλλει. στοιχειωδώς έστω. το καπιταλιστικό παιχνίδι απόχτησε κανόνες (που εκφράζονται με νόμους). (Οι χρονικές σημάνσεις στην ιστορία είναι πάντα συμβατικές. παντού στον καπιταλιστικό κόσμο. γιατί οι «διασαφηνίσεις» των καταστάσεων στο ιστορικό γίγνεσθαι δεν γίνονται ποτέ απότομα. με έναν πολύ εντυπω­ σιακό τρόπο.Η πολιτική πτώση της φεουδαρχίας το 1789 ήταν ένα κολοσσιαίας σημασίας ιστορικό γεγονός. και τα περάσματα από τη μια κατά­ σταση στην άλλη είναι πολύ αργά). Ενώ ο σημερινός νεοφιλελευθερισμός δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια προ­ σπάθεια παράκαμψης της ηθικής. με το σκάνδαλο Κοσκωτά. σε μια εποχή που κανείς αστός οικονομο­ λόγος δεν ήθελε να ακούσει για καπιταλιστική παρακμή. Έτσι. για πρώτη φορά. Διότι. αρκεί να είναι ικανοί για κάτι τέτοιο. ώστε στον «αγώνα της ζωής» να νικά αυτός που δεν έχει αναστολές ηθικής τάξης και μπαίνει με τα όλα του στο παιχνίδι της «ελεύθερης αγοράς». ο Μαρξ την προδιαγράφει. Τούτη η ανυπαρξία κανόνων είναι οικονο­ μικός νόμος: Στα πρώτα στάδια ανάπτυξης του καπιταλισμού δεν είναι δυνατό να υπάρχουν κανόνες αυστηροί. προκαλεί και τη δικαιο- 38 . ασχέτως αίματος και τίτλων ευγενείας. Μέχρι τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο περίπου (1914) οι κανόνες του καπιταλι­ στικού παιχνιδιού είναι ελάχιστοι και εντελώς στοιχειώδεις. γιατί έτσι θα ανακοπτόταν η γρήγορη συσσώρευση του κεφαλαίου και συνεπώς η καπιταλιστική ανάπτυξη. θεωρώντας την ιστορικό νόμο. Ο καπιταλισμός λοιπόν χρωστάει την επιτυχία του στο γεγονός πως αποκολλά την οικονομία από την ηθική. όπως φάνηκε. αν και ο καπιταλισμός βρίσκεται σε πλήρη άνοδο. ο έλεγχος της αγοράς. όπου ο καπιταλισμός παραμένει δύσμορφος. Και κυρίως γιατί. ο καπιταλισμός ξεπερνάει τις αγκυλώσεις της καταγωγής και του αί­ ματος που οδηγούν στην καταστροφή τη φεουδαρχία και τώρα πλέον όλοι μπορούν να μετέχουν στις οικονομικές δραστηριότητες ενός τόπου. όπως γινόταν μέχρι το 1914. παράκαμψη αναγκαία για να αναπτυχθούν «φυσιολογικά» τα θηρία στην καπιταλιστική ζούγκλα. Πράγματι. αρκεί να είναι σε θέση να παρακάμψουν τους αυστηρότατους ηθικούς κώδικες της φεουδαρχίας και να αναπτύξουν την οικονομία ερήμην κάθε ηθικού κανόνα. εκτός από τις καπιταλιστικές χώρες της Αφρικής και τη σημερινή Ελλάδα. η ελπίδα για μια καλύτερη ζωή για όλους παύει να είναι όνειρο. για πρώτη φορά στην ιστορία ευρύνεται πάρα πολύ ο κύκλος των ανθρώπων που ελέγχουν την οικονομική ζωή ενός τόπου. Και εκτός από σκάνδαλο. Είπαμε ότι στην εποχή του Μαρξ η μεταβατική περίοδος από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμα. Δηλαδή. Σιγά σιγά όμως. και κανείς δεν ξέρει προς το παρόν πότε θα σταματήσει αυτή η άνοδος και πότε θα αρχίσει η παρακμή. Που η ελευθερία της νοείται κυρίως σαν δυνατότητα εξουδετέρωσης του οικονομικού αντιπάλου με κάθε τρόπο.

Το φέουδο ασφυκτιά από τον υπερπληθυσμό. λοιπόν. 'Οπως «ανακαλύψαμε» την αθανασία για τον αμετάκλητα θνητό εαυτό μας. πολύ σιγά. οδηγούν στο γήρας κι από εκεί κατευθείαν στο τάφο. πουτάνες. και η γέννηση και Ό θάνατος εδώ δεν είναι «δυστυχήματα». Όμως. κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά πότε γεννήθηκε ο καπιταλισμός. και σιγά σιγά. γυρο­ λόγοι. Είναι πολύ 39 . Και το κακό που προέκυψε εδώ για τους φεουδάρχες ήταν η αστική τάξη. απλούστατα. προγονικά κοινωνικά συστήματα. απελπιστικά σιγά γεννήθηκε ο καπιταλισμός.) Πώς έγινε. σιγά σιγά. βιοτέχνες. λοιπόν. ψιλικατζήδες. Τον πρώιμο ακόμα Μεσαίωνα η Ευρώπη γνωρίζει ένα εκπληκτικό πληθυσμιακό «μπουμ». Διότι. εκτός φέουδου (κτήματος). οι φεουδάρχες. τα κοινωνικά συστήματα ούτε γεννιούνται ούτε πεθαίνουν απότομα και κανείς επιστήμονας δεν μπορεί να ορίσει με βεβαιότητα το χρόνο γέννησης και θανάτου ενός κοινωνικού συστήματος. Ουδέν καλόν αμιγές κακού. Και κυρίως απατεώνες. Μόνο που τόσο η αρχή όσο και το τέλος ενός συγκεκριμένου κοινωνικού συστήματος δεν είναι σαφή. τελικά αρχίζουν να σκάβουν από τότε (από τον πρώιμο Μεσαίωνα) τον τάφο τους μόνοι τους. και πρέπει να αποψιλωθεί για να λειτουργήσει με παραγωγική επάρκεια. γιατί δεν έχουν εύφορη γη να καλ­ λιεργήσουν — κι άλλη δουλειά δεν ξέρουν. πράγμα αιιολύτως κατανοητό από ψυχολογικής απόψεως. Όμως. ο καπιταλισμός γεννήθηκε το Ι6ο αιώνα. που θα μπορούσαμε να τις παραλληλίσουμε με τις βιο­ λογικές διεργασίες που τεΐούνται στο ανθρώπινο σώμα και που. ο Σούμπετερ. Είναι τόσοι πολλοί πια αυτοί που εργάζονται στα φέουδα για λογαριασμό του φεουδάρχη. Όμως. Ούτως εχόντων των πραγμάτων. και την τοποθετεί στο Ι3ο αιώνα. (Οι αστοί έχουν μια τάση να μεγαλώνουν τα όρια της ζωής και του θανάτου. αλλά η συνέπεια μακρόχρονων διεργασιών μέσα στο κοινωνικό σώμα. έτσι ανακαλύψαμε και την αθανασία για το κοινωνικό σύστημα μέσα στο οποίο γεννηθήκαμε και μεγαλώσαμε. νταβατζήδες. όπως είναι στη ζωή των έμβιων όντων.λβγημένη οργή των αστών — μια οργή που συνεχίζεται. δηλαδή τον πρώιμο Μεσαίωνα. αν και ξέρουμε πότε κατέλαβε την πολιτική εξουσία στην κάθε χώρα Κατά τον Μαρξ. Πάντως. ένας μεγάλος αστός επιστήμονας. είτε για το θάνατο ενός κοινωνικού συστήματος. όχι όμως και από λογικής απόψεως. τελικά. μεταθέτει αυτή τη γέννηση τρεις αιώνες πιο πίσω. που «πέθαναν». Που αρχίζει να συγκροτείται σπερματικά ως τάξη αυτήν ακρι­ βώς την εποχή. Κανείς δεν θέλει να ακούει για θάνατο. προσπαθώντας με αυτόν τον τρόπο να περισώσουν τον εαυτό τους. Οι πλεονάζοντες κολίγοι ζουν καταρχήν στις παρυφές του φέουδου στο οποίο ζούσαν προηγουμένως. είτε πρόκειται για τον προσωπικό του θάνατο. χωρίς να παίρνουμε υπόψη πως πριν από τον καπιταλισμό «έζησαν» άλλα. δημιουργούν για τους εαυτούς τους μια τεράστια ποικιλία εργασιών: Γίνονται έμποροι. που οι πλεονάζοντες πετιούνται από το αφεντικό. και είναι δυστυχέστατοι.

με τους οποίους τρώγονταν συνεχώς σαν τα σκυλιά. τα παλιά μπούργκους γίνονται υπέροχες πόλεις όπως το Παρίσι. αν ήθελαν να μην πεθάνουν από τη δίψα. εντός του οποίου οι μπουρζουάδες ζουν και βασιλεύουν. χωρίς να είσαι ατσίδας και «παιδί της πιάτσας». Οι άνθρωποι συνεχίζουν να αυξάνονται. να πληθύνονται και να κατακυριεύουν τη Γη. καλή ώρα όπως οι σημερινοί αστοί και οι σημερινοί προλετάριοι. Όμως οι παλιοί «γνήσιοι» άρχοντες δεν μπαίνουν αμέσως στο «χρονοντούλαπο της ιστορίας». Ό σο περνούν οι αιώνες. Και τούτη η μεσαιωνική ιστορία συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας. Αλλά. τόσο υπό το καπιταλιστικό. που θεμελιώνονται στον πρώιμο Μεσαίωνα. όπως πάντα στην ιστορία. οι σημερινοί μπουρζουάδες απανταχού της Γης αρχίζουν να ασφυκτιούν 40 . ζητώντας τη γιατρειά. έχει μέσα της από τότε θηρία κάθε είδους. γαϊδούρια με παπιγιόν και «καλούς τρόπους» θα βρεις πολλά στους «πολιτισμένους» καιρούς μας. Οι παλιοί μπουρζουάδες με τον καιρό πλουτίζουν πολύ και γίνονται άρχοντες. και κάτω από τους οικονομικούς και κοινωνικούς όρους που περιγράψαμε στοιχειωδώς. που εμφανίστηκε. που επιβιώνουν μέχρι τις μέρες μας στους τενεκεδομαχαλάδες των μεγάλων πόλεων. Έτσι λέγονταν οι οικισμοί. αλλά για τρεις ή έξι αιώνες συνυπάρχουν με τους μπουρζουάδες. ονομάζονται μπουργκουάδες και επί το ευηχότερον μπουρζουάδες. ο οποίος συνεχίζεται αταβιστικά. από το οποίο. η Βενετία και γενικά όλα τα μεγάλα ευρωπαϊκά αστικά κέντρα των ημερών μας. όσο και υπό το καθεστώς του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Αν και τελικά θα τους φάει η χολέρα. που εξελίσσονται σε πόλεις. Είπαμε: Ουδέν καλόν αμιγές κακού και το καλό του νερού αντισταθμίζεται από το κακό της πανούκλας. σύμφωνα με την ευαγ­ γελική προσταγή. όχι όμως και το περιεχόμενό της. οι κάτοικοι των μπούργκους. όπως πίστευαν οι άνθρωποι του Μεσαίωνα (και του σημερινού Μεσαίωνα. προσοχή: Παραμένουν τα γαϊδούρια που ήταν κατ’ ανάγκη το Μεσαίωνα. το Λονδίνο. που εγκαθίσταται για τα καλά στα μπούργκους. θα ήταν δύσκολο να απομακρυνθούν οι άνθρωποι. μέσα σε μια ζούγκλα που έχει αλλάξει πολλές φορές τη μορφή της. που δεν τη στέλνει ο θεός. και η καπιταλιστική ζούγκλα. Το γεγονός πως φόρεσαν γραβάτα τα θηρία δεν πρέπει να μας παραπλανά. και να μπορούν να κάνουν και κανένα μπάνιο κάπου κάπου. κυρίως ως συμπεριφορά και ως ήθος ζουγκλικής καταγωγής και προελεύσεως. στους οποίους οι κατοικίες ήταν η μια κολλητά στην άλλη. γύρω από μια λίμνη ή κοντά σ ’ ένα ποτάμι. που τρέχουν σαστισμένοι από τον παπά στο γιατρό κι από αυτόν ξανά στον παπά. Οι πρώην κολίγοι λοιπόν αρχίζουν να βγάζουν ο ένας το μάτι του άλλου με εκπληκτικό ζήλο. και από το θε ό και από τους ανθρώπους) αλλά οι άθλιες συνθήκες διαβίωσης στα μεσαιωνικά μπούργκους. για να μην τους φάει η ψείρα. Φυσικά. σε τούτο τον τρομερό αγώνα επιβιώνουν οι ισχυρότεροι. Άλλωστε.δύσκολο να επιβιώσεις έξω από την εκμεταλλευτική ηρεμία του παλιού φέουδου. Από τότε. εναλλάξ. Όμως. Οι οικισμοί που δημιούργησαν οι περισσευούμενοι πρώην κολίγοι ονομάστηκαν μπούργκους.

όπως έγινε κατά την Αναγέννηση. Και σύντομα θα υποχρεωθούν να αλλάξουν τρόπο ζωής για να επιβιώσουν. όχι μόνο από την κατά παράταξιν δόμηση κι από το νέφος. έτσι που αυξάνεται συνεχώς ο πληθυσμός της Γης Ας ξεχάσουμε njv επιστροφή στη φύση. που θα συνεχίσουν τον πολιτισμό. που διαδέχεται το Μεσαίωνα (και προετοιμάζει τον ώριμο καπιταλισμό). που έχτισαν οι παλιοί και οι νεότεροι μπουρζουάδες. τον καθημερινό φασισμό. 41 . για να πάρουν τη θέση τους καινούριες. Σε λίγα χρόνια τα ση­ μερινά ακριβά προάστια θα υκερκορεστούν κι αυτά. εις μνήμην του πολιτισμού που ονομάστηκε αστικός.στα σημερινά αστικά κέντρα. μέσα από καινούριους τρόπους κοινω­ νικής οργάνωσης. παρακμάζουν και πεθαίνουν. (η πόλη του Πέτρου). δηλαδή την κατάσταση που δημιουργήθηκε στις πόλεις (αυτό σημαίνει ο»όρος πολιτισμός). Απλώς. οι οποίες θα ήταν αδύνατο να καταργηθούν. λοιπόν. το Γιοχάνεσμπουργκ (η πόλη του Γιάννη) και άλλες πολλές σύγχρονες πόλεις. και η κοινωνία θα υποχρεωθεί να ισορροπήσει. Τα υπέροχα μπούργκους δεν θα κατεδαφιστούν ποτέ. Μπορεί να αυτοκτονούν οι άνθρωποι αλλά οι κοινωνίες δεν αυτοκτονούν ποτέ. τον πράσινο «σοσια­ λισμό» και από πολλές άλλες τέτοιες και αλλιώτικες «συμφορές». αιωνία τους η μνήμη. σε κάποιες πόλεις που συνεχίζουν να φέρουν ως δεύτερο συν­ θετικό του ονόματός τους τη λέξη μπούργκους όπως για παράδειγμα το Πέτερσμπουργκ. αλλά και από τις απεργίες. Και ο χαρακτηρισμός «μπουρζουάς» θα περισώζεται. κι ας δουλέψουμε για την επι­ στροφή στον πολιτισμό.

δηλαδή τη βαθιά και βιωματική κατανόηση της αξίας και της σημασίας του καλού εν τω κόσμω. Που όσοι τον αψηφούν κάνουν καλύτερα τη δουλειά τους στη Γη. θα 'σουν ένας ανεπρόκοπος στον άλλο. Αλλά αν σιγουρευόσουν πως κέρ­ δισες τον άλλο. σαν να στέκονταν εχθρικά ο ένας απέναντι στον άλλο: Αν πρόκοβες σ ' αυτόν τον κόσμο. παρά δηλαδή τις θεϊκά κατοχυρωμένες ηθικές απαγορεύσεις. η ανηθικότητα δεν έλλειψε ποτέ από τη Γη. Οι δυο κόσμοι. η τήρηση αυτού του «συντάγματος» δεν επαφίεται στο χριστιανισμό των χριστιανών. ας τα βολέψουμε πρώτα στον ορατό κόσμο. 'Ομως. Διότι εξαρτούν την ηθικότητά τους από το αόρατο μαστίγιο του θεού. έτσι. Ευτυχώς. Ο καθένας στο βασίλειό του.8. Βέβαια. που είναι ειδικοί και ξέρουν καλύτερα. για να πάρει το βραβείο στους ουρανούς. Κατά κάποιον τρόπο. «αυτός» και ο «άλλος». γιατί οι ηθικοί άνθρωποι εκτός από διαρκώς τρομαγμένοι εξαιτίας της ύπαρξης της κόλασης. κι ο φτωχός στο δικό του εις τους ουρανούς. όπως άλλωστε το λέει ρητά και κατηγορηματικά κι εκείνο το «. κι όχι γιατί του είπε ο παπάς της ενορίας πως πρέπει να είναι καλός. θα αδιαφορούσες εντελώς για τούτον. Λοιπόν. ως αριστεύσας μαθητής επί της Γης! Εδώ σε θέλω κάβουρα! να περπατάς στα κάρβουνα της γης και να μην 42 . που το πράττει κανείς χωρίς να περιμένει καμιά ανταμοιβή στον άλλο κόσμο. ή τον ονειρευόμαστε. αν όχι περισσότερο πειστικές οι απαγορεύσεις. αλλά μόνο για να ελέγχονται από την κοινωνία τα καταστροφικά ένστικτα και ο άκρατος εγωισμός. Τον «άλλο κόσμο» όμως δεν τον βλέπουμε και γΓ αυτό τον φανταζόμαστε. είναι και βαθύτατα ανήθικοι στο βάθος βάθος. Κι έτσι. Ο ΑΝΗΘΙΚΟΣ ΔΡΟΜΟΣ ΤΟΥ ΠΟΛΙΉΣΜΟΥ Η ιστορία βαδίζει το δύσκολο δρόμο της. όπως το κυρίως ειπείν σύνταγμα στον πατριωτισμό των Ελλήνων. λύπη και στεναγμός. Παρά ταύτα. που κατά κανόνα έχουν θεϊκή επικύρωση. Η υπερβολική φροντίδα για τη «βασιλεία των ουρανών» αφήνει ελεύθερο το πεδίο δράσης των βασιλέων επί της Γης. καθώς και όλων των βασιλικών ή μη καθαρμάτων. λοιπόν. τον βλέπουμε και τον ξέρουμε. αλλά στο φόβο της τιμωρίας στον άλλο κόσμο. και δικαίως: Αυτόν εδώ τον κόσμο. ώστε να γίνονται. τούτος ο κόσμος έγινε τελικά για τους έξυπνους κι ο άλλος για τους χάχες. γιατί είναι όντως καλός. κι όχι από το ήθος. οι δέκα εντολές είναι τα δέκα άρθρα του χριστιανικού ηθικού «συντάγματος» (κώδικα) πάνω στα οποία στηρίζονται οι επιμέρους ηθικοί νόμοι. Σου λένε οι άνθρωποι. τουλάχιστον περισσότερο επίφοβες. μέσα από ένα πλέγμα απαγορεύσεων. πάντα μπέρδευαν ο ένας τον άλλο. κι ας αφήσουμε τη φροντίδα για τον αόρατο στους παπάδες. ερήμην της ηθικής. η ηθική υπάρχει πάντα. ένθ* απέδρα πάσα οδύνη.μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι».

του αρέσει δεν του αρέσει. ΓΓ αυτό. ηθικά ή ανήθικα. Είναι απόλυτα βέ­ βαιο. Μια ομάδα ανθρώπων που αποτελείται. και δείχνει το πραγματικό και ουσιαστικό ήθος της . παρότι*ο καθένας χωριστά παίρνει μέρος στον καθορισμό του αθροίσματος. από σένα. που την τρέμουν οι πάντες. αναλώγως. πως μια τέτοια ομάδα ανθρώπων έχει μεγαλύτερη αίσθηση του κακού παρά του καλού. απελευθερώνεται από την έξωθεν επιβεβλημένη ηθική.. δίνει ένα «άθροισμα» συμπεριφοράς που καμιά σχέση δεν έχει με τη συμπεριφορά του καθένα χωριστά. αλλά αθροίζοντας τη δράση του καθένα ανάλογα με τις ικανότητές του. το μπορεί δεν το μπορεί. χαιρετίσματα στην εξουσία! Που αυτή κι αν είναι ανήθικη! (Κάθε εξουσία είναι εξ ορισμού ανήθικη. παρόλο που αποτελείται από άτομα. που δρα σαν ομάδα χωρίς να εξατομικεύει τη δράση του καθένα.. δηλαδή μια «οντότητα» στατιστική και συνεπώς υπερπροσωπική. Ξέρουν τι τους περιμένει αν περιπλακούν σε μια ομάδα που ενεργεί ως μόρφωμα και όχι εξατομικευμένα. κυρίως τις εξαιρετικά πολυάριθμες. σαν μια υπερπρόσωπη οντότητα (μόρφωμα). φοβούνται τις ομάδες. το καθένα χωριστά από τα άτομα της ομά­ δας. Εκείνη τη στιγμή. στέλνει περίπατο την ηθική του. που κι αυτό είναι στατιστικά καθορισμένο (κατά μέσον όρο προσδιορισμένο). ενώ η κοινωνία. που δεν στηρίζεται στην ποινή και την τιμωρία. ενώ δεν είσαι παρά ένα τρομοκρατημένο ανθρωπάκι. που είναι καλό θέλει δεν θέλει. που όπως είπαμε δεν πρέπει να συγχέεται με το ήθος. δηλαδή με τη βιωματική και αυθόρμητη ηθικότητα. Η τεράστια δύναμη της μάζας. Κατά κάποιον τρόπο. όταν δρα. Πάντως. άλλωστε.αν βέβαια αυτό υπάρχει στα άτομα που αποτελούν την ομάδα. Για τον απλό λόγο πως η ηθική είναι μια προσωπική σχέση με το καλό και το κακό. αν βρεθείτε σε μια διαδήλωση. αλλά ένα «μόρφωμα)) όπως λέμε. ή όποιον άλλο τέλος πάντων. έχει τη ρίζα της σ ’ αυτή την προσωρινή έστω κατάργηση της καταναγκαστικής ηθικής. Μπορούμε να μιλάμε για το ήθος μιας ομάδας ανθρώπων. ξεχνά αυτομάτως τις καταναγκαστικές ηθικές απαγορεύσεις. όπου η μάζα ενεργεί και φέρεται. Ο ιστορικός ρόλος της ανηθικότητας είναι πολύ μεγαλύτερος από ό. Διότι η ομάδα.τι της ηθι­ 43 . από μένα κι από τον Φούφουτο. Αν δεν υπάρχει. μπορεί να γίνει χαμός στην πιο απόλυτη κυριολεξία. Κι η ομάδα αυτή έχει συγκροτηθεί για να υπερασπιστεί κάποια συγκεκριμένα συμφέροντά της κι όταν αυτά είναι ζωτικά δη­ λαδή άμεσον σχέσιν έχοντα με τη ζωή των ατόμων. οι εξουσιαστές. δεν είναι το άθροισμα των ατόμων που τη συναποτελούν. η κοινωνία δεν ηθικολογεί. Η «καλή εξουσία)) υπάρχει μόνο στον Παράδεισο). θ α καταλάβετε καλύτερα τη στατιστική έννοια (το μέσο όρο) του αθροίσματος αυτού. ποτέ όμως για την ηθική της ομάδας.καίγεσαι. Ηθικολσγούν μόνο τα άτομα. και παρά τις ηθικές απαγορεύσεις. ας πούμε. Κι όχι να παριστάνεις τον καλό. και το κακό εμφανίζεται σ ’ όλο του το κατα­ στροφικό μεγαλείο.

προσπα­ θήστε να απαλλαγείτε από τις ηθικές αναστολές. Άλλωστε. κάποτε. τουτέστιν ομαδικών και οργανωμένων σφαγών. τα μονίμως αστεφάνωτα αγάλματα των ποιητών. Όπως ξέρουμε. Κύριε. 'Αλλωστε. βάζουν μπροστά το μηχανισμό παραγωγής μαζικής ανηθικότητας. δηλαδή δια των εντεταλμένων δολο­ φόνων. θέλεις να 44 . γιατί θα αποδειχτείτε φρικαλέοι χριστιανοί. Ό ταν π.κότητας. Τα κτήνη! Ενώ κάθε φορά που θα τα βρουν ζόρια. Που. φίλε μου! Να σε στέλνουν να σκοτωθείς. όμως η ιστορία γράφει μονίμως στα παλιά της τα παπούτσια την ηθική μου αγανάκτηση. Τσιμέντο να γίνει. Τουλάχιστον οι αρχαίοι Έλληνες πρότειναν αισθη­ τικά ιδανικά στους μελλοθάνατους. Τα ζώα! Εγώ βρίζω κατά τη συνήθειά μου. λέει. Κι ύστερα μας ζητούν να γίνουμε καλοί και ηθικοί άνθρωποι. τι κόσμος ηλίθιων μπαμπά Πλάτωνα! Η πιο μεγάλη εφεύρεση του καπιταλισμού είναι το κολοσσιαίας σημασίας γεγο­ νός πως παραμέρισε όλα τα άλλα ιδανικά και στη θέση τους έβαλε το χρήμα. εκείνος ο βασιλιάς. κι αν γυρίσεις ζωντανός να μη σου δίνουν μοιράδι από τη λεία. κι όχι από τα άλλα. όπως γινόταν πάντα στην ιστορία χωρίς να το ομολογούν καθαρά οι πολιτικάντηδες. οι ήρωες. καλά τους έκαναν αφού ήταν εχθροί. Ακόμα και ο Τρωικός πόλεμος έγινε για το (αισθητικό) ιδανικό που επέβαλλαν τα μάτια της ωραίας Ελένης. γράφεται από ανθρώπους αποφασισμένους να σκοτώσουν και να σκοτωθούν αν χρειαστεί για τα συμφέροντά τους. κι όχι για τους θησαυρούς της Τροίας. Σας το λέω και να το ξέρετε: Αν θέλετε να σας κάνουν άγαλμα. Απλή απόδειξη. πως διάολο γίνεται και γίνεται ιδανικό. έτσι ονομάζουμε συνήθως αυ­ τούς που σκότωσαν όσο το δυνατόν περισσότερους εχθρούς και στο τέλος σκοτώ­ θηκαν. γιατί έχει σοβαρούς οικονομικούς λόγους να τον κάνει Είναι πολύ εύκολο να εφεύρει κανείς ιδανικά. πάρα πολύ συχνά τα βαφτίζουν ιδανικά για να μην καταλαβαίνουμε περί ποιων Ακριβώς συμφερόντων πρόκειται. Και μη μου πείτε.χ. είδατε πολλά αγάλματα ηρώων της επιστήμης. μας προτείνουν να σκοτωθούμε για την πατρίδα (τι πρόταση κι αυτή. Αμ. και να σ ’ αφήνουν να βολοδέρνεις με τα ιδανικά για τα οποία. που είχαν κάτσει σιο μάτι των Αχαιών! Κοίτα να δεις πλάκα. που δόξασε την πιπρίδα δια των στρατιωτών. Και καλά για την πατρίδα. Εννοώ άγαλμα που να το στεφα­ νώνουν στις εθνικές επετείους. έναν έναν μας θέλουν ηθικούς. Η ιστορία δεν γράφεται από ηθικολόγους. και οι καθηγητές της ιστορίας που τους βοηθούν αποτελεσματικά. μα τον Δία) δεν μας λένε ότι πρόκειται να σκοτωθούμε για τα συμφέροντα της ιθύνουσας τάξης της πατρίδας που κάνει τον πόλεμο. Ω. έγινε ο πόλεμος. Ενώ εμείς οι τενεκέδες σκοτωνόμαστε για το «βασιλιά και την πατρίδα». που λειτουργούν ως άλλοθι στον κόσμο των βαρβάρων. των γραμμάτων και των τεχνών Το πολύ πολύ να είδατε κανέναν ανδριάντα πολιτικού. στο σχολείο μας υποχρεώνουν να αποστηθίζουμε ημερομηνίες μαχών κυρίως.

και ποτέ η ηθική. κλέψε. εθνικόφρονες (λες. ρήμαξε. σε μια εποχή που τα αγαθά είναι ακόμα λιγοστά. πως η ιστορία δεν δίνη πεντάρα για την ηθική. που λέτε. Με έστειλε στην Κίνα. Σκότωσε. γιατί θα φωνάξω τον μπαμπά μου τον Ανδρέα. Ένωση και αλλαχού. Αν δοθεί χωρίς να κερδηθεί. Εδώ που τα λέμε.κι αυτό έχει σημασία. δεν το βροντοφώναξε τ ’ όνομα. στην Κούβα. σας παρακαλώ. Όμως. αλλά αυτό το έκανε μόνο και μόνο για να μην αρχίσουν να ψάχνουν όλοι τον Παράδεισο στη Γη. αλλά μη μου ζητάτε περισσότερες πληροφορίες γΓ αυτούς. τίποτα. στη Λιβύη. Λοιπόν. εναλλάξ ή κατά ζεύγος. και ο Παράδεισος και η Κόλαση είναι εδώ στη Γη.) Το ήθος μετράει και στον άνθρωπο και στις κοινωνίες. ο καπιταλισμός επιδίωξε την αποτελεσματικότητα παντί τρόπω — και γ ι’ αυτό ακριβώς πρόκοψε και μεγαλούρ­ γησε. να τους λες: Μα. χωρίς. αλλά ο καπιταλισμός επιτέλους είπε τα πράγματα με τ ’ όνομά τους. Στον καπιταλισμό μετράει μόνο η αποτελεσματικότητα. Ο καπιταλισμός το αντιλήφθηκε πολύ καλά αυτό. Μπορεί κάποιοι να κέρδισαν τον Παράδεισο χάρη στην ηθική. για το βασιλιά (κοίτα να δεις πλάκα) και την πατρίδα Γ ι’ αυτό και πρόκοψε τόσο γρήγορα ο καπιταλισμός. Σκέψου να κατακτάς την Αμερική. λέει. Μπορεί να κλαψουρίζουν οι άνθρωποι μετά από κάθε μάχη. Το είπε από μέσα του για να μην τ ’ ακούσουν οι χαχόλοι και σταματήσουν να σκοτώνονται.. αλλά από Παράδεισο. Πρόκοψε. ώστε οι κακοί να μπορούν να κάνουν τη δουλειά τους σε τούτο τον κόσμο και οι καλοί να παίζουν το κομπο­ σκοίνι τους (ίσως και κάτι άλλο) όσο οι κακοί κάνουν «καλές δουλειές». βέβαια. λοιπόν. άφησε την ηθική να δου­ λεύει υπέρ του ουρανίου Παραδείσου. Η ηθική όμως δεν μέτρησε ποτέ και σε τίποτα. να σκοτώσεις ούτε έναν Ινδιά­ νο! Σκέψου να σου επιτίθονται οι φίλοι και γείτονες Τούρκοι για να σε λεηλατήσουν και συ. γιατί το κάνατε αυτό παιδιά! Δεν είναι ευγενικό! Μη με υποχρεώσετε να σας σκοτώσω και χάσω τον Παράδεισο στα καλά καθούμενα! Φύγετε. τότε κλάψτα δικαίως. λέει. γιατί αναγνώρισε πως η ιστορία είναι «κακή» απ’ την ίδια τη φύση.γίνεις πλούσιος. ας αφήσουμε την πλάκα κι ας το πούμε καθαρά για να το καταλάβουν και οι. Κανένα νέο από τον Πα­ ράδεισο. Βέβαια. εξαπάτησε. θέλω να πω. κι όταν έρθει η ώρα σου εξομολογήσου και άντε στο καλό. Αυτό. πως αναγνώρισε ότι η ιστορία φτιάχνεται και από τους ηθικούς και από τους ανήθικους. ποτέ ο διευθυντής μου δεν με έστειλε με δημοσιογραφική αποστολή στον Παράδεισο. έκανε καταμερισμό έργου και στην ηθική. γινόταν — πάντα κι αυτό έκαναν και τα προγενέ­ στερα του καπιταλισμού κοινωνικά συστήματα. γιατί θα δυσκολευτώ να τις διασταυρώσω ως καλός και ευσυνείδητος δημο­ σιογράφος. μ ’ άλλα λόγια. Θέλω να πω. Ο καπιταλισμός. πάντως. Άλλωστε. πάντως ο αγώνας δόθηκε και κερδήθηκε . Έτσι γινόταν πάνια στην ιστορία. στη Σοβ. Ο Ά γιος Πέτρος σε περιμένει στον Παράδεισο. Τοποθέτησε το «κακό» σε τούτο τον κόσμο και το «καλό» στον άλλο. και συνεπώς ο παράδεισος της ευημερίας δεν μας χωράει όλους. 45 .. Δηλαδή.

ούτε λόγος για σοσιαλισμό. γιατί είμαστε οι ηθικοί και οι τίμιοι. σημαίνει πως μπορεί να διευρυνθεί κι άλλο. απ’ όσους την εποχή της φεουδαρχίας.Πάντως. Εμείς οι μαρξιστές δεν μυρίσαμε τον κρίνο για να κυοφορήσουμε το σοσια­ λισμό. έτσι. Που αν δεν ήταν βάρβαρος. ο σοσιαλισμός δεν φύτρωσε στα κεφάλια μας. Ο ηθικός σοσιαλισμός είναι δυνατός διότι προυπήρξε ο ανήθικος καπιταλισμός. αλλά δια παρθενογενέσεως. ή της δουλοκτησίας. Αφού ήδη υπάρχει για πολύ περισ­ σότερους. Γιατί το σοσιαλισμό τον προετοιμάζει ο καπιταλισμός. ποτέ των ποτών. που αν ήταν υπέρ το δέον ηθικός. και χάρη στη σωτήρια ανηθικότητά του (το λέω χωρίς ίχνος ειρωνείας) έγινε αντιληπτό από τον άνθρωπο πως ο Παρά­ δεισος είναι δυνατό να υπάρξει σ ’ αυτή τη Γη. όπως στη Ρωσία του 1917. 46 . Ε. για πρώτη φορά με τον καπιταλισμό. Ο σοσιαλισμός μπορεί να γεννηθεί με καισαρική τομή. Θέλω να πω. Πατώντας σταθερά στη ματοβαμμένη ιστορία του καπιταλισμού. ακριβώς αυτή τη διεύρυνση επιχειρεί ο σοσιαλι­ σμός.

τι είμαστε.τι είμαστε. άμα λάχει να πούμε.9. Ποτέ κανείς πλούσιος δεν είπε: τι ωραία που θα ’ταν αν ήμουν φτωχός! Από τότε που υπάρχει πείνα. πράγμα που κάνει τον άνθρωπο να θέλει συνεχώς να περάσει από μια κατώτερη βαθμίδα σε μια ανώτερη κι έτσι συνέχεια μέχρι τον «άπειρο πλούτο». Ο πλούτος. είναι πρόβλημα ζωής και θανάτου. όταν έχει αποβλακωθεί πάρα πολύ είτε ονειρεύεται διαμάντια. που είναι βέβαια μια ιδανική και συνεπώς ανύπαρκτη κατάσταση. Γιατί ανάμεσα στον «απόλυτο πλούτο» και την «απόλυτη φτώχεια» εκτείνεται μια απειρία ενδιαμέ­ σων καταστάσεων. τουτέσπν αρμόζοντα σε αυτόν που έχει «πολύ τέλος». Όμως. λοιπόν. όχι μόνο τρώει καλύτερα και υγιει­ νότερα. είτε δεν ονειρεύεται τίποτα. αλλά κάνει και κυτταροθεραπεία. Κι αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που μπορούμε και να σκοτώσουμε για να γίνουμε έστω κατά τι πιο πλούσιοι από ό. δηλαδή κατά τι λιγότερο φτωχοί από ό.. κότερα κι άλλα τέτοια πολυτελή. Ποτέ κανείς δεν διάλεξε με τη θέληση του τη φτώχεια (εξαιρούνται οι συ­ νεπείς προς τις ασκητικές ιδέες τους ασκητές). 47 . έστω και αν δεν το ’χει συνειδητοποιήσει. αλλά και τη ζωή σου με πολλά και ποικίλα ενδιαφέροντα κι ευχάριστες ενασχολήσεις. Ο ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΖΟΥΓΚΛΑΣ Η φτώχεια και ο πλούτος είναι δυο σημαδιακές για την ανθρώπινη συμπεριφορά λέξεις. παράγει καταρχήν και κατά κύριο λόγο. το γεγονός είναι πως ο πλούτος (η λέξη παράγεται από το ρήμα πίμπλημι που σημαίνει γεμίζω) δεν σε κάνει να γεμίζεις μόνο τις αποθήκες σου και το πορτοφόλι σου. ζωή. είτε πλούσιος νοτιοβαλκανικής παραλλαγής. νεοελληνικό πολιτισμό. αν και όπως έδειξαν τα πράγματα αυτοί που έχουν «πολύ τέλος» δεν πληρώνουν κατ’ ανάγκην και πολλά τέλη. εντός αυτού.. πράγμα καταφάνερο στην καθημερινή ζωή: Όποιος έχει λεφτά. δηλαδή από της εμφανίσεως του ανθρώπου στη Γη. Κι ο πλούσιος. δηλαδή μεγάλη περιουσία (τέλος ονόμαζαν οι αρχαίοι Έλληνες την ατομική περιουσία) ή σε αυτόν που πληρώνει «πολλά τέλη» (πολλούς φόρους) σύμ­ φωνα με μια αυθαίρετη «ετυμολογία της λέξης. εφόσον φυσικά δεν είσαι είτε νεόπλουτος Έ λλην βλάχος. μια δυνατότητα προφύλαξης από τον πρόωρο θάνατο. καθ’ όλα αντάξιο του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. πως ο πλούτος είναι μια κίνηση απομάκρυνσης από το θάνατο. οπότε πας στο σκυλάδικο και παράγεις. Είτε πληρώνουν είτε δεν πληρώνουν τέλη οι πλούσιοι. όπως θα ’θελαν ίσως έτσι να λένε κάποιοι «πολιτισμένου) σε τούτη τη χώρα των βαρβάρων. ή πληρώνει τον Γιακούμπ για ένα καλό σέρβις της χαλασμένης μηχανής. Ο θνητός άνθρωπος θέλει να είναι πλούσιος γιατί ξέρει. ο νηστικός καρβέλια ονειρεύεται. ο πλούτος δεν παράγει μόνο πολιτισμό.

μια και η άλλη είναι λίγο ασαφής και αβέβαιη. δεν πρόκειται να τα πάρουν μαζί τους. στη λεωφόρο Συγγρού.χ. πλουσίων και φτωχών. άλλο πράγμα είναι ο κοινωνικός πλούτος. το φαινόμενο Κοσκωτά. που μοιράζεται σε όλους. δυστυχώς. δεν μπορούμε να ζητάμε από τους πλούσιους να γίνουν όλοι φιλόσοφοι. Που βέβαια είναι κλεφτρόνια σε σχέση με το δόκτορα της κλοπής. αλλά εν πάση περιπτώσει κάνουν κι αυτοί το κατά δύναμιν να απομακρυνθούν όσο γίνεται από την παλιά τους φτώχεια. σε όλη τη Γη. ας πούμε (ή της Αθήνας).Αλίμονο στην ανθρωπότητα αν εξαφανιστεί αυτή η τάση να θέλει κανείς να γίνεται ολοένα και περισσότερο πλούσιος. λοιπόν. όπως πολύ θα το ’θελαν. πιεζόμενοι κυρίως από το κύριο ζόρι. για να γίνεις πλούσιος σου χρειάζεται η ζούγκλα των ανθρώπων. όπως π. Διότι. Ή ταν μόνο εχθρός των πλουσίων κι αυτό είναι κάτι το διαφορετικό. χάρη στην ύπαρξη οργανωμένης κοινωνικής ζωής.και τσιμέντο να γίνει από τους εργολάβους δημοσίων έργων. που είναι ο φόβος του θανάτου. Τα πάντα θα παραλύσουν. Καταλάβατε τώρα γιατί εμφανίστηκε στην Ελλάδα. που φθείρει τη ζωή. με τον όρο πως το κράτος θα τους στήσει κανένα αγαλματάκι για να σιγουρεύουν τουλά­ χιστον τη μαρμάρινη αθανασία. δηλαδή να αφήσουν στο κράτος την περιουσία τους μετά θάνατον. γιατί τους έπιασε ξαφνικά το χριστιανικό τους. δεν πρέπει να είμαστε ούτε κατά των πλουσίων. για να διαπιστώσουν με βλακώδη έκπληξη προς το τέλος της ζωής τους πως δεν κέρ­ δισαν και πολλά πράγματα. Που όσο πιο ζουγκλοειδής είναι. Κανείς ποτέ δεν έγινε πλούσιος ζώνιας και δουλεύοντας ολομόναχος στη ζούγκλα του Αμαζονίου. ή σε κανένα κτίριο. Το πολύ που μπορούμε να ζητήσουμε από τους πλούσιους είναι να γίνουν εθνικοί ευεργέτες. δε. πράγμα ευκολότερο με χίλια ζόρια. έστω να δώσουν το όνομά τους σε κανένα δρόμο. εφόσον δεν κάνουμε τίποτα για να διαφοροποιηθεί το κοινωνικό σύστημα που κάνει τον πλούτο να συσσωρεύεται άτσαλα στα χέρια λίγων. Ή . Ο Μαρξ ποτέ και σε καμιά περίπτωση δεν ήταν εχθρός του πλούτου. οι μαρξιστές δεν είμαστε κατά του πλούτου. στην ανάγκη στην οδό Στουρνάρη. Εμείς. είτε κατά τις ανάγκες τους (κομουνισμός) είτε κατά την εργασία τους (σοσιαλισμός) κι άλλο η άτσαλη και άναρχη συσσώρευση του πλούτου εική και ως έτυχεν σε χέρια ανθρώπων που δεν έχουν καμιά συνείδηση πως ο πλούτος είναι κοινωνικό δεδομένο. κι όχι ας πούμε στη Γαλλία. Γιατί στην Ελλάδα λειτουργεί στο φουλ ο χρυσός κανόνας του καπιταλισμού «ο αώζων εαυτόν σωθήτω» . Προτιμούν να δώσουν το περίσσευμά τους στην εκκλησία της γειτονιάς τους για να κερδίσουν (όλο στο κέρδος ο νους τους) και τον άλλο κόσμο αφού ήδη κέρδισαν ετούτον. π. Μεγάλο . Να μας μοιράσουν τα υπάρ­ χοντά τους έτσι. Όμως. Εν πάση περιπτώσει. ότι δηλαδή παράγεται εντός της κοινωνίας. Δηλαδή τι θέλετε να κάνουν οι άνθρωποι. αφού. και σε τελική ανάλυση χάρη στην ύπαρξη όλων των ανθρώπων. Αμ.χ. Αντίθετα. το Ζάππειο. τόσο βοηθιούνται οι ηλίθιοι και οι ανίκανοι να γίνουν πλούσιοι. πολύ περισσότερο που γίνονται καλοί χριστιανοί.

Γιατί. δια του . τον πλούτο ουδείς». δηλαδή ο ειδικευμένος στην «εξόρυξη» του μετάλλου από τους μυς και το νου του εργαζόμενου. ο εκμεταλλευτής. που έκανε τη ζωή μας τζόγο. είναι προτιμότερος από τον «πράσινο» σοσιαλισμό. κύριοι και πέστε τίμια πως όσο υπάρχει καπιταλισμός θα υπάρχει αναγκαστικά και εκμετάλλευση. Τέλος πάντων. και αφορά κυρίως τους ιδεαλιστές και τους ποιητές. είναι σε θέση να κάνουν πλούσιους και τους λαϊκούς τραγουδιστές των σκυλάδικων αλλά και τους κατασκευαστές γύψινων πιάτων που τα σπάνε όχι τόσο από ενθουσιασμό αισθητικής τάξεως όσο για να δείξουν πως είναι βαρβαρίζοντες νεόπλουτοι. Αλλά αν τους κάνει. κυρίως το χρυσό μέταλλο. Είναι κρατικόςγραφειοκρατικός καπιταλισμός. δεν σε βλέπω καθόλου καλά. Η αντίστροφη διατύπωση του λόγιου ελληνικού ρητού είναι παραπειστική. άντε και κανένας φίλος από υποχρέωση. Αυτός είναι ο λόγος που οι φιλελεύθεροι πιστεύουν πως ο καπιταλισμός κάποτε θα κάνει τους πάντες πλούσιους. Αυτό όμως δεν σημαίνει πως θα σταματήσει. αν λείψουν οι εκμεταλλευόμενοι. Εν πάση περιπτώσει. Γιατί το λαχείο είναι τελικά ο ατομικός πλούτος μέσα στον καπιταλισμό. από που θα «βγάλει» το μέταλο (αυτό σημαίνει εκμε­ τάλλευση).. δεν θα ’ναι πια καπιταλισμός γιατί θα ’χει μετεξελιχτεί σε κομουνισμό. (Προσοχή. Και η τάση του να αυξήσει συνεχώς και περισσότερο τον αριθμό των πλουσίων επί της Γης δεν ανακόπηκε ποτέ. που καθιστά δυνατή τόσο την αύξηση του μεροκάματου όσο και τον αριθμό των πλουσίων που. λοιπόν. Αφήστε την πλάκα. σει κι ο φτωχός». όπως και να το κάνουμε. Ίσως. ή αυτούς που νομίζουν πως είναι ποιητές. και κυρίως χάρη στην αύξηση του συνόλου του κοινωνικού πλούτου.. Μέχρι και σοσιαλιστή μπορεί να σε κ ά νά Αλλά μετά θάνατον. ενώ αυτό που στο βάθος επιδιώκουν είναι να «μείνει το όνομά τους». «Την δόξαν πολλοί εμίσησαν. δεν νοείται εκμεταλλευτής χωρίς εκμεταλλευόμενο. Βέβαια. το όραμα της κομουνιστικής κοινωνίας). που είναι το σταθερά ζητούμενο σε αυτή την παραλλαγή μεταφυσικού σοσιαλισμού. έστω σε μια ποιητική συλλογή που θα τη διαβάσει μόνο η μαμά. τώρα πια. μην μπερδεύετε αυτόν τον κομουνισμό που είναι ένα ιδανικό ευγενέστατο. με τον «κομουνισμό» του «υπαρκτού σοσιαλισμού» γιατί αυτός ο τελευταίος όχι κομουνισμός δεν είναι αλλά ούτε καν σοσιαλισμός. αν τους έπεφτε το λαχείο. τούτη η εκμετάλλευση γίνεται ολοένα και περισσότερο διακριτική χάρη στην ύπαρξη συνδικάτων. γιατί αν σταματήσει να γυρίζει. τζογαδόρε). Που όμως. εδώ στην Ελλάδα τουλάχιστον. ώστε δι’ αυτών να διαιωνιστεί το όνομά σου.πράγμα η μάταιη επιθυμία της αθανασίας. ο μπαμπάς. (Βάλτε τώρα που γυρίζει κι όλα έρχονται τα πάνω κάτω. και «γυρίσει ο τροχός και γ. Ό λοι αυτοί οι φιλόδοξοι και κυρίως οι μωροφιλόδοξοι δεν θα ’λεγαν όχι στον πλούτο. και εφόσον δεν έχεις παιδιά να σε κληρονομήσουν. Είναι γεγονός αναμφισβήτητο πως ο καπιτα­ λισμός έκανε πλουσιότερους περισσότερους ανθρώπους. από όσους τα προηγούμενα κοινωνικά συστήματα. που εκμεταλλεύεται πονηρά το ευγενέστερο ιδανικό που εμφανίστηκε ποτέ στη Γη.

σας λέω. πρέπει να το καταλάβουμε επιτέλους. δεν έπαψε ποτέ να ’ναι ένα σύνθημα λειτουργικό και πάντα ζωντανό. θα γίνεται περισ­ σότερο ήπια. Γιατί. είτε ο παράδεισος θα μετακομίσει για τα καλά στον ουρανό. η εκμετάλλευση ανθρώπων από άνθρωπο. Έλα. Την Ηνωμένη Ευρώ­ πη. ότι υπάρχουν πολλοί βλάκες σε τούτο τον κόσμο. του νέου Τζένγκις Χαν. Απλώς. όχι για τους πεινασμένους των Ηνω­ μένων Πολιτειών. λίγο ως πολύ χορτάτους προλετάριους της Δύσης. σε κανένα αιώνα το πολύ. μιλάει για τους πεινασμένους της Γης. στον αιώνα των αιώνων. Ά σε που. Χαμός. Αυτό συνέβη γιατί ο κόσμος δεν χόρτασε ακόμα ψωμί. Εφόσον υπάρχουν εκμεταλλευόμενοι. Μη βλέπετε που. αλλά για το παντεσπάνι. τρομάρα της. Ας το χορτάσει καλά καλά και θα δείτε τι έχει να γίνει. π. αλλά η αδήριτη ανάγκη για παραπέρα οργάνωση του καπιταλισμού. Αμήν και για τη Γη! Αφού. που ήδη έχει γεννηθεί κάπου στις στέπες της κεντρικής Ασίας ή της Μικράς Ασίας. Το εμπρός τη Γ ης οι κολασμένοι. ότι δεν είναι εύκολο να καταλάβει κανείς πως ο πλούτος 50 . ο μαρξισμός λέει. ή των αρχών αυτού του αιώνα. γιατί δυσκολεύονται τόσο να λύσουν και τα προβλήματα της γήινης ευ­ τυχίας. Τα οικονομικά φαινόμενα είναι πλέον διεθνή κατ’ ανάγκην. προς το παρόν δεν έγινε καμιά επανάσταση για το παντεσπάνι. πράγμα που καθιστά «τεραστία την κοινωνική σημασία των βλάκων εν τω συγχρόνω βίω» Ό μως. ας πούμε του περασμένου αιώνα. ή της Αγγλίας ή της Γερμανίας ή έστω της Ελλάδας. Κάτι οι «αναρχικοί» κάτι οι κλέφτες. Κάποτε οι επαναστάσεις δεν θα γίνονται για το ψωμί. Έ χει καμιά σημασία που αυτό δεν αφορά πλέον τους. ντε! Ο Λεμπέσης λέει. Ή δη ο ύπνος των κατοίκων των βόρειων προαστίων. δεν τη δημιούργησε η βούληση κάποιων καλών ανθρώπων. Και είτε θα πάρουμε εργολάβους να φαρδύνουν τον παράδεισο για να χωρέσουν οι πάντες. θα καταφτάσουν οι ορδές των πεινασμένων Ασιατών και Αφρικανών για να πάρουν πίσω αυτό που άρπαξε από τον τόπο τους η αποικιοκρατία Θα γίνει χαμός. Το Κομουνιστικό Μανιφέστο από όπου και το παραπάνω τρομερό επαναστατικό σλό­ γκαν. εδώ στην Αθήνα. όπου βέβαια όλα τα προβλήματα είναι λυμένα. οι άνθρωποι έλυσαν με τέτοια ευκολία τα προβλήματα της ουράνιας ευτυχίας. πράγμα που αφελώς αποτελεί πρόοδο σε σχέση με τα παλιότερα εργατοεργοδοτικά ήθη. όπως γινόταν μέχρι πριν από σαράντα μόλις χρόνια. δεν είναι καθόλου ήρεμος. Λοιπόν. που θα αναπτύσσει ολοένα και περισσότερο τις άμυνές του.χ.καπιταλισμού. δεν έχει σημασία ο τόπος γεννήσεως του νέου ηγέτη των πεινασμένων και όλα τα όνειρά μας θα γίνουν εφιάλτες. λοιπόν. που παρι­ στάνει την καπιταλιστική χώρα. ο καπιτα­ λισμός βρίσκεται σε άμυνα όχι σε επίθεση. εμπρός της Γης οι κολασμένοι! Το γήινο παράδεισο τον διεκδικούν τώρα πλέον οι πάντες. θα υπάρχουν και κοινωνικές αναταραχές. κάτι οι Ασιάτες που ήδη άρχισαν να 'ρχονιαι ως προπομποί των ορδών του νέου Αττίλα.

αυτό σημαίνει η λέξη) για να κερδίσουμε το ΠΡΟ-ΠΟ του βίου. σφάξω τους μισούς κατοί­ κους των βορείων προαστείων. δια του πλούτου. αλλά διότι αυτό συνηθίζεται πολύ στην ιστορία!!! 51 .. της Εκάλης μη εξαιρούμενης. Οχι γιατί είμαι αιμοβόρος. είτε διότι είχαμε να κάνουμε σοβαρότερα πράγματα στο βίο μας από το να τρέχουμε πίσω από τον Κοσκωτά. κι ας συνεχίζει να σωρεύεται στα χέρια ατόμων. εμένα δεν μου αρέσει να παίζω ΠΡΟ-ΠΟ.stvm κοινωνικό κι όχι ατομικό γεγονός. ή από το να οργανώσουμε κομπίνες (συνδυασμούς. που είμαστε αποδεδειγμένα ικανοί. θα απομακρυνθώ έστω κι αν χρειαστεί να. πώς να το κάνουμε δηλαδή! Αυτό σημαίνει πως δεν πρέπει και εγώ να απομακρυνθώ από το φόβο του πρόωρου θανάτου.. γιατί δεν γίναμε πλούσιοι. είτε οι ίδιοι προσωπικά είτε οι πρόγονοί τους. Όμως εγώ ή εσύ. Δεν γίναμε είτε γιατί δεν μας βοήθησε η τύχη (ξανά η τύχη. Ρε αδερφέ μου. Οι πλούσιοι πιστεύουν πως έγιναν τέτοιοι γιατί ήταν ικανοί. ας πούμε. ως παράγων πλουτισμού εξ ου και η σημασία των λαχείων). Αμ.

10. ΚΛΕΦΤΕΣ ΥΠΕΡΑΝΩ ΥΠΟΨΙΑΣ...

Ο ικανοποιημένος από τον εαυτό του άνθρωπος δεν πρόκειται ποτέ να μεταπηδήσει από την κατάσταση της φτώχειας σ ’ αυτήν του πλούτου. Εκείνο το «δόξα το Θεώ, καλά τα περνάμε» του φτωχού κυρίως, είναι ό,τι χρειάζεται για να παραμείνει κανείς φτωχός. Άλλωστε, κανείς χριστιανός πλούσιος δεν το εννοεί όταν λέει, «τον άρτον ημών τον επιούσιον δ ώ σ’ ημίν σήμερον », όταν φτάσει στο μέρος της «Κυριακής Προσευχής» που αναφέρεται στους φουρνάρηδες. Κι αλίμονό του αν περιοριστεί στον άρτον τον επιούσιον. Στον άρτον τον επιούσιον πρέπει να περιορίζονται οι φτωχοί σταθερά και μόνιμα, γιατί αλλιώς θα τους έρθει η όρεξη και για κάτι περισ­ σότερο από άρτον, ας πούμε για φασιανό, οπότε θα δημιουργηθεί μεγάλο κοινωνικό, δηλαδή οικονομικό πρόβλημα. 'Οχι και να εξαφανίσουμε από την πανίδα το γένος των φασιανών και να χαλάσουμε έτσι την ισορροπία της φύσης, μια ισορροπία που με χίλια ζόρια πετύχαμε ανάμεσα στις ανημαχόμενες κοινωνικές τάξεις! Προπαντώς η ταξική ειρήνη!!! Έτσι και χαθεί η ταξική ειρήνη, τη θέση της παίρνει αυτομάτως ο ταξικός πό­ λεμος, και τότε αντίο φασιανέ, αντίο παντεσπάνι, αντίος αμίγκος που τρώγαμε μαζί το φασιανό και το παντεσπάνι. (Καταλαβαίνεται, περιορίζομαι σε ελάχιστες συμβο­ λικές τροφές, που έγιναν παροιμιώδεις). Η ολιγάρκεια είναι ένα χριστιανικό ιδανικό, που όλως παραδόξως μεταπήδησε και στις τάξεις κάποιων αριστερών, που τους είναι δύσκολο να ξεχάσουν εντελώς αυτά που τους έλεγε ο κατηχητής στο κατηχητικό, όταν ήταν μικροί και δεν καταλάβαιναν και πολλά πολλά. Δεν καταλάβαιναν δηλαδή και κάποιοι συνεχίζουν να μην καταλαβαίνουν πως όταν είσαι ολιγαρκής, ναι μεν μπορεί να κερδίσεις τον Παράδεισο εν ουρανοίς, αλλά θα μείνεις για πάντα έξω, απο τον Παράδεισο στη γη. Άλλωστε, έτσι κι αλλιώς η ολιγάρκεια δεν έπιασε ποτέ σαν σύνθημα και, την ανάγκην φιλοτιμίαν ποιούμενοι, ολιγαρκείς τελικά είναι αυτοί που δεν τα κατάφεραν να μην είναι ολιγαρκείς και το πήραν απόφαση να κάνουν ιδανικό την ολιγάρκεια, έτσι για παρηγοριά. 'Οταν, λοιπόν σας δίνουν κάτι, να λέτε: θέλω κι άλλο!!! Κι αν πείτε ευχαριστώ στ’ αφεντικό που σας έδωσε αύξηση, πέστε το από ευγένεια, αλλά μην το εννοείτε. Αν δεν μπορείτε να το πείτε απέξω σας, πέστε το τουλάχιστον από μέσα σας: θέλω κι άλλο. Έτσι, σιγά σιγά θα ξεφύγετε από τη διαστροφή της ολιγάρκειας, διότι περί διαστροφής πρόκειται. Και μάλιστα, τόσο μεγάλης, που με το πες πες γίνεται ύψιστη αρετή. Την οποία, φυσικά, ποτέ δεν την είχε ο πλούσιος. Γιατί, αν την είχε θα παρέμενε φτωχός.

52

^Βέβαια, μπορείτε να παραμείνετε και σεις φτωχός οικεία βουλήσπ, που λένε. Αλλά σε μια τέτοια περίπτωση, μην τυχόν και ζηλέψετε τον πλούτο του διπλανού σας, γιατί, πάει, χάσατε τον Παράδεισο, τον ουράνιο εννοώ. Εγώ, πάντως, θα ’λεγα: μακάριοι οι ζηλευόντες, ότι αυτών εστί η βασιλεία της Γης. Δηλαδή, αυτοί έχουν κάποιες αμυδρές ελπίδες να γίνουν πλούσιοι, με τη βοήθεια του Θεού πάντα, που εμπράκτως εκδηλώνεται δια της βοήθειας των ανθρώπων, που δουλεύουν για λογα­ ριασμό σου. Γιατί αν δουλεύεις ολομόναχος, παριστάνοντας κι από πάνω τον οπαδό της ελεύθερης οικονομίας, είσαι τόσο μπούφος, που ποτέ δεν θα πάρεις είδηση πως αποκλείεται να γίνεις πλούσιος. Έτσι, αν επιμένεις να δουλεύεις μόνος σου, καλύ­ τερα να πας στο Ά γιον Ό ρος, μπας και γίνει τίποτα με τον άλλο Παράδεισο που λέγαμε. Αν λοιπόν θέλετε οπωσδήποτε να γίνετε πλούσιοι, γιατί δεν έχετε κανένα άλλο σοβαρότερο ταλέντο πουΟα επιτρέψει να γίνετε κάτι καλύτερο από πλούσιοι σκέτα, ας πούμε λαϊκοί τραγουδιστές με ένα εκατομμύριο μεροκάματο, η φιλοσοφημένοι άνθρωποι που έχουν_καταλάβει πως σκοπός της ζωής είναι ο αξιοπρεπής θάνατος, έλεγα, λοιπόν, πως αν θέλετε πάση θυσία να γίνετε πλούσιοι, αφήστε το δρόμο της αρετής που βαδίζετε δυσανασχετώντας συνέχεια, και πάρτε αυτόν της κακίας, γρά­ φοντας στα παλιά σας τα παπούτσια ή όπου αλλού κρίνετε πρόσφορο, και τις δέκα εντολές και τις χίλιες δέκα «καλές» συμβουλές της μαμάς — γιατί ο μπαμπάς συ­ νήθως δεν έχει μούτρα να δώσει καλές συμβουλές στα παιδιά του, κυρίως όταν υπήρξε οπαδός του ΠΑΣΟΚ, σύμβουλος του Πρωθυπουργού του ΠΑΣΟΚ, η συνερ­ γάτης του Κοσκωτά και των άλλων της συνομοταξίας ανθρωποειδών. Κι όταν με τον καιρό γεράσετε και δεν μπορείτε πλέον να αμαρτάνετε, τραβήξτε μια γερή εξομολόγηση, και δρόμο για τον Παράδεισο! Οι παπάδες υπάρχουν για να βοηθούν τους αμαρτωλούς και να τους δίνουν άφεση αμαρτιών, ώστε να κάνουν καινούριες όταν μπορούν και να αλαφρώνουν τη συνείδησή τους. Και έτσι ανάλα­ φροι να ανεβαίνουν πιο εύκολα στους ουρανούς, τον καιρό που και να το θέλουν δεν μπορούν πλέον να αμαρτήσουν. Ο χριστιανισμός είναι η μόνη θρησκεία που έκανε φάμπρικα την άφεση αμαρτιών. Και πέτυχε χάρις στην παρακάτω εντελώς εκπληκτική μηχανή: Αμάρτησε όσο θες, αλλά μετά ζήτα άφεση αμαρτιών, ξαναμάρτησε στη συνέχεια κατά βούλησιν, αλλά μην παραλείψεις να ξαναζητήσεις άφεση αμαρτιών. Ποιος άνθρωπος με βεβαρημένη συνείδηση δεν θα γινόταν χριστιανός; Ακόμα κι εγώ αντιμετώπισα κάποτε αυτό το δίλημμα. Αλλά, είπα: Καλύτερα αμαρτωλός, παρά καιροσκόπος, που δεν ξέρα καν ότι είναι καιροσκόπος (οπορτουνιστής, ευρωπαϊστί). Κι από τότε, κουβαλάω το σταυρό μου, χωρίς να προσδοκώ ανάσταση νεκρών. (Τούτη η προσδοκία κι αν είναι οπορτουνισμός!) Μιας και υπέπεσα στο αμάρτημα του εγωισμού (δεν είναι η πρώτη φορά) και μιλώ για τον εαυτό μου, θα σας πω μια διδακτική ιστορία που μου συνέβη στις Κάννες,

53

το 1978. Έ χει σχέση με την ενοχή και την εξιλέωση. Που λέτε, όπως βάδιζα τη νύχτα για να πάω στο ξενοδοχείο ύστερα από την προβολή μιας θαυμάσιας ταινίας, και ήμουν πανευτυχής όπως κάθε φορά που βλέπω μια καλή ταινία, μου κόβει το δρόμο ένας Αφρικανός και μου λέει σοβαρότατα, εις άπταιστον γαλλοσενεγαλέζικη διάλεκτο: Δώσ’ μου αυτά που μου χρωστάς!!! Τον κοιτάω σαστισμένος και λέω βλακωδώς: Δηλαδή, πως σου χρωστώ; Μου λέει: 'Οχι ακριβώς εσύ, οι αποικιοκράτες πρόγονοί σου, που ρήμαξαν τους φτωχούς προγόνους μου! Εκτιμώ βαθύτατα το χιούμορ του, που θα μπορούσε θαυμάσια να το υπογραμμίσει και με κανένα μαχαίρι, και του λέω; φίλε, πόσα σου χρωστάω; Μου λέει: είκοσι φράγκα. Του λέω: Μόνο; Πάρε είκοσι πέντε, τα πέντε για τον τόκο, παρόλο που η Ελλάδα δεν υπήρξε ποτέ αποικιακή δύναμη, αντίθετα είναι ακόμα αποικιοκρατούμενη κατά κάποιον τρόπο, αν και έχω κάποιες υποψίες για κάποιον Κωνσταντινουπολίτη πρόγονό μου, που πριν από καμιά χιλιάδα χρόνια περίπου ενδέχεται να βρέθηκε στην Αφρική και να ρήμαξε όντως κάποιον πρόγονό σου. Βέβαια. Θα μπορούσα και να μην του επιστρέψω ένα τόσο παλιό χρέος, αλλά που ήξερα εγώ ότι δεν κρατάει μαχάρι; Κι έτσι, το επεισόδιο έληξε αισίως, κι εγώ μόλις εκείνο το βράδυ αναλογίστηκα πως όλοι εμείς οι «πολιτισμένοι» Λευκοί κουβαλάμε μέσα μας βαθιά συλλογική ενοχή για τα λευκά μας κρίματα, που κανένας χριστια­ νισμός δεν στάθηκε ικανός να τα ξεπλύνει. Χρωστάμε τον πλούτο μας πρώτα στην κλοπή του γείτονα, ύστερα στην κλοπή του γειτονικού κράτους, και τελικά ττην κλοπή του μακρινού ασιατικού ή αφρικα­ νικού κράτους. Χωρίς αυτή την αλυσίδα κλοπών, ο πλούτος της Δύσης θα ήταν ένα όνειρο απατηλό. Βέβαια, από τότε πέρασαν χρόνια ατέλειωτα και οι πολύ απομα­ κρυσμένοι από τους προγόνους τους απόγονοι των παλιών κλεφτών, έγιναν άνθρωποι υποδειγματικά έντιμοι, τόσο που μερικοί απ’ αυτούς αγίασαν κιόλας! Ξέρω πως σε μια εποχή όπου όλοι μιλάνε για ατομική ευθύνη, είναι λίγο δύσκολο να ζητήσεις από έναν άγιο να ’χει συναίσθηση της συλλογικής ευθύνης, πολύ περισσότερο που η αγιότητα είναι μια πολύ μοναχική ιστορία. Όμως, διάολε, αυτή η ευθύνη υπάρχει στο συλλογικό ασυνείδητο. Κι όταν την ξεχνούμε, μας τη θυμίζει κάποιος Αφρικανός στις Κάννες, ή όπου αλλού τον συνα­ ντήσουμε. Κι από δω και πέρα θα τους συναντούμε ολοένα και συχνότερα. Οι Εριννύες έχουν μαύρο χρώμα. Και μισούμε τους Μαύρους ακριβώς γι’ αυτό. Αλλά και γιατί δεν μπορούμε πλέον να τους εκμεταλλευόμαστε όπως τον παλιό καλό καιρό, που η Δύση πλούτιζε ρουφώντας τους χυμούς της Αφρικής και το αίμα των Αφρικανών — και όχι μόνο. Η ύπαρξη ένοχης συνείδησης γίνεται φανερή και από κοινότατα περιστατικά που διαφέρουν πολύ απ’ αυτό που έτυχε σε μένα στις Κάννες. Ξέρετε π.χ. γιατί οι άνθρωποι αποφεύγουν να πουν «πόσα έχουν»; Πρώτο, για να μην τους ζητήσεις δανεικά (όταν έχουν λίγα) και δεύτερο γιατί αισθάνονται ένοχοι (όταν έχουν πολλά). Στο βάθος, όλοι ξέρουν πως ο πλούτος είναι προϊόν κλοπής, είτε

54

άμεσης (επ’ αυτού ρωτήστε και τον κ. Παπανδρέου, κι αν δεν τον βρείτε σπίτι του τον κ. Κουτσόγιωργα), είτε έμμεσης. Η έμμεση κλοπή λέγεται παρακράτηση της υπεραξίας, και δεν θεωρείται κλοπή, από νομικής απόψεως. Όμως από οικονομικής και ηθικής απόψεως είναι και παραείναι. Η ιδιοκτησία είναι κλοπή, έλεγε ο Προυντόν ηθικολογώντας. Ο Μαρξ όμως, που δεν ήταν ηθικολόγος αλλά επιστήμονας, απέδειξε πως η ιδιοκτησία (ο πλούτος) είναι όντως προϊόν νομότυπης κλοπής, αλλά συχνά και εντελώς απροκάλυπτης. Καταλα­ βαίνετε τώρα γιατί μισούν τόσο τον Μαρξ οι αστοί; Διότι δεν θέλουν να τους θεω­ ρούν κλέφτες. Σου λένε οι άνθρωποι: Ποιον κλέψαμε, κύριε; Έχουμε καθαρό ποινικό μητρώον. Θα μπορούσα να τους πω: Το καθαρό ποινικό μητρώο δεν σημαίνει τίποτα. Πρώ­ τον γιατί δεν συλλαμβάνονται όλοι οι, με την τρέχουσα έννοια κλέφτες και δεύτερον διότι οι κλέφτες της υπεραξίας ουδέποτε αντιμετωπίστηκαν σαν κλέφτες — και πολύ σωστά. Αν τιμωρούνταν κι αυτή η κλοπή, πως θα πλούτιζε η κοινωνία; Κλέβετε, λοιπόν, αλλά μόνο η ν υπεραξία. Γιατί, αν κλέψετε οτιδήποτε άλλο εκτός από την υπεραξία, κινδυνεύετε να πάτε φυλακή. Εκτός κι αν έχετε φίλο τον Παπανδρέου, αν και κάτι τέτοιο αποδεικνύεται ολοένα και περισσότερο ανεπαρκές, έτσι που «χάλα­ σε» κι η δικαιοσύνη. (Τυφλή, τυφλή η δικαιοσύνη αλλά κάπου κάπου βρίσκει το φως της, οπότε ή κάνει τα στραβά μάτια, ή της τα στραβώνουν, ή τα κρατάει ορθάνοιχτα από έκπληξη, που είδε πως είναι πράγματι δίκαιη.) Μια συμβουλή προς τους πλούσιους, αν μου το επιτρέπουν: καλοί μου κύριοι, σταματήστε να νιώθετε ένοχοι, εφόσον κλέψατε μόνο την υπεραξία. Δεν είναι ανά­ γκη να εξομολογήστε κάθε τόσο για τούτα τα κρίματά σας. Είστε εκμεταλλευτές γιατί δεν μπορείτε να κάνετε αλλιώς. Κι αν πάψετε να είστε εκμεταλλευτές είτε θα καταρρεύσουν τα πάντα είτε τα πάντα θα μεταβιβαστούν σ ’ όλους τους εργαζόμε­ νους. Που όμως ως ένα βαθμό θα συνεχίσουν να εκμεταλλεύονται τον εαυτό τους, κρατώντας ένα μέρος της δικής τους υπεραξίας για τις κοινές ανάγκες ολόκληρης της κοινωνίας. Πλούσιες κυρίες, αλλά και λιγότερο πλούσιες, που ούτε εσείς αισθά­ νεστε καλά για τα λίγα ή τα πολλά που έχετε, σταματήστε να ελεείτε τους φτωχούς κάθε Κυριακή στο προαύλιο της εκκλησίας. Εκτός που δεν είναι καθόλου σίγουρο πως θα κερδίσετε τον Παράδεισο μ’ αυτό τον αστείο τρόπο (δηλαδή, τι το περάσαμε, πάμε στον Παράδεισο μ ’ ένα δίφραγκο;), εκδηλώνετε και την ενοχή σας με τρόπο πολύ μπανάλ. Νιώθετε ένοχες που υπάρχουν φτωχοί γύρω σας εντάξει. Αλλά, αν σας πουν κάτι για τη δικαιότερη διανομή του κοινωνικού πλούτου, θα βγάλετε τα μάτια αυτού που θα σας το πει, κότες χριστιανίζουσες! Ελάτε λοιπόν ν ’ αγωνιστούμε όλοι μαζί για έναν μελλοντικό κόσμο χωρίς εκμετάλλευση, κι αφήστε τα καμώματα. Ά σε που μερικούς φτωχούς τους κάνετε τελικά πλουσιότερους και από σας, βάσει της σοφής λαϊκής παροιμίας που λέει «φασούλι το φασούλι γεμίζει το σακούλι». Ά σε που

55

αν ξέρατε τι εξευτελισμός είναι για τον αξιοπρεπή άνθρωπο η ελεημοσύνη. την έχετε εσείς την αξιοπρέ­ πεια για να τη διδάξετε και σ ’ άλλους. το ξέρετε πως είστε εντελώς απάνθρωπες. και κυρίως της οργανω­ μένης αγαθοεργίας. Αν ξέρατε πόσο μίσος έχει ο ελεούμενος <r/w τον Ελεούντο». Και μην ανοίξετε και πάλι το στόμα. Και μην ανοίξετε από απορία το βαμμένο στοματάκι σας.. για να σας φέρω στην ορθία θέση του αξιοπρεπούς.. αντί να δίνετε ελεη­ μοσύνη να φροντίζατε να διδάξετε αξιοπρέπεια Αλλά. γιατί θα πετάξω εγώ μέσα το μπαστούνι του φτωχού γεράκου. ενδέ­ χεται να σας περάσει για κουμπαρά και να ρίξει μέσα τα φραγκοδίφραγκα που μάζεψε. είναι ο σκοπός της ανοργάνωτης. έτσι που δεν αφήνετε τους φτωχούς να κάνουν γιουρουσι. Καλές μου φιλάνθρωπες κυρίες. γιατί ο φτωχός. όπως ας πούμε ο έρανος της Αγάπης της Αρχιεπισκοπής). (Αυτός. άλλωστε. που μόλις ελεήσατε. αναεπαναστατικά. αυτή τη φορά από οργή.ενεργείτε. 56 .

ΜΗΝ ΤΑΡΑΖΕΤΕ ΤΟΝ ΥΠΝΟ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΑΙΩΝ Μπορεί να ’ναι καλοί ή κακοί οι άνθρωποι.11. όπως και ο κομουνισμός δεν είναι ούτε καλός καθεαυτός ούτε κακός καθεαυτός. Το πόσο λανθασμένη. που δεν λένε να μεταβιβάσουν την περιουσία στους νόμιμους κληρονόμους τους. ή στους περισσότερους. Αλλά. Καταρχήν. Το κύριο γνώρισμα ημών των κομουνιστών είναι η έλλειψη υπομονής. Δε λέμε να κάτσουμε να περιμένουμε ψύχραιμα να πεθάνει ο «γέρος» για να τον κληρονο­ μήσουμε φυσιολογικά και όλο τον παρενσχλοι'μΓ. Αυτό είναι απόλυτα βέβαιο. που κι αυτοί αντιμετωπίζουν τα κοινωνικά προβλήματα ηθικίστικα και συναισθηματικά λέγοντας πως. και όλα βρίσκονται εν εξελίξει.. ωστόσο αργεί να πεθάνει. Κάθε κοινωνικό σύστημα έχει βέβαια μέσα του και καλούς και κακούς ανθρώπους. Ό ταν είναι αναποτελεσματικό οι άνθρωποι δεν το υιοθετούν και το χαρακτηρίζουν «κακό». όπως οι ήρωες των γουέσιερν ή των αστυνομικών ταινιών. Στο κάτω κάτω. ένας τεράστιος αριθμός ανθρώπων σε όλο τον κόσμο (ανάμεσά τους κι εγώ) θεωρούν τον καπιταλισμό όχι κακό. αν όχι και εντελώς ηλίθια είναι η προσέγγιση των κοινωνικών δεδομένων με ηθικούς όρους. Και αν μεν είναι αποτελεσματικό ένα κοινωνικό σύστημα. Και τούτη 57 . αλλά γηρασμένο κοινωνικό σύστημα που. ύστερα από το αναμφισβήτητο πλέον γεγονός πως δεν ήταν και τόσο αποτελεσματικός. τώρα πλέον. γιατί κάνει καλό στον καθένα χωριστά. όμως δεν δικαιούμαστε να χαρακτηρίζουμε ένα κοινωνικό σύστημα σαν καλό ή κακό. οι άνθρωποι το υιοθετούν και το χαρακτηρίζουν καλό. ή στους περισσότερους. είναι φανερό πως ο καπιταλισμός είναι όντως «καλός». αφού έτσι κι αλλιώς θα πεθάνει. αφού το «αντίπαλο» κοινωνικό σύστημα αποδείχτηκε «κακό». Τα κοινωνικά συστήματα είναι απλώς αποτε­ λεσματικά ή αναποτελεσματικά. ως να επρόκειτο fia άνθρωπο. όσο τουλάχιστον τον ήθελαν οι κλασικοί του μαρξισμού. δηλαδή βοηθούν ή δεν βοηθούν την κοινωνία να υπάρξει και να εξελιχτεί. γιατί κάνει κακό στον καθένα χωριστά. γιατί δεν αποδείχτηκε τίποτα. έγινε καταφάνερο πλέον από την αμηχανία ημών των κομουνιστών να δώσουμε σήμερα το χαρακτηρισμό «καλός» στον κομουνισμό. σαν να θέλουμε να πεθάνει μια ώρα αρχύτερα. όμως τα κοινωνικά συστήματα εντός των οποίων ζουν οι άνθρωποι τοποθετούνται πέραν της ηθικής. Κι ύστερα διότι ο καπιταλισμός. προκαλώντας μύρια προβλήματα σε αυτούς που αδημονούν να αξιοποιήσουν την κληρονομιά. δηλαδή δεν είναι ούτε καλά ούτε κακά. ας μη σπεύδουν να πανηγυρίσουν οι οπαδοί της λεγόμενης ελεύ­ θερης οικονομίας. όπως κάποιοι αιωνόβιοι γέροι.

και συνεπώς αυτοί που την πατούν τώρα την ξέρουν καλά. Αλλά. Κανείς δεν μπορεί να σκοτώσει την ελπίδα για έναν καλύτερο κόσμο. τότε που κινδύνευε το βιός σας. ακριβώς γιατί είμαστε εξερευνητές που ξεκινάνε για ένα νέο κόσμο που ποτέ δεν τον είδαμε και ενδέχεται ποτέ να μην τον δούμε. Μόνο να τη φανταστούμε μπορούμε. και συχνά οδηγεί σε αδιέξοδο. αναλογιστήκατε ποτέ τι χρωστάτε στους δικούς μας εν πρωτοπορία προγόνους. γιατί την έχουν πατήσει εκατομμύρια. Δηλαδή. Είμαστε οι ντεσπεράντος . το σταθερό επαναλαμβανόμενο ξεκίνημα. 58 . επειδή αποδείχτηκε γκαφατζής δεν σημαί­ νει πως δεν ανακάλυψε όντως ένα νέο κόσμο. στην περίπτωση που η ελπίδα αποδειχτεί φρούδα. όμως οι προοδευτικοί άνθρωποι είναι εξ ορισμού βιαστικοί Δεν θα μπορούσαν να μπουν μπροστά και να γίνουν πρωτοπόροι (πρώτοι στην πορεία για το μέλλον). είμαστε οι μόνιμα άβολοι.αναρχικών». από τους «κομουνιστοσυμμορίτες».καταχτητές του μέλλοντος. που συναποτελούν μια συγκεκριμένη κοινωνία σε μια συγκεκριμένη περίοδο της ιστορικής της εξέλιξης. Είναι τρομερά δύσκολο να βαδίζεις στην «πρόοδο». Κάνουμε. Η πρόοδος είναι η οδός των παράτολμων εξερευνητών. οι «καλοί νοικοκυραίοι». όπως κι ο Κολόμβος. είμαστε οι σταθερά ανυπόμονοι.η αδημονία καταλήγει συχνά σε επαναστάσεις ή σε εξεγέρσεις ή στις ενέργειες των «κομάντος . λοιπόν. εθελοντικά κι όχι γιατί τους επιστράτευσαν. «πάμε στο άγνωστο μ ε βάρκα την ελπίδα). τραγουδώντας τούτο το ελπιδοφόρο ασμάτιο. Εσείς. πριν ξεκινήσεις το ταξίδι. ακριβώς γιατί είναι του μέλλοντος. Απόδειξη. τον ακριβή τόπο που πας. Είμαστε από την ίδια πάστα από την οποία ήταν φτιαγμένη κάθε είδους και μορφής κοινωνική πρωτοπορία σε ολόκληρη την ανθρώ­ πινη ιστορία. Διότι. όταν δεν ξέρεις. βέβαια. Που. πως θα ’σασταν καλοί νοικοκυραίοι. σύμφωνα με κάποιες περιγραφές κάποιων επιστημόνων. η κοινωνία του μέλλοντος είναι άγνωστη. το γνωστό «επέσατε θύματα». ο εξερευνητής κάνει πίσω για να βρει ένα άλλο μονοπάτι και να συνεχίσει από αυτό την πορεία του προς το άγνωστο. όπως λέγατε. Λίγο ως πολύ. Οπότε. Στην πορεία μας έχουμε μια πυξίδα. ή το πένθιμο εμβατήριο της Τρίτης Διεθνούς. αν δεν τοποθετούνταν σε μια οδό προς της άλλης οδού που ακολουθεί η μάζα των ανθρώπων. αλλά η πυξίδα χάνει το πρακτικό της νόημα. αν κάποιοι σε μας εδώ δεν έπαιζαν το κεφάλι τους κορόνα γράμματα το 1821. Α. Εσείς πήγατε εθελοντές στο «συμμοριτοπόλεμο». λάθη εμείς οι ριψοκίνδυνοι πρωτοπόροι. ύστερα από κάθε αποτυχία. δηλαδή στην οδό που πάει μπροστά από μια άλλη που τη λέμε και «πεπατημένη». μπορεί να την πατήσουμε κι εμείς και να νομίζουμε πως φτάσαμε στην Ινδία. σαν τον Μαρξ. ενώ αυτό που θεω­ ρούσαμε σαν τέρμα του ταξιδιού δεν είναι παρά μια καινούρια ήπειρος που θα πάρει το όνομα του γκαφατζή εξερευνητή. που αυτοί κι αν είναι βιαστικοί! Η βιασύνη μπορεί να οδηγεί συχνά στην καταστροφή. πράγμα που δεν μας πτοεί καθόλου.

τι πάθαμε! Σε μια χώρα κάργα δημοσίους υπαλλήλους να μην μπορεί να στεριώσει ο καημένος ο σοσιαλισμός και να γίνεται πράσινος από το χορτάρι που τρώει. με συνέπεια να προδοθούν. αλλά ο καπιταλισμός. Ξέρετε τι λέω εγώ. άντε να τους μιλήσεις για σο­ σιαλισμό. επτωχεύσαμεν». κάποτε θα σταματήσουν τα δάνεια. Γιατί αυτό που μας λείπει εδώ δεν είναι ο σοσιαλισμός. που «έχουν γυναίκα και παιδιά» πράγμα που τους εμποδίζει να γίνουν πρωτοπόροι και . Το σημαντικό είναι τούτη η χώρα να συνεχίσει να ζει υπό καθεστώς «ελεύθερης οικονομίας».. Δηλαδή.. αφού αφεντικό το*. και η κάθε καινούρια κυβέρνηση απέλυε τους υπαλλήλους που προσλάμβανε η προηγούμενη. Η Ελλάδα δεν είναι καπιταλιστική χώρα. Εφόσον δεν εκφωνήθηκε προς το παρόν εκείνο το τρικούπειον «δυστυχώς. αφού μπορούσατε να επιστρατεύσετε τους πάντες. Ένας ένας. ούτε καπιταλιστική. ή τουλάχιστον για τους περισσότερους. και να τους βάλετε με το ζόρι να σώσουν άλλη μια φορά την πατρίδα. το παλιό παραμύθι πως οι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού δεν ήταν Έλληνες. Σήμερα. έχει για όλους. Έβερτ δεν θα σας συμπεριλάβει στο «μνημείο της εθνικής σνμφάίωσης» που έχει σκοπό να στήσει στην πλατεία Κλαυθμώνος. Είναι κι αυτοί υπέρ της ελεύθερης οικονομίας! Βρε. όπως και στις Ανατολικές χώρες. κορόιδα ήσασταν. όπως λένε επί το ευγενικότερο τους υπανάπτυκτους. Όμως η μαγιονέζα έκοψε από το πολύ και βιαστικό ανακάτωμα ανθρώπων χωρίς πείρα στη δύσκολη τέχνη της κλο­ πής. είναι χώρα «υπό ανάπτυξιν». Και ούτως πως ο Κοσκωτάς έχασε την ευκαιρία να γίνει. Η Ελλάδα δεν έχει κοινωνικό καθεστώς. γιατί να πάτε. ούτε τίποτα απολύτως. κατά κει το πήγαιναν οι άνθρωποι. εκεί που άλ­ λοτε μαζεύονταν και έκλαιγαν οι δημόσιοι υπάλληλοι την εποχή που δεν ήταν μόνιμοι. ελληνικός σοσιαλισμός.. για να τα κονομήσουν κι άλλοι ελεύθεροι άνθρωποι. τώρα πια. και στη συνέχεια κίτρινος από τη_ «σοσιαλιστική» διαπαιδαγώγηση που ανετέθη εργολαβικά στην «Αυριανή». ούτε σοσιαλιστική. Πρόεδρος της Δημοκρατίας. είναι το κράτος.. αυτή τη φορά από το ίδιο τον εαυτό της. Βέβαια. Και μη μου πείτε. να αγωνιστούμε όλοι μας να φτιάξουμε καπιταλισμό σε τούτη τη χώρα. καμιά κυβέρνηση δεν απολύει κι όλες διορίζουν ρουσφετολογικά.μπα. Μέχρι τότε όμως έχει ο θεός των Ελ­ λήνων! Έτσι που λέτε. Έχει λωποδυτικό καθεστώς. Αλλά. εν καιρώ. Αντί για σοσιαλισμό. η Ελλάδα είναι μια χώρα κάργα καλούς νοικοκυραίους. Ό λοι οι δημόσιοι υπάλληλοι ζουν εξ ορισμού υπό σοσιαλιστικό καθεστώς. γιατί ο κ. εν πλήρη απελπισία ευρισκόμενος. Ο Κοσκωτάς σαν Πρόεδρος της Δημοκρατίας και ο Παπανδρέου σαν Πρόεδρος της Κυβέρνησης θα 'ταν ένας τέλειος συνδυασμός σε τούτη τη σουρεαλιστική χώρα Άλλωστε. Και ούτως πως προέκυψε αυτομάτως ο. παιδιά! Μη σπρώχνεστε μπροστά στο δημόσιο ταμείο. δεξιούς και αριστερούς. Έπεσαν με τα μούτρα στη μάσα και τα σάλια έτρεχαν από το μπουκωμένο στόμα.

χωρίς να παίρνουν υπόψη πως τα νεκροταφεία είναι γεμάτα αναντικατάστατους. η διάσπαση του ατόμου. Αλλά. ο πολιτισμός εντός του οποίου ζείτε είναι καπιταλιστικός. Ο σιδη­ ρόδρομος. Το τι καζούρα έφαγε ο Κολόμβος από την άρχουσα φεουδαρχική τάξη της εποχής του δεν λέγεται. Βρε ηλίθιοι. το κόμπακτ-ντισκ πλέγιερ. Ο πολιτισμός που δημιούργησε ο καπιταλισμός είναι εντελώς μεγαλειώδης. Τι να κάνουμε. χωρίς την ανακάλυψη της Αμερικής. συνεχώς ανανεώνονται καισυνεχώς διαφοροποιούνται. Ο καπιταλισμός απελευ­ 60 . όπως έλεγε ο Κλεμανσό. αυτοί που τον εδραίωσαν για να μπορούν σήμερα οι καλοί νοικοκυραίοι να παριστάνουν εκ του ασφαλούς και με το αζημίωτο τους καλούς νοικοκυραίους.τι και να συμβεί. ο φωνογράφος. ου μην αλλά και της αριστερής αγραμματοσύνης. κάποτε ο νέος κόσμος αυτονομήθηκε από τους γέρους Ευρωπαίους γονείς του. θα ζούσαμε ίσως ακόμα υπό φεουδαρχικό καθεστώς Βέβαια. ο κινηματογράφος. Είναι ίδιον των ηλίθιων να νομί­ ζουν πως είναι αναντικατάστατοι. η τηλεόραση. αλλά γάτα και γατάκια. ο ασύρματος. οι ακτίνες Ρέντγκεν. Οι πρωτοπόροι δεν θα λείψουν ποτέ από τον κόσμο. το ατμόπλοιο. καπιταλισμός δεν θα υπήρ­ χε. Και οι λιγότερο βάρβαροι από αυτούς τους θεωρούσαν ρομαντικούς και ουτοπιστές. οι ακτίνες λέιζερ. το αυτοκίνητο. ο κομπιούτερ. η ιατρική τεχνολογία. ό. Λεν έχει καμιά σημασία τι όνομα παίρνουν κάθε φορά στην ιστορία οι πρωτοπό­ ροι. αλλά διότι χωρίς τον πλούτο που συνέρρευσε από το νέο κόσμο στον παλιό. ο κόσμος θα χάσει οριστικά και αμετάκλητα τους πρωτοπόρους του. Λες και οι άλλοι. η ηλεκτρογεννήτρια. τουλάχιστον στη σημερινή του μορφή. ήταν αδέρφια μας από ιστορικής. Εμείς οι κομουνιστές δεν διεκδικήσαμε ποτέ για τον εαυτό μας τον τίτλο του μοναδικού πρωτοπόρου στην ιστορία αν και πολλοί από μας έχουν την ηλίθια τάση να πιστεύουν πως. που συνεχώς διακινδυνεύουν. Οι πρωτοπορίες που κινούν την ιστορία. Οι καλοί νοικοκυραίοι της εποχής τους τους κυνήγησαν άγρια. Ό λα τα παιδιά φεύγουν κάποτε από το σπίτι τους και κάνουν δικό τους νοι­ κοκυριό. όλα αυτά και χιλιάδες άλλα εφευρέθηκαν και μπήκαν στη ζωή μας για να την ευκολύνουν (μερικοί ανίατα ηλίθιοι και βαθύτατα συντηρητικοί λένε για να τη δυσκολέψουν) υπό καπιταλιστικό κοινωνικό καθεστώς. το μικρο­ τσίπ. Εν πάση περιπτώσει. το αεροπλάνο.να βγουν από την πεπατημένη. στην πορεία μας προς τα μπρος πρέπει να συνυπολογίζουμε και τη φύρα από την αριστερή εκδοχή της βλακείας. αλλά και ψυχολογι­ κής απόψεως. Εμείς θα συνεχίσουμε και χωρίς αυτούς. το βίντεο. αν εξαφανιστούμε εμείς. το ραδιόφωνο. ο ηλεκτρικός λαμπτή­ ρας. Σου κόβεται η ανάσα μπροστά στα κολοσιαία επιτεύγματά του. πριν από μας ο κόσμος μπουσουλούσε ως νήπιο μόνο και μόνο γιατί λείπαμε εμείς ενώ. Οι πρωτοπόροι του καπιταλισμού. Ό χ ι γιατί η Αμερική είναι σήμερα η μητρόπολη του καπιταλισμού. το τηλέφωνο. δεν έχουν γυναίκα και παιδιά. Και δεν υπάρχει μεγαλύτερη αριστερή βλακεία από αυτή που θεωρεί τον καπιταλισμό εξ υπαρχής και εξ ορισμού εχθρό της κοινωνικής ανάπτυξης.

Για να συντάσσουμε ωραίους λόγους κατά τις προεκλογικές περιόδους. Εδώ εξαντλείται ο αγώνας μας ως πρωτοπόρων. είναι η συνέχεια του καπιταλισμού. Το μυαλό γιατί το ’χουμε. με έναν εντελώς πρωτόφαντο στην ιστορία τρόπο. Δεν μπήκαν όλοι οι άνθρωποι στην παραγωγή. δεν «σκοτώνουν» τον καπιταλισμό. δεν κηρύχτηκε «γενική επιστράτευση» για την παραπέρα ανάπτυξη του πολιτισμού. έτσι γιατί του φαίνεται συμπαθητικό. το ΚΚ. προσπαθούν να βγάλουν την κοινωνία από τα αδιέξοδα που δημιούργησε ο καπιταλισμός. αντίθετα τον σέβονται απεριόριστα θεωρώντας τον άμεσο πρόγονο. Ως πότε λοιπόν θα στηρίζουμε τον αγώνα μας στα συναισθήματα. Ο μαρξισμός και ο κομουνισμός που αυτός συνεπάγεται. Ω. λέει. σε μια δεδομένη στιγμή της καλπαστικής του ανάπτυξης. όμως. δεν αξιοποιήθηκαν όλα τα ταλέντα. Και πολύ συναισθηματικά! 61 . Απλώς. τις παραγωγικές και δημιουργικές δυνάμεις του ανθρώπου. πιστεύουμε πως δεν απελευθερώθηκαν όλες οι δυνάμεις που θα μπορούσαν να απελευθερωθούν κάτω από τις σημερινές συνθήκες ανάπτυξης. γέρο-Κάρολε. Παίρνει τα κοινωνικά πράγματα εκεί που τα αφήνει ο καπιταλισμός και τα αναπτύσ­ σει παραπέρα. Τουλάχιστον έτσι πιστεύει ο μαρξισμός του Μαρξ κι όχι ο μαρξισμός του μπακάλη της γειτονιάς μου που συμπαθεί. που ’σαι να δεις τα «παιδιά» σου! Τα μισά γεννήθηκαν ελαττωματικά. Εμείς οι μαρξιστές.θέρωσε. Ο κομου­ νισμός δεν είναι το αντίθετο του καπιταλισμού.

ανακατώνεται η Εκκλησία. τον βρήκε ο Γερμανός καλόγερος Μαρτίνος Λούθηρος το 1516. Ο μουσουλμανικός Παράδεισος. Ανάμεσα στο Χριστό και τον πιστό πρέπει να μεσολαβεί μόνο η Βίβλος και κανένας άλλος κερατάς απ’ αυτούς που παριστάνουν τους ειδικούς στο διακανονισμό 62 . Ναι. Και μη μου πείτε πως πεθαίνει κανείς το ίδιο αποτελεσματικά και χορ­ τάτος και πεινασμένος. δεν υπήρξε ποτέ. Κι αν ο μωαμεθανισμός είναι μια πολύ κοσμική θρησκεία. Οι χριστιανοί έπρεπε να βρουν έναν τρόπο να γίνουν ελαφρώς. ποτέ ο άνθρωπος δεν παραιτήθηκε από την προσπάθεια να βελτιώσει ■πς συνθήκες ύπαρξής του στη Γη ώστε. δεν είναι φιλόσοφοι όλοι αυτοί οι αφελείς θιασώτες της χριστιανικής ολιγάρκειας. που της αρέσει να μπερδεύεται πολύ στα γήινα. μωα­ μεθανοί. αυτό είναι πάρα πολύ καλό και δείχνει άνθρωπο φιλοσοφημένο. χωρίς όμως να εγκαταλείπουν τον πνευματικό χριστιανισμό. Και τον βρή­ καν.12. mo πρακτικός από το δικό μας (και με καλή κουζίνα). θ α έλεγα πως είναι μάλλον ηλίθιοι παρά φιλόσοφοι. Συγκεκριμένα. Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΔΕΝ ΑΓΑΠΑΕΙ ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. αν και φανταστικοί. να πεθάνει χορτάτος. Παρά ταύτα. 'Οπως και να ’ναι πάντως όλοι οι παράδεισοι όλων των θρησκειών (υπάρχει μια μεγάλη ποικιλία παραδείσων. Σου λέει. Θα μου πείτε. αλλά δεν νομίζω πως εκλήθη σε γεύμα εκεί κανένας ζωντανός και εξαθλιωμένος μουσουλ­ μάνος. εκτός του ότι δεν πέτυχε και πολλά πράγματα όσον αφορά την πνευματικότητα του χριστιανού εκείνου που θα βασίσει την πνευματική του ανάπτυξη μόνο στα Ιερά Κείμενα. Ενώ ο χρι­ στιανισμός. είναι γεμάτος πιλάφια και σερμπέτια (και χανουμάκια). Γιατί. αν μη τι άλλο πνευματικότερο. 0 χρυσός αιώνας για τον οποίο πρώτος μίλησε ο Ηράκλειτος. έπαιξαν έναν πραγ­ ματικό ρόλο στη ζωή των ζωντανών. με τα πνευματικά του ιδανικά. Συνετέλεσαν αποφασιστικά στο να εδραιώσει και να εξαπλωθεί ο πανάρχαιος πόθος για μια καλύτερη ζωή εδώ στη Γη. και κυρίως η καθολική Εκκλησία σε τούτη την τετ-α-τετ σχέση. ελαφρότατα. ο άνθρωπος: Η σχέση με το Θεό είναι σχέση προσωπική. είχε ως αποτέλεσμα και μια παραίτηση από το κυνήγι του πλούτου. είναι γιατί το πιλάφι και το σερμπέτι συνεχίζουν να παίζουν το ρόλο τους στη διατήρηση του οράματος για μια καλύτερη ζωή εδώ στη Γη. και δικαίως. αλλά το πριν από το θάνατο. γιατί το πρόβλημα εδώ δεν είναι το μετά θάνατον. λοιπόν. αλλά... ώσιε να μπορεί κανείς να διαλέξει αυτόν που του ταιριάζει. με την ίδια περίπου έννοια που διαλέγει τον τόπο των διακοπών του) έλεγα πριν από την παρένθεση πως οι παράδεισοι.

αν ο πιστός καταλάβαινε τι ακριβώς λέει το Ευαγγέλιο και δεν το εισέπραττε σαν ένα περίεργο σιβυλλικό κεί­ μενο. θα λέγαμε υπαρξιακή και όχι κοινωνική υπόθεση. Ο καθένας πλέον μπορεί να επιδιώξει τη σωτηρία της ψυχής του με τις δικές του και μόνο δυνάμεις. είναι φυσικό να μην μπορούν να δια­ βάσουν το πολύ δυσκολότερο Ευαγγέλιο. τό­ σο καλύτερα κάνει τη δουλειά του το ιερατείο. εξ ου και διαμαρτυρόμενοι οι προτεστάντες) έφερε τα πάνω-κάτω. αρχιτεκτονική (μασονική) και πάει λέγοντας.τι άλλο. μια ηθική δικηγορίστικη. στρατιωτική. θα κινδύνευε να καταλήξει επαναστάτης. ι:άλι. ακόμα και στη σπάνια περίπτωση που κατανοούν. που ονομάστηκε προτεσταντισμός (από το ρήμα protester που σημαίνει διαμαρτύρομαι. να δίνει κανείς βάση στο Ευαγγέλιο (εξ ου και ευαγγελικοί οι διαμαρτυρόμενοι). θα εμφανιστεί αυτομάτως μια ηθική μπακάλικη. Δικός του λογαριασμός και λογαριασμό δεν έχει να δώσει σε κανέναν παπά. σε μας εδώ. ο Πάπας. αν και ο προτεσταντισμός δεν προηγείται. Ο μεγάλος κοινωνιολόγος Μαξ Βέμπερ αποδίδει. Κι αν θέλει να αμαρτήσει. λοιπόν. τόσο το καλύτερο γ ι’ αυτούς που δεν θέλουν να αγιάσουν και επιλέγουν 63 . αλλά έπεται της κοινωνικής ανάγκης για παρα­ πέρα ανάπτυξη της οικονομίας. (Ό σ ο λιγότερο καταλαβαίνει κανείς τις ευαγγελικές ρήσεις. Πρέπει. Σίγουρα δεν έχει άδικο. Αν. λοιπόν. αλλά ο ήδη εμφανισθείς το 1516 καπιταλισμός που δημιουργεί τον προτεσταντισμό! Όπως και να ‘ναι. ιατρική. Μεγάλη εφεύρεση ο προτεσταντισμός! Ένα θρησκευτικό δόγμα κομμένο και ραμ­ μένο στα μέτρα του «ελεύθερου ανθρώπου» που δεν δέχεται πλέον τους διαφωτιστές και τους πνευματικούς καθοδηγητές και μεταθέτει την ευθύνη για το ηθικώς ζην στο άτομο. Κάτω. ίσα ίσα για να γίνεται πιο άνετα η ρεμούλα Ο Λούθηρος με τη μεταρρύθμισή του. μια ηθική μαναβική. Θέλω να πω πως κατά το μαρξισμό (ο Μαξ Βέμπερ δεν ήταν μαρξιστής) δεν είναι ο προτεσταντισμός που δημιουργεί τον καπιταλισμό. ας αμαρτήσει όσο θέλει. σαν εκείνον τον εκπληκτικό Βίλχελμ Βάιτλινγκ. θέλει να αγιάσει. ο προτεσταντισμός είναι το χριστιανικό δόγμα που ταιριάζει γάντι στον καπιταλισμό. ο προϊστάμενος των μεσολαβητών και των πλασιέ της πίστης που ανταλλάσσουν τις προσφερόμενες πνευματικές υπηρεσίες με υλικά αγαθά. είναι μια εντελώς προσωπική υπόθεση . την αλεξανδρινή διάλεκτο της μετάφρασης (από τα εβραϊκά) των Εβδομήκοντα.ττ)ς πνευματικής ζωής του ανθρώπου. Αλλά όταν ο καθένας αρχίσει να ερμηνεύει τους ηθικούς κανόνες του χριστιανισμού όπως τον βολεύει εκάστοτε. χωρίς ωστόσο να προσδιορίζουν την ισο­ τιμία. κατά κύριο λόγο. ή σε ό. Γιατί. Για πρώτη φορά στην Ιστορία κάποιος τολμάει να πει πως η πίστη στο Θεό. αντίθετα από την οργανωμένη Εκ­ κλησία που είναι δεδομένο κοινωνικό. στον προτε­ σταντισμό την τεράστια ανάπτυξη του καπιταλισμού. τον όποίο διαδέχτηκε ο Μαρξ στην ηγεσία του γερμανικού κινήματος). αλλά όχι και στους παπάδες. Άλλωστε αφού οι περισσότεροι δεν μπορούν να διαβάσουν οέτε καν εφημερίδα. Διότι ενδοστρέφει τους ηθικούς κανόνες του χριστιανισμού και τους κάνει προσωπική υπόθεση του καθένα.

βέβαια. (Αν είχε γένια. το οποίο όπως ξέρουμε. δεν είναι ακριβώς χριστιανικό. θα τα τραβούσε κι αυτά όπως συνέβη με τους δικούς μας παπάδες. με το αζημίωτο φυσικά. η οικονομική ανάπτυξη εξαρτιόταν από την οργα­ νωμένη Εκκλησία που κανόνιζε τα πάνια. σαν ένας διακρι­ τικός και συχνά εντελώς αδιάκριτος εργολάβος των πάντων. πάνω απ’ όλους τους βασιλιάδες. Αλλά το χριστιανισμό θα κοιτάμε τώρα ή την οικονομική ανάπτυξη. γίνεται αυτόματα το μητρικό δόγμα για τη δημιουργία μιας τεράστιας ποικιλίας χριστιανικών αιρέσεων). αν ο προτεσταντισμός ταιριάζει γάντι στον καπιταλισμό. με τη δυαρχική τους εξουσία. όπως τον παλιό καλό καιρό που ο Πάπας εκτός από πνευματικός ηγέτης ήταν και υπέρτατος κοσμικός άρχων. αν και θα σου βγάλουν το μάτι αν τους το πεις κατά­ μουτρα). λέγαμε πως κοντά στον προτεσταντισμό συνεχίζουν. που κατά σειράν εμφανίσεως είναι η Ορθοδοξία και ο καθολικισμός. Ενώ η ειρηνικότατη Ορθοδοξία δεν γνώρισε ποτέ αναταραχές. η Αμερική είναι κατά κύριο λόγο προτεσταντική χώρα). θ α άξιζε να μελετηθεί ο ανασταλτικός ρόλος της Ορθοδοξίας και στην ανάπτυξη του ρωσικού καπιταλισμού. όταν μπήκε πρόβλημα διακανονισμού της εκκλησιαστικής περιουσίας). Με το Λούθηρο. Ήσυχη και ενδοστρεφής η Ορθοδοξία έπαιξε πολύ μικρό ρόλο στην ανάπτυξη του καπιταλισμού. γιατί είναι μάλλον προτεστάντες. παλιότερου και νεότερου. γιατί ο Πάπας δεν έχει γένια. Και η μεν Ορθοδοξία δεν είχε και τόσο καλή τύχη από απόψεως προσηλυτισμού. Κανείς σοβαρός καπιταλιστής που σέβεται τον κα­ πιταλιστικό εαυτό του δεν μπορεί να είναι ορθόδοξος. Στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ο κοσμικός άρχων (αυτοκράτωρ) μοιραζόταν την 64 . πάνω απ’ όλους τους κοσμικούς άρχοντες. Καθώς και ο ρόλος της στην αυτοκρατορική οργάνωση του κράτους. Και είναι βέβαιο πως αν εμείς εδώ δεν καταφέραμε να αναπτύξουμε σοβαρό και καλά οργανωμένο καπιταλισμό. και τανάπαλιν. από τη φιλελεύθερη φύση του και μόνο. δηλαδή τους ταχύτατα ανερχόμενους αστούς και ο Πάπας τραβάει τα μαλλιά του. Μπορεί όμως να είναι καθο­ λικός κι ακόμα καλύτερα προτεστάνιης. τούτη η εργολαβία περνάει στους κοσμικούς. που είναι το κυρίαρχο δόγμα στην Αμερική (σημειώστε πως ο προτεσταντισμός. Βέβαια.το ευγενές σπορ της συσσώρευσης του πλούτου. Γιατί. τουλάχιστο σε μεγάλη έκταση. να υπάρχουν και τα προγενέστερα χριστιανικά δόγματα. ο δε καθολικισμός έγινε άκρως ενοχλητικός έτσι που προσπαθεί να ελέγξει τα πάντα. έτσι που αδιαφορεί για τα εγκόσμια (μη σας ξεγελούν οι ορθόδοξοι ιεράρχες. Μέχρι το δαιμόνιο Λούθηρο. πράγμα που είχε ως συνέπεια μια ατέλειωτη σειρά εξεγέρσεων και επαναστάσεων των κοσμικών κατά των θρησκευτικών ηγετών. ως ένα μεγάλο βαθμό το χρωστάμε στην Ορθοδοξία. η Ορθοδοξία ταιριάζει γάνα στις αυτοκρατορίες. κονιά στον προτεσταντισμό. (Το ξαναλίω.

είναι κι αυτοί ελεύθεροι επιχειρηματίες και τρέμουν τον 65 . που προ­ ϋποθέτει αναπτυγμένη προσωπική πρωτοβουλία. πηγαίνετε στην Πολη να την πάρετε και θα καλοπεράσετε. κι έτσι κάποτε κατέρρευσε σαν οργανωτικός και διοικητικός θεσμός. γιατί θα γινόταν με καθυστέρηση πέντε αιώνων περίπου. βέβαια. μεγάλε βασιλιά! Το θέλουν όμως κάτι βλαχαδερά. οι παραπάνω οργανώσεις πήραν την κατιούσα. «Σωτήρ» και τα τέτοια. κρατώντας τον υπήκοο η εξουσία κι «από. Κατά τον Χρήστο Γιανναρά. γίνεται φανερό κι από κείνες τις φοβερές παραθρησκευτικές οργανώσεις τύπου «Ζωή». να μου τρυπήσετε τη μύτη. Αλλά η αυτοκρατορία δεν είναι πρόσφορο διοικητικό σύστημα για την ανάπτυξη του καπιταλισμού. αν έχετε ακούσει. Παρά ταύτα.μέσα» κι «απέξω» έκανε έξοχα τη δουλειά της. απέτυχε να βοηθήσει τον καημένο τον εγχώριο καπιταλισμό που έμεινε καθηλωμένος στο επίπεδο του κουλουρτζή και του σουβλατζή. Τι νρ το^ Αζ ^ ν ε να την πάρουν. Ιδού η Πόλη. των υπηκόων του. Και. ιδού και το «πήδημα» (από τους Τούρκους). Και ούτως πως. διάολε. Ε. τότε που το πρόβλημα του εκκαπιταλισμού της χώρας ήταν άκρως επείγον. Εν πάση περιπτώσει. τι έκα­ ναν αυτές οι οργανώσεις για να ενσταλάξουν το γνήσιο φιλελευθερισμό του λεσέ φερ (του άστα να πάνε από μόνα τους) στη διάρκεια του Εμφύλιου πολέμου και λίγο μετά. Όταν χρεοκόπησε η προσπάθεια για γρήγορη φιλελευθεροποίηση της Ελλάδας (με τη μάταιη βοήθεια των Αμερικανών). είμαστε καθυστε­ ρημένοι. Ε. κοίτα να δεις πλάκα: Εμείς οι Κωνστανπνουπολίτες δεν θέλουμε να πά­ ρουμε την Πόλη και την Αγία Σοφία -ω . προκειμένου να βλέπω όσους από τους συγγενείς μου απόμειναν ακόμα εκεί. οι παραπάνω είναι προτεσταντικές . Το πόσο λείπει ο προτεσταντισμός από την Ελλάδα. Αλλά. όχι τόσο όσο πίστευαν αυτοί οι δόλιοι που έστησαν τις εν λόγω θρησκευτικοπολιτικές οργανώσεις.εξουσία με το θρησκευτικό άρχοντα (τον Πατριάρχη) κι έτσι ο μεν αυτοκράτωρ ήλεγχε τη συμπεριφορά. Κι αν δούμε. να βρούμε μήνυμα που φέρνει τη χαρά».οργα­ νώσεις και μόνο κατ’ όνομα εμφανίζονται ως ορθόδοξες. Έχετε ακούσει μήπως τίποτα για κείνο το περίφημο «οθωμανικόν δίκαιον». Ξέρουμε. γιατί ποτέ δεν σπεκουλάρισε με την πίστη του. που. Πήγαν που λέτε αλλά μήνυμα γιοκ. Κι έτσι εγώ ο απόγονος ΚωνΛανιινουπολιτών θα συνεχίζω να πηγαίνω στην Πόλη σαν τουρίστας. ο δε Πατριάρχης τη συνείδηση των ίδιων υπηκόων. ας την πάρουμε. το μόνο Έλληνα θεολόγο που σέβομαι βαθύτατα. αλλά ψήγματα σοβαρού καπιταλισμού. με τις φεουδαρχικές της δομές. εμείς εδώ επιμένουμε να πάρουμε την Πόλη και να ανασυστήσουμε τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. άλλωστε. η ελληνική ορθόδο­ ξη Εκκλησία. Είπαμε. έστω και πράσινο. Η Ελλάδα δεν έγινε προτεσταντική χώρα τότε που το πράγμα ήταν της μόδας. Εντάξει «τα χριστιανόπουλα θα πάμε με χαρά. αν και είμαι σίγουρος πως η μύτη μου θα παραμείνει ατρύπητη γιατί δεν προβλέπεται σύντομη επίθεση των ελληνικών στρατευμάτων κατά της Κωνσταντινουπόλεως. όχι σοσιαλισμό. κυρίως την οικονομική.

Κράτησαν από τον καθολικισμό ό. 66 . Η καημένη η Ορθοδοξία πάλι έμεινε απέξω.τι τους ήταν χρήσιμο. γιατί «θα τους τα πάρει όλα». τα χτύπησαν γερά στο μίξερ του πρωτοπόρου αγγλικού καπιταλισμού (το τι χρωστάει ο διεθνής καπιταλισμός στην Αγγλία. εκείνα τα φρούτα που αυτοονομάστηκαν νεοορθόδοξοι. αφήστε την Ελλάδα να γίνει καπιταλιστική χώρα και αντέστε στο Ά γιο Ό ρος! Το σοσιαλισμό τον γεννάει ο καπιταλισμός. Κανείς σοβαρός καπιταλιστής δεν τη θέλει. νόθον τέκνον εκ διασταυρώσεως καθολικισμού και προτεσταντισμού. Αυτοί που έλυσαν μ’ έναν εντελώς εκπληκτικό τρόπο το πρόβλημα της οικονομικής ανάπτυξης δια της θρησκείας (για την ακρίβεια. Παρά ταύτα όμως. και δια της θρησκείας) ήταν οι πάντα δαιμόνιοι Άγγλοι. γιατί είναι αναπαραγωγική. Κύριοι. όχι η Ορθοδοξία. Και το πανέρι του κουλουρτζή και τη φουφού του σουβλατζή. δεν λέγεται) και έφτιαξαν την Αγγλικανική Εκκλησία.τι τους βόλευε.κομουνισμό. επιμένουν πως η Ορθοδοξία κατέχει το μυστικό για τη λύση των κοινωνικών προβλημάτων. πήραν κι από τον προτεσταντισμό ό. παριστάνοντας κι από πάνω τους «αριστερούς» κάποιοι απ’ αυτούς.

από τους λεγάμενους Σκοτεινούς Χρόνους που διαδέχονται τον 5ο αιώνα. καθώς οι δούλοι χάνουν τους δουλοκτήτες που εξασφάλιζαν στο δούλο τουλάχιστον ένα κομμάτι ψωμί για να μπορεί να δουλεύει. Τότε. ΟΙ ΕΞΟΡΙΣΤΟΙ ΤΗΣ ΕΥΦΟΡΗΣ ΚΟΙΛΑΔΑΣ. Φτώχεια είναι η κατάσταση εκείνη κατά την οποία η επιβίωση αποτελεί την πρώτη και σχεδόν τη μοναδική φροντίδα του ανθρώπου. Πέρασαν αιώνες ατέλειωτοι από τότε που ο άνθρωπος κατάλαβε πως σκοπός της ύπαρξής του στη Γη 3tv είναι η επιβίωση. θα κατάφερναν να κάνουν να επιβιώσουν δια της ελεημοσύνης μόνο ένα εντελώς ασή­ μαντο ποσοστό από τις στρατιές των πλήρως εξαθλιωμένων. που αρχίζει να οργανώνεται σε κοινωνικό σύστημα μετά την πτώ­ ση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. θα προτιμούσε ίσως να πεθάνει το παιδί του ή ο γονιός του. Μέχρι το 18ο ή το 19ο αιώνα. το σύνθημα <ζωή. Σήμερα. αλλά η ζωή. κι αν βρεθεί μπροστά στο δίλημμα. λοιπόν. που κι αν φανταστούμε όλους τους πλούσιους ελεήμονες και φιλεύσπλαχνους. Όμως. όπως στα ζώα. την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. μέχρι το 18ο ή το 19ο αιώνα Η φεουδαρχία. όχι επιβίωση» παραπέμπει στη σταθερή απαίτηση του ανθρώπου από τότε που έγινε σάπιενς (έμφρων. Ο φτωχός δεν ζει. σκεπτόμενος) να αποδεσμευτεί κάποτε από τον αγώνα για την επιβίωση και να μπει στο αγώνα της ζωής.. είτε ψευτοζούν με το φόβο πως θα χάσουν και τη δυνατότητα επιβίωσης που εξασφάλισή στους περισσότερους ο καπιταλισμός. παρά να καταστραφούν τα μέσα παραγωγής που για αιώνες ατέλειωτους είναι τα ζώα ή οι άνθρωποι που αντιμετωπίζονται σαν ζώα στο δουλοκτητικό σύστημα παραγωγής). Αυτή η κατάσταση διαρκεί κάπου 13 αιώνες. Η διαφορά ανάμεσα στα δύο σλόγκαν είναι προφανής. (Κανείς καλλιερ­ γητής δεν αφήνει το βόδι του να ψοφήσει από την πείνα. κι ωστόσο το σύνθημα «ζωή. ήταν τόσοι λίγοι οι πλούσιοι. επιβιώνει οταν μπορεί να επιβιώσει. όχι επιβίωση» διατηρεί πάντα η σημασία που είχε την εποχή του ανθρώπου του Νεάνιερταλ. Είναι λίγοι αυτοί που όντως ζουν. που δεν μετέχουν στην παραγωγική διαδικασία. έτσι που οι μάζες των λαών της Ευρώπης εγκαταλείπονιαι στην κακή τους μοίρα. όχι επιβίωση» το κάνουν 67 . Το γνωστό <ζωή. βάζει μια στοιχειώδη τάξη στο χάος που προκαλεί τούτη η πτώση. θα ήταν αδύνατο να επιβιώσεις.13. σκεφτήκατε ποτέ πως στο Μεσσαίωνα και ζητιάνος να ’σουν και να εξαρτούσες τη ζωή σου αποκλειστικά από την ελεημοσύνη. όχι θάνατος».. Οι περισσότεροι είτε επιβιώνουν.. μπορεί να επιβιώσει κανείς ασκώντας το «επάγγελμα» του ζητιάνου. Ο καπιταλισμός όντως εξα­ σφάλισε στους περισσότερους αυτή τη δυνατότητα Γιατί τα πριν απ’ αυτόν κοινω­ νικά συστήματα θα μπορούσαν να έχουν σαν σύνθημα το «επιβίωση.

ροκανίζοντας το χρήμα των άμουσων και των απαίδευ­ των αυτού του τόπου. ενώ γιο την απέραντη μάζα των εξαθλιωμένων το άλλο σύνθημα. σαν να νιώθουν αμήχανοι που βρέθηκαν πλούσιοι.. μπορεί να είναι βάρβαροι. είτε πολιτισμένος. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως η συμφωνική μουσική. χωρίς να πολυνοιάζονται κάτω από ποιες φοβερές συνθήκες δημιουργήθηκε αυτή η εκπληκτική μουσική. . ο πλούσιος είναι πλού­ σιος. παίρ­ νουν στη δούλεψή τους τους εκ των εξαθλιωμένων ταλαντούχους και τους δίνουν ένα κομμάτι ψωμί για να σκέφτονται και να δημιουργούν για λογαριασμό της άρχουσας τάξης ή για να παράγουν τέχνη προς τέρψιν της ίδιας άρχουσας τάξης. σαν να νοσταλγούν τον «παλιό καλό καιρό» της «έντιμης φτώχειας». Παρά ταύτα. αλλά η βαρβαρότητά τους είναι. Πάλι καλά να λες που θαυμάζουν τον Σαββόπουλο. Διότι αυτοί που πετούν τα λεφτά τους στα σκυλάδικα σε μας εδώ. όταν δεν έχουν ανάμεσά τους ικανούς ανθρώπους.χ. νέου τύπου. Σημαίνει όμως πάρα πολλά πράγματα από οικονομικής απόψεως. Και είναι πάρα πολύ καλό μια κοινωνία να έχει πλούσιους.. όλοι οι χορτάτοι ακούν Μπαχ και νιώθουν «ρίγη συγκινήσεως» από τη θεία μουσική του. Γιατί όποιος κι όσος πολιτισμός εμφανίστηκε αυτά τα χρόνια είναι δημιούργημα των ελάχιστων πλούσιων που. χωρίς ωστόσο να έχουν λύσει και το πρόβλημα της ζωής και αντιλαμβάνονται την «καλή ζωή» σαν δυνατότητα να «τ’ ακουμπά» κανείς μέρα παρά μέρα στα μπουζούκια.. που μάλιστα. Ο Μπαχ. ανα­ πτύχτηκε και ολοκληρώθηκε στην κλασική της μορφή μέσα στις αυλές των βασι­ λιάδων. κάνοντας πλούσιους κι άλλους ομοίως πρωτόγονους. Οι σύγχρονοι βάρβαροι έχουν λύσει το πρόβλημα της επιβίωσης. Γιατί οι περισσότεροι εκστασιάζονται κυρίως με τους σκύλους που γαβγίζουν στα σκυλάδι­ κα. σαν να θεωρούν την κατάστασή τους αφύσικη. λειτουργεί σαν εφιάλτης. η πιο μεγάλη μορφή σ ' ολόκληρη την ιστορία της συμφωνικής μουσι­ κής.πράξη μόνο οι ελάχιστοι πλούσιοι της εποχής. που λέει «ετηβίωση. όμως. που η φτώχεια είναι η κυρίαρχη κατάσταση σ ’ όλο τον κόσμο. εμφανίστηκε. π. είτε βαρβαρίζων. έστω κι αν σου γυρίζουν τα έντερα βλέποντάς τους να μην ξέρουν τι να κάνουν τον πλούτο τους. όχι θάνατος». των πριγκίπων και των αρχόντων. αυτοχαρακτηρίζονται «λα­ ϊκ οί καλλιτέχνες». Θέλω να πω ότι το γεγονός πως σήμερα υπάρχουν πολύ περισσότεροι πλούσιοι απ’ όσους υπήρχαν πριν άπό έναν ή δύο ή δώδεκα αιώνες δεν σημαίνει και πάρα πολλά πράγματα από πολιτιστικής απόψεως. Δεν πρέπει να μας εξαπατούν οι πολιτισμοί που αναπτύχτηκαν αυτά τα 1. Σήμερα. πέρασε όλη του τη ζωή σαν μεροκαματιάρης παραγωγός έντεχνων ήχων στις αυλές των αρχόντων και ποτέ δεν χόρτασε ψωμί αυτός και η πολυμελής οικογένειά του. Ας κάνουν λοιπόν τον κόπο να μάθουν κάτω από ποιες συνθήκες ο Μπαχ έγραψε τα «Βραδεμβουργιανά Κοντσέρτα» μπας και ντραπούν που σήμερα στηρίζουν με τον οβολό τους ας πούμε τον Σαββόπουλο που παριστάνει το μουσικό.300 χρόνια.

αλλά εν πάση περιπτώσει χωρίς το άγχος που δημιουργεί εκείνη η τρομερή επίκληση της Κυρια­ κής Προσευχής: «δος ημίν σήμερον». πως κάθε γυναίκα έχει μια «φάμπρικα» ανάμεσα στα σκέλια της. συνεπώς μια κοινωνία με εκατό ας πούμε γυναίκες και με ένα μόνο άντρα θα μπορούσε θαυμάσια να διαιωνιστεί).τότε που η φτωχογειτονιά ήταν κάτι σαν θερμοκήπιο των καλών αισθημάτων. Διότι η ανθρωπότητα. παρά τη μείωση του αριθμού των φτωχών. Και γιατί γιορτάζουν τη μετάβαση από το στάδιο της επιβίωσης στο στάδιο της ζωής. Και πολύ καλά κάνει και δεν το λέει. σε μας εδώ μεγάλωσαν και έγιναν κολοκύθες. και θα σκοτώσει και θα κλέψει. και θα ρημάξει. γιατί δεν ξέρουν να κάνουν τίποτα καλύτερο. (Ένας άντρας μπορεί να γονιμοποιήσει περισσότερες της μιας γυναίκες. ας πούμε μια σκυλίσια ηθική). που θα μπορούσε να τη βάλει μπροστά πάρα πολύ εύκολα. Διότι ο καλός Θεός άκ^υσε την αγωνιώδη επίκληση και κάτι έδωσε στα καλύτερα εκ των τέκνων του (μη με ρωτάτε πως κατάλαβε ότι αυτά είναι τα καλύτερα). δηλαδή τοποθετημένη πέραν της ηθικής. Και έτσι τα παλιά κολοκυθάκια της γραφικής φτωχογειτονιάς. 69 . Και μη μου πείτε πως η πορνεία είναι ανήθικο πράγμα. όχι γιατί χάθηκαν ξαφνικά τα «καλά αισθήματα». είναι απατεώνες κι αυτό είναι εντελώς διαφορετικό. Όμως ακούσατε ποτέ κανέναν να λέει στην προσευχή του π ο ν vo w ημών τον επιούσιον 8ος ημίν σήμερον» ·. Ό χ ι οι κλέφτες τύπου Κοσκωτά και Κουτσόγιωργα. Οι απατεώνες δεν έχουν πρόβλημα επιβίωσης. η φύση ευνόησε τη γυναίκα. τουτέστιν εργολάβοι δημόσιων έργων. α-ηθικοί κι όχι ανήθικοι είναι και οι κλέφτες. εντε­ λώς ακατάλληλων για δημόσια χρήση. Αν έδινε ο Θεός και μυαλό. αυτοί που έχουν λύσει το πρόβλημα της επιβίωσης σύντομα θα υποχρεωθούν να πάρουν μέτρα για τη ζωή τους. Έλεγα. συνεχίζει να έχει άλυτο το πρόβλημα της επιβίωσης όλων των ανθρώπων κι όχι μόνο των προνομιού­ χων. (Δεν υπάρχει μια ηθική για ζώα. λοιπόν. θα ήταν ακόμα καλύτερα τα πράγματα. παρά την αύξηση του αριθμού των πλουσίων. για τη διαιώνιση του είδους. Δεν παίρνουν υπόψη τους τούτοι οι αφελείς νοσταλγοί πως το θερμοκήπιο καταστράφηκε. Πάντως γι’ αυτό τον τερατώδη αγώνα για την επιβίωση που συνεχίζεται. μιας ανούσιας ζωής είναι αλήθεια. Και. Η επιβίωση είναι α-ηθική. γιατί αυτοί δεν είναι ακριβώς κλέφτες. προκειμένου να επιβιώσει κανείς. μέσα σε οποιεσδήποτε συνθήκες. Με το ίδιο σκεπτικό. και όχι ανή­ θικη. γιατί στον αγώνα για την επιβίωση τίποτα δεν είναι ανήθικο. αλλά διότι έλειψε το λίπασμα για να τραφούν τα κολοκυθάκια και να γίνουν εν καιρώ κάτι καλύτερο από κολοκυθάκια. Ή δη οι μισοί οπλοφορούν για να αντιμετωπίσουν την πιθανή επίθεση εκείνων που δεν έχουν λύσει το πρόβλημα της επιβίωσης. Κι όσο υπάρχουν άνθρωποι που έχουν βασικό τους μέλημα την επιβίωση. τους έδωσε λοιπόν και για σήμερα και για αύριο και για μεθαύριο και για όλη η ζωή. που το βράδυ τα «σπαν». γιατί χρειάζεται περισσότερο απ’ όσο ο άντρας. βέβαια. που δεν είναι πλέον μια ζωή αφιερωμένη στην επιβίωση.

Είναι βέβαιο. Βέβαια. κι αυτό δεν το λένε μόνο οι μαρξιστές. κατά στατιστικό μέσο όρο. Μια όμορφη γάτα είναι μια όμορφη γάτα και τίποτα περισσότερο από όμορφη γάτα. θα μπορούσε να είναι και κάτι περισσότερο από όμορφη γατούλα — εκτός κι αν είναι Βουγιουκλάκη. κι όχι σ ’ όλο τον κόσμο. συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν οξύτατο πρόβλημα επιβίωσης. όχι για τις δυσκολίες του πλούτου. Το 20% του πληθυσμού μιας αναπτυγμένης χώρας δεν είναι μικρό για να γίνει αποτελεσματικό ένα γιουρούσι στα σούπερ μάρκετ. Αλλά δυστυχώς δεν εμφανίζει τάσεις παραπέρα συρρικνώσεως. όμως. υπό την επενέργεια του ωρολογίου. σε σχέση με το 90% των φτωχών του 18ου αιώνα. Ενώ σήμερα βρίσκεται. προκαλώντας ρίγη τρόμου για τον πάντα επικείμενο θάνατο όλων. Μια όμορφη γυναίκα. 70 . οπότε θα παραμείνει γατούλα έως θανάτου και μάλιστα εφτάψυχη και ως εκ τούτου φαινομενικά αγέραστη. Σταδιακά. Αλλά και πέραν της αισθητικής — και πέραν των πάντων. όπως γινόταν συνεχώς υπό καπιταλιστικό καθεστώς μέχρι το 1940 περίπου. Δηλαδή 20% των ανθρώπων στον πολιτισμένο δυτικό κόσμο. η φτώχεια πέρασε από το 90% στο 30%. όπου το ένα βήμα προς το θάνατο ορίζεται από το χρόνο που παρεμβάλλεται ανάμεσα στο τικ και το τακ). Κάποιοι θαρραλέοι όμως διασκεδάζουν πολύ με το τικ-τακ του ρολογιού. Όμως. πως ο καπιταλισμός εξάντλησε τις δυνατότητές του να μεταφέρει όλους τελικά τους ανθρώπους από την κατάσταση της φτώ­ χειας στην κατάσταση της ευημερίας. την αγραμματοσύνη. τη δεισιδαιμονία. Βέβαια. στο 20%. η σπουδαία καπιταλιστική εφεύρεση του επιδόματος ανεργίας. (Το ημε­ ρολόγιο. δουλεύει το ίδιο καταστροφικά για όλους. που το καπιταλιστικό καθεστώς δεν το δίνει γιατί σκοτίζεται και πολύ για τους άνεργους. Η φτώχεια κάνει πολλή καλή παρέα με την άγνοια. Γιατί ο άνθρωπος είναι το μόνο ον στη φύση που δεν γεννιέται μόνο αλλά και γίνεται. που είναι εντελώς πολυτελείς σε σχέση με τις δυσκολίες της επιβίωσης. την πρόληψη.έχουν πρόβλημα εύκολης αύξησης του πλούτου. Πριν από διακόσια μόλις χρόνια ευημερούσε μόλις το 10% του πληθυσμού της σημερινής αναπτυγμένης Ευρώπης και Αμερικής. γιατί αν επεκτείνουμε τη στατιστική σ ’ όλο τον κόσμο θα μας στρίψει. Οι άνθρωποι λοιπόν που αγωνίζονται για την επιβίωση βρίσκονται πολύ πιο κοντά στην αρχική ανθρώπινη κατάσταση του ζώου και συνεπώς τοποθετούνται αυτόματα πέραν της ηθικής. χωρίς να ’χουν τη δυνατότητα να αναπτύξουν μέσα στην κοινωνική ζωή τούτα τα φυσικά χαρίσματα. τούτο το καπιταλιστικό κατάλοιπο του 20% φτώχειας αποκλείεται να μη δημιουργήσει κοινωνικά προβλήματα. Οι φτωχοί είναι καταδικασμένοι να περιοριστούν σ ’ όσα τους χάρισε η φύση. Και μεις εδώ σήμερα μιλάμε για τις δυσκολίες της επιβίωσης. Η φτώχεια περιορίζει ασφυκτικά τα όρια της ζωής και αποκλείει από τον άνθρωπο τη δυνατότητα για έναν παραπέρα εξανθρωπισμό. το σημερινό ποσοστό του 20% φαντάζει εντελώς ασήμαντο.

από κάπου θα τη βρει τελικά ο καπιταλισμός. Να λοιπόν γιατί ο καπιταλισμός πρέπει να καταργήσει επειγόντως το επίδομα ανεργίας. Εν πάση περιπτώσει. 71 . το 20% που είναι οι φτωχοί μπορούν να κρατηθούν στα ποδάρια τους. Όμως. αν ξεσπάσει και πάλι κανένα κραχ. το επίδομα ανεργίας λοιπόν θα είναι αποτελεσματικό όσο υπάρχει κάποιο περίσσευμα από το 80% των μη φτωχών. Όμως. όπως προτείνει λογικότατα η άκαρδη κυρία θάτσερ. χωρίς να τη βρεις από αλλού. Χάρη στο επίδομα ανεργίας. Αργά ή γρήγορα. πως να αφαιρέσεις από τον εργαζόμενο τα κεκτημένα. τι χαμπάρια μάστορα του κράτους προνοίας. (Η ηχοποίητη λέξη κραχ παράγεται από τον ήχο κρατς-κρουτς που κάνει μια οικοδομή την ώρα που καταρρέει). Και το μόνο που χρειάζεται ένας πεινασμένος για να κάνει γιουρούσι είναι να στέκεται στα ποδάρια του.βλλά γιατί νοιάζεται πάρα πολύ μην κάνουν γιουρούσι οι άνεργοι και τα κάνουν όλα λίμπα. δεν Ιχει σημασία. που ξέρει καλά τι κάνει.

γεννήθηκες αργά). Ευτυχώς που υπήρχε και η μουσική. ούτε Μερσεντές. παρά την ακρίβεια. ποιοι και με ποιον τρόπο και κάτω από ποιες συνθήκες παρήγαγαν το εμπόρευμα των εμπόρων. όλοι πέφτουν με τα μούτρα στο πιπέρι. Κι ωστόσο όλοι ξέρουν πως από τον έμπορο προηγείται ο παραγωγός. ούτε καν ουίσκι. φτηνό ή ακριβό αδιάφορο. οι έμποροι πλουτίζουν πιο εύκολα και πιο γρήγορα.τι οι παραγωγοί. Κι ωστόσο. τον καπνό κι όλα τ ’ άλλα περίεργα προϊόντα. Πλήξη και ανία. η αρχική πηγή του πλούτου πρέπει να αναζητηθεί στο στάδιο της πα­ ραγωγής και όχι της εμπορίας. Έχουν όμως τώρα πλέον πιπέρι και ταμπάκο. τον ένα για να καθαρίζει το προχόλ. τον άλλο για να σκουπίζει το χολ και τον παράλλο για να ασκεί την ειδικότητα του καθαριστή της τουαλέτας. ενώ αυτά που κυρίως εμπορεύο­ νταν τότε οι έμποροι δεν είναι τα βιοτεχνικά αλλά τα γεωργικά προϊόντα. Πολύ χαζή ερώτηση. Συνεπώς. Ό λοι ξέρουν πως τον πλούτο τον δημιουργεί η δουλειά. κατά κύριο λόγο. ούτε τα ιπποτικά μυθιστο­ ρήματα που αρχίζουν να εμφανίζονται αυτή την εποχή. Και από το 16ο αιώνα και μετά. ή να προσλάβει άλλους τρεις υπηρέτες. που ούτε IX αεροπλάνα είχαν τότε. από ό. ή μάλλον κάνουν πως δεν το ξέρουν και επιμένουν πως τον πλούτο τον δημιούργησε. Αμ.14. αγοράζονται μετά μανίας. Γιατί αυτή τελικά έσωσε την κατάσταση. Που ούτε ερωτικά σκάνδαλα μπορούν να την καλύψουν (ταλαί­ πωρε Παπανδρέου. υπάρχουν μόνο βιοτέχνες. και τα εξωτικά προϊόντα του Νέου Κόσμου. το εμπόριο. δε που το ξέρουν όλοι! Οι αστοί οικονομολόγοι δεν το ξέρουν. Χωρίς να αναρωτιούνται που βρήκαν οι έμποροι το εμπόρευμα. 01 ΕΦΟΠΛΙΣΤΕΣ Το εμπόριο δημιούργησε τον πλούτο ή ο πλούτος το εμπόριο. ούτε οι μπαλάντες. μετατρέπονιας όλους τους 72 . Ο Καημένος ο πλούσιος εκείνου του καιρού. Όμως. που οι έμποροι τ ’ αρπάζουν από το Νέο Κόσμο χωρίς να τα πληρώνουν και τα πουλούν στον Παλιό Κόσμο πανάκριβα. που δεν είναι καθόλου αναγκαία για τη ζωή του ανθρώπου (αιώνες ατέλειωτους έζησαν οι άνθρωποι χωρίς πιπέρι και θα ζούσε περισσότερο ο καθένας μας χωρίς καπνό). κι αυτό είναι κάτι το πολύ σπουδαίο για το γόητρο του πλούσιου. Κι όταν εδώ μιλάμε για παραγωγούς δεν εννοούμε μόνο τους σημερινούς ή τους παλιότερους βιομηχάνους. Διότι μέχρι τον 18ο αιώνα δεν υπάρχουν βιομήχανοι. το μόνο φανταχτερό που μπορεί να πάρει με αυτά είναι ρούχα κεντητά με σαράντα μέτρα ύφασμα η κάθε βράκα. την κα­ νέλα. ενώ έχει ένα σωρό λεφτά. διότι λειτουργούν σαν σημεία αναγνώρισης των πλουσίων. να λες. θα πείτε ίσως. Βέβαια.

και κυρίως το υπερατλαντικό εμπόριο. γιατί προς το παρόν ο εκμεταλλευόμενος δεν καταλαβαίνει και τόσο πως είναι εκμεταλλευόμενος και περνάει τον εαυτό του 73 . σ ’ αυτόν εδώ τον τόπο των πολλαπλών συγχύσεων. όπως και στην αρχαιότητα άλλωστε. που ωστόσο δεν ήταν καθόλου μεγάλη. Τα οποία ωστόσο οι ατσίδες 'Ελληνες εφοπλιστές τα αγόρασαν έναντι πινακίου φακής και τα έκαναν από μονής. έφκιαξαν πλοία μιας χρήσεως ή ολίγων χρήσεων. Δηλαδή. Κι όταν παίρνεις τζάμπα και πουλάς πανάκριβα είναι φυσικό να πλουτίζεις μόνο μ’ ένα «εμπορικό» ταξίδι στην Αμερική. πολλαπλής χρήσεως. είχε σαν συνέπεια τη ραγδαία ανάπτυξη της δυτικής μουσικής. Για να στείλουν την αμερικανική βοή­ θεια στην Ευρώπη. γίνονται έμποροι αυτοί που είναι σε θέση να αγοράσουν ένα πλοίο. δεν πρόκειται ακριβώς για το εμπόριο που ξέρουμε σήμερα. Μέχρι που τελικά βούλιαζαν κάτω από το βάρος της ηλικίας τους. όπως καταλαβαίνετε. Βέβαια. πως θα θέλατε να δημιουργηθεί αυτός ο στόλος. άσχετα αν έκαναν τελικά εκατό και βάλε. Μ’ άλλα λόγια. Το ίδιο κόλπο. Με την ανέλκυση των βουλιαγμένων τριηρών στη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Τέτοια θα λέμε τώρα. χωρίς τους σκυλοπνίχτες έλεγα πως θα μπορούσαμε να υπερηφανευόμαστε σήμερα για τον εμπορικό μας στόλο. αλλά για άλλους λόγους. Αξίζει να σημειωθεί εδώ πως ακόμα δεν έχει εμφανιστεί αυτή την εποχή η ειδι­ κότητα του εφοπλιστή. Μετά απ αυτό το ταξίδι θα μπορούσες και να βουλιάξεις το πλοίο σου. δηλαδή για ένα ταξίδι. τον εκμεταλλευτή από τον εκμεταλλευόμενο. Άλλωστε. Γιατί τα δυο ρίγη μαζί θα μας αποτρελάνουν εντελώς. δεν πρέπει να νιώθουμε ταυτόχρονα και ρίγη φρίκης από την απανθρωπιά των πλοιοκτητών. Ας σοβαρευτούμε λιγάκι. Τα λίμπερτι πήραν το πολύ σωστό παρατσούκλι «σκυλοπνίχτες». Τουλάχιστον ας μάθουμε να ξεχω­ ρίζουμε τα ρίγη μεταξύ τους. Προέχει η οικονομική ανάπτυξη της χώρας! Άλλωστε. Έτσι κι αλλιώς θα μας πάρει πολύ χρόνο μέχρι να μάθουμε να ξεχωρίζουμε. το εφάρμοσαν οι Αμερικανοί αμέσως μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Το εμπόριο λοιπόν. το κόστος κατασκευής του οποίου αποσβένεται |ΐε το ένα δέκατο του εμπορεύματος ενός και μόνο ταξιδιού στην Αμερική. αλλά μάλλον για αρπαγή του προς πώλησιν προϊό­ ντος. πράγμα που. αυτό ήταν ο κανόνας. για να θυμηθούμε και μια άλλη ισιορία με σκύλους). τα περίφημα «λίμπερτι». χωρίς τους σκυλοπνίχτες (ονομάστηκαν έτσι γιατί όταν έμπαινες εκεί μέσα κινδύνευες να σε πνίξουν σαν νιογέννητο κουιαβάκι κι έτσι να πας σαν το σκυλί στ’ αμπέλι. γιατί το πλοίο δύσκολα άνιεχε και σ ' ένα δεύτερο ταξίδι. γιατί ο έμπορος και ο πλοιοκτήτης του 16ου αιώνα είναι ένα και το αυτό πρόσωπο.αργόσχολους σε φιλόμουσους. κι αν νιώθουμε ρίγη εθνικής υπερηφάνιας για τον εμπορικό στόλο μας. ανθεί από το 16ο αιώνα και μετά και κάνει πλούσιους πάρα πολλούς. Αλλά αν δεν πνίξεις και μερικούς ναύτες ή επιβάτες. από ένα διάστημα και μετά. πώς θα γίνεις γρήγορα πλούσιος. δεδομένου ότι φκιάχτηκαν για μια χρήση.

Κι είναι πολύ άχαρο να σου μιλάει κάποιος για το περίφημο αβγό του Κολόμβου: Αν θέλεις να στήσεις ένα αβγό όρθιο με τη μύτη. από υπάρξεως ανθρώ­ που επί της Γης. λοιπόν. όλοι οι λούστροι νομιμοποιούν αυτομάτως το όνειρό τους να γίνουν Ωνάσηδες. Και με το δίκιο τους. Είναι αλήθεια. Αυτή ακριβώς είναι η κρυφή γοητεία της μπουρ­ ζουαζίας. Η ευτυχία μας είναι η συνέπεια μιας απέραντης δυστυχίας.για αφεντικό. πως δηλαδή το υπερατλαντικό εμπόριο έκανε πλούσια τη Δύση. της Αγγλίας μετά και της Γαλλίας στη συνέχεια. το 'να δίπλα στ’ άλλο. όνειρο για το οποίο κανένας ονειροκρίτης δεν δίνει έγκυρη ερμηνεία. δηλαδή της δημιουργίας των αστικών πόλεων (μπούργκους). τέλος πάντων. ξεκίνησε από λούστρος. αλλά πριν ταξιδέψουν στην Αμερική οι έμποροι. Μην ξεχνάμε ότι η Ιταλία ήταν το κέντρο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. πρώτα το βράζεις κι ύστερα το σπας στη μύτη για να «κάτσει». τελειοποιήθηκε στην Αγγλία και έγινε 74 . θα λέγαμε αλλιώς. ήταν πιο γρήγορες στην Ιταλία από ό. Να γοητεύεις τους εξαθλιωμένους με το όνειρο του πλούτου. λοιπόν. ο Ωνάσης πως ξεκίνησε από λούστρος. ή πνίγηκαν σ ’ όλους τους σκυλοπνίχτες από υπάρξεως ναυπηγικής τέχνης. Ας τραγουδήσουμε. αυτό που λένε οι αστοί ιστορικοί της Πολιτικής Οικονο­ μίας. καταρχήν στις ακτές της Ιταλίας. μετά το 16ο αιώνα. Διότι τα πολλά θύματα δεν έπεσαν στο πεόίο της μάχης (τι ιστορία. Κι όταν εμφανίστηκε ο Μαρξ οργίστηκαν όλοι οι εκδότες και συγγραφείς ονει­ ροκριτών απανταχού της ονειρευόμενης οικουμένης. δεν θα ανορθώσεις την ανθρωπότητα! Τη σημερινή ευτυχία μας τη χρωστάμε στα θύματα ολόκληρης της ανθρωπότητας. που προσφέρεται πολύ για το θαλασσινό εμπόριο. σωρευμένης μέσα στους αιώνες. οι διαδικασίες τόσο της φεουδαρχοποίησης της κοινωνίας όσο και της μπουργκοποίησης (μπουρζουοποίησης. Και τούτο το παράκτιο εμπόριο δεν θα γινόταν δυνατό αν στην Ιταλία του Πρώιμου Μεσαίωνα δεν αναπτύσσονταν τα μπούργκους που λέγαμε σε προηγούμενο κείμενο μ’ έναν εκπληκτικά γρήγορο ρυθμό.τι στην άλλη Ευρώπη. αυτό τον καιρό είναι πρωτοπόρος. όλοι μαζί το «επέαατε θύματα». αυτό ειδικά το «πέσιμο») αλλά πήγαν σαν το σκυλί στ’ αμπέλι που λέγαμε. που λέει κι ο Μπουνιουέλ. θα μπορούσαμε να πούμε μάλιστα πως ο καπιταλισμός εμφανίστηκε στην Ιταλία. Δηλαδή. Ναι. Ε. που λέει ο λόγος. Αυτή ακριβώς τη μέθοδο ακολούθησαν όλοι οι σοβαροί καπιταλιστές: Αν δεν λιανίσεις τον άνθρωπο. και για να καταλαβαινόμαστε). Συνεπώς. μόνο και μόνο γιατί ονειρεύεται να γίνει αφεντικό κάποτε. αφού ο Ωνάσης. Τα κέρδισαν κάνοντας παράκτιο εμπόριο με τα πλοιαράκια τους. από κάπου κέρδισαν τα λεφτά για να αγοράσουν τα πλοία. εδραιώθηκε στην Ολλανδία. Είναι πολύ δυσάρεστο να διακόπτουν τον ύπνο σου τη στιγμή που ταξιδεύεις ονειρικά για την Αμερική ως Κολόμβος. Αυτό ακριβώς που ήταν η αρχή για το μετέπειτα μυθικό πλούτο της Βενετίας και της Γένοβας. Άσχετα από το γεγονός πως η Ιταλία αργότερα έμεινε λίγο πίσω σε σχέση με την καπιταλιστική ανάπτυξη της Ολλανδίας στην αρχή.

Ίδιον του καπιταλισμού είναι η μισθωτή εργασία. Έ τσι κι αλλιώς το εμπόριο δεν είναι ίδιον του καπιταλισμού. θυμάστε ελπίζω που λέγαμε πως οι αστοί οικονομολόγοι τοποθετούν την εμφά­ νιση του καπιταλισμού το 13ο αιώνα. 75 . Το θαλασσινό εμπόριο. δηλαδή πριν από την εμφάνιση του αρχικού προλεταριάτου και με κύριους παράγοντες της οικονομικής ανάπτυξης τους εμπόρους. πάλι δεν λέμε τίποτα. μεταθέτοντας την εμφάνιση του καπιταλισμού προς τα πίσω (13ος αιώνας) έχουμε τη δυνατότητα να μιλάμε για καπιταλισμό πριν από τη δειλή εμφά­ νιση της βιομηχανίας το 16ο αιώνα. Αλλά. Βόρειας και Νότιας. Διότι. κυρίως αυτή που αναφέρεται στο στάδιο παραγωγής του εμπορεύματος. κάτω από οποιοδήποτε κοινωνικό καθεστώς. ακόμα κι αν δεχτούμε πως εκείνος ο αρχικός πλούτος έπαιξε αποφα­ σιστικό ρόλο στην ανάπτυξη του καπιταλισμού. που αναπτύσσεται εντυπωσιακά στην Ιταλία του 15ου αιώνα ευκολύνει τα μάλα την ανάπτυξη του καπιταλισμού. η αρχική πηγή του κέρδους δεν μπορεί να είναι το εμπόριο.πολιτικό καθεστώς για πρώτη φορά στη Γαλλία (1789). αν και ο ρόλος αυτών των υπερατλαντικών εμπόρων είναι πάρα πολύ σημαντικός στην παραπέρα καπιταλιστι­ κή ανάπτυξη. θέλω να πω με τα παραπάνω πως ο καπιταλισμός δεν γεννήθηκε δια παρθενογένεσεως. αμέσως μετά την ανακάλυψη της Αμερικής. είναι αλήθεια ότι στην Ιταλία του 15ου αιώνα τελείται μια πολύ εντυπω­ σιακή εμπορική επανάσταση. διάολε. Και το γεγονός πως υπήρξε όντως ένα κλεπτικό εμπόριο χωρίς παραγωγή. από το 16ο αιώνα και μετά. Τώρα καταλαβαίνετε καλύτερα γιατί υπάρχει αυτή η χρονική διαφορά ανάμεσα στους δυο τρόπους χρο­ νολόγησης. πρέπει να διακινούν τα εμπορεύματα που παράγουν κάποιοι άλλοι. σύστημα. έμποροι υπήρχαν από πάντα. δεν μας επιτρέπει να συνάγουμε το συμπέρασμα πως ο πλούτος που υπάρχει σήμερα είναι η συνέπεια της παραπέρα ανάπτυξης εκείνου του παλιού πλούτου. Έμποροι υπήρχαν και στο δουλοκτη­ τικό και στο φεουδαρχικό κοινωνικό. όπως τη λένε. κι ότι αυτή η επανάσταση προηγείται κατά τρεις αιώνες από την πρώτη βιομηχανική επανάσταση (18ος αιώνας) και κοντά τέσσερις από τη δεύτερη Βιομηχανική Επανάσταση (19ος αιώνας). γιατί εκείνος ο πλούτος αβγάτισε αργότερα. ενώ ο Μαρξ το 16ο. όταν σταμάτησε το άρμεγμα της Αμερικής. είναι οπωσδήποτε η παραγωγή. Και αβγάτισε γιατί στο μεταξύ. Βέβαια. που σώρευσαν οι θαλασσοπόροι. Όπως και να το κάνουμε. ο χώρος όπου αποσπάται άνετα η υπε­ ραξία. Αλλά τον καπιταλισμό δεν τον δημιουργεί αυτό. μπαίνει μπροστά η φοβερή και τρομερή φάμπρικα. Άλλωστε. το υπερατλαντικό εμπόριο στα πρώτα του στάδια. Κάποιοι. Δεν μας τον έφεραν οι έμποροι από την Αμερική. τέλος πάντων. δηλαδή η απλήρωτη εργατική δύναμη που παρακρατά ο βιομήχανος από το βιομηχανικό εργάτη.

αλλά εξαρτημένοι από την αρχική πηγή της εκμετάλλευσης. πλην των κυρίως ειπείν προλετάριων. παπάδες είναι εκμεταλλευόμενοι. Η εκμετάλλευση προϋποθέτει τον εργαζόμενο στην παραγωγή. ένα μέρος του οποίου θα πάει στον έμπορο για το δικό του κέρδος καθώς και για τα έξοδά του. Ακόμα και o l . οι αστοί οικονομολόγοι προσπαθούν να κρύψουν. υπό μορφήν φόρου. Αλλά και για να δείξω πως η ανάπτυξη της καπιταλιστικής οικονομίας συρρίκνωσε το ρόλο του βιομηχανικού εργάτη. Μεταφέροντας την κύρια πηγή του πλούτου στο εμπόριο από την παραγωγή. οι οικονομολόγοι. ενώ μ’ ένα νοητό «ιμάντα» μεταφέρεται παντού μέσα στην κοινωνία. εφόσον είναι μισθωτοί. 76 . Διότι ο μισθός τους βγαίνει υπό μορφήν κέρδους στο στάδιο της παραγωγής. αλλά μισθωτοί και συνεπώς οιονεί προλετάριοι.'Chav λέμε προλετάριος εννοούμε κυρίως το βιομηχανικό εργάτη. Γιατί στο εμπόριο δεν υπάρχει εκμε­ τάλλευση. οι μάνατζερ. που κι αυτοί είναι εκμεταλλευόμενοι. όπου και δήμιουργείται το κέρδος. ας πούμε οι διοικητικοί υπάλληλοι. Το λέω αυτό για να σταματήσουμε να παριστάνουμε όλοι τους προλετάριους. γιατί στο σημερινό τρόπο παραγωγής σημαίνοντα ρόλο παί­ ζουν και άλλου είδους εργαζόμενοι.χ. που είναι κάτι άλλο. που τελείται πάντα στο στάδιο της παραγωγής. πιο σωστά να απαλύνουν κάπως το αναμφισβήτητο γεγονός της εκμετάλλευσης. η πληρωμή των υπαλλήλων. οι μηχανικοί κι ένα σωρό ακόμα μη προλετάριοι. υπάρχει μόνο εμπορικό κέρδος. και ένα μέρος αυτού του κέρδους καταλήγει στο δημόσιο ταμείο. όπως π.

είναι άλλο πράγμα να αποφασίζει η κοινωνία ολόκληρη πως θα κατανεμηθεί το κέρδος (που πάνια είναι προϊόν εκμετάλλευσης) το οποίο παράγεται εντός της κοινωνίας και με διαδικασίες που θα ήταν αδύνατο να υπάρξουν έξω απ’ αυτήν. κι ότι κάποτε πρέπει η ανθρωπότητα να ελευθερωθεί από αυτή τη δουλειά. όσο είμαι ζωντανός! Γιατί άμα πεθάνω θα αφεθώ στη. όσα του χρειάζονται. Βέβαια. Μια απεργία μπορεί να βελτιώσει την κατάσταση του μισθωτού. «εδώ και τώρα». όσο χρειάζεται για να γίνει πράξη η κομουνιστική αρχή «στον καθένα κατά τις ανάγκες του». δικαιοσύνη του Θεού. η κοινωνία του μέλλοντος δεν θα έχει τόσο πλούτο. κι όχι στο πετσί του εγγονού του.. πόσο μάλλον του ανθρώπου του 2. και να αφεθούν να τους εκμεταλλευτούν σκληρά. Πρόκειται για μια πάρα πολύ σπουδαία κατάκτηση. ιδιαίτερα τους νοήμονες. τουτέσιιν του εκμεταλλευόμενου. Κι όταν α­ ποφασίζουν λίγοι γνα ένα τόσο κρίσιμο θέμα. δηλαδή να παίρνει ο κάθε εργαζόμενος τόσα από το κοινό ταμείο μιας κοινωνίας. 77 .Χ. Και έχουν δίκιο. δεν μπορούν να το επιβάλουν. ας πούμε.15. κι από την άλλη έχει απόλυτη συνείδηση του δυσάρεστου γεγονότος πως αν δεν δουλέψουμε σκληρά τώρα. ΠΩΣ ΧΉΖΕΤΑΙ ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ Η εκμετάλλευση είναι αναγκαία προϋπόθεση για την ύπαρξη του πλούτου. και θα μπορούσαν να επιβάλουν το δίκιο τους με τον όγκο τους και μόνο. λοιπόν. είναι φυσικό να κρατούν για τον εαυτό τους τη μερίδα του λέονιος από τα κέρδη. κι άλλο η κοινΑνία να παράγει και κάποιοι παμφάγοι τύπου Κοσχωτά ή Κουτσόγιωργα να αποφασίζουν πως πρέπει να κατανέμεται το κέρδος. Ο Μαρξισμός αντιμετώπιζε πάντα μια ενοχλητική «αντίφαση»: Από τη μια μεριά πρεσβεύει πως η δουλειά (για το μεροκάματο) είναι δουλεία. Μια δυσκολία αναφύεται. αν αντιμετωπίσουμε τα πράγματα κάτω από αυτό το πρίσμα της προσδοκώμενης απόλυτης κοινωνικής δικαιοσύνης: Πώς θα πείσεις τους ζώνιες ότι πρέπει να εργαστούν σκληρά. Ο εκμεταλλευόμενος νιώθει την εκμετάλλευση στο πετσί του. προκειμένου να ζήσουν καλύτερα οι επιγενόμενοι. Και δεν διαφωνούν καθόλου επ’ αυτού με τον Μαρξ. λένε οι αστοί οικονομολόγοι. πράγμα που βέβαια δεν ενδιαφέρει. Όμως. Όμως. αλλά δεν θα τον βγάλει ποτέ από την κατάσταση του μισθωτού. οι εργαζόμενοι είναι απείρως περισσότεροι από τους εργοδότες. Το μόνο σοβαρό που κατάφεραν μέχρι σήμερα οι εργαζόμενοι μισθωτοί και μεροκαματιάρηδες είναι να διεκδικούν αύξηση μισθού δια των απεργιών..500 μ. όμως το βασανιστικό πρόβλημα της ανισότητας στην κατανομή του πλούτου δεν θα λυθεί ποτέ δια των απεργιών. Κοινωνική δικαιοσύνη.

Βέβαια. Και την Οθωμανική Αυτοκρατορία. τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία (που ακριβώς γιατί ήταν αυτοκρατορία δεν ήταν ελληνική. Ιμπέριουμ λέγεται η αυτοκρατορική εξουσία. και στις μέρες μας η σχετικά προσφάτως καταρρεύσασα. θα διεθνοποιηθεί ειρηνικά. Αλλά είδατε που κατέληξε το ΠΑΣΟΚ μ’ αυτή τη δημαγωγία. Γιατί οι σύγχρονες πολυεθνικές εταιρείες αντικατέστησαν τον «πολυε­ θνικό» αυτοκράτορα. Και αποδείχτηκε πάρα πολύ δυσκολοεφάρμοστο πράγμα που δεν θα το περίμενε ο Μαρξ. Ενώ ήξερε πως μόνο η απεργία μπορεί να δώσει μια κάποια έννοια στο σύνθημα «εδώ και τώρα». δηλαδή. οπότε θα καταρρεύσει κατ’ ανάγκην και εξαιτίας της αδυναμίας του να αναπτυχθεί κι άλλο. επίσης ναυτική αυτοκρατορία της Αγγλίας. όχι μόνο κυνήγησε τους απεργούς.Εδώ και τώρα λοιπόν. ούτε για τη νεοαποικιο­ κρατία. μέσω των πολυεθνικών εταιρειών. Ό τι. Οι τρομερά γρήγοροι ρυθμοί ανάπτυξης του καπιταλισμού της εποχής του ήταν ο λόγος που πίστεψε πως. διότι οι αυτοκρατορίες είναι κατ’ α­ νάγκην πολυεθνικές). Αρκεί να θυμηθούμε την Αυτοκρατορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου. τον οποίο ωστόσο εκμεταλλεύεται το διεθνές κεφάλαιο που συνδαυλίζει τους τοπικούς πολέμους όταν αυτοί είναι «παραγωγικοί» όπου και όσο μπορεί για το δικό του συμφέρον. ο Μαρξ ήξερε τι είναι η αποικιοκρατία καθώς και το ρόλο της στην ανάπτυξη του καπιταλισμού. εντάξει. σε διεθνές επίπεδο. και δεν έχει 78 . καταργώντας αυτόματα και για λογαριασμό του μόνο τα σύνορα κι αφήνοντας τη φροντίδα για τη φύλαξή τους στους αφελείς. δηλαδή η εξουσία που απορρέει από ένα και μόνο διοικητικό κέντρο και εκτείνεται σε μια τέραστια πολυεθνική έκταση. το ’πε και το ΠΑΣΟΚ αυτό. τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. δεν είναι ανάγκη να υπάρχει και αυτοκράτορας. Για να υπάρξει σήμερα μια αυτοκρατορία. Δεν ήξερε δηλαδή ότι ο καπιταλισμός θα ενεργήσει «αυτοκρατορικά» (ιμπεριαλι­ στικά) αλλά και ειρηνικά ως προς τις ενδοκαπιταλιστικές σχέσεις επιβάλλοντας την εξουσία του. κι αυτό είναι το σημαντικότερο. Το αυτοκρατορικό διοικητικό σύστημα οργάνωσης της κοινωνίας έπαιξε έναν τε­ ράστιο ρόλο στην ιστορία. Είναι πάρα πολύ υψηλό το ιδανικό του Μαρξ. όπως η ναυτική αυτοκρατορία της Βενετίας. ο καπιταλισμός. Ό μως δεν ήξερε σχεδόν τίποτα το σαφές ούτε για τον ιμπεριαλισμό. Και διότι. αλλά πανίσχυρες αυτοκρα­ τορίες. Υπάρχουν επίσης και άτυπες. εκείνο που έχει σημασία είναι η οικονομία κι όχι το διοικητικό σύστημα καθεαυτό. να το κάνει ας πούμε «εδώ και του χρόνου». Η πολιτική εξουσία είναι η εμφανής μορφή της άμορφης οικονομικής εξουσίας. που εμάς εδώ μας ενδια­ φέρει εντελώς ιδιαίτερα. που συνεχί­ ζουν να πιστεύουν ακόμα πως τα δικά τους μικρά εθνικά συμφέροντα έχουν μεγα­ λύτερη σημασία από τα μεγάλα διεθνή καπιταλιστικά συμφέροντα. αλλά ούτε καν τροποποίησε το σύνθημά του. πάρα πολύ σύντομα θα εξαντλήσει τα περιθώριά του και τις δυνατότητές του για παραπέρα ανάπτυξη. η «εδώ και ύστερα από δέκα χρόνια». τα εντελώς άσχε­ τα προς τον εθνικισμό.

και που το τεμαχίσαμε σε μικρότερα οικόπεδα.. Δεν τη σκιάζει φοβέρα καμιά. άλλωστε. Ούτε καν η φοβέρα των πολυεθνικών αυτοκρατορικών εταιρειών. παριστάνουμε τους αυτεξούσιους και τους αυτόνομους. Να γιατί πρέπει να ανασυστήσουμε επειγόντως. αυτοκρατορίας. της πλάκας Ευρωπαίοι) αλλά αν συνετίσουμε να νιώθουμε και υπερήφανοι ως Έλληνες. Εμείς οι Έλληνες έχουμε μια καθαρά οικοπεδική αντίληψη περί πατρίδος: Κα­ λύτερος Έ λλην είναι αυτός που έχει στην ιδιοκτησία του περισσότερα στρέμματα ελληνικής γης. διορίζοντας αυτοκράτορα. τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Σκεπτόμενοι. Ζήτωσαν και οι αμερι­ κανικές Βάσεις. Ζήτω λοιπόν η Ελλάς των οικοπεδούχων και οικοπεδοφάγων. για να τα πουλάμε ευκολότερα. δηλαδή. ψυχραιμότερα. στηριγμένη στην εθνική κληρονομιά. Ζήτω το Έθνος! Ζήτω ο εθνικός στρατός. που η Ευρωπαϊκή Αυτοκρα­ τορία αρχίζει και επίσημα τη δράση της. δηλαδή σουλτάνο. Διότι σε λίγο θα ομιλούμεν περί πτώματος. Πάντως. η περηφάνια αυτή δεν θα διαφέρει καθόλου απ’ αυτήν που ένιωσαν οι Έλληνες στα 400 χρόνια της τουρκικής σκλαβιάς. ας το πω κι εγώ για μια τελευταία φορά: Ζήτω η Ελλάς! Η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει Το 1992 έχουμε βέβαια την κηδεία της. αλλά μέχρι τότε η Ελλάδα. εμείς εδώ. αν επιχειρούσαμε να ανασυστή­ σουμε την πιο κοντινή και πιο οικεία σε μας Οθωμανική Αυτοκρατορία. που είναι του ΝΑΤΟ. Άντε. Κι ας ξεχάσουμε μελλοντικές επαναστάσεις τύπου 1821. 'Οταν λοιπόν στο εξής*φωνάζουμε «ζήτω η Ελλάς» πρέπει να ξέρουμε περί ποίου πράγματος ομιλούμεν.χ. Πού να ψάχνεις. Πωλείται λιανικά η Ελλάς σε τιμή ευκαιρίας.. είπαμε: Τσιμέ­ ντο να γίνει! Καλύτερα να ανήκουμε σε μια αυτοκρατορία. δεν είναι. τον Παπανδρέου τον Α τον Πολιορκητή (της νοημοσύνης μας). όταν μας εξουσιάζει το διεθνές κεφάλαιο δια των πολυεθνικών (αυτοκρατορικών) εταιρειών. για Κολοκοτρώνηδες και Καραϊσκάκηδες! Στην Εκάλη: Ή στην πλατεία Ρηγίλλης. εμείς εδώ.. Που πληρώνουν καλύτερα τα εκ της εθνικής κληρονομιάς τεμάχια ένδοξης γης. αν και απ’ αυτήν δεν κληρονομήσαμε παρά μόνο το οικόπεδο που λέγεται Ελλάς. όπως λενε τον αυτοκράτορα οι Τούρκοι. παρά να βράζουμε στο ζουμί μιας βαρβαρότητας που πλασάρεται ως εθνική περηφάνια. μιας και θα ήταν λίγο δύσκολο να ανασυστήσουμε την Αυτοκρατορία του Μεγάλου Αλεξάν­ δρου. ποτέ δεν πεθαίνει. Τώρα πλέον. π. Άλλωστε. μπορούμε να αισθανόμαστε υπερήφανοι ως Ευρωπαίοι (τι Ευρωπαίοι.καμιά πρακτική σημασία αν. όμως.. η ενωμένη Ευρώπη δεν είναι παρά μια παραλλαγή. τώρα πια και σε ξένους πελάτες. ή τρελό επιφώνημα. Εμείς οι αριστεροί είχαμε δίκιο όταν ζητούσαμε να μην ενταχτεί η Ελλάδα στην άτυπη Ευρωπαϊκή Αυτοκρατορία.. βέβαια.. Γιατί το 1992. ίσως τα καταφέρναμε λίγο καλύτερα. όπου έχουμε κάποια ελπίδα να εκπολιτιστούμε. Κι όσοι δεν πρόλαβαν να πάρουν κάτι ελληνικό την περίοδο των εκπτώσεων (επί Παπανδρέου δηλαδή) ας 79 . οπότε το «ζήτω» θα γίνει αυτομάτως σρυρεαλιστική ιαχή. το 1821.

που προνοεί μάλλον για τον εαυτό του παρά για τους αδικημένους (ή όσους νομίζουν πως είναι τέτοιοι. Και προς το παρόν μας νίκησαν στα σημεία. χωρίς Σάντσο Πάνισα. Ευτυχώς να λες που δεν απομείναμε και χωρίς ανεμόμυλους. πράγμα που είναι το ίδιο από πρακτική άποψη). Γιατί από το 1992 και μετά δεν θα υπάρχει τίποτα για πούλημα. Γιατί. Συνεπώς. θα εμφανιζόταν τελικά η ημιπαγκόσμια άτυπη αυτοκρατορία του ιμπεριαλισμού. και πήρε τα κα­ τάλληλα μέτρα. Αυτή η υποκριτικότατη κοινωνική δικαιοσύνη του «κράτους προνοίας ». Αποδεί­ χτηκαν πολύ ισχυροί αντίπαλοι. Κι όσοι δεν είναι μαζί μας είναι σαν να δηλώνουν πως δεν τους ενδιαφέρει η κοινωνική δικαιοσύνη. Τα σημάδια της επιτυχίας είναι ακόμα ορατά εκεί: Τα στρατιωτικά νεκροταφεία. όλα κι όλα. ο φανατικός οπαδός της ελεύθερης οικονομίας.σπεύσουν τώρα. δηλαδή τον οικονομικό αλλά όχι και τον άμεσο κυβερνητικό έλεγχο μιας χώρας. Είναι καλό ψυχοφάρμακο η εθνική περηφάνια! Και δοκιμασμένης αποτελεσματικότητας. λοιπόν. Ζήτω κι εμείς οι Δον Κιχότες. που αγωνίζεται να διαφυλάξει το καθεστώς της ελεύθερης οικονομίας. με το ΙΚΑ. οπαδός της ελεύθερης οικονομίας: Αφού έχω ένα κράτος προνοίας που προνοεί για μένα με τον ΟΓΑ. Και με όλους τους τρόπους. Εκτός. από την εθνική περηφάνια. Γ ιατί ο ιμπεριαλισμός δεν ασκεί πλέον εμ­ φανή βία. έτσι που μελέτησε (ο καπιταλισμός) προσεκτικά την ψυχολογία της μάζας. Ζήτω και πάλι ζήτω η αθά­ νατη και αιώνια Ελλάς — αιωνία της η μνήμη! Κατακαημένε Μαρξ. Γιατί όλες οι νεοαποικιοκρατούμενες χώρες είναι βέβαια ελεύθερες. από τότε που εγκατέλειψε ως άχρηστη την αποικιοκρατία (τη με τη βία κατάκτηση ξένων εδαφών) και υιοθέτησε την πολύ πιο αποτελεσματική νεοαποικιο­ κρατία. τόσο όσο χρειάζεται για να μην ξεσηκωθούν οι λιγότερο χορτάτοι και οι αδικημένοι και τα κάνουν όλα γης Μαδιάμ. που μας έδεσε χειροπόδαρα ανεπαισθήτως. που να ’ξερες τότε. ελεύθερη είναι και η Ελλάδα. Α. Ζήτω ο Παπανδρέου. αφού είναι πληρωμένα και τα έξοδα της κηδείας μου. Η τε­ λευταία επιτυχής δοκιμή έγινε στο Γράμμο και το Βίτσι. Το πονηρό κράτος προνοίας. ένας Γερμανός εσύ που ζούσες στο Λονδίνο. που απομείναμε χωρίς άλογο. αυτή δεν την πουλάμε με τίποτα. Ζήτω και πάλι η ελεύθερη Ελλάδα. Ζήτω κι ο μπακάλης της γειτονιάς μου. τους ενδιαφέρει. Που ενώ είναι οικονομικά. Ο αγώνας συνεχίζεται. αφού όλα θα έχουν ήδη πουληθεί. Μας χρειάζεται για τους ηλίθιους. ότι στη θέση του ενός παγκόσμιου παλλαϊκού κράτους που ονειρευόσουν. με το Ταμείο Ανεργίας. Η ανθρωπότητα δεν θα παραιτηθεί ποτέ από το ιδανικό της κοινωνικής δικαιοσύνης. και το σημαντικότερο χωρίς Δουλτσινέα. Σου λέει ο ολίγον μπούφος μεροκαματιάρης. βέβαια. ζήτω ο Μητσοτάκης. βέβαια. ποιος τελικά θα πέσει νοκ άουτ στον τελευταίο γύρο. Αλλά. Σε όλα τα μέτωπα. δρουν κυρίως ψυχολογικά. Που. είναι που κρατάει τον καπιταλισμό στα ποδάρια του. για να κυνηγήσεις τους καπιταλιστές είναι λίγο δύσκολο την σήμερον ημέραν. Για να δούμε. για να ’χουμε κάτι να κυνηγάμε. όμως. τι διάβολο .

. η χασούρα είναι βέβαιη για κάθε φιλοσοφημένο άνθρωπο. Και ήξεραν τι έλεγαν. Ό ποιος φοβάται το θάνατο. αλλά ούτε καπιταλιστής της προκοπής δεν θα μπορούσε να γίνει. ελάτε μαζί μας να παίξουμε συναρπαστικότερα παιχνίδια. Έτσι κι αλλιώς. θέλω να το κάνω για τη χαρά του παιχνιδιού αδιαφορώντας πλήρως για το αν χάσω ή κερδίσω. τι θα απογίνω. κι αφήστε τα ζάρια.» Ας κάτσω στ’ αβγά μου. Μπορεί. Και γιατί δεν αντιλαμβάνομαι τη ζωή ως τυχερόν παίγνιον. κέρδισα το κεφάλι μου! Αν πάλι χάσεις. Και. λοιπόν. με ενδιαφέρει η γη των Ηρωικά Απελπισμένων Ανθρώπων που κάνουν αγώνα την απελπισία τους. που ξέρεις μπορεί να ξεπεταχτεί απ’ αυτά καμιά χρυσστόκος όρνιθα. Φίλοι μου. που φυλάει την πόρτα του Παρα­ δείσου. κάποτε θα χάσεις οριστικά. Όμως. βοηθώ την κλώσα και με το ΠΡΟ-ΠΟ και με το Λαϊκό Λαχείο. Και κληρώνει για τους τυχερούς. έλεγαν οι Ισπανοί επαναστάτες.. Βίβα λα μουέρτε. Γιατί έχω σοβαρότερα πράγματα να κάνω. Κι όχι μόνο κομουνι­ στής. μικρό το κακό.θέ&ω κι «ανακατώνομαι. Κι ο τροχός της ιστορίας γυρίζει όντως. Δεν είναι που «δεν με παίζουν». και προχωρούν με το κεφάλι ψηλά στον οριστικό αφανισμό. αλλά οπαδούς της ελεύθερης οικονομίας. είναι που δεν θέλω να παίξω. που έχει συνείδηση του γεγονότος του αμετάκλητου προσωπικού του θανάτου. για τους πιστούς μεν. Ο Κολόμβος δεν θα τον έπαιρνε ούτε για μούτσο στο καράβι του. Δεν υπάρχει πιο συναρπαστικό παιχνίδι απ’ αυτό στο οποίο παίζεις το κεφάλι σου κορόνα γράμματα. Κι όταν τζογάρω. την τελευταία ζαριά θα τη ρίξει για λογαριασμό «ους ο Ά γιος Πέτρος. να τα κλωσήσω. εμένα δεν με ενδιαφέρει ο Παράδεισος. Πάντως. Κάθε φορά που κερδίζεις λες. Έτσι κι αλλιώς.. φοβάται και τη ζωή. Άλλωστε. Αλλά τι να σας πω. Εκτός κι αν κερδίσεις τον Παράδεισο. Κοίτα να δεις. εγώ που δεν θέλω να ’μαι τζογαδόρος. να γυρίσει ο τροχός. και με το Εθνικό Λαχείο.

Οι πιο <ηθικοί» άνθρωποι που έζησαν ποτέ στη Γη. Τα αίματα. κι ο Τζιάκομο Καζανόβα και οι όμοιοι του παίζουν αποφασιστικό ρόλο στο μπέρδεμα των αιμάτων που λέγαμε. χτύπα ο δεσπότης απ’ την άλλη. λοιπόν. κι όχι απ’ τους παπάδες ή τους άρχοντες. Βάρα ο παπάς απ’ τη μια. Κανένας κίνδυνος προλεταριοποίησης του άρχοντα. που ενεργούν κατά κανόνα παρά φύσιν.. που ήταν δύσκολο να τη «φορέσει» ένας φυσιολογικός άνθρωπος. Τα ήθη αρχίζουν να χαλαρώνουν — και τα σκέλια των γυναικών ευ­ γενικής καταγωγής να γίνονται πιο εύκαμπτα (κορσέδες και οι ζώνες αγνότητας δεν εμπόδισαν ποτέ καμιά να κάνει τη δουλειά της). ο οποίος διακανονίζει τα πάντα. σκέτη Ελλάδα της σήμερον. τόσο στον έρωτα όσο κι αλλού. Ά ρχοντας θα πέθαινες. Ο καπιταλισμός λοιπόν δοκιμάζει τα φτερά του κατά την Αναγέννηση. Ό χι μόνο γιατί η Ιστορία εκτός απ’ την τραπε­ ζαρία γράφεται ενίοτε και στην κρεβατοκάμαρα (όρα και Ανδρέα Παπανδρέου) πριν καταλήξει στο γραφείο του γραφιά ιστορικού.16. Άρχοντας γεννιόσουν. κι όλη η Ευρώπη είχε καταντήσει. που φέρνουν τα πάνω κάτω στη θεϊκή τάξη των οικονομικών. θανατερή και πεισιθάνατη. κι ο καινούριος που γεννιέται τρελαίνεται απ’ τη χαρά του.. Ένας κόσμος πεθαίνει. και όχι μόνο. αλλά και διότι η ερωτική ελευθεριό­ τητα σε κάνει να καταλαβαίνεις ευκολότερα πως τα πράγματα έχουν και μια όψη καθορισμένη απ’ τη φύση. αρχίζουν να μπερδεύονται μαζί με το μπέρδεμα των περιουσιών. έννοια παντελώς άγνωστη στη διάρκεια του Μεσαίω­ να. Ο άρχοντας τότε είχε όλη την ευθύνη για την καλή λειτουργεία του κόσμου. όπως στους δύσκολους καιρούς μας με τις κρίσεις και τα κραχ. Αντιερωτική και κατσούφα. αρκεί αυτοί να συμβάλλουν στο να γίνει mo αρχοντικό το αρχοντικό του άρχοντα φεουδάρχη. παλιούς και νεότερους. κι ο υποταχτικός ούτε καν διανοούνταν πως υπάρχει κάτι που λέγεται «προσωπική 82 . έζησαν στο Μεσαίωνα. έτσι που ανακαλύπτει τη χαρά της ζωής. Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΗΤΤΑ ΤΗΣ «ΗΘΙΚΗΣ» Το 15ο αιώνα τελειώνει ο Μεσαίωνας κι αρχίζει η Αναγέννηση. όπως ακριβώς κι ο Ιμάμης Χομεϊνί στις μέρες μας. Η ηθική του Μεσαίωνα ήταν τόσο κολαρισμένη. αν και έχουν την τάση να χα­ ρακτηρίζουν «παρά φύσιν» κάθε φυσιολογική συμπεριφορά. Ό λοι οι άνθρωποι το Μεσαίωνα γεννιούνταν με προκαθορισμένη τη θέση τους στον κόσμο σύμφωνα με τη βούληση του θεού. Δεν πρέπει να υποτιμάται λοιπόν ο ρόλος του έρωτα στην Ιστορία.όταν οι παλιοί «εξ αίματος» άρχοντες ανακαλύπτουν με έκπληξη πως δεν είναι και τόσο κακό να κάνει κανείς παρέα με αγροίκους εμπόρους. πραγμάτων.

για παράδειγμα. Που. με συνέ­ πεια να πιάσουν οι ίδιοι στα χέρια τους τη Βίβλο και να μην την ακούν απαγγελ­ λόμενη μόνο απ’ τον παπά που έλεγε ό. όπως και σήμερα εδώ στην Ελλάδα. Παρά την ηθική «καθαρότητα» και το πνευματικό σκότος του. τη δε πνευματική ο παπάς. Γιατί χωρίς εξωτερικό εχθρό το κύρος του βασιλιά πέφτει πολύ. Τα ματογυάλια ανακαλύφθηκαν επίσης στην Ιταλία το 1286 μ. Τέλος πάντων. αδύνατο να πάει για παράπονα στο δήμαρχο. χωρίς κανείς να φαντάζεται τότε πως θα παίξει βασικό ρόλο στην εδραίωση της ανηθικότητας.ευθύνη». αποστά­ χτηκε για πρώτη φορά στην Ιταλία γύρω στα 1100 μ. Κι όποιος είχε αντίρρηση. Κι από βιβλίο σε βιβλίο. που βοηθούσε τον άρχοντα με τον τρόπο του. ο Σατανάς μπροστά σου να ξεπετιέται μέσα από καμιά σατανική σελίδα. ψάξ’ τον από ’δω. Κι ύστερα και κανένα άλλο βιβλίο. μερικές πολύ σημαντικές εφευρέσεις. αν και τελικά όταν τον συνάντησε στο Νταβός. τσουπ.Χ. κατά την αρχαία συνήθεια. χώρα φεουδαρχική κατά βάσιν. τελικά τον βρήκε στην απέναντι ακτή του Αιγαίου. Κακό πράγμα για τη χριστιανική ηθική το βιβλίο! Εκτός βέβαια κι αν είναι εγκεκριμένο από την Αρχιεπισκοπή και δεν είναι καταχωρημένο στον περίφημο 83 . όπου ο κάθε πολιτικάντης έχει το φέουδό του στην επαρχία και το σπίτι του στην Αθήνα.Χ.. Είναι πανάρχαια εφεύρεση. Ούτε αστυνόμοι. Ούτε στρατηγοί. με τρόπο πολύ απλό. Όλες αυτές οι ιδιότητες συγκεντρώνονταν σ ’ ένα πρόσωπο: τον άρχοντα του φέουδου και μόνο σ ’ αυτόν.) είχαν κι ένα βασιλιά. Συμβαίνουν και στο Μεσαίωνα κάτι τέτοια. και η παρουσία του στο ανά­ κτορο δεν δικαιολογείται πειστικά. ο Μεσαίωνας κάνει. ούτε δικαστές. Το αλκοόλ. που υπήρχε και τότε.τι ήθελε. είχε τόση ανάγκη από έναν εξω­ τερικό εχθρό. Καταμερισμός έργου. ψάξ’ τον από ’κει. που λέμε. Αυτό. που ήταν ο προϊστάμενος όλων των φεουδαρχών του βασιλείου. κι όχι μόνο. Συνεπώς συμβαίνουν κατ’ ανάγκην και στη σημερινή Ελλάδα. Ο Ά ρχων Αφέντης ήταν απόλυτος κύριος στο φέουδό του. Διότι τη μεν οικονομική ευθύνη για όλους την είχε ο άρχοντας. γιατί κράτος υπήρχε και τότε παρά ταύτα (αλί­ μονο. Και για τις εξωτερικές υποθέσεις του κράτους. για να μη νομίζετε πως τον «εξωτερικό εχθρό» τον ανακαλύψαμε εμείς οι Έλληνες. Γιατί δεν υπήρχαν δήμαρχοι. λες και μόλις τότε ανακάλυπταν πως και οι δυο ήταν σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ. ο βασιλιάς κατασκεύαζε στα γρήγορα ένα φανταστικό. Τα του Καίσαρος τω Καίσαρι (δια του άρχοντα) και τα του θεού τω θεώ (δια της Ιεράς Εξετάσεως). και επέβλεπε τόσο τη βουλιμία του συγκεκριμένου φεουδάρχη που εποφθαλμιούσε το φέουδο του παραδίπλα φεου­ δάρχη όσο και τον «εξωτερικό εχθρό». Κι αν δεν υπήρχε ένας πραγματικός εξωτε­ ρικός εχθρός. έγιναν πρώτης τάξεως φιλαράκια. λείπει το κράτος από την καταπίεση. ωστόσο. χωρίς κανείς να σκέφτεται τότε την ηθική καταστροφή που θα προκαλέσουν. Τώρα ξέρετε γιατί ο Παπανδρέου. που τόσο μισούσε ο Μεσαίωνας. έτσι που τώρα πια μπορούσαν να διαβάσουν και οι μύωπες και οι πρεσβύωπες.

«ίντεξ λιμπρόρουμ προχιμπιτόρουμ». για να μουρμουρίσει από μέσα του « η όμως κινείται». και στο Μεσαίωνα και μετά το Μεσαίωνα. γνωστό στην ιστορία του σκοταδισμού και σαν ίντεξ σκέτα. Ά λλη σατανική εφεύρεση αυτή. αιδεσιμότατε! Υπάρχει άλλωστε και η Δευτέρα Παρουσία. οπότε αντί να το ρίξουν στην προσευχή. τα χάλια που έχει. τι τα θέλουμε τα άλλα. που ήξερε πάρα πολύ καλά ότι «κινείταυι. η πιο ακίνητη απ’ τις ακίνητες περιουσίες που θα μπορούσε να υπάρξει είναι το οικόπεδο. Ίσως. κονιά στην Ελβετία. πρέπει να κάνουν βάρδιες όλοι οι θεοί της Οικουμένης. κι όχι μόνο η Γη του Γαλιλαίου. Το οικόπεδο δεν κινδυ­ νεύει από τίποτα Ούτε απ’ το κούνημα από το σειαμό. Κι αφού όλα κινούνται γιατί πρέπει να μένουν ακίνητα τα κοινωνικά συστήματα. υποχρεώθηκε να πει στους παπάδες «δεν κινείται». ας πούμε. το μηχανικό ρολόι μάλλον στη βόρειο Ιταλία. Εμφανίζεται. Εύκολο είναι να σώσει με μια ή με δυο καθόβους. Αφού υπάρχει το Βιβλίο. που έμελλε να κάνη πλούσιους τους Ελβετούς. έκαναν μια μεγάλη ανακάλυψη: Παρατήρησαν πως οι περιουσίες εξανεμίζο­ νται ανά εκατονταετία Ύστερα από εκατό χρόνια το σημερινό μου ακίνητο (για τα κινητά ούτε λόγος. μάλλον κατά το τέλος του Ι3ου αιώνα. Έ λα ντε! Ίσως γιατί το πιο δυσάρεστο κούνημα που μπορεί να υπάρξει είναι αυτό της ακίνητης και κυρίως της κινητής περιουσίας. (Ή ταν ανάγκη να υπάρχει και κινητή περιουσία εκτός απ’ την ακίνητη. Ξέρεις τι γίνεται σ ’ αυτόν τον αμαρτωλό κόσμο. Και που ’σαι ακόμα! Που να ήξερε ο μεσαιωνικός άνθρωπος τι θα ‘βλεπαν τα μάτια μας μετά το Μεσαίω­ να. Εδώ. Και. όσο κοιτούν το ρολόι τους οι άνθρωποι. Χαλούν τη θεϊκή τάξη. μέχρι που εμφανί­ στηκαν οι Γιαπωνέζοι με τα κουάρτζ για να μας κάνουν να βλέπουμε όπως αυτοί θέλουν την ώρα της Ιστορίας. που παρατείνεται διαπερνώντας τους αιώνες και φτάνει μέχρι τις μέρες μας. Θα σας μιλήσω και για μια άλλη σπουδαία μεσαιωνική εφεύρεση: το ρολόι. μπας και καταφέρουν κάτι. για αεροπλάνο αυτή την εποχή και να μη σε πετάξουν αμέσως στην πυρά! Εδώ κοτζάμ Γαλιλαίος. τουτέστιν «πίνακα βέβηλων βιβλίων». Κι ο παπάς να κοιτάει λοξά και να λέει: Πάει. Αυτά έχουν λοιπόν οι εφευρέσεις. χρειαστεί και Τρίτη. Κατά την ευρωπαϊκή περίοδο του ιστορικού χρόνου και κυρίως κατά την Αναγέν­ νηση. Αγόρασε λοιπόν οικόπεδα Είναι η πιο σταθερή επένδυση). Ά ντε να μιλήσεις. Αλλά ο κόσμος δεν χάλασε. γιατί ηλιακά ρολόγια και κλεψύδρες υπήρχαν απ’ την εποχή των Φαραώ. Κακό πράγμα να είσαι μεσαιωνικός. χάλασε ο κόσμος (το λέει ακόμα). οι άθλιοι. τόσο κα­ ταλαβαίνουν πως ο χρόνος φεύγει και δεν γυρνά. Ό λα κινούνται. φτιάχτηκε. αυτά εξατμίζονται στο πι και φι) θα 'χει τόσο πολλούς ιδιοκτήτες 84 . Οι Ά γγλοι. Δεν πειράζει. που τώρα είναι προσιτό. που λέτε. έλεγαν οι παπάδες του Μεσαίωνα — και όχι μόνο του Μεσαίωνα. μά­ λιστα. μια άλλη φορά τον χαλάμε. του θεού στη Γη. τούτοι οι μεγάλοι πρωτοπόροι του καπιταλισμού. λόγω πείρας προ­ φανώς. το μηχανικό ρολόι φυσικά. το ρίχνουν στην πλάκα Και δώσ' του πάρτι και δώσ’ του χαρές και πανηγύρια.

αντιστοιχεί με εκατό χρόνια κοινωνικής ζωής.οπό τη διασπαρμένη κληρονομιά. το νοικιάζεις για εκατό χρόνια. όπως εμείς εδώ με τον ιθαγενή καπιταλισμό μας — πού οι Ά γγλοι να τον κάνουν καπιταλισμό. Γι’ αυτό και όταν αγοράζεις ένα σπίτι στην Αγγλία. Η ανηθικότητα δεν παράγει έργον μόνο στα μπορντέλα. μέσα σε χίλια χρόνια ένα αγγλικό σπίτι μπορεί να αλλάξει μόνο δέκα ιδιοκτήτες. Και επειδή δεν είναι εύκο­ λο να τους σκοτώσει αν δεν είναι και Αμερικανός και γκάγκστερ. ο «υπαρκτός σοσιαλισμός» (στη Σοβ. είναι ο μπακάλης της άλλης γωνίας. Λέγαμε. ο κρυφός 85 . αλλά και στα εμπορικά καταστήματα. Σύμφωνα λοιπόν μ’ αυτό το χρονικΒ μέτρο. Κι έτσι. που δεν αξίζει πια να γίνεται λόγος για ακίνητη ατομική ιδιοκτησία μετά από εκατό χρόνια. Είναι απροσμέτρητη. όταν πεθάνα ο μπακάλης. Όπως το βάθος του ουρανού. ο μόνος που δεν θα τον κλάψει έστω κι αν τον κλαίει όλη η γειτονιά. Και.. Σ’ όλα τα εμπορικά καταστήματα. Έτσι. Πράγματι. Ας μην περιμένουμε. δεν το αγοράζεις ακριβώς. Ευτυχώς. που πρέπει να εξοντωθούν. η μονάδα μέτρησης του ιστορικού χρόνου. ή μου τα δίνεις τόσο. λοιπόν. που το νοικιάζει για άλλα εκατό χρόνια. αυτό το σπίτι θα είναι για πάντα δικό μου! (Δηλαδή των κληρονόμων του). πως η Αναγέννηση ανακαλύπτει την ιστορική αξία της. περιμένει το θεό να ενεργήσει ως δολοφόνος. πρώτα στην ^γγλία. Πρώτο. κι ύστερα περιέρχεται στο κράτος. όλους τους άλλους εμπόρους που πουλάνε ομοαδές εμπόρευμα. ως γνήσιος Έλλην: Ρε. Που σημαίνει. απ’ το Μεσαίωνα και μετά οι βαθιές τομές σε μια κοινωνία κυοφορού­ νται επί εκατό χρόνια και γίνονται ορατές κάθε εκατό χρόνια. (Το βλακόμετρο δεν θα εφευρεθεί ποτέ). Όμως. δεν θα έχει κι ένα κέρδος από πράγμα που δεν πούλησε. μ ’ αυτό το εκπληχτικό σκεπτικό προέκυψε. «Εκβιάζευ> ψυχολογικά τους επενδυτές να επενδύουν παραγωγικά στη βιομηχανία κι όχι στα ακίνητα. Ένωση) έχει ιστορική ηλικία κάτω του ενός έτους. αυτή η εκπληχτική αγγλική πονηρία κάπου αλλού αποσκοπεί τελικά. Η μωρία ούτε με τη μονάδα του ιστορικού χρόνου μετριέται. Μόνο οι μωροί δεν μεγαλώνουν στο μυαλό. Άλλωστε. λοιπόν. Και να γιατί δεν μπορεί να δει προκοπή ένας ηθικός έμπορας. γιατί με την.ατσαλάκωτη ηθική του Μεσαίωνα θα βρισκόμασταν ακόμα στο Μεσαίωνα. Συνεπώς και στα μπορντέλα. κυρίως τον παραγωγό αγροτικών προϊόντων που χαλούν. γιατί αν δεν ξέρει να κλέβει έστω και ένα γραμμάριο σε κάθε κιλό φέτα. που είναι τα εκατό χρόνια. πολλά από ένα μωρό. γιατί μπορεί να εκβιάσει τον παραγωγό.. όλα τα μωρά μεγαλώνουν. τι κάνετε εκεί. ούτε με τίποτα. ανηθικότητας. ας πούμε. Δεύτερο. βέ­ βαια. ή σου τ ’ αφήνω και σαπίζουν. όπως θέλουν να λεν οι παπάδες. Ένας χρόνος ανθρώπινης ζωής. κανείς Ά γγλος δεν νοιάζεται να πει. γιατί πρέπει να αντιμετωπίζει σαν εξ ορισμού εχθρούς. και να του αλλάξει τον αδόξαστο με το. τον έρμο! Κι έτσι. Διότι. Τρίτο.

Βάσει αυτής της συλλογιστικής. (Δεν πρέπει να συγχέεται η πονηριά με την εξυπνάδα. Κι αν επισημάνετε έστω και μια συναλλαγή που να μην έχει μέσα της έστω και λίγους μόνο κόκκους αμαρτίας. προέκυψε μαζί με το εμπόριο. Μια μόδα που είναι πάντα στη μόδα. Βέβαια. Ενώ τώρα η ζαβολιά γίνεται μόδα. Και δεν είναι α­ νάγκη να πάτε στον Κοσκωτά για να σας το βεβαιώσει αυτό. ένας τρόπος να πουλάει χωρίς να σου δίνει τίποτα. Η έννοια της συναλλαγής. λέει. . λοιπόν. πήγαινες κατευθείαν στην πυρά.καημός κάθε έμπορα είναι να υπήρχε. από την Αναγέννηση και μετά. συνεπώς και στο Μεσαίωνα τα αντάλλασσαν.. στην αναγεν­ νησιακή του μορφή. δω Παράδεισο. πάντα αντάλλασσαν οι άνθρωποι τα εμπορεύματά τους. γίνεται σκέτος χαμαιλέων και οξύνει στο έπαρκο την πονηριά του. αν κι εδώ στην Ελλάδα έξυπνο ονομάζουμε συνήθως τον πονηρό). αν και ηλίθιος ενίοτε.. που λεν κι οι χριστιανοί. Το ξαναλέω γιατί είναι πολύ σημαντικό: Χρωστάμε χάριτες στην Αναγέννηση που ανακάλυψε την τεράστια οικονομική σημασία της ανηθικότητας. αλλά αν τότε σε συλλάμβαναν να κάνεις καμιά ζαβολιά χωρίς να είσαι άρχοντας ή παπάς. Ρίξτε μόνο μια ματιά στις εν γένει συναλλαγές γύρω σας. εγώ να μη.

έστω κι αν αυτή είναι εντελώς ανήθικη. 0 έμπορος είναι προορισμένος για την οικονομική καταστροφή. Την εποχή που δεν υπήρχαν ψυγεία η αποθήκευση των ευπαθών προϊόντων ήταν. Με το σταυρό στο χέρι. που του επιτρέπει να πουλάει μια δραχμή φτηνότερα τα μπρόκολα. Φυσικά. που αυτός θα επιλέξει την ευνοϊκότερη για κείνον επιλογή. βέβαια.17. ή έστω του ψυγείου πάγου. υποπίπτουν σε μια «δέσμη» αμαρτημάτων. έστω κι αν αυτό αφορά τα προϊόντα που παράγουν οι καλόγεροι. Κι έτσι. που λένε. που λέγαμε. η νοικοκυρά που θα πάει στον μπακάλη. είναι νόμος απαράβατος. Η αποθήκη παίζει βασικότατο ρόλο στο εμπόριο. όπου η «ευνοϊκότερη για σένα επιλογή». που μοιάζει με χρηματοκιβώτιο.. η ευνοϊκότερη για έναν έμπορο επιλογή δεν είναι κατ’ ανάγκην ευνοϊκότερη και για τον άλλον έμπορο. αν δεν σεβαστεί το αρχαίο εμπορικό αξίωμα: Κάνε την ευνοϊκότερη για σένα επιλογή. Ό χ ι μόνο γιατί το εμπόρευμα είναι χρήμα. συναρτημένων με τους περίφημους «νόμους της αγοράς». όσον αφορά αυτά που θα αποθηκεύσεις. υπό μορφήν εμπορεύματος. ΕΝΑ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟ «ΘΑΥΜΑ» ΠΑΝΩ ΣΤΑ ΕΡΕΙΠΙΑ. διότι έκαναν μια επιλογή λιγότερο ευνοϊκή σε σχέση με τη δική σου. ο μπακάλης έκανε τούμπες απ’ τη χαρά του όταν του παρουσίασαν άλλοι έμποροι αυτό το μαγικό ντουλάπι. Βέβαια. Κι αν η νοικοκυρά έχει κάθε λόγο να χαίρεται για την ανακάλυψη του ηλεκτρικού ψυγείου. μπορεί να σε κάνει πολύ πιο εύκολα πλούσιο απ’ ότι οι τόκοι που θα ’παιρνες αν έβαζες τα χρήματά σου στην τράπεζα και όχι στο ψυγείο. Όμως. Μια παραλλαγή της παραπάνω εμπορικής αρχής είναι: Ν ’ αγοράζεις φτηνά και να πουλάς ακριβά. και από μια άποψη είναι όντως. μπορεί και να χάσεις αν κάνεις μια λανθασμένη 87 . είναι δύσκολο να πετύχεις κάτι τέτοιο αν δεν' αποθη­ κεύσεις αυτά που αγόρασες ώστε να τα ρίξεις στην αγορά. αδύνατη. όπου είναι εκτεθειμένο προς πώλησιν το εμπόρευ­ μα. Διότι ο κυρ-Μήτσος έκανε μια ευνοϊκή γι’ αυτόν επιλογή. όταν οι συνάδελφοί σου έμποροι δεν έχουν να ρίξουν σ ’ αυτήν τίποτα περισσότερο απ’ την απελπι­ σία τους. πολύ πιο βασικό απ’ αυτόν που παίζει το κυρίως κατάστημα. κάθε φορά που βγαίνουν να πουλήσουν μοναστη­ ριακά προϊόντα και χειροτεχνήματα. αλλά κυρίως διότι μια κπλή επιλογή. η μόνη δυνατότητα επιλογής που έχει είναι ν ’ αγοράσει Β κιλά κρέας αντί για Α που είχε προγραμματίσει. τον άλλο μανάβη. ή να πάρει τα κρεμμυδάκια της απ’ τον κυρ.. εμπόριο δεν γίνεται.Μήτσο το μανάβη κι όχι απ’ τον κυρ-Γιάννη. που ενώ κάνουν απεγνω­ σμένες προσπάθειες ν ' αγιάσουν.

Ο καπιταλισμός είναι δημιούργημα των αστών. έπαιξε βέβαια έναν ανασχετικό ρόλο στην πλήρη και ξέφρενη λει­ τουργία του νόμου «ευνοϊκότερης επιλογής». λέγεται ο κάτοικος. πάντως δεν τον κατάργησε.. Άλλωστε. γίνεται μια συγκλονιστική ανακάλυψη: Κάποιος έμπορας ανακαλύπτει πως το κρέας διατηρείται για πολύ εκτός του ανύπαρκτου τότε ψυγείου αν το. Τα κρέατα χαλούν ευκολότερα από κάθε άλλο ευπαθές εμπόρευμα. ή έστω τη δική μου. αν και η μόνη σχέση που έχει μ ’ αυτό είναι η επιθυμία της συντήρησης του εμπορεύματος. αλατίσεις! Κι έτσι. Τίποτα περισσότερο. δη­ λαδή των κατοίκων των πόλεων. Κι όταν λέμε αστική κοινωνία εννοούμε καπιταλιστική κοινωνία. Γι’ αυτό και μέχρι τα μέσα του Ι5ου αιώνα οι κρεατέμποροι ήταν εντελώς άγνωστο είδος εμπό­ ρων. Όμως επί οικονομικών προβλημάτων που προκύπτουν απ’ την ανάγκη κι όχι απ’ την ηθική. μόλις τότε προέκυψαν τα παστά κάθε είδους: η σαρδέλα. Μ’ άλλα λόγια «αγροτικός κα­ πιταλισμός» δεν νοείται σε καμιά περίπτωση. η παλαμίδα. Το ’παμε και άλλοτε. το αλάτι προετοιμάζει την έλευση του ψυγείου. για να ασκείται μια κάποια κριτική. Και. είτε στο σπίτι. ως κρι­ τική νοούμενη. όπως ξέρουμε. Φυσικά. όπως και σήμερα στα χωριά. Ο νόμος αυτός άλλωστε λειτουργεί και εντός της Αρχιεπισκοπής. χασάπηδες υπήρχαν και τότε. αν δεν προηγούνταν η επιθυμία δημιουργίας όσο γίνεται πιο ευνοϊκών όρων για την ανάπτυξη του εμπορίου. Κατά κάποιον τρόπο. του άστεως (της πόλης). δεν μπορείς να δημιουργήσεις ευνοϊκούς εμπο­ ρικούς όρους σκεπτόμενος σαν άγιος που δεν θέλει να βλάψει κανέναν.επιλογή όσον αφορά τη σκοπιμότητα της αποθήκευσης. Η χριστιανική ηθική. ώστε τα πράγματα να μην αποχαλινώνονται εντελώς. Ο καπιταλισμός δημιουργήθηκε ερήμην της χριστιανικής ηθικής και στο περιθώριό της. όπως τον είχε ο ανιαγωνιστής σου. είτε στο μαγαζί. αλλά ας είχες το νου σου. Φυσικά. αλλά πουλούσαν μόνο φρέσκο πράγμα. κι αν δεν υπήρχαν πόλεις δεν θα υπήρχε ούτε καπιταλισμός. Οπότε. αλλά πρέπει να το ξαναπούμε γιατί είναι βασικό: Η ανηθικότητα είναι προϋπόθεση για την καπιταλιστική ανάπτυξη της οικονομίας και τη συσσώρευση του κεφαλαίου. φυσικά. μεταξύ άλλων. Και τούτη η επιθυμία δεν θα προέκυπτε βέβαια. στο βαθμό που αυτή διαχειρίζεται τα της εκκλησιαστικής περιουσίας. Βέβαια. κατά τα μέσα του Ι5ου αιώνα και ενώ ο Με­ σαίωνας βαδίζει προς το τέλος του. ποιος ζήτησε τη γνώμη του Χριστού. ούτε εγώ έχω. ακόμα κι όταν η αγροτική οικονομία είναι πλήρως μηχανοποιημένη. Ξέρουμε άλλωστε πως ο Χριστός δεν είχε καθόλου καλή γνώμη για τους εμπόρους — και με το δίκιο του. Αστός. το εμπόριο προηγείται κατά πάρα πολλούς αιώνες του καπιταλισμού. ο (αστικός) καπιταλισμός διαχέεται και στην ύπαιθρο. με τους ευνοϊκότερους γ ι’ αυτήν όρους. Κι αργότερα το σαλάμι στη Δύση και στην Ανατολή ο πα­ στουρμάς. Ευτυχώς. Οι γνώμες υπάρχουν. αλλά στα πλαίσια του (αστικού) καπιταλισμού γνωρίζει μια εντελώς εκπληκτική .

φτιάχνουμε όπλα. Φυσικά με την αποτελεσματική βοήθεια του αποικιακού στρατού αν χρειαστεί. αυτό γίνεται φανερό κι από τον συνεχώς αυξανόμενο έλεγχο του εμπορίου από τους ίδιους τους παραγωγούς. Ό ταν μια χώρα δεν έχει δική της βιομηχανία. που τώρα πια να μην είναι δυνατό να ξεχωρίσουμε το εμπόριο απ’ τη βιομηχανία. δεν είναι στα­ θερή πιάτσα. που αυξάνουν συνε­ χώς το εξωτερικό χρέος μιας μη βιομηχανικής χώρας και την κάνουν μόνιμα εξαρ­ τημένη α π’ τους δανειστές της. Που τη δανείζουν συνέχεια προκειμένου ν ’ αγοράζει με δανεικά λεφτά τα προϊόντα του δανειστή. Γ ιατί οι πόλεμοι. που επιστρέφουν στον τόπο της παραγωγής τους όμορφα πακεταρισμένες ή έξοχα «διευθετημένες» σε πολύπλοκα μηχανήματα. αν ήταν να διαλέξει κανείς ανάμεσα στην αποικιοκρατία ή τη νεοαποικιοκρατία. και να ’χει έτσι ο δανειστής διπλό κέρδος: από τους τόκους και από το εμπορικό κέρδος. Τόσο. τουλάχιστον ποδήλατα θα μπορούσαμε να φτιάχνουμε. Οι αποικίες ενδιαφέρουν τους αποικιοκράτες αφενός για τις πρώτες ύλες με τις οποίες τροφοδο­ τούνται οι καπιταλιστικές βιομηχανίες. Ο ρόλος των περί­ φημων κανονιοφόρων στην ανάπτυξη του καπιταλισμού δεν είναι καθόλου μικρός. αυτό το εμπόριο είναι άκρως επισφαλές. και στον τελικό ισολογισμό είναι κερδισμένοι. οι πιστωτές μας συνεχίζουν να μας δανείζουν. η ίδια πρωτοβουλία μπορεί να ’χει σαν συνέπεια τη μείωση των πολεμικών εντά­ σεων. Τόσο η διαδικασία τής εξαγωγής πρώτων υλών από την αποικιοκρατούμενη χώρα στην αποικιακή όσο και η επανεισαγωγή μέρους αυτών των υλών υπό μορφή χρη­ στικού εμπορεύματος γίνονται με τη μεσολάβηση των εμπόρων. Τόσο η αποικιοκρατία όσο και η νεοαποικιοκρατία μόνο εμπορικό λόγο ύπαρξης έχουν και με την παραγωγή συνδέονται μόνο έμμεσα δια του εμπορίου. και αφετέρου σαν αγορές για την πώληση βιομηχανικών προϊόντων που κατασκευάζονται μ’ αυτές τις ύλες. αργά ή γρήγορα είναι υποχρεωμένη να υποκύψει είτε στους αποικιοκράτες είτε στους νεοαποικιοκράτες προκειμένου να προμηθευτεί τα βιομηχανικά προϊόντα που δεν κατασκευάζει η ίδια. κερδίζουν όμως απ’ το εμπόριο. οπότε οι δουλειές θα μειωθούν. Άλλωστε. εντός του γενικότερου πλαισίου της καπιταλιστικής οργάνωσης της κοινωνίας. Μπορεί να χάνουν απ’ τους τόκους. και τούτο γιατί το πιο κερδοφόρο εμπόριο είναι το εμπόριο όπλων. Καταλαβαίνετε τώρα γιατί. όπου καταναλώνονται τα όπλα. γιατί αυτή τελείται ειρηνικά και χωρίς αιματοχυσία. θα διάλεγε τη δεύτερη. Διάολε. μέσω διακρατικών εμπορικών διαπραγματεύσεων. Όμως. παρά το κολοσσιαίο εξωτερικό χρέος της Ελλάδας. .^ανάπτυξη. δια των εμπορικών τους αντιπρο­ σώπων. Αυτή την «αδυναμία» τους ακριβώς εκμεταλλευόμαστε εμείς εδώ και δεν λέμε να παράγου­ με κάτι σοβαρότερο από καρφίτσες και πινέζες. Εξυπακούεται πως. Και ενώ μπορεί να γίνονται πολλοί τοπικοί πόλεμοι ταυτόχρονα και μάλιστα με την «πρωτοβουλία των έξι» (και με την αφανή μεσολάβηση χιλίων έξι). Δεν πειράζει όμως.

ανοικοδομείται και ο καπιταλισμός. και η Ιαπωνία. που έσωσε την ειρήνη. οι Ρώσοι γνωρίζοντας το μυστικό. Καταλάβατε τώρα πόσο χρήσιμοι για την ανάπτυξη της οικονομίας είναι οι εξω­ τερικοί εχθροί. που υπέστη ολοσχερή καταστροφή και συνεπώς έχασε και τ ’ αβγά και τα πασχάλια τότε. Κι αυτοί οι κερατάδες να μην εισβάλλουν. Και που αν εισβάλλουν. στη χώρα! Τότε. Και να προκαλείς συνέχεια τους Ανατολικούς να εισβάλλουν στη Δύση. ούτε γιαπωνέζικο. ώστε να αναθερμάνει με τη λήξη του πολέμου τον παγκόσμιο καπιταλισμό. Ιδού ένα χοντρό παράδειγμα: Αν δεν καταστρεφόταν σχεδόν ολοσχερώς η Γερ­ μανία κατά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Όμως κατόπιν ωρίμου σκέψεως αποφασίζεις τελικά να μην εισβάλλεις. Δεν σας κάνει εντύπωση πως οι τρεις πιο αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες σήμερα είναι οι ΗΠΑ. ούτε αμερικάνικο. Πρόκειται για την περίφημη «ισορροπία του τρόμου» δια των πυρηνικών. της Πολε­ μικής Αεροπορίας κάθε μήνα σ ’ εμάς εδώ. αυτές οι χώρες γιατί δεν μοίρασαν μόνο τη χασούρα αλλά και τα κέρδη που προκάλεσε αυτή ακριβώς η χασούρα. δεν έκαναν τα χατίρια στον καπιταλισμό να εισβάλλουν στη Δύση και κάνοντας τα πάντα Γης Μαδιάμ να βά­ λουν τα θεμέλια για μια παραπέρα ανάπτυξη του καπιταλισμού στον επόμενο ιστο­ ρικό γύρο. οι μεσάζοντες στο εμπόριο όπλων θα κάνουν χρυσές δουλειές και η οικονομία θα αναζωογονηθεί αυτομάτως. που πλήρωσαν σχεδόν όλα τα έξοδα των συμμάχων και συνεπώς έχασαν οικονομικά από το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. εσύ στην Ανατολή ή δεν εισβάλλεις. που έφαγε κατακούτελα δυο ατομικές βόμβες. διάολε. Κι όταν οι χώρες ανοικοδομούνται. Δυστυχώς όμως. Για να δούμε όμως πως θα τα βολέψουμε στο μέλλον χωρίς μεγάλους και «παραγωγικούς» πολέμους. σωθήκαμε! Αχ. οι παραγωγοί όπλων.Πάντως η σταθερή ειρήνη δεν συμφέρει σιον καπιταλισμό. που λέτε. Καλύ­ τερα να τη βασίσεις στους πολέμους. οι λαθρέμποροι όπλων. Όμως. Γιατί αν περιμένουμε απ’ τα πολεμικά αεροπλάνα να πέφτουν στη διάρκεια των εκπαιδευτικών πτήσεων. 90 . Εισβάλλεις. Που χρωστάει περισ­ σότερα στον πόλεμο παρά στην ειρήνη. 'Επρεπε οι καταστραμμένες χώρες να ανοικοδο­ μηθούν. κιόλας. δεν μπορείς να βασίσεις την αναθέρμανση της οικονομίας στους σεισμούς. λοιπόν. και αναθερμαινόμενος αυτός να μπορέσει να θερμάνει και την ανασυγκροτούμενη γερμανική οικονομία. η Γερμανία. άλλο να πέφτει κάπου κάπου κανένα αεροπλάνο της Πολιτικής Αεροπορίας. κι άλλο να πέφτει ένα Φάντομ. Ό ρα και την ανάπτυξη της τοπικής εργολαβικής ου μην αλλά και της υπόλοιπης οικονομίας στην Καλαμάτα μετά τους σεισμούς. ούτε «γερμανικό θαύμα» θα υπήρ­ χε. όπως και παντού όπου τα κράτη «ετοι­ μάζουν την άμυνά τους» εξαιτίας της ύπαρξης «εξωτερικών εχθρών». προς το παρόν τουλάχιστον. Γιατί. Διότι δεν έχει νόημα να καταστραφείς κι εσύ τη στιγμή ακριβώς που θα καταστρέφεις τον εχθρό. Αναπτύχθηκαν. Είναι φανερό πως αν δεν ξεθεμελιώσεις τα ετοιμόρροπα δεν μπορείς να θεμελιώ­ σεις τα καινούρια.

που θα κάνει την Αγγλία να μπει επικεφαλής της καπιταλιστικής αΛ ιπυξης απ’ το 16ο αιώνα και μετά. 91 . και σιγά σιγά ανάπτυξαν μια εκπληκτική βιομηχανία. Δηλαδή. Από μια στιγμή και πέρα. μέχρι το τέλος του Με­ σαίωνα ήταν. και κυρίως αμέσως μετά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. εμείς εδώ μιλάμε για «εθνική ανάπτυξη». λέει. λοιπόν.. Ε. Την είχαν ρημάξει οι Γερμανοί και οι Γάλλοι κυρίως. αποικία της ηπειρωτικής Ευρώπης. βέβαια. με το πρόσχημα πως θα τους πουλήσουν προϊόντα. Ακόμα δεν πήραμε είδηση πως μπή­ καμε προ πολλού στην περίοδο του πολυεθνικού καπιταλισμού. μπήκαν στο παιχνίδι κι άλλες καπιταλιστικές χώρες. που λέτε.τι ήταν οι Ά γγλοι μέχρι το Μεσαίωνα.'Και να συνεχιζόταν. Ούτως εχόντων των πραγμάτων.. και η Αγγλία έχασε την πρω­ τοκαθεδρία στην παγκόσμια εκμετάλλευση. ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ κανέναν αιώνα ακόμα! Καταλάβατε λοιπόν γιατί έγινε αυτός ο τρελός και φαινομενικά αναίτιος πόλεμος. βέβαια. είμαστε περισσότερο μπουνταλάδες απ’ ό. εγχώρια καπιταλιστική ανάπτυξη. ώστε να διακινούνιαι τα προϊόντα της σ ’ όλο τον κόσμο αφενός και αφε­ τέρου να εισρέουν στη μητρόπολη πρώτες ύλες από τις αποικίες. που μέχρι τότε ήταν εντελώς μπουνταλάδες και δεν έλεγαν να παράγουν ούτε τόξα της προκοπής. ο εθνικός καπιταλισμός χάνει το νόημά του. Κάποτε. Μέχρι που μυρίστηκαν το κόλπο. τελικά. που μπαινόβγαιναν εκεί πέρα σαν στο σπίτι τους. η αγγλική βιο­ μηχανία θα έχανε το νόημά της αν δεν αναπτυσσόταν παράλληλα και το υπερπόντιο εμπόριο. χάνοντας τη δύναμή του. μεγάλη ανάγκη οι Ά γγλοι. Για να καταναλώνονται όπλα και να αναζωογονούνται οι οικονομίες των οπλοπα­ ραγωγών χωρών. Που τα είχαν. Κοιτάξτε να δείτε πως έλυσε το τρομερό πρόβλημα της σύνδεσης του εμπορίου με τη βιομηχανία η πάντα πρωτοπόρος Αγγλία. Όμως. και οι πολυεθνικές καθίστανται αναγκαίες.

ΟΙ ΠΡΩΤΟΙ ΜΙΣΘΟΦΟΡΟΙ ΕΞΟΡΜΟΥΝ Η μεσαιωνική κοινωνία αγαπούσε πολύ την περιπέτεια. αλλά και τυχοδιώκτες (κυνηγοί της τύχης) μεγάλης κλάσεως που συνδυάζουν την κυρίως ειπείν τέχνη. βέβαια. ή όπου αλλού τους «καλεί η τιμή». στον οποίο εγώ προσωπικά χρωστάω πάρα πολλά γιατί αυτός με έμαθε ν ’ αγαπώ το μυθιστόρημα. Πιο σωστά. πράγμα που οι αποχυμωμένοι τυφλοπόντικες θα το χαρακτηρίσουν μεμπτόν. που τη διδάσκουν στις δεσποσύνες των οποίων οι δεσπότες λείπουν στις Σταυροφορίες. Κι αφού ήταν που ήταν περιπετειώδης ο επισφαλής βίος όλων τότε. που ως σλόγκαν πρωτακούγεται στην Ιταλία μάλλον κατά το τέλος του 14ου αιώνα. Από τις μπαλάντες (αφηγηματικά άσματα) των τροβαδούρων θα προκύψει σε λίγο το ιπποτικό μυθιστόρημα. Και γι' αυτό ακροβατούν συ­ νεχώς ανάμεσα στην πραγματεία και το μυθιστόρημα συνεχειών. 92 . το μυθιστόρημα. που αργότερα θα αποκτήσει αφη­ γηματικούς κανόνες και θα γίνει σιγά σιγά σπουδαίο λογοτεχνικό είδος. βέβαια. Το κύριο θέμα της αφηγηματικής και προδρομικά «μυθιστορηματικής» ποίησης των τροβαδούρων είναι οι ιππότες και ο ιπποτισμός. τουτέστιν το ζην επικινδύνως. έφιππος στρατιώτης. Δεν έχει σημασία. Σημασία έχει να υγρανθεί λιγάκι η επιστημονική ξηρότητα δια της φαντασίας και της ευαισθησίας του ποιητή. Πράγμα που δεν θα συνέβαινε. που πολύ αργότερα θα το δοξάσει ο Αλέξανδρος Δουμάς πατήρ. και συνεπώς είναι το κατεξοχήν αστικό λογοτεχνικό είδος. με την τέχνη του έρωτα. που πάντως δεν υπηρετεί στο Ιππικό. με την τέχνη της απάτης και τις δύο αυτές τέχνες μαζί. όπως θα έπρεπε να είναι κι όπως δεν θα είναι ίσως ποτέ. όπου η ζωή κατα­ γράφεται όπως είναι.γιατί αυτή την εποχή δεν υπάρχει ούτε Ιππικό ούτε Πεζικό με τη σημερινή έννοια. Υπάρχει μόνο φεουδαρχικός στρατός. αλλά και στα μυθιστορήματα. Κι έτσι αυτή την εποχή εμφανίζονται οι τροβαδούροι που δεν είναι μόνο πλανόδιοι τραγου­ διστές και στιχοπλόκοι. αναπτύσσεται παρακολουθώντας κατά πόδας την ανάπτυξη της αστι­ κής τάξης. που εξυμνούν τα κατορθώματα όποιου ιππότη τους πληρώ­ σει καλύτερα. αν δεν προηγούνταν οι τροβαδούροι και εμού και του Δουμά και όλων όσων έγραψαν ή διάβασαν μυθι­ στορήματα μετά τον 15ο αιώνα. καβαλάρης. είπαν οι άνθρωποι να δώσουν και μια ποιητική χροιά στο βίβερε περικολαζαμέντε. Το μυθιστόρημα. Ιππότης σημαίνει.18. είναι η λογική συνέχεια και η μετεξέλιξη του αρχαίου έπους. Το καινούριο πεζό έπος. γιατί δεν έτυχε να ανακαλύψουν την τεράστια ιστορική αξία του μυθιστορήματος. που διαφέρει ριζικά από το σημερινό. Αυτά εδώ τα δικά μου κείμενα χρωστούν πολλά όχι μόνο σε επιστημονικές πραγ­ ματείες που διάβασα.

Οι στρατιώτες του Μεσαίωνα δεν είναι ούτε επίστρατοι ούτε επαγγελματίες. τι ωραία που τα λες! να ξέρεις πως μάλλον περιμένει να περάσεις από τα λόγια στα έργα). λέει. έφιππος. δεν καβαλούν απότομα το άλογο γιατί θα αφηνιάσει. Για να προσφέρουν το χριστιανικό Παράδεισο στους Αφρικανούς βρέ­ θηκαν. Το τι χρωστάνε στο Θεό οι τυχοδιώκτες είναι το κάτι άλλο! Για να εκχριστια­ νίσουν τους Ινδιάνους πήγαν. μαζεύονται όλοι οι ευγενείς άνεργοι και παίρνοντας μαζί τους όσους κο­ λίγους περισσεύουν αρχίζουν κανέναν «απελευθερωτικό πόλεμο». στην Αφρική κι όχι για να τη λεηλατήσουν. Όπως και οι παλιοί.Χ. που οι τροβαδούροι τους είχαν μάθει να λένε όμορφα λόγια. Το φλερτ λοιπόν κατάγεται από τους ιππότες του Μεσαίωνα. Στο τέλος του 14ου αιώνα πρώτα στην Ιταλία και το 15ο αιώνα σε ολόκληρη την 93 . κάτι σαν πριμ ας πούμε. στην Αμερική κι όχι για να κλέψουν και να ρημάξουν. οδηγεί άλλους έφιπ­ πους είτε στη δόξα. που έχουν σαν κύρια αποστολή να πείθουν τους στρατιώτες πως είναι καλό πράγμα να πεθαίνεις για τοκβασιλιά και την πατρίδα». ή την «τιμή». Μα.. Κάπως έτσι άρχισαν εκείνοι οι περίφημοι «απελευθερωτικοί πόλεμο» που ονομά­ στηκαν Σταυροφορίες. ή τους «προγόνους » κατά περίπτωση. Αυτή η παλιά τέχνη στις μέρες μας λέγεται φλερτ. ή στη χώρα που τη συναποτελούν όλα τα φέουδα. του<* Αγίους Τόπους.ά. Τι ήθελαν να ελευθερώσουν οι Σταυροφόροι. τους δίνει κατιτίς από τη λεία. Σε περίπτωση νίκης. δηλαδή θα κόψει τα ηνία (τα χαλινάρια) κι άντε να το καβαλήσεις μετά! Η καβάλα είναι μια ολόκληρη τέχνη. όχι τόσο από ευγένεια. το σωτήριον έτος 1095 μ. που λένε. μην τυχόν και «πάνε αδιάβαστοι» και χάσουν τον Παράδεισο από μια τέτοια ασήμαντη λεπτομέρεια. όσο γιατί στο βάθος βάθος παραμένουν οι παλιοί επιβήτορες. ο κάθε φεουδάρχης μαζεύει τους δυνάμενους να κρατήσουν όπλο κολίγους και μπαίνοντας επικεφαλής. (Αν κάποια σου πει: μα. Κι όταν πληθύνουν πολύ οι δευτερότοκοι. τριτόκστοι κ. καθώς και να θάβουν τους σκοτωμένους στρατιώτες. που δεν πρόκειται να κληρονομήσουν το φέουδο (τσιφλίκι). και κυρίως στις κυρίες. Α­ πλώς. γιατί αυτό το κληρονομεί πάντα ο πρω­ τότοκος. που φέρονται καθώς πρέ­ πει σε όλους. αναλόγως. ευγενείς. Ά στα να παν στο διάολο. αν πάθεις καμιά τέτοια νίλα! Ιππότες λέμε σήμερα τους πολύ ευγενικούς ανθρώπους. και βουρ στον πατσά. Ράβουν λοιπόν ένα σταυρό στο θώρακα. είτε στο θάνατο. Σημειωτέον παρεμπιπτόντως πως εκ των ιεραποστόλων που συνοδεύουν στις εκ­ στρατείες τους τυχοδιώκτες κατάγονται και οι σημερινοί στρατιωτικοί ιερείς. Ξέρεις τι είναι να κερδίσεις τη μάχη αν και νεκρός και να χάσεις τον Παράδεισο όντας νεκρός. ο περίφημος «εξωτερικός εχθρός». και κυρίως τους γύρω τόπους που ήταν εύφοροι και είχαν πολύ πλιάτσικο. λέει. όταν εισβάλλει στο φέουδο. οι επιβαίνοντες δηλαδή του αλόγου ιππείς. προκειμένου να φτάσουν στις όμορφες πράξεις. Οι σημερινοί ιππότες μάλλον αντιμετωπίζουν τις γυναίκες σαν άλογα.

που. και εκστρατείες όταν το ζητήσει ο βασιλιάς. δεν είναι βέβαια μόνο οι φουκαράδες μόνιμοι υ­ ποδεκανείς. ορμούν στο στόχο κατά στίφη. τη στιγμή που δεν είναι παρά επαγγελματίες «εθνικόφρονες». πρέπει να κάνει οικονομία στο έμψυχο υλικό. που υπάρχει μέχρι τις μέρες μας. όσο περισσότεροι σκοτω­ θούν τόσο το καλύτερο. που τους βρίσκεις εύκολα. Μισθοφόροι στρατιώτες σήμερα. που αναλαμβάνουν να υπερασπίσουν την πατρίδα έναντι μισθού — και παριστάνουν κι από πάνω τους σούπερ εθνικόφρονες. Τότε εμφανί­ ζεται το επάγγελμα του μισθοφόρου στρατιωτικού. κι όποιον πάρει ο Χάρος. βέβαια. είναι. μέχρι να οργανώσεις μια άλλη δουλειά. είναι λίγοι πλέον οι πρόθυμοι να σκοτωθούν μόνο για ένα ξεροκόματο. όσο «σκέφτο­ νται εθνικά». προκειμένου να σε μάθουν και σένα να «σκέφτεσαι εθνικά». στο πεδίο της μάχης αμέσως μετά τη μάχη. στήνει οχυρά και πρόχειρα κάστρα κι εκεί περιμένει τον εχθρό να εκδηλώσει πρώτος την επίθεση. που σε περίμενε ξαπλωμένη στο κρεβάτι για το έπαθλο. όχι επιθετικός. όπως θα υποστηρίξει πολύ αργότερα ο πολύς Κλαούζεβιτς. που αρχίζει να οργανώνεται κατά το τέλος του Μεσαίωνα. Οι πρωτόγονοι πολεμιστές. κι ύστερα τους πετάς. ας πούμε οι άνιρες του Τζένγκις Χαν ή του Αττίλα. και ξαναμπαίνουν στα γρήγορα στο ασφαλές κάστρο. Οι Σταυροφόροι. ενεργούν διαφορετικά γιατί έχουν μια πολύ πρωτόγονη αντίληψη για την τέχνη του πολέμου. Όμως. θα λέγαμε. μια τέχνη που διδάσκεται. Πιο σωστί. Εδώ. Ο καπιταλισμός. και λες: Μεσαίωνας και πάλι Μεσαίωνας! Τουλάχιστον τότε κανείς δεν έλεγε τέτοιες κοτσάνες κι αν ήταν να κάνεις κανένα κατόρθωμα. να αρχίσουν να σκοτώνονται και για ιδανικά. χάρη στο δικό σου χρήμα που σου το παίρνει ο φορατζής. παρόλο που δεν ανήκει στις καλές τέχνες είναι. Και δέκα να ’ναι αυτοί. με καινούριους πεινασμένους. μπορεί να σου κάτσουν και στο σβέρκο. Πάντως οι Σταυροφόροι είναι -ζΐο προσεκτικοί στις επιθέσεις τους. αλλά οι μόνιμοι αξιωματικοί. Ένας τέτοιος στρατός κάνει. λοιπόν. στρατοί μιας χρήσεως: Τους χρησιμοποιείς για να κάνεις μια συγκεκριμένη δουλειά. Άλλωστε. Πρέπει.Ευρώπη. φτάνουν και περισσεύουν για να χαρα­ κτηριστεί επιτυχής η επιχείρηση. ωστόσο. Τέτοιοι στρατοί. Κάτι τέτοια βλέπεις. Για να μην πούμε πως. αν είναι υπέρ το δέον θρασείς. που θα το φάνε επιτόπου. όλα θα κριθούν όχι από το πόσοι θα σκοτωθούν αλλά από το πόσοι θα επιζήσουν της μάχης ώστε να υπάρξουν κάποιοι για να αρπάξουν τελικά τη λεία. κάνουν ένα ντου που λέμε. αποτελούμενοι από άτακτα στίφη. που λέει ο λόγος. αλλά και σ ’ αυτή την περίπτωση η τακτική του πολέμου είναι οιονεί αμυντική: Ό που και να βρεθεί ένας τέτοιος στρατός. πίσω από τα οποία είναι καλά κρυμμένο το πανιεσπάνι της εκάστοτε άρχουσας 94 . ο φεουδαρχικός-ιπποτικός στρατός γίνεται επαγγελματικός. είναι κάτι σαν τους σημερινούς κομάντος: Βγαίνουν τα άλογα των ιπποτών από το περιτειχισμένο φέουδο. Ο ιπποτικός-φεουδαρχικός στρατός είναι κυρίως αμυντικός. όπως και οι προγενέστεροι βάρβαροι. αφού η λεία θα μοιραστεί σε λιγότερους. το ’κάνες για την καλή σου.

Η ανάγκη για την ύπαρξη επαγγελματικούμισθοφορικού στρατού απαγορεύεται λοιπόν από τη λογική του αναδυόμενου καπι­ ταλισμού. πάρα πολύ αργότερα. δίνοντας στους μισθοφόρους έναν πάγιο μισθό κι όχι ποσοστά από τα κέρδη μιας μάχης. ας πούμε αυτούς τους άθλιους τους κομουνιστές.γιατί ήταν τόσο μικρές που λειτουργούσαν και με υποδεκανείς επι­ κεφαλής που λέει ο λόγος. που θα μετεξελιχθεί. Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις. δίνουν τη θέση τους στο τακτικό ιππικό. Για παράδειγμα. ποτέ δεν κατάλαβα γιατί ο αλλοδαπός εκμεταλλευτής μου. είναι γΓ αυτούς που μπορούν να έχουν στη δούλεψή τους μισθωτούς. ή έ­ στω τον περιστασιακό εξωτερικό εχθρό. κι αν δεν υπακούσουν στις διαταγές σου τους απολύεις. Ό ταν έχεις μισθοφόρους στη δούλεψή σου. οπότε βρίσκει το σωστό του νόημα. οι ιππότες του Μεσαίωνα. στο σώμα των τεθωρακισμένων αρμάτων μάχης.ίάξης. Ο μισθοφορικός στρατός του όψιμου Μεσαίωνα είναι μια τεράστιας αξίας ανα­ κάλυψη. αν ήταν λιγότερο γνήσιο αυτό το αίμα θα σταματούσα να τραγουδώ τον εθνικό ύμνο κάθε φορά που ζητώ αύξηση και δεν μου τη δίνουν. ο εθνικός ύμνος λειτουργεί όπως περίπου και τα στρα­ 95 . που θα αποδειχτεί σωτήρια για τον καπιταλισμό σε λίγο. αν χρειαστεί μπορεί να χρησιμοποιηθεί και για τον «εσωτερικό εχθρό». Σ ’ αυτή την περίπτωση. 'Οχι μόνο γιατί ο επαγγελματικός στρατός αντιμετωπίζει αποτελεσματικότερα τον προαιώνιο. Τραγουδιέται στις εθνικές επετείους. Στον καπιταλισμό η λεία δεν είναι για όλους.. Γιατί δηλαδή πρέπει να νιώθω «εθνικά υπερήφανος» που έχω στο κεφάλι μου ένα αφεντικό που στις φλέβες του κυλάει γνήσιο ελληνικό αίμα. Κι έτσι. κι άντε να βρουν δουλειά. αλλά και διότι. έτσι που δεν έχουν σαφή συνείδηση της διαφοράς της «έξω» και της «μέσα» εκμετάλλευσης.τι θέλεις. Ο εθνικός ύμνος δεν τραγουδιέται στους χώρους δουλειάς. που δεν ξέρεις ακριβώς αν ανήκουν στον εσωτερικό ή στον εξωτερικό εχθρό. που οφείλει να οργανώσει επαγγελματικό στρατό αν θέλει να κάνει επαγγελ­ ματική υπόθεση την αρπαγή προς όφελός της μόνο. το κατεξοχήν «ιπποτικό» όπλο του σύγχρονου στρατού. ο εθνικός ύμνος όταν δεν λειτουργεί ειρωνικά. γιατί ο σημερινός επιχειρηματίας αντιλαμβάνεται ως στρατό τους ερ­ γαζόμενους γΓ αυτόν. Δηλαδή. εγώ ο χοντροκέφαλος. Μην κοιτάτε τώρα που ο απόστρατοή στρατηγός βρίσκει αμέσως δουλειά σαν διευθυντής μιας επιχείρησης. ίσα ίσα για να δείξεις πως η επέμβαση στερείται εθνικού νοήματος. τους κάνεις ό. Καθώς και στο τέλος κάθε επίσημης συγκέντρωσης εντελώς άσχε­ της με τα εργασιακά ζητήματα. Την εποχή εκείνη δεν υπήρχαν σοβαρές επιχειρήσεις και οι μικρούτσικες που υπήρχαν έκαναν καλά τη δουλειά τους και χωρίς στρατηγούς να τις διευθύνουν. πρέπει οπωσδήποτε να είναι χειρότερος από τον εγχώριο εκμε­ ταλλευτή μου. στο τέλος του Μεσαίωνα. λειτουργεί αμυντικά. Τραγουδιέται επίσης κάθε φορά που σε στριμώχνουν και σε λιανίζουν τα όργανα καταστολής.

Κυρίως γι* αυ­ τούς που δεν καταλαβαίνουν τίποτα από μουσική 96 . του Λιμενικού Σώματος. και να εμβαίνεις (να μπαίνεις μέσα) στο πεδίο της μάχης χωρίς να τρικλίζεις. κτλ.τιωτικά εμβατήρια: Για να γίνει σταθερό το βάδισμα προς το θάνατο. Πάντως. Απέχουμε πολύ ακόμα από την εποχή που ο Μότσαρτ θα γράψει το «Τούρκικο εμβατήριο» και ο Τσαΐκόφσκι το «Σλάβικο εμβατήριο».). λοιπόν. Εξυπακούεται πως το εμβατήριο αυτή την εποχή παίζεται μάλλον φάλτσα. την οποία θα ανακαλύψει λίγο αργότερα η Αναγέννηση. στρατιωτικά εμβατή­ ρια έγραψε κι ο Τυρταίος στην αρχαία Σπάρτη. Βέβαια. τα στρατιωτικά εμβατήρια αποδείχτηκαν πολύ χρήσιμα. ο Μεσαίωνας δεν ξέρει τίποτα απολύτως για την αρχαία Ελλάδα. δηλαδή κατά το τέλος του Μεσαίωνα. Άλλωστε. (Τι φρίκη! Και οι δυο έγραψαν εμβατήρια για τους προαιώνιους εχθρούς μας και κανείς δεν σκέφτηκε να γράψει και κανένα «ελ­ ληνικό εμβατήριο». με κακοφκιαγμένες σάλπιγγες. κτλ. Ό λα τα ελληνικά τα 'γραψαν οι αρχιμουσικοί της στρατιωτικής μπάντας της ΑΣΔΕΝ. εμφανίζεται και το μουσικό είδος που λέγεται στρατιωτικό εμβατήριο. αλλά ήταν άγνωστα τότε. Αυτή την εποχή.

αλλά και μια ριζική ανατροπή του μωσαϊκού νόμου. κι ένας από τους σημαντικότερους δασκάλους του Μαρξ. και πως η αυθαιρεσία. αν μπορούσαν να βρουν έναν εύκολο και ασφαλή τρόπο να το κάνουν». Και η «συμπαθής τάξη» των εργαζομένων που λέγονται ψευδομάρτυρες. με καταστατικό επικυρωμένο από το Πρωτοδικείο Το «ου φονεύσεις» πάντα μας προκαλεί βδελυγμία. Εκτός κι αν φονεύουμε μαζικά και μεθοδικά για «τη δόξα της πατρίδας». «ου φονεύσεις». που μας είναι περισσότερο γνωστός σαν «δέκα εντολές». αν η οικονομική μας προκοπή εξαρτάται ας πούμε από τα ερωτικά καπρίτσια της κόρης του αφεντικού. Ο Άνταμ Σμιθ είναι ο πρώτος που τολμάει να πει πως η φανατική προσκόλληση στη νομιμότητα δεν βοηθάει τη συσσώρευση του πλούτου. λέει στο περιλάλητο σύγγραμα του «Ο πλούτος των εθνών» (1779). ο ιδιοφυής «παππούς» όλων των οικονομολόγων. Φυσικά.19. αλλά μπορούμε παρά ταύτα να καταστρατηγήσουμε πρόσκαιρα αυτή την εντο­ λή. Το «ου κλέψεις». αστών και μαρξι­ στών. «ου μοιχεύσεις». όπου προσπαθεί να εξηγήσει το μη­ χανισμό συσσώρευσης του πλούτου: «Λίγοι θα είχαν ενδοιασμούς για το λαθρεμπό­ ριο. συνεπώς και των εθνών στα οποία ανήκουν τα άτομα. και επανερχόμαστε σ ' αυτές μόνο όταν παραι­ τηθούμε από την προσπάθειά μας να πλουτίσουμε. Ό σο για κείνο το αστείο «ου κλέψεις» αυτό όχι μόνο δεν εμπόδισε ποτέ κανέναν κλέφτη να κάνει τη δουλειά του. που «λιώνει» για μας. η αίρεση και η εξαίρεση αποτελούν βασικά δεδομένα για την αύξηση του πλούτου των ατόμων. οπότε ο παπάς θα μας μνημονεύσει σ ' όλες τις δοξολσ^ίες στο μητροπολιτικό ναό κατά τις εθνικές επετείους. 97 . Ό σο για το «ου ψευδομαρτυρήσεις» άστα να πάνε στο διάολο. «ου ψευδομαρτυρήσεις». κι όλα τα άλλα «ου» χάνουν το νόημά τους στην καθημερινή πρακτική του καπιταλισμού. Σεβόμαστε τις δέκα εντολές μόνο όταν δεν μας βλάπτουν οικονομικά. έχουμε πάντα. Έτσι. ΠΩΣ ΕΓΙΝΑΝ ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΤΖΑΚΙΑ Ο Άνταμ Σμιθ. το μόνο που κάνουν για να διαφυλάξουν μέρος μόνο της παραπάνω αναπαραγωγικής εντολής είναι να μην προ­ χωρούν στη συγκρότηση επαγγελματικού σωματείου-επαγγελμαιιών ψευδομαρτυρούν. μπορούμε να είμαστε υπέρ του «ου μοιχεύσεις > ( όταν αι­ σθανόμαστε ικανοποιημένοι από την ερωτική συμπεριφορά της συζύγου μας προς εμάς. Η ψευδής μαρτυρία είναι κοινός τόπος. την ευ­ χέρεια να σεβόμαστε όσες από τις εντολές μας βολεύουν και να απορρίπτουμε όσες δεν μας βολεύουν. Οι απόψεις του Σμιθ ήταν μια βόμβα στα θεμέλια των «παραδοσιακών αξιών» που κληρονομήθηκαν από το Μεσαίωνα. αλλά μέχρι και «σοσιαλιστές» έφερε στην εξουσία γι’ αυτόν ειδικά το λόγο.

Το λαθρεμπόριο έχει νόημα μόνο όταν εισάγεις εμπορεύματα ατελώνιστα για να τα πουλήσεις κι όχι για να τα χρησιμοποιήσεις ο ίδιος. Βέβαια. και από έμπορος να γίνεσαι π. Αυτά που δίνετε στους φτωχούς για να κερδίσετε τον Παράδεισο. Πάντως. αποκληρώστε το έγκαιρα. Η περί την οικονομία παρανομία λοιπόν είναι και επιστημο ικά κατοχυρωμέ­ νη. μην έχετε ενοχές αν εισαγάγατε κάποτε κάτι λαθραίο για προσωπική σας χρήση. ενώ δεν θα γίνει ποτέ σοβαρός καπιταλιστής δια του κουμπαρά. Κι αν το παιδί σας αριστεύει στη σχολική έκθεση που γράφουν όλοι οι μαθητές την παγκόσμια ημέρα αποταμιεύσεως.Οι λαθρέμποροι λοιπόν έπαιξαν βασικό ρόλο στην ανάπτυξη της οικονομίας κατά τον Άνταμ Σμιθ. Γιατί. αν κερδίσω το λαχείο. εγώ δεν θα ’λεγα όχι. θα βοηθήσει άλλους καπιτα­ λιστές να γίνουν περισσότερο καπιταλιστές με τα δάνεια που θα πάρουν από την τράπεζα όπου εμείς αδειάζουμε τους φτωχοκουμπαράδες μας. όταν σε ζορίζουν με υψηλούς δασμούς είναι φυσικό να αποθαρρύνεσαι ως καλός και ευσυνείδητος έμπορος. δεν έχω τέτοιο θείο). λοιπόν. που δεν ξέρεις για ποιον ακριβώς λόγο αποταμιεύεις. Η ιδιοχρησία του λαθραίου δεν είναι λαθρεμπόριο. η ηθική είναι γι’ αυτούς που επέλεξαν είτε την «ένημον πενίαν» είτε την από βλακεία πενία. 'Οποιος. Λίγο το ’χεις. Δώσ’ τα λοιπόν σε μένα που ξέρω κάτι καλύτερο: να τα τρώω μέχρι δεκάρας. Πάσα προσφορά δεκτή. αλλά είπαμε.. και το λέω πάρα πολύ σοβαρά. λοιπόν. Διότι. μπορεί να εισάγει κάτι λαθραία και δεν το κάνει είναι μεγάλο κορόιδο. και μην τολμήσει κανείς να με κατηγορήσει για παρότρυνση εις τέλεσιν παρανόμων πρά­ ξεων γιατί θα τον παραϋέμψω στο δημιουργό της επιστήμης της πολιτικής οικονο­ μίας. Η αποταμίευση έχει νόημα μόνο όταν συνοδεύεται από μια περιφρόνηση και των δέκα εντολών — αλλά αυτό μην το πείτε στο παιδί σας και το γράψει στην έκθεση . φίλε αποταμιευτή. μαζέψτε τα και δώστε τα σε μένα για να είστε σίγουροι πως δεν θα κερδίσετε τίποτα απολύτως. αν και θα σε αντιμετωπίσουν καταχρηστικά σαν λαθρέμπορο και σ ’ αυτή την περίπτωση. χωρίς να αισθά­ νομαι επαίτης. αν και δεν είναι πολλοί αυτοί που ανήκουν σ ’ αυτή την τελευταία κατηγορία. Γιατί λοιπόν. τελωνειακός υπάλληλος για να ’κονομάς περισσότερα από τη συμβολή σου στην ενθάρρυνση του εμπορίου δια του λαθρεμπορίου. αν κληρονομήσω το θείο από την Αμερική (δυστυχώς. Στην κατηγορία των φιλοσοφημένων φτωχών θα ’θελα και τον εαυτό μου. Το λέει και ο Ά νιαμ Σμιθ. εμπόριο και ταυτόχρονα λαθρεμπόριο όπλων κάνει όπως ξέρουμε και το ίδιο το ελληνικό κράτος. Το πολύ που θα κερδίσετε θα ’ναι ένα «ευχαριστώ πολύ».. ως καλοί σοσιαλιστές που εκτιμάτε τον ανιιπαραγωγικό πνευματικό μόχθο. κι αν εσείς μου στείλετε καμιά επιταγή με λίγα μόνο από το περίσσευμά σας. Αλλά. Άλλωστε. ηθικά κατοχυρωμένη δεν είναι. οι υπήκοοί του να μην πράξουν ομοίως με εμπορεύματα πιο ειρηνικά από τα όπλα.χ.

θέλω τα χρήματα. που δεν είχε κανέναν ηθικό ενδοιασμό: Έτσι κι αλλιώς. ΓΓ αυτό σας λέω: Στείλτε κάτι από το περίσσευμά σας σε μένα που έχω συνείδηση της οικονομικής αξίας της ανεντιμότητας. που έγινε σερ. με αρκούντως αναπτυγμένο το αίσθημα της ματαιότητας. γιατί θα το μηδενίσουν. Ηθικολογούν κατά κανόνα οι ουδεμίαν σχέσιν έχοντας με την ηθική. Αν δεν διαλέξετε εμένα για συνεταίρο στην κατανάλωση. είμαι έτοιμος να βοηθήσω να το επανορθώσετε όσο είναι καιρός. ως γνωστόν. πράγμα που μας εμποδίζει να καταλάβουμε πως διαμορφώθηκαν σε χρόνο αόριστο. που το ’λεγε κάθε τόσο στη Βουλή: Δεν δικαιούσθε δια να ομιλείτε! (Εννοείται: εσείς οι ανέντιμοι και οι κλέφτες). Κι αν σήμερα οργιζόμαστε με τον Κοσκωτά. Για να μπορεί να φέρεται σε σας έντιμα. πρέπει να φέρεται ανέντιμα σε κάποιους άλλους. Κανείς δεν θέλει ν ’ ακούει για ανεντιμότητα στις οικονομικές συναλλαγές. πάντως απέδειξε πως ο πλούτος φέρεται σε σας έντιμα. Ο Μαρξ μίλησε για τη διπλή ηθική του πλούσιου. αυτό θα το ιαίνει αργότερα ο Μαρξ. διότι ομιλώντας περί ενπμότητος. που έβαλε τα καπιταλιστικά πράγματα έγκαιρα στη θέση τους. αλλά έντιμος Εγγλέζος. Αυτό το φαινόμενο είναι πολύ συνηθισμένο. η σοβαρή βασίλισσα της Αγγλίας Ελισάβετ είχε επενδύσει ένα πολύ σημαντικό ποσό από το βασιλικό θησαυροφυλάκιο. εντός των οποίων ζουν και κινούνται οι έντιμοι άνθρωποι. Βέβαια. λέει ο Σμιθ. Τούτα τα κείμενα αυτό το σκοπό έχουν: Να δείξουν πως τους θεσμούς. και θα νιώσετε αμέσως. έπαιξε μείζονα ρόλο στην ανάπτυξη των σύγχρονων θε­ σμών. Ελάτε λοιπόν να φάμε μαζί αυτά που κερδίσατε μόνοι σας. αλλά δεν θέλω να αφιερώσω τη ζωή μου στη συλλογή χρήματος. έΚανε την ανέντιμη δουλειά του. είναι γιατί αυτοί οι θεσμοί είναι ήδη διαμορφωμένοι. λοιπόν.. και έντιμος κάθε Τρίτη. Που λέτε. διαλέξτε κά­ ποιον άλλο. τους δημιούργησαν ανέντιμα. σοφότεροι. Το ίδιο είναι. Μάλιστα. στις πειρατικές επιχειρήσεις του διασημότερου πειρατή στην ιστορία της πειρατείας του Φράνσις Ντρέικ. το βασιλικό θησαυροφυλάκιο δημιουργήθηκε διά της αρπαγής. Ούτε αυτός πλέον δικαιούται δια να ομιλεί. Σκέφτηκε προφανώς αυτή η τρομερή γυναίκα. αλλά δεν μπορώ να την κάνω πράξη γιατί με εμποδίζουν λόγοι υπαρξιακοί και όχι ηθικοί. 'Οποιοι ήδη κάνατε αυτό το υπαρξιακό λάθος. Που είναι ανέντιμος κάθε Δευτέρα. θυμηθείτε επί του προκειμένου εκείνο το περίφημο του Μένιου. και θα καταλάβετε καλύτερα. αυτός ο κυνικός. ας πούμε.πού λέγαμε. Το ’πε και ο Άνταμ Σμιθ. αλλά τώρα πια δεν έχει λόγο δια να ομιλεί. Η παρανομία. Πειράζει λοιπόν αν συνεργαστώ και μ’ ένα σπουδαίο 99 . Αρκεί αυτός ο άλλος να ’ναι φιλοσοφημένος άνθρωπος. όσο πιο έντονα απορρίπτεις φραστικά την ανεντιμότητα τόσο πιο εύκολα κάνεις την ανέντιμη δουλειά σου. Τετάίρτη και Παρασκευή. Πέμπτη και Σάββατο.. Η Κυριακή είναι αφιερωμένη στο θεό. ο Σμιθ τελικά δεν αποκάλυψε τον πραγματικό μηχανισμό της δημιουργίας του πλούτου. ως το βαθμό βέβαια που είναι έντιμοι. Προσέξτε τώρα την επληκτική ιστορία του πειρατή Φράνσις Ντρέικ.

για να εορταστεί το γεγονός της απονομής του τίτλου του σερ στον αρχιπειρατή. Κι έτσι η βασίλισσα Ελισάβετ βοήθησε τον Ντρέικ ν ’ αυξήσει τον πειρατικό του στόλο. Μαζί με το χρήμα ξεπλένεται και το ήθος. κάθε πειρατικό ταξίδι του Ντρέικ θα φέρνει καθαρό κέρδος 4700%!!! Και ολογράφως: τέσσερις χιλιάδες εφτακόσια τοις εκατό!!! Επενδύεις εκα­ τό δραχμές και παίρνεις κέρδος τέσσερις χιλιάδες εφτακόσιες δραχμές!!! Αυτό θα πει επένδυση! Τούτο το ποσοστό κέρδους (4700%) αποτελεί αξεπέραστο ρεκόρ. Τούτο το εκπληκτικό γεγονός συνέβη το 1580. Πάντως πλυμένο χρήμα υπάρχει. ούτε καν από τον Κοσκωτά. και η συμπεριφορά. που άλλωστε όλες τις βρομιές τους τις κάνουν χωρίς να παίζουν το κεφάλι τους κορόνα γράμματα συνεχώς. την εποχή που ο Σαίξπηρ επένδυε τη μεγαλοφυία του στο περίφημο ελισαβετιανό θέατρο. δεν 100 . και που κάποτε ήταν οπωσδήποτε βρόμικα. Κι αν μιλήσεις σ ’ αυτούς τους έντιμους για «ιστορική ανεντιμότητα» θα σε κοιτάξουν λοξά και θα πουν: Πάει. απολύτως έντιμοι άνθρωποι. Η βασίλισσα Ελισάβετ. Δεν καταρρίφθηκε ποτέ από κανέναν επιχειρηματία. Εμείς. βέβαια. αφού ήδη έχω συνεργαστεί με τόσα καθάρματα. κάλεσε τον αρχιπειρατή στα ανάκτορα και τον έχρισε λόρδο. ξέρουμε να τιμούμε τους πνευματικούς ανθρώπους. Ο καθένας με το μυαλό του. Πόσο μάλλον οι απόγονοι τους εικοστής γενεάς. Στο εξής. οι απόγονοι κλε­ πτών και πειρατών. Λοιπόν. τι να κάνουμε. όσο και του βασι­ λικού θησαυροφυλακίου. γιατί κι αυτοί έγιναν σερ. ας πούμε κάποιου από τους Μπητλς. όμως. που. Ένα απλό παράδειγμα: Τα παιδιά του Κοσκωτά και τα εγγόνια του Κουτσόγιωργα θα νιώθουν. και με το δίκιο τους. αλλά έγιναν λαμπίκος! Τόσο που. και συγκρίνεται τη συμπεριφορά του μ’ αυτήν ενός σημερινού σερ. προς δόξαν του ελληνικού δαιμονίου. χωρίς πάντως να γίνει σερ γ ι’ αυτόν τον ευτελή λόγο. και οι τρόποι. παρά μόνο στον καθαρό εγκέφαλο των αφελών. όπως ο ατρόμητος Ντρέικ. Εδώ έγιναν σερ οι σαιξπηριστές ηθοποιοί Λόρενς Ολίβιε. αν ζούσε σήμερα θα γινόταν οπωσδή­ ποτε σερ. να το κατέρριπτε. όπως ξέρουμε. του ’στρίψε αυτουνού! Ε. Ο σερ Φράνσις Ντρέικ είναι ο πρώτος και ο μόνος σερ πειρατής στην ιστορία. που δυστυχώς ποτέ δεν μπόρεσε να συναγωνιστεί το άγγλικό δαιμόνιο. Πέρασαν αιώνες από τότε και τα «βρόμικα χρήματα» όχι απλώς πλύθηκαν.πειρατή. Που παραλίγο. Βέβαια. και "δεν θα γινόταν ο Σαίξπηρ. κι αυτό μας κάνει να πιστεύουμε πως πάντα ήταν καθαρό το πλυμένο χρήμα. Ραλφ Ρίτσαρντσον και Τζον Γκίλγουντ. Κοιτάξτε να δείτε τι έκανε ο άξεστος Ντρέικ όταν τον κάλεσε η βασίλισσα Ελισάβετ στα ανάκτορα για να τον κάνει σερ. εκτιμώντας τη συμβολή αυτού του σπουδαίου πειρατή στην ανάπτυξη τόσο της αγγλικής οικονομίας στο σύνολό της. Δεν υπάρχει καθαρό χρήμα. η βασίλισσα κάλεσε στα ανάκτορα έναν θίασο που έδωσε εκεί μια παράσταση προς τιμήν του ολόφρεσκου αν και αλατισμένου σερ. τώρα πλέον κανείς να μην ντρέπεται για τα χρήματα που έχει.

καταλάβαινε τίποτα από θέατρο. και μάλιστα της πουριτανικής Αγγλίας θα καταπιεί τα πάντα. προκειμένου να κάνει τη δουλειά της. Και τότε πετιέται όρθιος ο Ντρέικ και απευθυνόμενος στα παλικάρια του που τον συνόδευαν στα ανάκτορα. Κι έτσι. και που μας καλεί στο σαλόνι του για να μας ταπεινώσει.. πάντως δείχνει πολύ καθαρά πως ακόμα και μια βασίλισσα. ούτε Ά γγλοι για να μετράμε τα λόγια μας. Η αναξιοπρέπεια και η δουλικότητα είναι σύμφυτες στον καπιταλισμό. που να το βάλω. ακο­ λουθώντας το παράδειγμα της βασίλισσας Ελισάβετ. Σε μια στιγμή της παράστασης. ένας ηθοποιός περιφέρει δώθε κείθε ένα κηροπήγιο. λέγοντας: Πού να το βάλω.. Και δεν τολμάμε να του αστράψουμε δυο γερές σφαλιάρες γιατί τον έχουμε ανάγκη. γιατί θα του το χώσω εκεί που ξέρει! Ίσως να πρόκειται για ιστορικό ανέκδοτο κι όχι για πραγματικό περιστατικό. που ωστόσο ούτε βασιλιάδες είμαστε για να προ­ σέχουμε το πρωτόκολλο. μην του πει κανένας που να το βάλει. Πόσο μάλλον εμείς οι άλλοι. και σύμφωνα με τις απαιτήσεις της δράσης. λέει με νόημα: Ρε σεις. καταπίνουμε τη βλακεία και την κακοήθεια του κάθε κίρατά που έχει χρήμα. καλή ώρα σαν όλους τους νεόπλουτους βλάχους σε μας εδώ. 101 .

Την κοινωνική δικαιοσύνη 102 . είτε οι βασιλιάδες της Ευρώπης να αλητοποιούνται ως Έλληνες βασιλείς. ΒΟΜΒΑ ΚΑΤΩ ΑΠΟ ΧΡΥΣΕΣ ΚΑΡΕΚΛΕΣ Η φεουδαρχία φτάνει στην ακμή της κατά το τέλος του 13ου αιώνα και αγγίζει το τέλος της. στο τέλος του 16ου αιώνα. Και τα δυο μουλάρια στυλώνουν τα ποδάρια τους στον ανήφορο (της οικονομίας) και κανένα από τα δυο δεν λέει να καταλάβει επιτέλους πως η ανθρώπινη ιστορία είναι ενιαία. όπως και ο υπαρκτός σοσιαλισμός που είναι ένας ακόμα πιο μπάσταρδος κομουνισμός. βέβαια. αλλά να το εφαρμόσουν έμπρακτα. 'Οταν λοιπόν βλέπεις πειρατές και άλλους τέτοιους αλήτες να μπαίνουν όχι μόνο στα σαλόνια των «καλών οικογενειών» αλλά και στο παλάτι. Το πιο πιθανό όμως είναι να περνούν οι λαοί μια μεταβατική περίοδο. κι όχι με το ζόρι. που το 1917 κανένας καπιταλιστής δεν ήταν διατεθειμένος να την προ­ σφέρει. Ο Μαρξ δεν έβαλε τον κομουνισμό να μάχεται αιωνίως τον καπιταλισμό.20. Τόσο μεγάλη είναι η σύγχυση στις μέρες μας. Το κύριο γνώρισμα όλων των μεταβατικών περιόδων στην ιστορία είναι η σύγ­ χυση. καλή ώρα όπως στις μέρες μας. Αλλά σάμπως το υιοθέτησαν τελικά οι άλλοι που ξεκίνησαν με φόρα όχι απλώς να το υιοθετήσουν. δυο τινά πρέπει να συμβαίνουν: είτε οι λαοί της Ευρώπης να μιμούνται τους Έλληνες. Ζούμε στον αιώνα των ημιόνων. πράγμα που ουδείς φεου­ δάρχης θα το διανοούνταν. που μερικά καθεστώτα αυτοχαρακτηρίστηκαν κομουνιστικά γιατί έτσι ήθελαν και μερικά άλλα επιμένουν να λέγονται καπιταλιστικά ενώ και οι κότες πλέον γνωρίζουν πως ο «καθαρός». αλλά να τον διαδέχεται κατ’ ανάγκην. υιοθέτησαν απ’ αυτόν κυρίως το αίτημα για κοινωνική δικαιοσύνη. τότε που πρωτοεμφανίζεται δειλά δειλά το περίφημο πλέον «κράτος προνοίας». Και όπου έγιναν επαναστάσεις στο όνομα του μαρξισμού. που δύσκολα καταλαβαίνεις ποιος κομουνιστής είναι καπιταλιστής και δεν το ξέρει (ή δεν το λέει) και ποιος καπιταλιστής κομουνίζει επικίνδυνα και δεν το ξέρει ούτε αυτός (ή δεν το λέει ούτε αυτός). την ανάγκην φιλοτιμίαν ποιούμενος ο καπιταλισμός αναγκάστηκε να κάνει σοβαρές παραχωρήσεις προς την πλευρά της κοινωνικής δικαιοσύνης χωρίς. Ο σημερινός καπιταλισμός είναι ένας μπάσταρδος καπιταλισμός. κατά την οποία μπλέκουν τα μπούτια τους που λένε οι πάντες. κι ότι αυτό που προέχει είναι η προκοπή των ανθρώπων κι όχι η προκοπή των συστημάτων. και να υιοθετήσει πλήρως αυτό το πανάρχαιο αίτημα της κοινωνίας των ανθρώπων. ο «κλα­ σικός» καπιταλισμός έχει πεθάνει γύρω στα 1930. τον καιρό που στην Αγγλία βασιλεύει η Ελισάβετ και κάνει λόρδο τον πειρατή Φράνσις Ντρέικ. Όμως.

ή την κυριαρχία επί των πολιτικών του αντιπάλων έναντι παντός τιμήματος. Την κοινωνική δικαιοσύνη είχε στην γκλάβα του ο Μπρέζνιεφ. Αφήστε λοιπόν τον καπι­ 103 . τότε δεν πρέ­ πει να είμαστε ιδιαίτερα αισιόδοξοι για το μέλλον της περεστρόικα. με πολλή γκλάσνοστ κι ακόμα περισσότερη κακοήθεια. γιατί εκτός του ότι πολλοί λίγοι ασχολούνται εκεί πέρα με τον Μαρξ. Διότι άλλο μαρξιστής. Και να μην κάνουμε το λάθος να ταυτίζουμε τον ((υπαρκτό σοσιαλισμό» με το μαρξισμό. κι όχι γιατί πολυκαταλαβαίνουν τι είναι αυτό το πράγμα. κι ύστερα μιλάμε για την αξία ή την απαξία του μαρξισμού. Ε. ή μοιράζουν τα υπάρχοντά τους με όλο τον κόσμο. Κι αν χάλασαν τόσο που να μην μπορούν ν’ αρχίσουν ένα νέο σοβαρό ξεκίνημα προς την υποσχεμένη κοινωνική δικαιοσύνη. Δηλαδή το μαρξισμό. που τον γνωρίζουν μόνο κατ’ όνομα και πάλι θα χρειαστεί κανέ­ νας καινούριος Γκορμπατσόφ. διότι την πυξίδα. όση περίπου κι ο Κοσκωτάς. Ο καπιταλισμός είναι εμπειρισμός. Για να δούμε τι θα γίνει από δω και πέρα. νισάφι πια. Οι άνθρωποι χάλασαν. (Ο Χομεΐνί πέθανε. κι άλλο γραφειοκράτης που το παίζει μαρξιστής. γιατί κι αυτός ανεπρόκοπος πα­ ραμένει σε τελική ανάλυση.τι έγινε έγινε. για να μη χάσει τη δουλειά του. Ας μην ξεχνάμε πως υπάρχουν και οι πεινασμένοι Αφρικανοί και οι πεινασμένοι Ασιάτες και οι πεινασμένοι Λατινοαμερικάνοι και οι πεινασμένοι Άραβες. σύντροφοι! Καλό είναι ν’ αλλά­ ξει κανείς «γραμμή». δεν χάλασε ο κόσμος. και πάλι δεν χάλασε ο κόσμος. Αυτό που φοβάμαι με την περεστρόικα είναι πως όλοι σιγά σιγά θα την υιοθετήσουν. τη χρησιμοποίησε μόνο στα πλοία. κάτω από την πίεση των πραγμάτων κι όχι γιατί όλοι θα γίνουν ξαφνικά καλοί. οι άνθρω­ ποι θα καταλάβουν πως.ε(χε στο κεφάλι του ο Στάλιν. Τέλος πάντων. Οι μεγάλες επαναστάσεις δεν έγιναν ακόμα Ας περιμένουμε να γίνουν. Αν και πάλι δεν γίνει τίποτα. αλλά καμιά αλλαγή πλεύσεως δεν έχει νόημα αν δεν κοι­ τάς κάπου κάπου και την πυξίδα. ό. ή την κλοπή. εκεί που ο Μαρξ δεινοπάθησε περισσό­ τερο είναι οι χώρες του «υπαρκτού σοσιαλισμού». ή χάνουν και τα λίγα προσπαθώντας να διαφυλάξουν τα πολλά. που αυτοί ειδικά δεν θα αργήσουν να κηρύξουν τον «παγκόσμιο ιερό πόλεμο » στο όνομα του Προφήτη. ζήτω οι Άραβες Χομεϊνί). Διότι και πά­ λι θα εμφανιστεί ένας κομουνισμός χωρίς κομουνιστές. Γιατί αλλιώς η γραμμή θα είναι μονίμως άγονη και το πλοίο θα το χτυπούν από παντού οι άνεμοι της Ιστορίας. Οπότε θα προκύψει μια νέα γραφειοκρατία. Ο καπιταλισμός πρόκοψε όσο πρόκοψε δηλαδή. πάλι για να μη χάσουν την κομματική δουλειά τους. ίσα ίσα για να είναι «ιν». και πάλι θα επικαλού­ νται τον Μαρξ. Αν κρίνω από την προθυμία με την οποία οι αδαείς εδώ σε μας έσπευσαν να υιοθετήσουν την εγχώρια περεστρόικα. κι έχει τόση σχέση με τις υψηλές ιδέες. Αργά ή γρήγορα. που οι Ευρωπαίοι την έφεραν το 14ο αιώνα από την Κίνα. κι όχι για να βρίσκει τον «ρουν της ιστορίας» όπως εμείς.

Οι κομουνιστές. γιατί ήταν πολύ λίγοι. Σήμερα. Κι ωστόσο. είτε μας αρέσει είτε όχι. Που θα γενικεύεται ολοένα και περισσότερο. (Αξίζει να διαβάσει κανείς το «Της γης οι κολασμένοι» του Φανόν. Ό σ ο για το μέλλον. Σάμπως τους κομουνιστές πλέον τους καθοδηγεί ο Μαρξ. οι κλέφτες. Πάντως. συνεπώς και τα προβλήματα που αυτή 104 . Αυτό είναι που δημιουργεί τα προβλήματα. ποιος πεθαίνει. μέχρι να συμβεί αυτό. που θα ανα­ πτύσσεται ολοένα και περισσότερο — γ ι’ αυτό δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία .ταλισμό να εξωκείλει εντελώς και να δεις για πότε θα ζητήσει να τον ρυμουλκήσει ο σοσιαλισμός. το αρπάζουν άλλοι και βαρούν άτσαλα. και όπως όπως. οι περιθωριακοί. Είναι ένα βιβλίο.) Οι πειρατές. οι κομπιναδόροι. Εδώ. Άλλωστε. τον Φραντς Φανόν. Κι αν η «τρομοκρατία» βρίσκεται τώρα σε ύφεση. Ο Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος άρχισε. οι λαθρέμποροι. κολασμένοι είναι οι περιθω­ ριακοί. Αυτό λένε άλλωστε συνεχώς οι αστοί και γ ι’ αυτό δεν πρόκειται να κα­ ταλάβουν ποτέ πως Ιστορία λέγεται όχι μόνο αυτό που ήδη τελέστηκε στο παρελθόν αλλά κι αυτό που πρόκειται να τελεστεί στο μέλλον. ποιος ζει. η Αλγερινή Ε­ πανάσταση χρωστάει πολλά στους λούμπεν και στον θεωρητικό τους. Είναι και η κλοπή. άλλωστε. αλλά αυτό δεν έχει και μεγάλη σημασία. που δεν έχασε την επικαιρότητά του. που δεν καταλάβαιναν τίποτα ούτε από μαρξισμό ούτε από κομουνισμό. κι όχι οι κομουνιστές. αυτό δεν σημαίνει ότι σε λίγα χρόνια δεν θα φουντώσει αγριότερη. που θα πυκνώνουν ολοένα και περισσότερο τις επιθέσεις τους. Θα μου πείτε. η οικονομία είναι παγκόσμια. Σε λίγο μάλιστα θα έρθουν και επικουρίες από την πεινασμένη Αφρική που λέ­ γαμε. απλώς οικειοποιούνται αυτό το αίτημα όταν μπορούν. ποιος πεθαίνει. δημιούργησαν τον κα­ πιταλισμό. Ο Μαρξ αναχώρησε προς άγνωστη κατεύθυνση από τις χώρες του «υπαρκτού σοσιαλισμού» την εποχή του Στάλιν και έκτοτε περιφέρεται δώθε κείθε. το πανάρχαιο αίτημα της κοινωνικής δικαιοσύνης θα λειτουργεί κι αυτό εμπειρικά. Το αρπάζουν ακόμα και οι κλέφτες του κοινού ποινικού δικαίου. μια μορφή άμορφης κοινωνικής επανάστασης. Ο αστός είναι σταθερά προ­ σανατολισμένος στο παρελθόν και στο παρόν. Και μη μου πείτε πως την Οκτωβριανή Επανασιάση την έκαναν οι συνειδητοποιη­ μένοι προλετάριοι. Ο καπιταλισμός αποκλείεται να λύσει το πρόβλημα της εξαθλίωσης σε ολόκληρη τη Γη. Δεν την καθοδηγούν βέβαια οι κομουνιστές. Οι παρίες ήταν πάντα ο μοχλός σε όλες τις κοινωνικές αλλαγές. ποιος ζει. Αλλά τελείται με κομάντος. λέει ο Κρις Μαρκέρ. Ακόμα και δια της κλοπής. οι αλήτες — όλοι αυτοί οι λούμπεν. για να καταλήξει στην παρανομία του αντάρτικου των πόλεων. όλοι ξέρουν πως το αίτημα της κοινωνικής δικαιοσύνης ζει και θα ζει πάντα. Την Οκτωβριανή Επανάσταση την επάν­ δρωσαν με τον κολοσσιαίο όγκο τους οι Ρώσοι εξαθλιωμένοι της εποχής. όπως τους λέμε εμείς. Ο Φραντς Φανόν έχει δίκιο: Οι λούμπεν μπορεί να αποδειχτούν σπουδαίοι επα­ ναστάτες αν κάποιος οικειοποιηθεί το δυναμισμό τους. Όταν δεν μπορούν.

Με τη σφαγή. σκέφτεστε τι έχει να γίνει μόλις φάνε ένα κομμάτι ψωμί και σταθούν στα πόδια τους και πιάσουν όπλο στο χέρι τους. Αυτά τα φαινόμενα θα πολλαπλασιάζονται ολοένα και περισσότερο. με τις σάμπες. δεν μπορεί να δανείζουν συνεχώς οι μεγάλες διεθνείς τράπεζες και οι διεθνείς πιστωτικοί οργανισμοί και να μην εισπράττουν πύτέ τα δανεικά. η Βραζιλία και το Μεξικό αν χάσουν τον έλεγχο της οικονομίας. θ α σπάσει όμως. Ο καπιταλισμός είναι λογικός μέχρι βαρβαρότητος. οι μαγείες και οι θρησκείες. με τους βουντού κι όλα τ ' άλλα τα μαγικοποιητικά. με τα μάμπο. Όπως στην Αργεντινή σχετικά πρόσφατα. Λοιπόν. κανένας ΟΟΣΑ. με τους μάγους. Όμως. οι μαγικοί και οι θρησκευτικοί λόγοι πρέπει να αποκλείονται παντελώς. μια από τις πιο μεγάλες εφευρέσεις του καπιταλισμού. Ό ιω ς εμείς που θεωρούμε δική μας περιουσία αυτά που μας χρωστάει κάποιος. αν δεν μας τα δώσει ποτέ. όπως και ο Καρλ Μαρξ άλλωστε έχει στο νου του τις αναπτυγμένες καπι­ ταλιστικές χώρες. Το ίδιο ακριβώς θα συμβεί αν κηρύξουν χρεοστάσιο μόνο αυτές οι τρεις χώρες.ηθεί να μας τα δώσει. Οι άνθρωποι εκεί κανονίζουν τη ζωή τους βάσει εξωλογικών δεδομένων. όπου πράγματι οι νόμοι που διακανονίζουν τις κοινωνικές και τις οικονομικές σχέσεις λειτουργούν ρολόι Κι έτσι ο καπιταλισμός στέκεται όρθιος. επιτρέπει στις τράπεζες να θεωρούν τα κολοσσιαία ποσά που τους χρωστάνε αυτές οι τρεις χώρες. Ο Μαξ Βέμπερ. Κι ότι οι τελετουργικοί. Διότι το περίφημο «λογιστικόχρήμα». και θα τον χάσουν οπωσδήποτε και μάλιστα σύντομα. η Αργεντινή. Ο παγκόσμιος καπιταλισμός κάθεται σήμερα σ ’ ένα παλούκι και προσεύχεται να μη σπάσει. όσο οι άνθρωποι στην Αφρική και την Ασία πεινούν.δημιουργεί είναι παγκόσμια. Με το κράτος προνοίας. Ο Μαξ Βέμπερ λέει πως ο καπιταλισμός απαιτεί νόμους που μπορούν να λειτουρ­ γήσουν σαν μηχανή. κανένας ΟΗΕ δεν πρό­ κειται να πετύχει τίποτα το σοβαρό. που γοητεύουν τους τουρίστες. αυτό είναι το παράλογο σε όλες τις μορφές του. Κι αν υπάρχει κάτι που μισεί θανάσιμα ο καπιταλισμός. ως υπάρχοντα στα ταμεία τους. λειτουργούν οι τελετουρ­ γίες. Από τα επεισόδια στην Αργεντινή πήραμε μια ιδέα τι σημαίνει πεινασμένος όχλος. Καμιά ΕΟΚ. Αν όμως a f . Τρεις μόνο μεγάλες χώρες. προκειμένου να προκόψει ο καπιταλισμός. χώρια οι άλλες. κι αν είναι πάρα πολλά για τις οικο­ νομικές μας δυνατότητες. Όμως. της 105 . Σήμερα πεινούν πάρα πολύ και δεν μπορούν να σταθούν στα πόδια τους και να πιάσουν όπλο. πως να φτιάξουν καπιταλισμό οι χώρες της Λατινικής Αμε­ ρικής. της Ελλάδας μη εξαιρούμενης που κι αυτή βαδίζει για φαλιμέντο. Πώς να φτιάξει καπιταλισμό της προκοπής η Ελλάδα με τις ορθοδοξίες της. Πώς θα τους αντιμε­ τωπίσει τότε ο καπιταλισμός. όχι όμως και τους τραπεζίτες. χρεοκοπούμε αυτομάτως. Διότι αν μόνο αυτές οι τρεις τεράστιες χώρες^ηρύξουν χρεοστάσιο (κοινώς φαλιμέντο) χρεοκοπιών αυ­ τόματα όλες οι τράπεζες της Δύσης. ο παγκόσμιος καπιταλισμός καταρρέει σαν χάρτινος πύργος. στις υπανάπτυκτες χώρες δεν λειτουργούν οι νόμοι.

. π. που την έχει υιοθετήσει και η ΕΟΚ (πλην της Αγγλίας. Ο Κοσκω­ τάς. όχι από ταχυδακτυλουργούς και μάγους. τις δυο εθνικές επετείους της. Είπαμε. θα μπορούσε να φτιάξει καπιταλισμό στην Ελλάδα. όμως. την ερζάτς προγονολατρεία της. και τις χιλιάδες των καθαρμάτων που δεν σέβονται κανέναν νόμο. Και άντε τώρα να ξεπληρώσουμε το εξωτερικό μας χρέος. μα τι παλούκι!! Εγώ ο σαδιστής θέλω πολύ να το δω να σπάει όσο ζω. σας το ’πα. θα χρεοκοπήσει και η ΕΟΚ. Ο μαρξισμός είναι μια κριτική τογ καπιταλισμού και όχι μια συλλογή οδηγιών για την εφαρμογή του κομουνισμού. Κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες η εξαθλίωση θα συνεχίζεται στις υπανάπτυ­ κτες χώρες. Προτιμάτε Μεξικό μήπως. Ξεμείναμε λοιπόν και από σοσιαλισμό και από καπιταλισμό. διότι ήταν ένας κατάψυχρος απατεών που ενήργησε με τον πιο τυπικό καπιταλιστικό τρόπο. χάρις στην ΕΟΚ και τα προγράμματά της ενδέχεται τελικά να γίνει κάποτε καπιταλιστική χώρα και να εφαρμόσει την πολιτική του «κράτους προνοίας». κι έτσι μαζί με το «σοσιαλισμό» χάσαμε και τον καπιταλισμό.νεορθοδοξίες της. Εντάξει. 106 . Ο υπόλοιπος κόσμος. Μεξικό. Αν χρεοκοπήσουν οι διεθνείς τράπεζες λόγω χρεο­ στασίου των υπανάπτυκτων. γιατί έτυχε να πάτε στο Ακαπούλκο. Η Ελλάδα. Όμως έμπλεξε με τους μάγους του ΠΑΣΟΚ. ο καπιταλισμός κάθεται σ ’ ένα παλούκι.χ. Και δώσ’ του να ιδρωκοπούν και να αγωνιούν οι διεθνείς τράπεζες. Σκέτη Αργεντινή γίναμε. ο καπιταλι­ σμός φτιάχτηκε από απατεώνες. Γιατί το δίκιο του Μαρξ δεν θα αποδειχτεί με τη χρεοκοπία του «υπαρκτού σοσιαλισμού» αλλά με τη χρεοκοπία του καπιταλισμού. που δυστροπεί). Έχω να κάνω κάτι γέλια μα τι γέλια!! Και τότε θα δούμε αν ο θείος μου ο Κάρολος είχε ή δεν είχε δίκιο.

ώστε η ισότητα ν ’ αποχτήσει ουσιαστικό οικονομικό περιεχό­ μενο. π. λοιπόν. γιατί δώσαμε υπέρ το δέον μεγάλη σημασία στην ανθρώπινη βούληση και λογική. Ο κομουνισμός. κ.λ. θα προκύψει απ’ την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων μέχρι του σημείου που να γίνει αναγκαία η αλλαγή των 107 . θα «διαρραγούν» κατά κάποιον τρόπο και για να επέλθει ισορροπία. κάθε επόμενο κοινωνικό σύστημα δημιουργείται από το προηγούμενο με νομοτελειακή αναγκαιότητα. δι’ αυ­ τών να εναρμονίσουν μ’ αυτές τις νέες παραγωγικές δυνάμεις. που είναι οι σχέσεις ατομικής ιδιοκτησίας. αν και όλοι κάποτε πιστεύαμε πως θα πετύχουν. που πια δεν θα μπορούν να υπάρξουν αφού δεν θα ταιριάζουν στις αλλαγμένες παραγω­ γικές δυνάμεις. Για να το πού­ με αλλιώς: Πρώτα διακήρυξαν την ισότητα κι ύστερα επιχείρησαν να αναπτύξουν την οικονομία έτσι. οι καινούριες παραγωγικές σχέσεις (έτσι λέγο­ νται οι οικονομικές σχέσεις που δημιουργούνται ανάμεσα στους ανθρώπους που καθ’ οιονδήποτε τρόπο μετέχουν σίην παραγωγή) θα πάρουν τη θέση των παλιών. το κεφάλαιο. απέτυχαν. διότι οι παραγωγικές δυνάμεις θα έχουν αναπτυχτεί τόσο που θα είναι αδύνατο πια να συνεχίσει να υπάρχει το σημερινό καπιταλιστικό σύ­ στημα παραγωγικών σχέσεων. η ανθρώπινη εργασία.τ.χ. Τούτος ο βολονταρισμός (βουλησιαρχία) εκτός του ότι αποδείχτηκε καταστροφικός. Φυσικά. κατά τον Μαρξ.21. ώστε να συνεχιστεί η οικονομική ανάπτυξη. οδήγησε και σε παραμορφώσεις ακόμα και της βούλησης στο σταλινισμό. τα πράγματα εξελίχτηκαν στις χώρες του «υπαρκτού σοσιαλισμού» εντελώς ανάποδα.). τότε ο καπιταλισμός αναγκαστικά θα δώσει τη θέση του στον κομουνισμό. Αρκεί λοιπόν να επισημάνουμε τους νόμους που επενεργούν ώστε να γίνει δυνατή αυτή η διαδοχή. Πρώτα επιχείρησαν να εγκατα­ στήσουν νέες παραγωγικές σχέσεις (κοινωνικής ιδιοκτησίας) κι ύστερα. οι μηχανές. δηλαδή τον καπιταλισμό. Αν οι νόμοι που κάνουν την ιστορία να κινείται μ’ έναν ορισμένο τρόπο και όχι εική«αι ως έτυχεν έχουν σχέση με την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και τη διαφοροποίηση των παραγωγικών σχέσεων που συνεπάγονται οι αλλαγμένες παραγωγικές δυνάμεις. για να έχουμε μια ιδέα για το ποιο κοινωνικό σύστημα θα διαδεχτεί το σημερινό. Παρά ταύτα και σε πείσμα του Μαρξ. ΤΑ ΡΟΜΠΟΤ ΥΠΟΣΧΟΝΤΑΙ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ 0 Μαρξ πίστευε πως η ανθρώπινη ιστορία είναι μια συνεχής διαδοχή από κοινωνικά συστήματα Σ ’ αυτή τη διαδοχή. Οι υπεραναπτυγμένες παραγωγικές δυνάμεις (έτσι λέγεται το σύνολο των παραγόντων ποΟ παίρνουν μέρος στην παραγωγή.

Ό πως εξελίχτηκαν τα πράγματα. που λέτε. Η επιτυχία του λοιπόν έγινε ακόμα πιο εντυπωσιακή ακριβώς γιατί οι πιθα­ νότητες γ ι’ αυτήν ήταν πάρα πολύ μικρές. Γιατί οι κοινωνικές δυνάμεις που θα απελευθερωθούν με τη σχόλη. όταν ξεκίνησε το κολοσσιαίο εγχείρημά του. εξαρχής ήταν μια κριτική του καπιταλισμού. Η επαναστατική βούληση υπηρετεί.παραγωγικών σχέσεων κι όχι απ’ τη θέληση των επαναστατών. δεν κατέληξαν στην εδραίωση του κομουνισμού. Αντίθετα. να είχε αποτύχει ο Λένιν γιατί το μαρξισμό θα τον χρη­ σιμοποιούσαμε σήμερα μόνο για την κριτική του καπιταλισμού κι όχι για την κρι­ τική του «υπαρκτού σοσιαλισμού». καθώς οι παραγω­ γικές δυνάμεις ολοένα και περισσότερο θα αυτοματοποιούνται. θα είναι δυνατή στο μέλλον μια επιτυχέστερη απόπειρα αλλαγής των παραγωγικών σχέσεων. θ α ευχόμουν. έδινε στον εαυτό του πιθανότητες επιτυχίας μόνο 20%. με κάτι πρέπει να ασχοληθούν για να κερδίσουν τη ζωή τους. 'Αλλωστε. δηλαδή τη διαφύλαξη του κοινωνικού 108 . που κατέπληξε τους πάντες στον κόσμο ολόκληρο. δεν θα ταυ­ τιστούν κατ’ ανάγκην όλες με τη συντήρηση. Γιατί ο «υπαρκτός σοσιαλισμός» δεν αντέχει σε καμιά σοβαρή μαρξιστική κριτική. ο μαρξισμός δεν έχασε την αποτελεσματικότητα του σαν κριτική του καπιταλισμού. θα έλεγα. το επίδομα ανεργίας να αυξηθεί πάρα πολύ και να γίνει ας πούμε ένας πλήρης μισθός. που θα αποδεσμεύσει τεράστιες κοινωνικές δυνάμεις. ειλικρινά θα ευχόμουν να είχε αποτύχει ο Λένιν. βέβαια. όσο δίκαιη και ανθρωπιστική κι αν είναι αυτή. που όπως καταλαβαίνουμε δεν είναι μαρξιστικό.τι έφερε η ύπαρξή του ως «(υπαρκτό σοσιαλισμό» το έφερε εξαιτίας του γεγονότος πως ο μαρξισμός είναι ο πιο πειστικός και λογικός φορέας του προμαρξιστικού αιτήμα­ τος για κοινωνική δικαιοσύνη. Αλλά κάτι τέτοιο δεν θα λειτουργήσει μακρόχρονα υπέρ του καπιταλισμού. Είναι. το ξαναλέω. παρόλο που όλα δείχνουν πως όπου να ’ναι τις εξαντλεί μέσα απ’ την «επανάσταση της πληρο­ φορικής». το πανάρχαιο αίτημα της κοινωνικής δικαιοσύνης. Αποδείχτηκε άλλωστε πως ο καπι­ ταλισμός δεν εξάντλησε τις δυνατότητές του για παραπέρα ανάπτυξη. και ό. ολικά αντιμαρξιστικός. χωρίς μια πλήρη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Οι άνθρωποι που θα αντικατασταθούν ας πούμε από τα ρομπότ. βέβαια. αλλά της γραφειοκρατίας. αλλά πέραν τούτου ουδέν σοβαρότερον και κυρίως σταθερότερον. Ο οποίος άλλωστε. Α­ πλή απόδειξη το γεγονός πως η επαναστατική βούληση και η πολιτική ιδιοφυία του Λένιν. ο μαρξισμός θα συνεχίσει να παίζει το ρόλο του φορέα του ίδιου αιτή­ ματος. Μπορεί. καθώς και η προθυμία με την οποία ανταποκρίθηκε στις προτάσεις των μπολ­ σεβίκων το 1917 ολόκληρος σχεδόν ο ρωσικός λαός. επιχείρη­ σαν να φκιάξουν κομουνισμό χωρίς η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων να επιτρέπει την αλλαγή των παραγωγικών σχέσεων από το καθεστώς της ατομικής ιδιοκτησίας σ ’ αυτό της κοινωνικής ιδιοκτησίας. Και τούτο γιατί. όμως τίποτα δεν εγγυάται πως μόνο μ ’ αυτό το αίτημα. Φυσικά.

η πράξη έδειξε πως και ο μαρξισμός. η πάλη των τάξεων. αναφέρεται στην κοινωνία του μέλλοντος κι όχι όσον αφορά το σκέλος του που αναφέρεται στην κριτική του καπιταλισμού. χάρη και στο αυξημένο επίδομα ανεργίας. θα συνεχίζεται. ΓΓ αυτό. τουλάχιστον οι «αναρχικοί» δεν πρόκειται να γίνουν γραφειοκράτες 109 . τους όντως επαναστάτες του παρελθόντος. Βέβαια. Αλλά. που τώρα όμως θα επιβάλλονται από τις όντως αλλαγ­ μένες και εξαντλημένες παραγωγικές δυνάμεις. Δεν έχει σημασία αν είναι αναποτελεσματικοί πολιτικά. το παμπάλαιο και διαβρωτικό για τους εκάστοτε ιθύνοντες αίτημα της κοινωνικής δικαιοσύνης θα ζητάει βασανιστικά μια απάντηση. στα πλαίσια της επιστημονικής φαντασίας. Αρκετά γίναμε ρεζίλι των σκυλιών με τους Στάλιν. Και μέχρι να τελεστούν τούτες οι ριζικές αλλαγές. Προτείνω λοιπόν να περιορίσουμε το μαρξισμό στην κριτική του καπιταλισμού. Αν ήξερε ο Μαρξ πως όλα αυτά τα εγκλήματα θα γίνουν στο όνομά του. Και μόνο γ ι’ αυτό και παρά τα λάθη τους. Άλλωστε ίσως είναι οι μόνοι που διατηρούν ζωντανότερα απ’ όλους μας το αίτημα της κοινωνικής δικαιοσύνης. όσον αφορά το σκέλος του που. δτάολε. θα στραγγάλιζε τη σκέψη του και δε θα 'βγάζε αχνά. αλλά διότι η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων δεν τους επέτρεπε να κάνουν τίποτα καλύτερο απ’ το να συντηρούν το αρχαίο όραμα για την κοινωνική δικαιοσύνη. ή όπως αλλιώς θα την ονομάσετε αν δεν σας αρέ­ σουν οι μαρξιστικοί όροι. όλα αυτά είναι υποθέσεις που ανήκουν μάλλον στην επιστημονική φαντα­ σία. Τούτοι οι «πλούσιοι» άνεργοι θα ’ρθουν να συνα­ ντήσουν τους λιγότερο «πλούσιους» άνεργους. Σάμπως οι άλλοι ήταν αποτελεσματικοί. Άλλωστε. Ό χ ι γιατί ήταν κακοί ή ηλίθιοι. θ α προ κύψει συνεπώς και πάλι το πρόβλημα της αλλαγής των παραγωγικών σχέσεων. Αν μη τι άλλο σοβαρότερο. Αν αποτύγχανε. σοσιαλιστικότατη σφαγή των φοιτητών στο Πεκίνο..συστήματος που υπάρχει. εγώ τουλάχιστον δεν θα τους διαγράψω ποτέ απ’ τη συνείδησή μου. με τους ερυθροφρουρούς και πρόσφατα με τη. Για τον ίδιο ακριβώς λόγο δεν μπορώ να διαγράψω απ’ τη συνείδησή μου και τους λεγόμενους «αναρχικούς». λοιπόν. δεν μπορούμε να συλλάβουμε το μέλλον χωρίς φαντασία. Οι ομάδες των ενόπλων «αναρχικών» του μέλλοντος θα δημιουργούνται ταις δακάναις του καπιταλιστικού κράτους. Το ξαναλέω προς άρσιν παρβξηγήσεων: Συνεχίζω να ακροβατώ.. και τα σάλτα στο μέλλον να τα κάνουμε με κάθε επιφύλαξη. ή τους εντελώς εξαθλιωμένους κι όλοι μαζί θ’ αποτελέσουν έναν πρώτης τάξεως επαναστατικό άτυπο στρατό. αποδείχτηκε επιστημονική φαντασία. Συνεπώς. και παρά τη βαρβαρότητά τους πολύ συχνά. Που θα την έλεγα «μαρξιστική φαντασία» εφόσον επιστήμη είναι και ο μαρ­ ξισμός. οι επαναστάτες του μέλλοντος θα ενεργούσαν χωρίς να είναι υποχρεωμένοι να απολογούνται για τους επαναστατικούς τους προγόνους. που τα 'καναν μαντάρα. είπα παραπάνω πως θα ευχόμουνα να είχε αποτύχει ο Λένιν.

και μάλιστα πολλοί απ’ αυτούς να ’ναι και υποδειγματικοί χριστιανοί από πάνω.όσο παραμένουν «αναρχικοί». αφού ο θεός αποφάσισε. στην εξυπνάδα του ενός και την κουταμάρα του άλλου. Όμως. όντας χρι­ στιανός και έχοντας παρά ταύτα έστω κι έναν κόκκο μυαλού στο κεφάλι σου. ποιος θα γίνει πλούσιος και ποιος θα μείνει φτωχός. ή είναι ένας πολύ καλός πατέρας. στο αρσενικό φύλο του ενός και το θηλυκό φύλο του άλλου. ή ο θεός αγαπάει εξίσου όλα τα παιδιά του και τα φροντίζει με την ίδια στοργή όλα. τη στιγμή μάλιστα που υπάρχει οξύτατο πρόβλημα ανεργίας. Γιατί αν μας το ’λεγαν θα έπρεπε να παραδεχτούν πως η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο δεν είναι ένα αναγκαίο κακό. Δεν πρόκειται να υιο­ θετούν κάθε τόσο την αλλαγμένη γραμμή του κόμματος.. είναι κοινωνικό δεδομένο. οπότε δεν είναι θεός.. Ωραία. ίσα ίσα γιατί γνωρίζουν πως είναι δύσκολο ν’ αλλάξεις επάγγελμα στα τριάντα.. δώρο θεού. Η εκμετάλλευση δεν είναι φυσικό. από ένα στάδιο μεγαλύτερης εκμετάλλευ­ σης. όπως λένε. που να μη χρειάζεται πλέον να παρακρατείται μεγάλο μέρος της υπεραξίας. π.χ. που τα υφίσταται κανείς χωρίς να μπορεί να τα σταματήσει. από ένα στάδιο μεγαλύτερης βαρβαρότητας σ ’ ένα άλλο μικρότερης. στέλνοντάς τα. Δεν μας λένε βάσει ποιου μηχανισμού γίνεται δυνατή η πρόοδος. Δεν πρόκειται ν ’ αράξουν την αρίδα τους στο ασπκό κοινοβούλιο. Αντίθετα με τους μαρξιστές. 110 . όμως. ένα κακό δηλαδή που υπάρχει στον αιώνα τον άπαντα προκειμένου να μη σταματήσει η πρόοδος. Δεν πρόκειται να πάρουν μισθό από το κόμμα. σ ’ ένα άλλο μικρότερης. Δεν βασίζεται στην ανωτερότητα του ενός και την κατωτερότητα του άλλου. οι αστοί κοινωνιολόγοι ισχυρίζονται πως από υπάρξεως ανθρώπου στη Γη ένα είναι το κοινωνικό σύστημα. που όμως διαφορο­ ποιείται ακατάπαυτα και ανεπαίσθητα. δηλαδή του εργαζόμενου. Και.. Δεν μας λένε. πως η εκμετάλλευση είναι. Λοιπόν. φίλοι μου χριστιανοί. ποιο είναι το τίμημα γ ι’ αυτή την αναμφισβήτητη βελτίωση σ ’ όλα τα επίπεδα. που λένε πως τα κοινωνικά συστήματα διαδέχονται το ένα το άλλο μέσα στην ιστορία. δεν είναι κάτι σαν το σεισμό ή το χαλάζι ας πούμε. είναι λίγο δύσκολο να πιστέψεις. θεολογικά να δεις το ζήτημα. θα είναι πάντα ύποπτοι ως εχθροί των φτωχών και φίλοι των πλούσιων.. Βέβαια μια κάποια μορφή εκμετάλλευσης μπορεί να συνεχίσει να είναι αναγκαία μέχρι που η κοινωνία ολόκληρη πλουτίσει τόσο. στην κόλαση κι όχι πετώντας τα στη γήινη κόλαση της φτώχειας ή έστω του λιγότερου πλούτου. ας παραδέχονταν τουλάχιστον οι αστοί "πως η εκμετάλλευση δεν είναι μια φυσική κατάσταση. Κι αν θέλει να τιμωρήσει τα κακά παιδιά του θα μπορούσε κάλλιστα να τα τιμωρήσει αλλιώς. βαδίζοντας συνεχώς από ένα στάδιο μεγαλύ­ τερης φτώχειας σ ’ ένα άλλο μικρότερης. Αν οι χριστιανοί θεολόγοι δεν δώσουν μια επαρκή θεολογική απάντηση στο δύσκολο ερώτημα: γιατί υπάρχουν φτωχοί στη Γη. λέει. στο άσπρο χρώμα του ενός και το μαύρο χρώμα του άλλου.

ή του φυσικού νερού σε πισίνα. Εμείς θέλουμε να μας πείτε κάτι και για το μηχανισμό λειτουργίας της εκμετάλλευσης. όμως αυτή η ποιοτική αλλαγή προετοιμάζεται για μεγάλο χρόνο. Μα. Η φύση δεν κάνει άλματα. Ξέρουμε πως ο καπιταλισμός από ποσοτική άποψη δεν είναι αυτός που ήταν πριν από πενήντα χρόνια. ας πούμε.Για τους αστούς κοινωνιολόγους. Ο καπιταλισμός έχει σωρεύσει τεράστιες ποσοτικές αλλαγές μέσα του. Αυτές ακριβώς θα φέρουν και μια ποιοτική αλλαγή. που οδηγεί αορίσιως απ’ το χειρότερο στο καλύτερο. λοιπόν. Το πέρασμα απ’ τον καπιταλισμό στον κομουνισμό. είναι ένα διαλεκτικό άλμα. Εσείς πέστε την όπως θέλετε. κύριοι. ή του φυσικού χειμάρρου σε αρδευτικό κανάλι. Διότι πολιτισμός ονομάζεται. αυτό το ξέρουν κι οι κότες. Όμως η κοινωνία δεν είναι φύση. και το δέχεστε και σεις αυτό. ολόκληρη η ιστορία είναι μια αδιάκοπη μεταβατική περίοδος. Και αν το διαλεκτικό άλμα τελεστεί χωρίς κλυδωνισμούς. είναι ακριβώς το αντίθετο της φύσης. κι όχι για τις μεταβατικές περιόδους. παρότι δεν αντιμετωπίζουμε ολόκληρη την ιστορία σαν μια συνεχή μεταβατική περίοδο. Γιατί ρμεϊς δεχόμαστε την ύπαρξη των «διαλεκτικών αλμάτων» (που εσείς δεν δέχεστε). Εμείς αυτή την αλλαγή την ονομάζουμε κομουνισμό. Κι εμείς δεχόμαστε την ύπαρξη μεταβατικών περιόδων. σύμφωνοι. ας πούμε της φυσικής πέτρας σε οίκημα. τόσο το καλύτερο για όλους μας. από ποιοτική άποψη. δηλαδή τη ριζική ποιοτική αλλαγή που έρχεται σαν συνέπεια μιας αδιάκοπης σειράς ποσοτικών αλ­ λαγών. το είπαν και οι Ρωμαίοι. η μετατροπή του φυσικού σε κοινωνικό. από μια αδιάκοπη ποσοτική αλλαγή. 111 .

112 . που είναι το ακριβώς αντίθετο με την πληρωμή δια «σκληρού νομίσματος». κι ωστόσο λειτουργεί σαν χαρτονόμισμα. δηλαδή αυτόν που πρώτος το δέχτηκε σαν έγκυρο και έντιμο τρόπο πληρωμής. το 13ο αιώνα. που ελέγχει και οργανώνει την οικονομική και κοινωνική ζωή. Το γραμμάτιο δεν είναι ακριβώς νόμισμα. κι ωστόσο η Τράπεζα μπορεί να το «σπάσευ>. Διότι το γραμμάτιο. ερήμην της μεσαιωνικής εκκλησίας. κανείς δεν θα το ψάξει. δηλαδή να το πληρώσει στον κομιστή. η κυκλοφορία του είναι ((υπό προθεσμίαν». που λέγεται κομιστής. Ωστόσο. «λήγει» μια ορισμένη ημερομηνία. Αν το πιο ((σκληρό» απ’ όλα τα σκληρά νομίσματα είναι ο χρυσός. μπορεί το αναγραφόμενο ποσό να εμπεριέχει και τους τόκους. αντίθετα από το νόμισμα. Ο ΦΕΟΥΔΑΡΧΗΣ ΠΕΘΑΝΕ. το γραμμάτιο είναι το ακριβώς αντίθετο του χρυσού. κι ωστόσο αυξάνει το απόθεμα εις χρυσόν. οπότε ο αποδέκτης οφείλει να το πληρώσει στον τελευ­ ταίο κομιστή. μπορεί το γραμμάτιο να είναι εικονικό. μπορεί να το κυκλοφορήσει σαν να ήταν νόμισμα. δηλαδή αυτόν που το υπόγραψε.22.. αδιαφορώντας αν το γραμμάτιο έχει όντως μια πραγ­ ματική αξία ίση με το αναγραφόμενο σ ' αυτό ποσό. μπορεί εν ολίγοις να είναι ένα είδος χαρτονομίσματος τόσο ελαστικό. ΖΗΤΩ Η ΦΕΟΥΔΑΡΧΙΑ. Ό σο κι αν το γραμμάτιο φαίνεται σήμερα κοινός και απλός τρόπος συναλλαγής. το εκδίδουν ιδιώ­ τες με προσωπική τους ευθύνη. Δεν το εκδίδει η Τράπεζα. νόμιμους ή παράνομους. όταν ο κάτοχός του. αντανακλά ωστόσο με τον πιο σαφή τρόπο την εν γένει καπιταλιστική συναλλακτι­ κή νοοτροπία. Το γραμμάτιο δεν είναι ακριβώς χαρτονόμισμα. όπως είπαμε. Είναι ένα ((χρεωστικό έγγραφο» όπως το λένε επισήμως. και τον πρώτο κομιστή. Ο καπιταλιστής δεν θέλει να παρεμβαίνει κανένας στις δουλειές του και θεωρεί το κράτος. μπορεί να είναι εντελώς άτοκο. Αν δεν το πληρώσει. Όμως. Είναι η πρώτη μεγάλη εφεύρεση του καπιταλισμού. Νομίσματα εκδίδει μόνο το κράτος. ((γραμμάτιο ευκολίας» όπως το λένε οι συναλλασσό­ μενοι. ο τελευταίος κομιστής θα ζητήσει λογαριασμό από τον προτελευταίο και πάει λέγοντας μέχρι τον αποδέκτη.. όσο και η συνείδηση του εμπόρου που σοφίζεται αυτό τον τρόπο πληρωμής. Το γραμμάτιο είναι μια καινούρια μορφή χρήματος εντελώς άγνωστη μέχρι τότε. Μ ’ άλλα λόγια. το πάρει απ’ αυτόν που το εκδίδει και το υπογράφει και που λέγεται αποδέκτης (του χρέους). που αρχίζει να οργανώνεται ερήμην του φεου­ δαρχικού κράτους. δηλαδή ένα χαρτί που λέει ότι χρωστάς τόσα. ερήμην της χριστιανικής ηθικής. εγγυημένο απ’ το κράτος. Τα γραμμάτια εμφανίζονται καταρχήν στην Ιταλία.

το γραμμάτιο. θ α χρειαστούν κι εδώ επαναστάσεις. αν δεν προσαρμοστούν στα εύκαμπτα ήθη που επιβάλλουν στην κοινωνία οι έμποροι. Που κι αυτοί αρχίζουν να καταλαβαίνουν πως δεν θα παραμείνουν για πολύ οικονομικά ισχυροί. εμφανίζεται σαν δυνατότητα με το γραμμάτιο. «οικονομικά ισχυροί» μπορούν να γίνουν και άλλοι εκτός απ’ τους φεουδάρ­ χες. που αν και παρηκμασμένοι. χωρίς ωστόσο να τους καταργήσουν εντελώς. έξω από τα φέουδα. οικονομικής εξουσίας που δεν έχει διαμορφωθεί με την πολιτική 113 . του 1789. Κατά το τέλος του 13ου αιώνα.σαν τον υπ’ αριθμό ένα εχθρό του. πρέπει να θεωρείται σαν -μια τεράστια πρόοδος σε σχέση με την προηγούμενη κατάσταση. και από τότε θα χρησιμοποιείται και αδιαλείπτως σαν το καλύτερο μέσο να καλύπτονται όλες οι βρομιές των συναλλασσόμενων ιδιω­ τών. που θα φέρουν και μια αλλαγή και στις παραγωγικές σχέσεις. βέβαια. και­ νούριας μορφής. ούτε στην ιδιωτική ούτε στη δημόσια ζωή. είναι. οι έμποροι και οι βιοτέχνες αποχτούν συνεχώς και μεγαλύτερη οικονομική ισχύ. είναι λοιπόν έτοιμο από το 13ο αιώνα. Άλλωστε την πολιτική εξουσία συνεχίζουν να την κατέχουν οι φεουδάρχες. Η αιματηρότερη. που δεν δέχεται κανενός είδους παρασπονδία. δηλαδή αγάπη (φιλία) προς την ελεύθερη οικονομία και όχι προς την ελευ­ θερία εν γένει. τους φεουδάρχες απ’ τον έλεγχο της οικονομικής ζωής. στη στενή διαλεκτική της σχέση με την οικονομική. πράγμα που δυσκολεύει αφάνταστα την ανάπτυξη του καπιταλισμού. Τώρα. η εμφάνιση του γραμματίου. Διότι όλος ο κόσμος ξέρει πως μια συ­ γκεκριμένη μορφή πολιτικής εξουσίας υπάρχει για να θεσμοθετείται και να προστα­ τεύεται μια συγκεκριμένη μορφή οικονομικής εξουσίας. το 16ο αιώνα. μέσα από τις αλλαγμένες παραγωγικές δυνάμεις. που μισεί θανάσιμα κάθε έλεγχο από την κοινωνία. είναι μια βόμβα στα θεμέλια της αυστηρής μεσαιωνικής χριστιανικής ηθικής. αν και η πολιτική εξουσία. καταρχήν το Μεσαίω­ να. ο φεουδάρχης αγωνίζεται να διαφυλάξει την παραδο­ σιακή οικονομική και κοινωνική τάξη και. Κανείς δεν παραδίδει την πολιτική εξουσία μετά χαράς μεγάλης. Ούτε ο Παπαν­ δρέου την παρέδωσε μετά χαράς μεγάλης. Αυτό που αργότερα θα ονομαστεί «φιλελευθερι­ σμός». μπορεί να ευκολύνει την ανάπτυξη μιας άλλης. πε­ ρισσότερο ή λιγότερο αιματηρές. Συνεπώς. μέχρι που να εκτο­ πίσουν. μ’ άλλα λόγια. η οποία προηγείται της πολιτικής και την επικαθορίζει. Το γραμμάτιο. δηλαδή πριν από την εμφάνιση του κυρίως ειπείν καπιταλισμού το 16ο auovc. Εννοείται πως ο φρικώδης έλεγχος που ασκούσε η φεουδαρχική κοινωνία στους πάνιες. δεν ήταν ακριβώς κοινωνικός έλεγχος. το «διπλό σύστημα οικονομίας» είναι πλέον καταφάνερο: Μέσα στα φέουδα. η Γαλλική. και γ ι’ αυτό γνωστότερη όλων. Το πρώτο (εργαλείο) για μια αποτελεσματική εκμετάλλευση. δεν θα την παραδώσουν οικειοθελώς στους ανερχόμενους αστούς. διά του οποίου επιχειρείται επιτυχώς η παράκαμψη των δυσκολιών που επιβάλλουν οι δύσκαμπτοι κανόνες κοι­ νωνικής και οικονομικής συμπεριφοράς που συνεπάγεται η φεουδαρχία. ήταν μια απροκάλυπτη δικτατορία του φεουδάρχη.

διάολε. αφού ικανοποιήσω τις εξαρτώμενες από τον άρτον ανάγκες μου. όμως να μην το ξέρουν και οι σκεπτόμενοι ως κότες άνθρωποι.εξουσία που ταιριάζει στις ήδη αλλαγμένες. έπρεπε να βρω τρόπο να ικανοποιήσω τις βασικές. Εγώ. με την παιδεία μου. Και αν η σύζυγός μου δεν καλύπτει πλήρως τις σεξουαλικές μου ανάγκες. πριν μπορέσω να ικανοποιήσω τις «πολυτελείς» πνευματικές μου ανάγκες. πνευματικότερων ανα­ γκών.. χωρίς αυτό να σημαίνει πως και η πολιτική δεν επιδρά με τη σειρά της στην οικονομία Ό πως και να ’ναι πάντως. Διότι και οι κότες γνωρίζουν πως το απλούστερο και στοιχειωδέστερο προηγείται του συνθετότερου και πολυπλοκότερου. τα ρούχα μου και η στέγη μου λέγονται πρωταρχικές ή βασικές ανάγκες. δεν είναι καπιταλιστική εφεύρεση. ή το αβγό την κότα. είτε ευθέως. θέλω να πω πως ανάμεσα στις βασικές. είτε έμμεσα με την μορφή δώρων. βιβλία και δίσκους. θα προχωρήσω στην ικανοποίηση και άλλων. Βέβαια. Ω. Πάντως. τις μη βασικές και τις πνευματικές μου ανάγκες δεν υπάρχουν όρια. πως να δει προκοπή ο κόσμος με σκέψη καθηλωμένη στο επίπεδο του πτηνού. θα πάω στο θέατρο. Χρειά­ ζομαι το χρήμα για να ικανοποιώ κάποτε τις ανάγκες μου. με τον ψυχισμό μου κτλ. το πνεύμα δεν 114 . (Μόνο οι παντελώς άμοιροι διαλεκτικής σκέψης θα μπουν μπροστά στο σαχλό δίλημμα: Η κότα έκανε το αβγό. αυτή και μόνο. ένα καινούριο οικονομικό σύστημα Στο διαλεκτικό σχήμα που περιγράψαμε. τόσο το χρήμα γίνεται αναγκαίο για την ικανοποίη­ ση των σεξουαλικών μου αναγκών). η οικονομική ισχύς προηγείται της πολιτικής ισχύος με την ίδια έννοια που το αβγό προηγείται της κότας. δυστυχώς. τόσο περισσότερες και πολυπλοκότερες ανάγκες ικανοποιώ. είναι αδύνατο η πολιτική εξουσία να δημιουργήσει. κτλ. Διότι. Και όσο περισσότερο χρήμα έχω. η οικονο­ μία προηγείται της πολιτικής και την επικαθορίζει σταθερά. Και αν δεν βρω γυναίκα πρόθυμη να βοηθάει τη γυναίκα μου στα συζυγικά της καθήκοντα οικειοθελώς. Το φαί μου. θα πληρώσω μία. θα κάνω ταξίδια. βέβαια. ουκ απ’ άρτον μόνο ζήσεται άνθρωπος. π. Όμως. Θα αγοράσω. θα νοικιάσω μια γκαρσονιέρα για τις «εξωσυζυγικές μου σχέσεις». Και δεδομένου ότι. λέγεται η δυνατότητα που έχουμε για την ικανοποίηση των οικονομικών μας αναγκών.χ. γιατί έτσι μ’ έμαθαν κι αυτό μου δημιούργησε μύρια όσα προβλήματα. στον κινηματογρά­ φο. Όμως. που. αλλά και μια αλλαγμένη πολιτική εξουσία βοηθάει στην ολοκλήρωση της αλλαγής της οικονομικής εξουσίας. με το μυαλό μου. για παράδειγμα δεν ένιωσα ποτέ την ανάγκη να έχω αυτοκίνητο. οικονομικές δομές Για να το πω πιο σχηματικά: Μια καινούρια μορφή οικονομικής εξουσίας επιβάλ­ λει μια καινούρια μορφή πολιτικής εξουσίας. Διότι αν δεν τις ικανοποιήσω θα βάλω σε κίνδυνο τη ζωή μου. Κι ότι η ανάγκη είναι κάτι που έχει σχέση με την αγωγή μου. εντός της κοινωνίας. οι κότες δεν ξέρουν πως είναι πολυπλοκότεροι βιολογικοί οργανισμοί από τα αβγά τους. ένιωσα από μικρός την ανάγκη να έχω βιβλία.) «Οικονομική ισχύς». στη συναυλία. (Ό σ ο πιο χάλιας είμαι.

νομιμοποιούμαι να αφαιρέσω απ’ αυτόν το βάρβαρο τη δυνατότητα να είναι βάρβαρος αυτής της ηλίθιας μορφής. το ξαναλέω. αν περιοριστεί σ ’ αυτές. Στο κάτω κάτω. Και τα παράσιτα που έχουμε στο κεφάλι μας είναι πιο ενοχλητικά. Έχω κάθε λόγο. με μεγαλύτερη άνεση. όπως το ζώον του σκυλάδικου. είναι βαρβαρότητα. Τι να πεις για το μάνατζερ της ανω­ νύμου εταιρείας που αντιμετωπίζει μια επιχείρηση που δεν είναι δική του ως φέουδο 11S . αλλά από λόγους συμφέροντος και μόνο έχουμε κάθε λόγο να κάνουμε κάτι για να ικανοποιήσουν όλοι οι άνθρωποι. όχι από ανθρωπιστι­ κούς. Κι αν εμείς τις έχουμε ικανοποιήσει. δηλαδή εΊκί ακριβώς όπου καταλήγει ο ήχος της θείας μουσικής του Μπαχ που λέγαμε. ίσα ίσα για να ικανοποιούν το σαδισμό τους. . μικρό το κακό. Κι αυτό δημιουργεί κινδύνους και για τις ήδη ικανοποιημένες δικές μας ανάγκες. η ένδυση και η στέγη. Η οικονομική ισχύς λοιπόν. μπορεί να καταλήξουν κι αυτοί στα σκυλάδικα κάποτε. λοιπόν. Βέ­ βαια. πρέπει να τους δώσουμε τη δυνατότητα να δείξουν αν μπορούν να «κρατιούνταυ> και να μη σπάνε πιάτα. ούτε καν στο Ά γιο Όρος. σαν αυτές που περιγράψαμε αμέσως παραπάνω. και να δώσω τα χρήματά του για τον εκπο­ λιτισμό των όντως βαρβάρων που δεν είναι τέτοιοι γιατί το διάλεξαν. που. με δυσκολεύει πάρα πολύ στο να ακούω ήρεμα Μπαχ. Συνεπώς. Όμως. κάθε φορά που βλέπω πλούσιο να είναι εντελώς ζώον παρά τον πλούτο του. οι Αφρικανοί και οι Ασιάτες δεν π ς έχουν ικανοποιήσει. Τι να πεις για το αφεντικό εκείνο που στήνει μια οικογενειακή επιχείρηση ίσα ίσα για να μπορεί να φέρεται σαν επιλοχίας στους υπαλλήλους του και να χρησιμοποιεί την ιδιαιτέρα του ως ιδιαιτέρως ιδιαιτέρα εταίρα. μπορεί να πάρει μορφές εντελώς ηλίθιες.λειτουργεί ερήμην του σώματος. Δεν ξέρω εσείς. σ ’ όλο τον κόσμο. Και βγαίνω από τα ρούχα μου. Προς το παρόν. είναι το φαί. και στην κυριολεξία να μην ξέρει «τι να τα κάνει» και να τα «επενδύει» ως εκ τούτου σε γύψινα πιάτα και σε γαρδένιες που πουλιούνται με το κιλό μέσα τα σκυλάδικα. Και μη μου πείτε: «γούστο του καπέλο του». Όμως. αλλά εν πάση περιπτώσει. η ανθρωπότητα βρίσκεται στο στάδιο της ικανοποίησης των βασικών αναγκών όλων των ανθρώπων. ίσα ίσα για να εξουσιάσουν. αλλά εγώ αγωνίζομαι για την κοινωνική δικαιοσύνη για λόγους εντελώς ιδιοτελείς: Για να απολαμβάνω τα αγαθά του πολιτισμού που ήδη κατάχτη­ σα για τον εαυτό μου. τι να πεις για τ’ άλλα ζώα. γιατί αυτό δεν είναι γούστο. Το να ακούω εγώ Μπαχ και ο άλλος την κοιλιά του που γουργουρίζει. αλλά διότι δεν τους δώσαμε τη δυνατότητα να εκπολιτιστούν. που λένε. εκείνος που σπάει πιάτα στο σκυλάδικο μόνο τη νοημοσύνη του και τη νοημοσύνη μας προσβάλλει. Συνεπώς. που άρχισε να βγαίνει από το γκέτο του φέουδου το 13ο αιώνα. Διότι τα γουργουρητά είναι μέσα στο μυαλό μου. ακόμα κι όταν οι γουργουριστές κοιλιές δεν είναι δίπλα στα ισχυρά ηχεία του καλού μου ηχητικού συγκροτήματος. να συμβάλω στο να σταματήσουν να γουργουρίζουν οι κοιλιές. τις βασικές τους ανά­ γκες. που θέλουν την οικονομική ισχύ.

βούλωσέ το χίλιες. Να του πεις: Αΐ. αν δεν είσαι αρκούντως τυχερός ώστε να τρελαθείς και να γίνεις απολύτως κύριος του εαυτού σου. παρά των μυρίων φέουδα ρχίσκων. όπου κανείς άλλος εκτός από σένα δεν μπορεί να κατοικήσει. Και βούλωσέ το μια. ή μ’ έναν καρκίνο. κύριε!. στο τέλος ξεβουλώνεις μια και καλή μ ’ ένα έμφραγμα. βούλωσέ το δυο. στους οποίους επιμερίστηκε η παλιά φεουδαρ­ χική εξουσία. Και έτσι το βουλώνεις και υφίστασαι την εξουσία του που εκπορεύεται από την οικονομική του ισχύ. σιχτίρι. Μα θα σ ' απολύσει.και βάζει τον εαυτό του στη θίση του προ πολλού εκλιπόντος φεουδάρχη. Ώ ρες ώρες φτάνω να πω: χίλιες φορές προτιμότερη η εξουσία του ενός φεουδάρ­ χη. μέσα στον απολύτως ιδιωτικής χρήσεως τρελό σου κόσμο. 116 . Ο μεσαίωνας συνεχίζεται στη μοντέρνα του παραλλαγή.

«χώροι όπου στήνεται ο μηχανισμός παραγωγής έργου». οι οικονομικές και κοινωνικές διαφοροποιήσεις έχουν πάντα μια σαφήνεια και μια καθαρότητα που δεν υπάρχει στις άλλες καπιταλιστικές χώρες. η πρώτη την αρχή της ακμής του καπιταλισμού και η δεύτερη το απόγειό του. αλλά και οι αστοί οικονομολόγοι χρησιμοποιούν πάντα την Αγγλία σαν μοντέλο για τη μελέτη των προβλημάτων του καπιταλισμού στο σύνολό του. Από το 1750 και μετά. ιίλην της Ελλάδας. που έτσι όπως βρίσκονται συγκεντρωμένοι πολλοί μαζί στον ίδιο εργασιακό χώρο αρχίζουν να συγκροτούν συνδικάτα και να οργανώνουν απεργίες.23. Με τη βασίλισσα Ελισάβετ στο τέλος του 16ου αιώνα η φεουδαρχία αρχίζει να μπαίνει στο περιθώριο της ιστορίας σαν οικονομική δύ­ ναμη και με τη βασίλισσα Βικτωρία στα μέσα του 19ου αιώνα ο καπιταλισμός κυριαρχεί απολύτως στην οικονομική ζΙ»ή της Αγγλίας. Ό . τους υπαξιωματικούς και τους στρατιώτες της. 'Οχι μόνο ο Μαρξ. γιατί σ ’ αυτή τη χώρα. πως η χρυσή λίρα Αγγλίας είναι πάντα η μονάδα μέτρησης της καπιταλιστικής ισχύος. Μέχρι τότε. Και που σχεδιάζουν τον πόλεμο. 117 . κανείς δεν θα μπορούσε να φανταστεί πως οι διάσπαρτοι μικροί χώροι παραγωγής της βιοτεχνίας θα συγκεντρώνονταν σε τεράστιες παραγωγικές μονάδες. Κάποιος είπε πολύ χαρακτη­ ριστικά: Λίγοι είχαν δει εργοστάσιο στην Αγγλία πριν από το 1750 και λίγοι θα μπορούσαν να μην το δουν μετά το 1880. Η Αγγλία παραμένει πάντα το «καπιταλιστικό βα­ ρόμετρο». Που είναι οι ιδιοκτήτες του εργοστασίου. τόσο ενάντια στους στρατιώτες-εργάτες. με την παραδοσιακή προσήλωση στο θετικισμό. άλλωστε. που αν δεν πάνε στο εργοστάσιο να δουλέψουν. που σημαίνει «αποχή απ’ την εργασία» εκείνων των ανθρώπων. η παραγωγή είναι δυνατό να οργανώνεται περισσότερο ορθολογικά και απρόσωπα και η επιχείρηση να διοικείται όπως μια στρατιωτική μονάδα: με τους αξιωματικούς. που το κάνει δυνατό το νέο οργα­ νωτικό σχήμα παραγωγής. στην απεργία. ΥΠΝΩΤΙΚΑ ΓΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ ΤΟΥ 1990 Δυο βασίλισσες σημαδεύουν. Και τους αρχιστρατή­ γους της. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει. το εργοστασιακό σύστημα προϊόντων αρχίζει να ειίικρατεί στην Αγγλία και στην Ευρώπη ολόκληρη. Και για το βιομήχανο. Όπως πάντα. Και το κακό. Το καλό γι’ αυτόν συνίσταται στη μείωση του κόστους παραγωγής. ουδέν καλόν αμιγές κακού. που ονομάστη­ καν εργοστάσια. Τώρα πια.τι γίνεται στη σημερινή Αγγλία κι όχι στη χαοτική σημερινή Αμερική προσφέρεται πολύ περισσότερο για τη μελέτη της δια­ φοροποίησης του καπιταλισμού. δηλαδή.

ακριβώς γιατί την κατασκευή τους την επιβλέπει κομμάτι κομμάτι ο τεχνίτης. αν όχι και του αρχιμάστορα της μεσαιωνικής συντεχνίας. Που αρχίζει να λειτουργεί σαν ένα μίνι εργοστάσιο μ’ έναν μόνο εργάτη σκληρά εργαζόμενο. αλλά κι ένας άνθρωπος που ξέρει καλά τη δουλειά. Και αν η απεργία παραταθεί. αλλά και απόλυτος άρχων του εργοστασίου του. Που εισέβαλαν και στην κουζίνα. κυρίως στην «αίθουσα του θρόνου» του οίκου της. Κι όλα τα δύσκολα τα εμπιστευόμαστε στις μηχανές. που είναι όπως ξέρουμε η κουζίνα. και 118 . όπως και ο βιοτέχνης άλλωστε. τα γκριλ. ο οποίος κερδίζει το βίο του διά της τέχνης του καθώς και διά της τέχνης όσων εργάζονται γι' αυτόν. πως ούτε το κέικ πια δεν φτιάχνει «με τα χεράκια της» η νοικοκυρά. αλλά και των ημερών μας. «με τα χεράκια μας» κάνουμε μόνο κουλουράκια. ίσως και να αναιρεθούν πλήρως αυτά τα πλεονεκτήματα και ο βιομήχανος να επανελθεί στην προτέρα κατάσταση του βιοτέχνη. Που στην αρχή τουλάχιστον του καπιταλισμού δεν είναι μόνο ο κεφαλαιούχος. τη νοικοκυρά. όπως ακριβώς και ο προκάτοχός του στην παραγωγική διαδικασία. τους θρυλικούς μαστόρους του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης. που λέγαμε. ίσα ίσα για να κάνει τη σύζυγο να αισθάνεται «βασίλισσα στην κουζίνα της». θέλω να πω. που πρέπει να πας σε τεχνική σχολή για να μάθεις το χειρισμό τους. τα μπλέντερ κι όλα τ ' άλλα κουζινικά εργαλεία. απ’ όπου κα­ τάγεται. αντίθετα από το βιομήχανο ο οποίος κερδίζει το βίο του (και όχι μόνο) διά των μηχανών. αλλά που τον έχουν τώρα πλέον και οι «βασίλισσες της ομορφιάς». που δεν εμπιστεύεται το αποτέλεσμα στην «τυφλή» μηχανή. Τώρα.αυτό αυτομάτως θα τεθεί εκτός λειτουργίας και όλα τα παραγωγικά πλεονεκτήματα θα ανασταλούν. που τώρα εκτοπίζουν τους παλιούς καλούς χειροτέχνες. στις ελάχιστες εκείνες περιπτώσεις που το μεράκι της προσω­ πικής δουλειάς και ικανότητας «εγγράφεται» στα χειροποίητα προϊόντα. γιατί είχε ασχοληθεί με μια ανάλογη δουλειά και στο βιοτεχνικό του εργαστήριο. Που όσο καλά κι αν δουλεύει αποκλείεται να επισημάνει το λαθάκι και να το διορθώσει αμέσως. και οι «βασίλισσες της νύχτας». Που είναι καλύτερα. Όπως και να το κάνουμε πάντως ο τίτλος «βασίλισσα» είναι ένας μέγιστος τίτλος που δεν τον είχε μόνο η βασίλισσα Ελισάβετ και η βασίλισσα Βικτωρία. αφού δεν έχει να δώσει λογαριασμό στους μετόχους και συνεπώς φέρει προσωπικά την ευθύνη τόσο για τα κέρδη όσο και για τις ζημιές. ο βιομήχανος. Ο βιοτέχνης. στο στάδιο της παραγωγής. Τα οικόσημα των συγχρόνων οίκων είναι τα μίξερ. θα μπορούσαμε να πούμε. κι ας το λέει υπερηφάνως ο σύζυγος στους καλεσμένους. στην περίπτωση βέβαια που δεν υπάρχει «οικιακή βοηθός» για να βοη­ θάει τη νοικοκυρά στον οίκο της. Το σύστημα της ανώνυμης εταιρείας (θα δούμε άλλοτε τι είναι και πως λειτουργεί αυτή η κολοσσιαία εφεύρεση του καπιταλισμού) δεν έχει εδραιωθεί ακόμα κι έτσι ο βιομήχανος όχι μόνον είναι επώνυμος. ο βιοτέχνης.

έστω και ο Παπανδρέου. Κάποιος. οπότε προκύπτει αυτομάτως το πρόβλημα της ύπαρξης ενός βασιλέως με την παραδοσιακή έννοια. Λιγότερο κράτος στο φιλελευθερισμό σημαίνει: Λιγότερο κράτος για μας τους κατόχους των μέσων παραγωγής και περισσότερο για όλους τους άλ­ λους και κυρίως γι’ αυτούς που θα αμφισβητήσουν το ισχύον στον καπιταλι­ σμό σύστημα παραγωγής. αφενός για να μη σφαχτούν μεταξύ τους και καταρρεύσει η εθνική οικονομία για λόγους τόσο πρωτόγονους. Έτσι. το σήμα κατατεθέν της βιομηχανίας. ανήκει και η μούρη. αυτή που θα διορίσει αυτός. που έχει το θρόνο της στην κουζίνα! Λοιπόν. μηδέ του κυρίως είπαν βασιλέως εξαιρουμένου. και στο κρεβάτι. γιατί λένε ψέματα οι φιλελεύθεροι που ζητούν «λιγότερο κράτος». Διότι εννοούν το «λιγότερο κράτος» σαν μικρότερη παρέμβαση της κοινωνίας στο εκμεταλλευτικό τους σύστημα και σαν μεγαλύτερη δυνατότητα επέμβασης των κατασταλτικών μηχανισμών του κράτους κάθε φορά που κάποιοι θα αμφισβητήσουν το «βασιλικό» σύστημα οργάνωσης της καπιταλιστικής πα­ ραγωγής. Θα ’λεγα μάλιστα πως κάθε σπίτι έχει και τη βασίλισσά του.jji «βασίλισσες του καλαμποκιού». μπορούμε να πούμε «βασιλιάς των διαμαντιώνο». Ο κάθε βασιλιάς στο βασίλειό του — και ο βιομήχανος στο δικό του. κι όπου αλλού το αποφασίσει ο Άρχοντας του Οίκου. Αυτήν. τώρα. δεν θελει να αναμειγνύονται στα εσωτερικά του δικού του βασιλείου άλλοι άρχοντες. άλλωστε) είναι γιατί δεν κα­ ί 19 . που μάλιστα έχει και οικόσημο. στο οποίο. ή ενός Προέδρου της Δημοκρατίας υπό καθεστώς Ανωνύμων Εταιρειών. όχι όμως και «βασιλιάς της κρεβατοκάμαρας»). τουτέστιν το μπρος μέρος του κεφαλιού.) Γέμισε ο κόσμος βασίλισσες. ο βιομήχανος είναι βασιλιάς στο βιομηχανικό οίκο του. εν πάση περιπτώσει. είναι οικονομικός. όμως όταν ο κυρίως ειπείν βασιλιάς ή όποιος άλλος κερατάς χώσει τη μούρη του στο δικό του οικονομικό βασίλειο θα του σπάσει το κεφάλι. και στην κουζίνα. η βασίλισσα Βικτωρία απέθανεν. Ο βιομήχανος δεν ανέχεται τις επεμβάσεις κανενός. μια κυβέρνηση. και αφετέρου για να μην ξεσηκωθούν οι εργαζόμενοι και μετατρέψουν το δημοκρατικό καθεστώς σε καθε­ στώς λαϊκής δημοκρατίας. στις οποίες ταιριάζει καλύτερα ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Πάντως. σαν μονάρχης παλιότερα και σαν συνταγματικός άρχων υπό καθεστώς Ανωνύμου Εταιρείας. ντε. Το ιδανικό του βιομήχανου είναι: Ένας βασιλιάς. πρέπει να επιβλέπει και να συντονίζει τους παραγωγούς. Δυστυχώς όμως γι’ αυτόν. Αν νομίζετε πως η αστυνομία υπάρχει μόνο για να πιά­ νει τους κλέφτες (πράγμα που συμβαίνει σπανιότατα. ως γνωστόν. (Οι βασίλισσες των μελΓσσών τον είχαν πάντα. αυτός. Μπορεί ένας βιομήχανος να είναι «βασιλόφρων». ζήτω η βασίλισσα κυρα-Κατίνα! Αυτό θα πει «οικιακή δημοκρατία»: Να φέρνεις τη βασίλισσα στο σπίτι σου και να της αλλάζεις τον αδόξαστο. Και. εκτός απ’ αυτόν υπάρχουν κι άλλοι βιομήχανοι. οπότε χέστα Καταλαβαΐνεται. (Ο εκδημοκρατισμένος τίτλος του «βασιλιά» δεν είναι οικιακός.

αυτό το καρότο. πας και στο κρεβάτι του αφεντικού αφενός για να το «ξεκουρά­ σεις» κι αφετέρου για να σου δώσει κι άλλο καρότο. έστω κι αν δεν είναι ανθρακωρύχος. αν και με μια άλλη μεταφορική έννοια θα μπορούσε να ’χει σχέση και μ’ αυτή. κάτσε μισή ώρα παραπάνω. γνωστό και σαν σύστημα του «καρότου και του μαστιγίου». βέβαια. Εξ ου και η λαϊκή ρήση «μου την έφερε από πίσω». το λιγότερο κράτος πρέπει να γίνεται αισθητό με λιγότερα ΜΑΤ. προ­ σπάθησε. προκειμένου να φάει το καρότο. Είπαμε πως μια βιομηχανία είναι οργανωμένη όπως μια στρατιωτική μονάδα. πράγμα που ωστόσο δεν θα με ενοχλούσε καθόλου.». οπότε αντίο καρότο. Πόση τέχνη και πόση εξυπνάδα χρειάζεται για να το φάει κανείς όπως πρέπει. όχι γιατί θα τον προσβάλεις. για να μην πω καθόλου κράτος και θεωρηθώ αναρ­ χικός. αλλά καταρχήν για τις θερμίδες που θα σου δώσουν την ενέργεια.. δεν το κάνεις καλά. Μην το ξεχνάς ποτέ. κάνε τ’ άλλο. το τρως ξέροντας ότι ο θηριοδαμαστής κρατάει στο άλλο χέρι το μαστίγιο. Κι αν είσαι εργαζόμενη γυναίκα με τάση στις άνετες υπερωρίες. Και δεδομένου ότι έχεις ανάγκη από το καρότο (όχι πάντως για τη βιταμίνη Β. να σου εξασφαλίσουν την αμοιβή. Σε μια δεδομένη στιγμή θα σ’ το βροντήξουν στο κεφάλι το μαστίγιο. Κι όταν συναντάς στο διάδρομο το αφεντικό. μικρή ή μεγάλη αδιάφορο. έλεγα ότι έχεις απόλυτη ανάγκη το καρότο. έτσι θα μπορούσαμε να πούμε 120 . όσα καρότα κι αν σου δώσουν. Τουλάχιστον. για να σε πάρουν σε μια δουλειά πρέπει. ξέχασε πως θα μπορούσες να μη φας καθόλου καρότο. μια παραγωγική μονάδα λειτουργεί κι αυτή με το σύστημα της «αμοιβής και της τιμωρίας». Πώς λέμε «φύλαγε τα ρούχα σου να έχεις τα μισά. Αχ. γιατί να μη βουλώνεις και τις άλλες οπές του σώματός σου για κάθε ενδεχόμενο. Οπότε του δίνεις μια στο κεφάλι και τον κάνεις στιφάδο. χωρίς να σου κάτσει στο λαιμό! Πάντως. όμως έχε το νου σου πάντα πως υπάρχει και το μαστίγιο. Όμως. Κι εγώ θέλω λιγότερο κράτος. Αφού λοιπόν βουλώνεις που βουλώνεις το στόμα σου εντός του εργασιακού χώ­ ρου. λοιπόν. Διά του καρότου κάνεις το λαγό να σταματήσει να τρέχει πα­ λαβά. Έτσι αρχίζει το μαστίγωμα: Κάνε τούτο. Όταν εδώ στα Εξάρχεια όπου ζω εγώ.. αλλά διότι το μαστίγωμα γίνεται συνήθως στα οπίσθια. Ε.ταλάβατε τι σημαίνει «λιγότερο κράτος διά του περισσοτέρου κράτους». για να μην πω καθόλου ΜΑΤ και ξαναθεωρηθώ αναρχικός. η οποία θα σε κάνει ικανό προς παραγωγή έργου) και δεδομένου. πάνια την κάσκα σου όταν πας στη δουλειά. οι «αναρχικού) βγαίνουν στο. όπως θα νόμιζε ίσως κανείς. Αυτή είναι το καρότο που λέγαμε. (Δεν είναι τυχαίο που οι απόστρατοι στρατηγοί βρίσκουν αμέσως δουλειά σαν μάνατζερ). σεργιάνι. μη του γυρίζεις τα νώτα. Λοιπόν. Κι όπως η στρατιωτική μονάδα. τουτέστιν την απειλή της απολύσεώς σου. Φόρα. λιγότερο κράτος για όλους ανεξαιρέτως κι όχι μόνο για τους κατόχους των μέσων παραγωγής. Που δεν έχει σχέση με την «παρά φύσιν» σεξουαλικότητα.

που σ’ τη δίνουν όταν κάνεις τόσο καλά το νούμερό σου. μια έκτακτη αμοιβή. Δώσε μ «*υ αύξηση. Οπότε ο δαμαστής του χώνει στο στόμα ένα κομμάτι ζάχαρη. το ξέρω. Εστί δε πριμ. όσο και το άλογο στο τσίρκο. Δεν υπάρχει μαγαλύτερη πονηριά από το πριμ. Όμως. από τη μεριά αυτού που το δίνει. έχει στη διάθεσή του κι ένα άλλο σπουδαίο θηριοδαμαστικό εργαλείο: Την καραμέλα Συνήθως. κάνε και συ μια προσπάθεια να είσαι αξιοπρεπής και μην τα περιμένεις όλα από την αξιοπρέπεια του αφεντικού. όχι θηριοδαμαστής στο τσίρκο σου. αιπή την ειδική καραμέλα. Το οποίο αφεντικό. Όμως. Κύριε. αλλά και μεγαλύτερος εξευτελισμός από τη μεριά αυτού που το δέχεται. τη λένε πριμ. Δε* λέω ν’ αφήσεις το καρότο. εκτός από το καρότο που λέγαμε. σου κάνω καλά τη δουλειά σου. Μην το ξεφτιλίσουμε εντελώς! 121 . είμαι εργαζόμενος. την καραμέλα που τη λες πριμ άσ’ την που να πάρει ο διάολος. διάολε. διότι αν τ’ αφήσεις χάθηκες. διάολε. για να κάνει καλά και τ’ άλλα νούμερα του προγράμματος. Δύσκολο πράγμα η αξιοπρέ­ πεια. Δεν είμαι άλογο τσίρκου. Και μην ξεχνάς: Είσαι βασιλιάς στο βασίλειό σου. όχι πριμ.χκαι «φύλαγε τις τρύπες σου για να μη γίνεις κόσκινο». ώστε να φάει κι άλλο κομμάτι ζάχαρη.

Τα κοράκια (μαύρα κοράκια με νύχια γαμψά) μυρίζονται το αίμα από μακριά. όπως σ’ εμάς εδώ. τότε που το Σχέδιο Μάρσαλ υποσχόταν τη βιομηχανική ανάπτυξη της Ελλάδας. έχει ο Θεός των Ελλήνων! Δεδομένης της σταθερής διαφοράς μας με την Ευρώπη κατά εκατό περίπου χρόνια. όπου είναι συγκεντρωμένα τα εργοστάσια. Ο μέχρι πρότινος λοιπόν αγρότης ανακαλύπτει έκπληκτος πως τον συμφέρει να ιδρωκοπά στα εργο­ στάσια παρά στους αγρούς. Όσο για τον ελληνικό σοσιαλισμό. μπορούμε να ελπίζουμε τουλάχιστον στη σοσιαλδημο­ κρατία μετά από εκατό χρόνια. οι προϋποθέσεις για την εμφάνισή του δημιουργούνται τότε. και μέχρι το 1880. ΜΠΗΚΑΜΕ ΣΕ ΛΑΘΟΣ ΤΡΕΝΟ Είπαμε πως τα πρώτα εργοστάσια εμφανίζονται γύρω στα 1750. όλη η Ευρώπη γεμίζει τσιμινιέρες. (Αργότερα αποκεντρώθηκαν πα­ ντού στον κόσμο. Ειδικότερα. όπου η υπεραξία απομυζάται ταχύτατα. Προς το παρόν. Η εσωτερική μετανάστευση σε όλη την Ευρώπη αρχίζει γύρω στα 1830. αλλά στα εργοστάσια. και από πάρα πολλούς ταυτόχρονα. γιατί δεν υπήρχαν ακόμα οι ελβετικές τράπεζες. Και οι επενδυτές έχουν μια εκπληκτική μύτη παντού στον κόσμο εκτός απ' την Ελλάδα: Καταλαβαίνουν εύκολα πως οι μεγάλες ευκαιρίες για έναν εύκολο και γρήγορο πλουτισμό δεν βρίσκονται ούτε στα χωράφια. δηλαδή μέσα σε 130 χρόνια. εκτός από την Ελλάδα. αλλά λίγοι θα τολμήσουν να επιστρέφουν σ’ αυτό. ούτε στα εργαστήρια των βιοτεχνών. σε κάνα δυο δεκαετίες θα μαζωθούν πολλοί στα νεοεμφανιζόμενα βιομηχανικά κέντρα και όλοι θα νοσταλγούν το χωριό τους. Που όμως δεν έγινε γιατί τα αμερικάνικα χρή­ ματα πρόλαβαν και τα ’φαγαν τα τσακάλια της νεοελληνικής ζούγκλας. ας φτιάξουμε έναν καπιταλισμό της 122 . Βέβαια. Θα ’λεγε κανείς πως όλοι οι κεφαλαιούχοι που μέχρι τότε συσσώ­ ρευαν χρήμα και δεν ήξεραν τι να το κάνουν. διότι σ’ αυτήν τα εργοστάσια δημιουργήθηκαν πολύ αργά και είναι ακόμα τόσο ψωραλέα. η δεκαετία του 1830 είναι η περίοδος του μεγάλου εργοστα­ σιακού μπουμ. που αν απομακρυνθούν απ’ το κέντρο θα καταρρεύσουν από έλλειψη φτηνών εργατικών χεριών και από την άρση της άμεσης προστασίας τους απ’ την κρατική γραφειοκρατία). αλλά έμεινε με την απόπειρα — και τον πράσινο «σοσιαλισμό» των χωρικών.24. Το νέφος χρονο­ λογείται από τότε! Θέλω να πω. ως συνήθως. Δηλαδή απ’ όλους αυτούς που σπεύδουν από την ύπαιθρο στα αστικά κέντρα. Στην Ελλάδα όμως αρχίζει γύρω στο 1950. αφηνιάζουν ομαδικά κι αρχίζουν να επενδύουν στη βιομηχανία. Η Ελλάδα λοιπόν αποπειράθηκε να γίνει καπιταλιστικό κράτος με εκατό περίπου χρόνια καθυστέρηση απ’ την Ευρώπη. Ας ελπίσουμε πως απ’ το 1992 η Ελλάδα θα μπει στο δρόμο της καπιταλιστικής ανάπτυξης. όπως σήμερα εδώ.

-προκοπής, με όσο γίνεται λιγότερους «σοσιαλιστές» κλέφτες τύπου Παπανδρέου. Θέλω να πω, ας βοηθήσουμε τους Ευρωπαίους που θα ’ρθουν το 1992, ακριβώς για να φτιάξουν καπιταλισμό. Όχι, πάντως, για να μας τον χαρίσουν, τώρα πια. Κι ας παραιτηθούμε απ’ το όραμα της αυτόνομης ανάπτυξης, που άλλωστε δεν θα είχε νόημα με συνθήκες διεθνοποίησης, του κεφαλαίου. Διότι, όπως γνωρίζουμε, οι κα­ πιταλιστές έκλεψαν μαζί μ’ όλα τ’ άλλα και το κύριο σύνθημα του Κομουνιστικού Μανιφέστου:«προλετάριοι όλων των χωρών ενωθείτε» και το ’καναν:«καπιταλιστές απανταχού της Γης ενωθείτε δια των πολυεθνικών». Και ενώθηκαν οι άνθρωποι. Δηλαδή, τι θα ’καναν, εμάς θα περίμεναν να ενωθούμε; Στον καπιταλισμό το κάποιος πρόλαβε τον Κύριον οίδε» έχει απόλυτη ισχύ. Αιποί πρόλαβαν λοιπόν να δουν τον Κύριο, αυτούς βοήθησε ο Κύριος. Πώς λοιπόν να μη δώσεις κατιτίς και στην εκκλησία; όσο για τους προλετάριους, αυτοί αντί να ενωθούν διασιβόνται σε ολοέν<Κκαι περισσότερα «προλεταριακά» κόμματα άνευ προλετάριων, το καθένα απ’ τα οποία υπερασπίζεται τα συμφέροντα των σχεδόν ανύπαρκτων προλεταρίων με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο. Δηλαδή, βγάζοντας το ένα κόμμα το προλεταριακό μάτι του άλλου. Δεν είμαστε καλά, δεν έχουμε μυαλό, θείε Κάρολε! Θα μου πεις, θείε Κάρολε, ο καθένας με το μυαλό του. Κι εγώ θα πω πως είναι δύσκολο να 'χει ο πάσα ένας «υπερασπιστής των συμφερόντων του λαού» το δικό σου μυαλό. Εντάξει. Όμως, διάολε, εγώ δεν μιλάω για το δικό σου μυαλό μιλάω για τον κοινό κομουνιστικό νου, γιατί αυτός είναι που μας λείπει και έχουμε δώ στην Ελλάδα των αγροτών τα εξής «προλεταριακά» κόμματα. 1) Ένα ΚΚΕ. 2) Μία ΕΑΡ. 3) Ένα ΚΚΕ εσωτερικού, ανανεωτική αριστερά (κόψτε κάτι απ’ τον τίτλο, ρε παιδιά, σιδηρόδρομο τον καντανιήσατε). 4) Ένα ΚΚΕ (μ-λ). 5) Ένα μ-λ ΚΚΕ, που προήλθε από την αλλαγή της θέσης των διευκρινιστικών γραμμάτων περισσότερο παρά από την αλλαγή θέσης. 6) Ένα ΕΚΚΕ, που είναι επίσης γνησίως προλεταριακό κόμμα. 7) Δυο ΕΔΑ (παρακαλώ, σύντροφοι, μη στριμώχνεστε, όλοι χωράτε μέσα σ’ ένα μόνο γραφείο των δυο ΕΔΑ). Υπάρχουν κι άλλα, εξίσομ γνησίως προλεταριακά αποκόμματα κομμάτων, που όλα εργάζονται πυρετωδώς για την έλευση του σοσιαλισμού στη χώρα μας. Και ούτως πως, μας προέκυψε ένας πράσινος «σοσιαλισμός». Ούτε καν ροζέ, του κέρα­ τά δηλαδή, με τόσα κατακόκκινα κόμματα. Αθάνατη Ελλάδα, με τους βλάχι­ κους καπιταλισμούς σου, τους πράσινους σοσιαλισμούς σου, τους πολλούς κο­ μουνισμούς σου! Και τις δυο ορθοδοξίες σου. Γιατί, όπως ξέρετε, ακόμα και η ορθοδοξία εδώ σε μας κλίνεται στον πληθυντικό: Κατά το τυπικό της παλιάς γραμ­ 123

ματικής των παλιοη μερολογιτών και κατά τη νεότερη γραμματική των επίσημων ορθόδοξων. Α, ξέχασα τους νεοορθόδοξους. Αλλά αυτοί είναι πολύ καινούριο φρούτο. Απ’ όλα λοιπόν έχει ο μπαξές, εδώ σε μας. Μέχρι και κομουνιστορθόδοξους χριστιανοκομουνιστές έχει. Πάρε, κόσμε, εγχώριες ιδεολογίες! Λιανικά και χονδρικά — κατά προτίμησιν χονδρικά, για να σου έρθουν και φτηνότερες. Όλα τα σφάζω, όλα τα μαχαιρώνω. Πάρε σφαγμένη λογική, φρέσκια και λαχταριστή. Μόλις την έφερε ο μπάρμπας απ' το χωριό μαζί με τη μυζήθρα. Πού λέτε, τπ εργοστάσια που φυτρώνουν σαν μανιτάρια μετά τη βροχή παντού στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ (που είναι Ευρώπη) γύρω στα 1830, τραβούν πίσω τους και το σιδηρόδρομο. Το τρένο και ο καπιταλισμός τρέχουν παράλληλα. (Τώρα ξέρετε γιατί τα ελληνικά τρένα έχουν τα χάλια που έχουν, κυρίως εκείνο το περίφημο τρένο της Αλλαγής, που εκτροχιάστηκε πριν καλά καλά ξεκινήσει.) Κατά κάποιον τρόπο, ο σιδηρόδρομος είναι το σήμα κατατεθέν του καπιταλισμού. Τα εργοστάσια και τα λιμάνια, όπου ξεφορτώνονται οι πρώτες ύλες κι απ’ όπου φεύγουν για τη διεθνή αγορά όσα προϊόντα προορίζονται για τη διεθνή αγορά, πρέπει να συνδέονται μ’ ένα γρήγορο και ασφαλές μεταφορικό μέσο. Και ο σιδη­ ρόδρομος, που μέχρι αυτόν μόνο ο αραμπάς ήταν το ταχύτερο μεταφορικό μέσο, έτρεχε στην αρχή του με την ιλιγγιώδη ταχύτητα των 20 χιλιομέτρων την ώρα. (Η ταχύτητα των ελληνικών τρένων, ως γνωστόν, παραμένει καθηλωμένη περίπου στα πρωτοκαπιταλιστικά επίπεδα. Κι αν πάρουμε υπόψη ότι η ταχύτητα ανάπτυξης του καπιταλισμού για πολλά χρόνια μετριούνταν με την ταχύτητα εξάπλωσης των σι­ δηροτροχιών, τα συμπεράσματα για την ταχύτητα ανάπτυξης του ελληνικού καπι­ ταλισμού βγαίνουν πάρα πολύ εύκολα. Κι αν τα αεροπλάνα δεν έτρεχαν αναγκαστικά με προεπιλεγμένη απ’ τον κατασκευαστή ταχύτητα στον ουρανό, να είστε βέβαιοι πως και η Ολυμπιακή, στις σπάνιες περιπτώσεις που πετάει, θα πετούσε με ταχύτητα ελληνικού σιδηροδρόμου.) Ανάμεσα στα 1750 και 1880 που αναπτύσσεται πλήρως ο καπιταλισμός, τόσο στην Ευρώπη όσο και στις ΗΠΑ που είναι Ευρώπη, από πολιτιστικής άποψης — το ξαναλέω αυτό για να μην παρασυρθείτε απ’ τη γεωγραφική έννοια των ηπείρων και πείτε πως η Ελλάδα ανήκει στην Ευρώπη, μόνο και μόνο διότι γεωγραφικά ανήκει όνιως στην Ευρώπη στην περίοδο λοιπόν της εδραίωσης και της κορύφωσης του καπιταλισμού ανάμεσα στα 1750 και 1880, τελούνται δυο μεγάλες επαναστάσεις, η αμερικάνικη πρώτα που οδήγησε στην ανεξαρτησία της Αμερικής απ’ τη μητέρα Αγγλία το 1782, ύστερα από ένα φοβερό και τρομερό απελευθερωτικό πόλεμο, που κράτησε έξι χρόνια, και η γαλλική αμέσως μετά (1789), που λανσάρει το περίφημο σύνθημα « ελευθερία, ισότητα, αδελφοσύνη», που παραμένει μέχρι τις μέρες μας κενό σχήμα λόγου. Εδώ σε μας πάντως πάρα πολύ δικαιολογημένα, δεδομένης της αποσπάσεώς μας απ’ την Ευρώπη, που βρίσκεται πιο μακριά κι απ’ την Αμερική για 124

μας. (Υπερβάλλω ελαφρώς ως συνήθως, αλλά μόνο ελαφρώς, όσο χρειάζεται για να γίνω νοητός). Στο ίδιο διάστημα γεννιούνται και δημιουργούν οι τέσσερις συνθέτες, που εγώ προσωπικά αγαπώ πάρα πολύ: ο Χάιδν, ο Μότσαρτ, ο Μπετόβεν και ο Μπραμς. Μας έρχονται κι αυτοί στην ιστορία του πολιτισμού μαζί με τον καπιταλισμό και το τρένο του. Τον ίδιο καιρό εμείς εδώ δεν έχουμε ανακαλύψει ακόμα ούτε καν το τσιφτετέλι — που όταν το ανακαλύψουμε, όμως, θα του δώσουμε να καταλάβει. θα μου πείτε, τι να κάνουμε: Τούρκους είχαμε στο κεφάλι μας, τούρκικα μολογούσαμε. Εντάξει, αλλά να ’μολογούμε ακόμα τούρκικα παριστάνονιας και τους Έλληνες από πάνω; Τας κεμπάμπ, σις κεμπάμπ, γιαλαντζί ντολμά, μουσακά, πατσά, χανούμ μπουρέκ (αλλά και χανούμ και χανουμάκι σκέτο), ζεϊμπέκικο, τσιφτετέλι κι ένα σωρό ανάλογα τούρκικα πολιτιστικά αγαθά, και να θεωρούμε εχθρούς μας τους Τούρκους, που μας εκπολίτισαν; Kch να ευγνωμονούμε κι από πάνω σχιζοφρενικά τους εχθρούς Τούρκους που μας κατάχτησαν αυτοί και όχι, λέει, οι φρικαλέοι Φράγκοι, κι έτσι περισώσαμε το πολυτιμότερο πολιτιστικό μας αγαθό, την ορθοδοξία, που θα πήγαινε αδιάβαστη, που λένε, αν οι Φράγκοι μας φόρτωναν το γελοίο Πάπα και χάναμε τον υπέροχο Πατριάρχη μας. Αφού έγκαιρα τπιλέξαμε την «καθ' ημάς Ανατολή», τώρα τι διάολο θέλουμε και πάμε κατά τη Δύση; Κι εγώ που έχω προ­ γόνους Ανατολίτες (εκ Μικράς Ασίας), τι διάολο είμαι: Ανατολίτης ή Δυτικός; Τίποτα. Ερμαφρόδιτος είμαι, όπως όλοι μας σ' αυτό τον ερμαφρόδιτο τόπο. Με το ’να ποδάρι στην Ανατολή και τ’ άλλο στη Δύση. Βλαχομπαρόκ κατάσταση. Πέρα για πέρα «σοσιαλιστική», χρώματος πρασίνου. Με τις Αυριανές μας, με τους Τόμπρηδές μας, με τις Μιμές μας κι όλα τ’ άλλα νεοελληνικά πολιτιστικά αγαθά. Τούρκους λοιπόν θέλατε για να μας προφυλάξουν πολιτιστικά απ’ τους Φράγκους; Φάτε την τώρα ετεροχρονισμένα και βουλώστε το. Το κακό αρχίζει από τότε. Μαζί με τις ρίζες μας, πρέπει να ψάξουμε και για τις ρίζες της κακοδαιμονίας μας. Έτσι κι αλλιώς φραγκοκρατία έχουμε ενάμιση αιώνα τώρα. θα πείραζε αν την είχαμε απ’ την αρχή, για να ’χουμε κάτι από πολιτισμό, τέλος πάντων, που να μην είναι τούρ­ κικης ρίζας; Ή μπας και νομίζουμε πως ό,τι έχουμε είναι ελληνικό γιατί έτσι μας είπαν στο σχολείο. Εμ, αν στο σχολείο μας έλεγαν και καμιά αλήθεια, έτσι για ποικιλία, θα ήμασταν καλύτερα σήμερα. Και ούτε ΠΑΣΟΚ, ούτε μια ντουζίνα «προ­ λεταριακά» κόμματα, ούτε τίποτα απ’ αυτά τα γνησίως ελληνικά. Σας το λέω: πρέπει επειγόντως να ψάξουμε για τις ρίζες του κακού, αν θέλουμε κάποτε να δούμε προ­ κοπή σ’ αυτόν εδώ τον έρμο τόπο της ερημώδους Fata Morgana της προγονοπλη­ ξίας. Τον ίδιο καιρό που δυο μεγάλες επαναστάσεις εδραιώνουν τον καπιταλισμό και στην πολιτική εξουσία, τον ίδιο καιρό που ο Μπραμς γράφει εκείνο το εκπληκτικό «Γερμανικό Ρέκβιεμ» και ο Μπετόβεν αρχζει πια να παίζεται έξω απ’ τις πριγκι­ 125

πικές αυλές, αυτόν ακριβώς τον καιρό η Ευρώπη ξαναανακαλύπτει την ανθρώπινη προσωπικότητα που είχε πρωτοανακαλύψει ο Σωκράτης, και που είχε χαθεί στο μεταξύ καθ’ οδόν προς το σύγχρονο κόσμο. Και τα περίφημα «ανθρώπινα δικαιώματα» παίρνουν από τότε τη σημερινή τους έννοια, πράγμα π«υ έχει σαν πολιτική συνέπεια, το δικαίωμα ψήφου, για λίγους στην αρχή, για περισσότερους στη συνέχεια, για όλους σήμερα. Μπορεί το αστικό Κοι­ νοβούλιο να μην άλλαξε ριζικά τα πράγματα, όμως έφερε μια κάποια ευπρέπεια στον πολιτικό διάλογο, που εμείς εδώ, στην «καθ' ημάς Ανατολή», θα τη δούμε κατά τα μέσα του 21ου αιώνα. «Καθ’ ημάς Ανατολή», θέλατε λοιπόν, Φάτε την τώρα την Ανατολή και μέσα στη Βουλή, δια του Κουρή, για να βάλετε μυαλό. Πάλι καλά, να λες, που ο Αρχιεπίσκο­ πος Αθηνών και πάσης Ελλάδος δεν είναι ακριβώς ιμάμης, γιατί, αν θα ήταν, θα προέκυπτε στην «καθ’ ημάς Ανατολή» και κανένας Χομεΐνί. Απ’ αυτή την άποψη σταθήκαμε τυχεροί Οι δεσποτάδες δεν κυβερνούν, συγκυβερνούν, όπως στο Βυζά­ ντιο. Ευτυχώς λοιπόν η «καθ’ ημάς ανατολή» δεν είναι ακριβώς Ανατολή, έχει και κάτι απ’ τη Δύση. Κατά τα άλλα, «στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη, περπατώντας η Δόξα μονάχη », μόνη της διαβάζει και μόνη της ακούει τη μεγαλειώδη ποίηση του καλοθρεμμένου Σολωμού.

126

που λέει ο λαός. Και τότε θα είχες κατακτήσει όντως το μέγιστο αγαθό της ελευθερίας του λόγου. «ΠΟΛΥΦΩΝΙΑ» ΓΙΑ ΠΟΛΙΤΕΣ ΧΩΡΙΣ ΦΩΝΗ Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία απαγόρευσε δια μαχαίρας κάθε ένωση μεταξύ ατόμων.25. που σε υποχρεώνει να λες κυριολεκτικά άλλ' αντ’ άλλων. αλλά τον παρατρεχάμενο αυτοκρατορικό παρακεναέ. Άντε. που ξέρεις. χωρίς να κινδυνεύει το κεφάλι του γΓ αυτό. Αφού έτσι κι αλλιώς δεν έχουν τίποτα να πουν. αυτοί που έχουν κάτι να πουν πρέπει να προσέχουν να μη θίγουν. κι αλίμονο αν μια παρέα στην ταβέρνα της εποχής άρχιζε να κρίνει όχι τον αυτοκράτορα. Όμως. κυρίως μέσα στον εργασιακό σας χώρο. πρώτο το βασιλιά. αλλά πάντως μπορούσε να γκρινιάζει για τη δυστυχία του. εκτός κι αν άρχιζε να μιλάει κατά των παπάδων. τέταρτο τον αρχηγό του στρατού. να μασάς τα λόγια σου. για να έχει νόημα η ελευ­ θερία του λόγου πρέπει να υπάρχει ήδη λόγος εγκλωβισμένος στο κεφάλι σου. και θα δούμε. να κρύβεις τη σκέψη σου. τι τους χρειάζεται η 127 . πέμπτο το δικαστή. ποιου λόγου θα μπορούσαν να διεκδικήσουν οι ταλαίπωροι. Οι αφασικοί. Κατά το Μεσαίωνα. Κάθε ένωση μεταξύ ατόμων. έβδομο. τότε. Άλλωστε. όλοι μπορεί να σου φανούν χρήσιμοι. ούτε καν εκδρομικά σωματεία δεν μπορούσαν να συγκροτήσουν οι Ρωμαίοι πολίτες. που διαδέχτηκε\η διαλυμένη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ο κο­ λίγος πάλι δεν μπορούσε να φτιάξει μια ομάδα οποιοσδήποτε μορφής ούτε καν ποδοσφαιρικής. λοιπόν. ούτε συνδικάτα. αν έχετε κότσια χρησιμοποιήστε το απλόχερα προσφερόμενο εδώ στη δύση αγαθό της ελευθερίας του λόγου. υπάρχει και η περισ­ σότερο καταστροφική αυτολογοκρισία. Άλλωστε. κι όλα αυτά για «να τα έχεις καλά με όλους» γιατί. η οποία αυτό που επιτηρεί είναι η ελευθερία του λόγου. σ’ όλη τη διάρκεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. αν συνεχίσετε να μασάτε την καραμέλα περί ελευθερίας του λόγου. Ούτε κόμματα. χιλιοστό και δεν συμμαζεύε­ ται με μια ελευθερία του λόγου εντελώς παράλογη. θεωρούνταν μια εν δυνάμει συνωμοσία κατά του κρά­ τους. που σας χάρισε το αστικό καθεστώς. γιατί αλλιώς θα τους είχες εξαρχής χεσμένους. εννοώ από οικονομικής απόψεως. δεύτερο τον πρωθυπουργό. τρίτο τον αρχηγό της αστυνομίας. που διαδέχεται τη φεουδαρχία. ποια ελευθερία. κι έτσι σιγά σιγά η ελευθερία του λόγου εδραιώνεται σαν θεσμός. έκτο. όλος ο κόσμος πια μπορεί να λέει ό. όταν σας έρχεται έντονη η επιθυμία να βρίσετε πατόκορφα το φρικαλέο αφεντικό σας. ποβ λέει ο λόγος.τι θέλει. κοντά στη λογοκρι­ σία. που διεκδικεί την ελευθερία του. Στον καπιταλισμό.

μιλάτε ελεύθερα έστω κι αν λέτε τη μια κουταμάρα κονιά στην άλλη. στην οποία κανείς δεν σε υποχρεώνει να πας. Άλλωστε διάολε. 'Αλλωστε. είτε επισήμως είτε ανεπισήμως. η πιο ύπουλη και φρικώδης μορφή λογοκρισίας που θα μπορούσε να υπάρξει Μιλάτε λοιπόν. οι οποίοι μετράν τα λόγια τους. κερδίσουμε την ελευθερία του λόγου για όλους. ποτέ δεν θα καταλάβεις ότι λες κουτα­ μάρες. πως διάολο θέλεις να τη χρησιμοποιείς στην «αγορά του δήμου. που κατά κανόνα συνοψίζεται στην ελευθερία του κλέπτειν ασυστόλως μεν. μα εντελώς αναγκαία. Κι όμως ιούς χρειάζεται. Την κριτική τη φοβούνται μόνο οι ηλίθιοι. άλλο τόσο ελεύθερος είσαι να διαλέξεις ανάμεσα στην αφασία και το λόγο. ας την κερδίσουμε τουλάχιστον ο καθένας για τον εαυτό μας. Η ελευθερία του λόγου κοντά στ’ άλλα βελτιώνει και το επίπεδο της νοη­ μοσύνης. εκτός από το στομάχι σου και το στομάχι των παιδιών σου). όπως τα χαρτονομίσματά τους. γιατί ξέρουν πως. νομοτύπως δε και μ’ όλους τους κανόνες. αν δεν έρχεται να ενισχύσει τη δική τους άποψη περί ελευθερίας εν γένει.ελευθερία του λόγου.» Και τι να την κάνεις μια ελευθερία του λόγου που ούτε στην κουβέντα με τη γυναίκα σου δεν σου χρησιμεύει. υπό καθεστώς «ελεύθε­ ρης οικονομίας» ζούμε. Μάλλον πιο δύσκολο είναι. που την επιδιώκω μετά μανίας. ως στελέχη του ΠΑΣΟΚ. να κάνει γκελ και να γυρίσει στα δικά σου. διορθώνοντας μ’ αυτό τον τρόπο εκτός από το μισθό μου και το μυαλό μου. Ή μήπως είναι πιο δύσκολο. που είναι και πιο εύκολο. Για ν’ ακούν εκείνους που δεν είναι αφασικοί. Εγώ με το να μη μετράω τα λόγια μου δεν έχασα τίποτα. αν δεν δεις την κουταμάρα σου να ανακλάται στα αυτιά του άλλου. με την αυτοσυνειδησία που μου δημιουργεί η κριτική των άλλων. Όσο ελεύθερος είσαι να διαλέξεις ανάμεσα στην εργασία και τη μη εργασία υπό καπιταλιστικό καθεστώς (αν θέλεις δεν πας στη δουλειά. Πριν λοιπόν. Ας εκμεταλλευτούμε λοιπόν τις λιγοστές ουσιαστικές δυνα­ τότητες ελευθερίας του λόγου που μας δίνει το αστικό κοινωνικό καθεστώς κι ας δώσουμε σ’ αυτές το περιεχόμενο που δεν κατάφεραν να δώσουν οι αστοί. δεν ζούμε στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. έστω κι αν είναι εντελώς κακοήθης.π μου κατέβει. Με το να λέω ό. Η ελευθερία του λόγου λοιπόν είναι εντελώς. Μίλα λοιπόν όπως εσύ νομίζεις και θα δεις για πότε θα σε μπαγλαρώσουν. έτσι που λειτουργεί στο φουλ η αυτολο­ γοκρισία. έστω και για να λένε ψέματα. και που θα γίνονταν κι αυτοί αφασικοί αν τους αφαιρούνταν η δυνατότητα να μιλούν ελεύθερα. έστω κι αν οι αφασικοί τη χρησιμοποιούν για να σου κοπανάν τη μια μήνυση κοντά στην άλλη. Αφού δεν μπορείς ρε φίλε να χρησιμοποιείς την ελευθερία της έκφρασης μέσα σ’ ένα σαλόνι. έτσι ακριβώς. Αντίθετα κέρδισα το σημερινό καλό μισθό μου. δείχνοντας έτσι πόσο λίγο τους ενδιαφέρει κατά βάση η ελευθερία του δικού σου λόγου. όση κριτική κι αν τους 128 .

γιατί το πράγμα σκαλώνει στον κάλο. Τρέξτε τώρα καλά και το μαραθώνιο. Η επανά­ σταση έχει ανάγκη και από μαραθωνοδρόμους εκτός από σπρίντερ. Και το κάτι είναι περισσότερο από το τίποτα. λέει η παροιμία. που λέμε. ίσα ίσα για να δημιουργούμε άλλοθι για την ανικανότητά μας να φτάσουμε τα κρεμαστάρια. τα κάνε* κρεμαστάρια. αλλά απ’ τον Γουέσλεϊ κινδύνεψε να την πάθει τελικά. που δημιούργησε πολλά προβλήματα στην Αμερική η οποία από από τον Μαρξ περίμενε να τη βρει. Αυτό βέβαια δεν είναι πολύ. Γιατί είμαστε οι μαραθωνοδρόμοι της ιστορίας. μας μένει έως θανάτου η χαρά της συμμετοχής στον αγώνα. που ερμηνεύοντας όπως αυτός νόμιζε τη Βίβλο τελικά κατάφερε να φτιάξει μια πολύ περίεργη.και μια σύζυγο της απολύτου ιδιοκτησίας μας. Και γι’ αυτό ακριβώς δεν είναι ανάγκη να θέλουμε να είμαστε πάντα σπρίντερ. μας επιτρέπουν να είμαστε μαραθωνοδρόμοι. σκόπιμα. Όμως. τη στιγμή που δεν είναι τίποτα περισσότερο από πονηρή αλεπού. αλλά τουλάχιστον κέρδισαν για τον εαυτό τους την ευχέρεια να διαβάζουν τη Βίβλο σωστότερα απ’ ό. Βέβαια. μη βάλετε στο μουσείο του κοινωνικού αθλητισμού την αθλητική σας φόρμα. αν δεν κάνουμε ειλικρινείς προσπάθειες να πηδήξουμε και να φτάσουμε το κρεμαστάρι. άσχετα αν τελικά δεν τερματίσατε καν.ασκηθεί δεν πρόκειται να γίνουν εξυπνότεροι. Ελλάδα και το τώρα σημαίνει στην εποχή του Παπανδρέου). άλλωστε. Είναι πιο δύσκο­ λος. οι Μεθοδιστές δεν πέτυχαν και πολλά πράγ­ ματα και σύντομα έκαναν κι αυτοί την πάπια. Άλλωστε. Βέβαια. όσα δεν φτάνει η αλεπού. Κουράγιο. πάλι τοποθετούμε τον εαυτό μας στη θέση της πονηρής αλεπούς. κουρασμένοι σύντροφοι. όπως μερικοί μερικοί επαναστάτες του γραφείου το πρωί και του σαλονιού το βράδυ. Κοιτάτε λοιπόν. Σήμερα. Αγάλια αγάλια γίνεται η αγουρίδα μέλι. ζητούμε επίμονα μια κομουνιστική κοινωνία εδώ και τώρα (το εδώ σημαίνει. αν φτάσουμε το κρεμαστάρι. Τρέξατε καλά το κατοστάρι του εμφυλίου. Είναι όμως κάτι. Αλλά κι αν δεν γίνει. αλλά ας μην τα κάνουμε όλα κρεμαστάρια. κάθε πήδος είναι κι ένα είδος προπόνησης για το «μεγάλο άλμα» που ίσως γίνει κάποτε. Δεν θα εγκαταλείψουμε λοιπόν ποτέ τον αγώνα. Οι Ρωμαίοι ονόμαζαν Proletarius το Ρωμαίο πολίτη που δεν είχε ατομική ιδιοκτη­ σία Βέβαια εμείς που δεν είμαστε Ρωμαίοι αλλά Έλληνες κάτι έχουμε από ατομική ιδιοκτησία. τρομάρα μας! Και 129 . Κι έτσι. Όμως. λοι­ πόν.τι οι επίσημοι και αναγνωρισμένοι υπό του κράτους αναγνώστες. Δεν έχει σημασία λοιπόν. όχι μόνο της ειρήνης αλλά και του μελλοντικού πολέμου αν χρειαστεί. Αν π. να δείτε τι έγινε στην Αμερική με τον τρομερό Τζον Γουέσλεϊ τον ιδρυτή της Εκκλησίας των Μεθοδιστών. προπαντός. καθαρά προλεταριακή θα λέγαμε χριστιανική αίρεση. γίναμε κι εμείς οπαδοί της ελεύθερης οικονομίας. τότε δημιουργούμε οαφώς ένα κρεμαστάρι για την πονηρή αλεπού που παριστάνει την επαναστάτρια. Και.χ. οι συνθήκες δεν μας επι­ τρέπουν να είμαστε σπρίντερ. κανένα κηπάκο . Έχουμε ας πούμε κανένα δυαράκι. σημασία έχει να πηδήξουμε.

Εσύ. σκέψου πως δεν είσαι κάμιλος ούτε. Όμως. μην τον πάρεις για κομουνιστή. βρε ξόανο. Οπότε το ΚΟΔΗΣΟ είπε: Μήπως είμαστε κομουνιστές και δεν το ξέρουμε. όμως είσαι στρου­ θοκάμηλος και δεν το ξέρεις. στο μουσείο. που λέγαμε: Πιο εύκολα μπορεί να περάσει ένα χοντρό σχοινί (κάμιλος) από την τρύπα της βελόνας. δηλαδή. Καλοί μου παπάδες καμιά καταστροφή καμιάς εκκλησίας δεν απεργάζομαι 130 . Γιατί εσύ δεν θα στρατευτείς από στρουθοκαμηλισμό αλλά από. Αρκεί να είσαι τίμιος άνθρωπος και να μην επιμένεις σώνει και καλά να «ανεβείς στην ανώτερη τάξη». αλλά υπάρχουν και κομουνιστές που δεν είναι ληστοσυμ­ μορίτες. τούτη τη στιγμή επαναλαμβάνω λόγια του Τζον Γουέσλεϊ. τόσο ευκολότερα θα σκαρφαλώσεις τον Παράδεισο. έτσι γιατί σου είπαν πως τούτο το ανέβασμα μπορούν να το κάνουν ελευθέρως οι πάντες. κατάλαβες επιτέλους πως είναι λίγο δύσκολο να περάσει η κάμιλος από την τρύπα της βελόνας. καμηλισμό. παρά ένας πλούσιος από την πύλη του Παραδείσου. θυμάσαι εκείνο το χαριτωμένο σύνθημα «μήπως είσαι ΚΟΔΗΣΟ. Ηρέμησε. αν τρυπώσει στο δυαράκι σου κανένας κλέφτης. και δεν είναι όλοι οι κλέφτες κομουνιστές. Και μη φοβάσαι πως θα γίνεις ρεζίλι.» Εάν το θυμά­ σαι.. το επανέλαβε μέχρι σκασμού και ο Τζον Γουέσλεϊ. Να σου πάρουν το γωνιακό δυαράκι ενός ισογείου. λοιπόν. Αμ.. ρε αδερφέ. Κράτα το να το χαίρεσαι και να το καμαρώνεις. Τόσο που αν ήμουν χριστιανός θα ήμουν Μεθοδιστής. Και να στεγάζεις σ’ αυτό την αφασία σου. κάμηλος. για να μη λέει η Αρχιεπισκοπή ότι απεργάζομαι την καταστροφή της Ορθοδόξου ημών Εκ­ κλησίας. Δεν είναι όλοι οι κομουνιστές κλέφτες. Διότι.. με λουτροκαμπινέ και προχόλ. Μάλιστα. Μήπως. λοιπόν. Δεν ξέρω αν το ξέρεις. Το ΚΟΔΗΣΟ λοιπόν σου δείχνει το δρόμο. γιατί πολύ με απασχολεί αυτός ο άνθρωπος. και έλα μαζί μας στον αγώνα ενάντια στον καπιταλισμό. ανέβα αφού το αποφάσισες. Τι να σου πάρουν. δε! Το ’πε και ο Χριστός. εσένα σ’ ενδιαφέρει καταρχήν η τρύπα της βελόνας. Έτσι για τεστ. λέει.. Για να στρατευτείς στους κοινωνικούς αγώνες δεν είναι ανάγκη να είσαι ούτε κομουνιστής ούτε τίποτα άλλο τέτοιο βδελυρό. Κι αν θες να ξέρεις. μην έρθουν. (Το ’παμε. ή έστω συμμορίτες σκέτα. πάντως. Και στις τελευταίες εκλογές μπήκε που λέτε το ΚΟΔΗΣΟ στο Συνασπισμό για να μάθει αν είναι κομουνιστικό. για να δού­ με τι θα καταλάβεις πέφτοντας από την κορυφή κατευθείαν στην τρύπα του τάφου Ή μήπως νομίζεις πως όσο «πιο ψηλά στην κοινωνία είσαι». Και που ’σαι. σε μια περίοδο που σπανίζουν οι κομουνιστές σκέτα εσύ ψάχνεις ακόμα για κομουνιστοσυμμορίτες! Πού τους είδες τους κομουνιστές ρε φίλε.τρέμουμε. Βέβαια. Άντε. τότε θα ξέρεις πως οι περισσότεροι Έλληνες στις προπερασμένες εκλογές διαπίστωσαν πως δεν είναι ΚΟΔΗΣΟ. παράμεινε στην θρησκεία των προγόνων σου. οι κομουνιστές και μας τα πάρουν όλα αυτά τα σπουδαία. εγώ μιλάω χωρίς αυτολογοκρισία — πράξτε και ’σεις ομοίως για μένα και βρίστε με ελεύθερα)..

γιατί θα δυσκολευτείτε να αποδείξετε πως και ο ουράνιος Παράδεισος δεν είναι επίσης μια ουτοπία. Όλοι μιλούν ελεύθερα στην Αμερική. Τι να σας πω. όχι μόνο να φτάνει ένας λόγος ελευθέρως στο αυτί σου. Τούτο το κατόρθωμα έγινε δυνατό διότι ο αισθητήριο της ακοής δεν είναι αυτόνομο — συνδέεται πάντα με τον εγκέφαλο. να εξανθρωπίζει. ώστε \α προχωρεί ο λόγος και παραμέσα Γιατί αλλιώς η ελευθερία της έκφρασης οδηγεί στην αφασία. τον Τζον Γουέσλεϊ τον έχω στην καρδιά μου. Εδώ μιλάμε. να ημερεύει. Ο Μαρκούζε λέει^ως η ελευθερία του λόγου στην Αμερική αποδείχτηκε ο πρώτης τάξεως τρόπος για να φτάσουν οι μάζες στην πλήρη αφασία. να αυξάνει το μέσο όρο της ευφυΐας της μάζας. όπως έλεγε κι ο Γουέσλεϊ. για τον εγκέφαλο. αυτό τον παπά. αλλά οι περισ­ σότεροι κάνουν κρα κρα όταν μιλούν ως κόρακες. ο χριστιανισμός να ξαναγίνει χριστιανισμός γιατί τώρα είναι παπαδισμός και επισκοπισμός. αλλά και να είναι έτσι διαμορφωμένο το ακουστικό σήμα. Που έλεγε αυτά τα ανατρεπτικά στην Αμερική. να μειώνει την αρπαχτική διάθεση. Και μη νομίζετε πως θα λύσετε αυτό το δύσκολο πρόβλημα πηγαίνοντας στο γιατρό να σας καθαρίζει τ’ αυτιά. Και μη μου πείτε πως ο γήινος παράδεισος είναι μια ουτοπία. όπως όλα τα αισθητήρια άλλωστε. Η οποία κέρδισε προ πολλού την ελευθερία του λόγου. Είδατε να φέρνει ήθος η ελευθερία του λόγου. όχι για τ’ αυτιά. Έχει σημασία. από τους λίγους παπάδες που κατάλαβαν πως ο αγώνας για τον ουράνιο Παράδεισο δεν εμποδίζει τον αγώνα για το γήινο παράδεισο. Ακόμα και οι Μεθοδιστές το ’στριψαν τελικά. Όμως είδατε αυτή η ελ£υθερία του λόγου να φέρνει και κάτι'περισσότερο από δολλάρια. όπως λέει ο Μαρκούζε. είμαστε πάτσι. 131 . λοιπόν. Λοιπόν.Και εύχομαι ειλικρινά. δηλαδή στην ανικανότητα έλλογης έκφρασης υπό καθεστώς πλή­ ρους ελευθερίας της έκφρασης. Ήταν ένας σπουδαίος παπάς.

Ούτε οι συνταξιούχοι θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν σαν επαγγελματίες εκδρομείς. είναι η προώθηση κάποιων κοινών συμφερόντων που μπο­ ρεί να έχουν έμμεση σχέση με κάποιο επάγγελμα. Σωματεία υπάρχουν. ακόμα και του γυφτορεμπέτικου. Απ' αυτή την άποψη. Η συντεχνία είναι αυτό ακριβώς που λέει η λέξη: Μια ένωση εργαζομένων που ασκούν το ίδιο επάγγελμα. Οι συντεχνίες εμφανίζονται στις αρχές του Με­ σαίωνα. και η σύγχυση ανάμεσα στα δυο μπορεί να μας οδηγήσει κατευθείαν στο Μεσαίωνα. καλύτερα τη διαφορά ανάμεσα στο σωματείο (συντεχνία) και το συνδικάτο. Ή. που στην κυριολεξία σημαίνει συνδιαλλαγή.. που είναι η μοντέρνα παραλλαγή του Μεσαίωνα. πιο συγκεκριμένα τον 5ο αιώνα. λοιπόν. λοιπόν. Ομοίως θα μπορούσε να λειτουργήσει κι ένα καλλιτεχνικό σωματείο. αν και πολλοί από αυτούς. αλλά σκοπός τους δεν είναι η εργασιακή κατοχύρωση των μελών. που θα ήταν πιο σωστό να το λέμε συντεχνία για να το ξεχωρίζουμε από το σύγχρονο σωματείο.χ. εκφυλισμένη παραλλαγή του μεσαιωνικού σωματείου. και διατηρούνται παντού στην Ευρώπη (πλην της Ελλάδας όπου ακόμα δεν μάθαμε να διακρίνουμε την τεράστια διαφορά ανάμεσα στο σωματείο και το συνδικάτο) μέχρι τις αρχές του 18ου αιώνα. Το σύγχρονο σωματείο.στα πόδια τους. είτε έχει υψηλούς είτε λιγότερο υψηλούς στόχους είναι μια.26. όμως. βέβαια. Παρά ταύτα όμως. θα λέγαμε. είναι φανερό πως δεν έχει άμεση σχέση με κανένα επάγγελμα Δεν υπάρχει επαγγελματίας εκδρομέας. και στις μέρες μας. όσο κρατιούνται ακόμη. ΤΑ ΣΥΝΔΙΚΑΤΑ ΚΑΙ 01 ΜΑΣΟΝΟΙ Το σωματείο και το συνδικάτο δεν είναι το ίδιο πράγμα. ή για να κάνουν γνωριμίες που θα τους φανούν χρήσιμες στη δουλειά τους. Ένα εκδρομικό σωματείο π. γίνονται σχεδόν επαγγελματίες ταξιδιώτες με την ανάπτυξη. δεν πρέπει να απορείς αν στο Ελληνικό Σωματείο των Φίλων της Σοβαράς Μουσικής. και κυρίως την οργάνωση του τουρισμού. αλλά κυρίως ειπείν επαγγελματικά δεν είναι. Για να καταλάβουμε. το σωματείο λειτουργεί έμμεσα και με τρόπο επαγγελματικό. ας πούμε βρεις και φανατικούς του ρεμπέτικου. Το σωματείο λέγεται και συντεχνία όταν έχει εργασιακό χαρακτήρα. στο φασισμό. Η λέξη συνδικάτο. Προσοχή: όχι συνδικάτο. πρέπει να δώσουμε καταρχήν μια γραμματολογική ερμηνεία του όρου συνδικάτο. ή 132 . Συνεπώς. Έτσι εξηγείται η συσσώρευση στα καλλιτεχνικά και πνευματικά σωματεία ανθρώ­ πων ολικά άσχετων και προς την τέχνη και προς το πνεύμα. είναι ελληνική μεταγραφή της ελληνολατινικής προελεύσεως γαλλικής λέξης syndicat. πολλοί μπαίνουν σ' ένα σωματείο για να ψαρεύουν από κει πελάτες. 01 ΣΥΝΤΕΧΝΙΕΣ.

πρόεδρος να ’ναι. παρά μόνο περιστασιακά. όμως. κι όπως θα δούμε οι τέκτονες (μασόνοι) ανή­ κουν σε μια υπερδιευρυμένη συντεχνία μεσαιωνικής καταγωγής. Ένα εκδρομικό σωματείο. στο συνδικάτο μπαίνει αυτοδίκαια ο κάθε εργαζόμενος μιας ορισμένης ειδικότητας. το προεδριλίκι εν γένει είναι πολύ σπουδαία υπόθεση.. Από Πρόεδρος της Δημοκρατίας μέχρι πρόεδρος του Συλλόγου των εν Αθήναις Κωλοπετινιτσαίων. εφαρμόζεται πάρα πολύ ελαστικά. και ψάχνει μανιωδώς για ένα προεδρικό δεκανίκι. δηλαδή να κοινοποιούν στους ενδιαφερόμενους ό. μπορούν να νιώθουν προστατευμένα στην «οικογένεια» της συντεχνίας εντός της οποίας κανείς αδιάκριτος δεν μπορεί να ρίξει κρυφές ματιές. τις αποφάσεις που παίρνει δεν είναι υποχρεω­ μένο να τις κοινοποιεί προς τα έξω. π. Λέγαμε πως το σωματείο διαφέρει από το συνδικάτο κυρίως γιατί το πρώτο διαφυλάγει ακόμα το συντεχνιακό πνεύμα της μεσαιωνικής συντεχνίας.χ. άλλωστε οι εκλογές στα συνδικάτα γίνονται με δικαστική επίβλεψη. Με άλλα λόγια. διότι δι’ αυτού ο πονηρός Έλλην «ανεβάζει τις μετοχές» του ανέξοδα. ΓΓ αυτό.χ. πράγμα που όπως ξέρουμε έχει αντίκτυπο στην εξωσωματειακή επαγγελματική προκοπή.συνυπαγόρευση: Κάποιοι εργαζόμενοι αποφασίζουν να ενωθούν για να μπορούν να συνδιαλέγονται (να συνομιλούν) από κοινού με τους εργοδότες (και το αντίστροφο. μια απεργία. αυτό ή εκείνο. (Κανείς ποτέ 133 . και τελούν Β έργο. Ειδικά εδώ στην Ελλάδα. Το σωματείο είναι «κλειστό» με μια διπλή έννοια: Πρώτο. Είμαστε μια χώρα προέδρων. πράγμα taxi δεν είναι απολύτως αναγκαίο στα σωματεία αν και θα μπορούσαν κι αυτά να ζητήσουν νομική προστασία για να μην αρχίσουν να μαλλιστραβιούνται εκεί μέσα για το ποιος θα γίνει πρόεδρος και ποιος αντιπρόεδρος.. τα νέα μέλη γράφονται σ’ αυτό μόνο αν το θέλουν τα παλιά. ευκαιριακά. και το καταστατικό ενός συνδικάτου έχει ισχύ νομικού εγγράφου. Φωνάξτε στην Ομόνοια «κύριε πρόεδρε» κι αμέσως θα γυρίσουν να σας κοιτάξουν καμιά εικοσαριά πρόεδροι. το σωματείο δεν έγινε για να συνδιαλέγεται με τρίτους. το σωματείο (συντεχνία). και στις περιπτώσεις που το υπαγορεύει ο νόμοξ.τι συναποφάσισαν. προκειμένου για συνδικάτο εργοδοτών). αν όχι και για ένα μπορντέλο. κι ό. π. κυρίως όταν δεν αισθάνεται και τόσο ικανός να τις ανεβάσει με την αξία του και μόνο. εφόσον γραφουν. Λοιπόν στην Ελλάδα.τι να ’ναι. Αντίθετα. έτοιμων να γίνουν όλοι μέχρι και Πρόεδροι της Δημοκρατίας. Αυτός είναι ο λόγος που πάρα πολλά σωματεία εμφανίζονται με Α ταμπέλα. θα μπορούσε κάλλιστα να είναι το καμουφλάζ για μια χαρτοπαιχτική λέσχη. Αντίθετα από το σωματείο. που θα περνούν εκείνη τη στιγμή από κοντά σας. Ο συνδικαλισμός διέπεται από αυστηρότατους νό­ μους. σύμφωνα και με ένα καταστατικό στις μέρες μας που. όπως στο σωματείο. Στο σωματείο υπάρχει κάτι το μασονικό.. και κανείς δεν μπορεί να εφαρμόσει ελαστικά το κα­ ταστατικό. Και δεύτερο. ή μια στάση εργασίας. ή να συνυπαγορεύουν τις απόψεις τους. αλλά για να προωθεί έναν κοινό σκοπό που ενδέχεται να μην ενδιαφέρει κανέναν τρίτο.

από την απειλή της ανεργίας που συνεπάγεται κάθε διεύρυνση της συντεχνίας για όσους ήδη βρίσκονται σ’ αυτήν. είναι καταφάνερη. άλλων κλάδων που δεν απεργούν. Η αντισυνδικαλιστική. Ακόμα και οι βιομήχανοι να κατέβουν σε απεργία. στη μέση ο τεχνίτης. για να μην μπερδεύουν και τους κομουνιστές για τους οποίους. Τις ήθελε κλειστές. αυτή. Πλήρης σύγχυση. για να μην επικοινωνούν όλοι οι εργαζόμενοι. ονόμασε το κράτος του συντε­ χνιακό. Προτείνω λοιπόν να το μάθουν το συντομότερο. όλων των κλάδων και συνεπώς να μη συνεννοούνται οι εργαζόμενοι μεταξύ τους. ει δυνατόν. συμπαρασταθούν. Στη μεσαιωνική συντεχνία δεν γινόταν διάκριση ανάμεσα στον εργοδότη και τον εργαζόμενο. που πάει για τεχνίτης και στη συνέχεια. είναι συντεχνία ή συνδικάτο. Μάλλον είναι και τα δυο μαζί. καλά προστατευόμενος. συμπεριφορά της συντεχνίας. αλλά και στις πρά­ ξεις. Ακόμα και σε πράγματα τόσο απλά. Αν λοιπόν κρίνω από τον τρόπο που φέρονται τα ελληνικά συνδικάτα κατά τις απεργίες. αν και δεν το ξέρουν. Να γιατί κι εμείς εδώ αγαπάμε πολύ τις συντεχνίες. Προσέξτε τώρα καλά την καθαρά μεσαιωνική έννοια της συντεχνίας (σωματείου). Αλλά διαφέρει ριζικά από το σημερινό εργοδότη γιατί κάνει ακρι­ 134 .τι να ’ναι.. ο Μουσολίνι.τι μπορούσε να μετατρέψει τα ανοιχτά συνδικάτα σε κλειστές κοινωνίες. Κουλοβάχατα.δεν κατάλαβε αν το δικό μας συνδικάτο. για μάστορας. κι έκανε ό. τουτέστιν το φασι­ σμό. κι ό. ο εργοδότης. και να αδιαφορεί για τη δουλειά όλων των άλλων. και αφετέρου διότι ο εργαζόμενος ένιωθε ισόβιο μέλος της «οικογένειας» που ήταν γΓ αυτόν η συντεχνία. όχι μόνο στις ιδέες. Λοιπόν. δικαιούμαι να πιστέψω πως τα ελληνικά συνδικάτα ρέπουν ακατάσχετα προς το συντεχνισμό. Αφενός γιατί και ο εργοδότης ήταν κι αυτός εργαζόμενος εντός της ίδιας μικρής εργασιακής μονάδας. Μια μεσαιωνική συντεχνία είχε τρεις «βαθμούς» και το εννοώ αυτό με μια περίπου στρατιωτική έννοια: Στην κορυφή της ιεραρχίας βρισκόταν ο μάστορας (ο θρυλικός μάστορας που τον τραγούδησε μέχρι και ο Βάγκνερ). Να λοιπόν γιατί αγαπούσε τις συντεχνίες ο Μουσολίνι. Όπως ξέρουμε ο εισηγητής του φασισμού. οι κομουνιστές να τους. η ΕΣΗΕΑ. δεν τους δέχεται στους ζεστούς κόλπους της. και στην άκρη ο μαθητευόμενος. ενώ. Η κάθε ομάδα εργαζομένων έπρεπε να κοιτάει την δουλειά της. που λέγεται και κάλφας. προφανώς για να κάνει τη δουλειά του πιο ευέλικτα). που λέει ο λόγος. η απεργία έχει υποκαταστήσει πλήρως κάθε άλλη δυσκο­ λότερη μορφή κοινωνικού αγώνα.. όπως στο Μεσαίωνα. όντας κλειστή. γιατί θα μας χρειαστεί μεταξύ άλλων και στην κατανόηση του φασισμού. με κείνη την επιδεικτική αδιαφορία των απεργών για όλους τους άλλους εργαζόμενους. όπως θα λέγαμε σήμερα. αν και είχαν αντιμετωπίσει τα ίδια ακριβώς προ­ βλήματα με αυτούς που θα 'θελαν να μπουν στη συντεχνία. στις σημερινές συνθήκες επαναστατικής απραξίας. αν και τις ονομάζουμε συνδικάτα για να μη γίνεται φανερός ο διάχυτος και άτυπος φασισμός. απεργία να ’wi. Εννοείται πως ο μάστορας είναι το αφεντι­ κό.

Και σήμερα εμφανίζονται σαν μια παγκόσμια μυστικι­ στική οργάνωση.βώς την ίδια δουλειά με τους άλλους της συντεχνιακής εργασιακής μονάδας. Συνεπώς συμβολίζει έξοχα τον τεκτονισμό. Ο σημερινός τεκτονισμός (στην Ελλάδα εισήχθη το 1812. έρποντας και με τα κέρατά του. Πάντως. Οι ελληνικές συντεχνίες κτιστών ήταν περίφημες τον περασμένο αιώνα. μέσα στους αιώνες άλλαξαν επάγγελμα. γνωστοί περισσότερο σαν μασόνοι δεν είναι τίποτα περισσότερο από τους τέκτονες (κτίστες) του Μεσαίωνα που. Που είναι τέτοια (Στοά) διότι η κατασκευή μιας στοάς. ενώ είναι περισσότερο από οφθαλμοφανές πως δεν είναι αίρεση. ο ιστορικός ρόλος του τεκτονισμού είναι τερά­ 135 .ττ ακριβώς χρειάζεται στους αριβίστες και τα ευπρεπή καθαρματάκια. είτε με μια έννοια θετική (υπάρχουν ακόμα συντεχνίες μαστόρων — κτιστών στα ελληνικά χωριά) είτε με μια έννοια αρνητική (πρόκειται για τις φασίζουσες συντεχνίες των αστικών κέντρων που πα­ ριστάνουν τα συνδικάτα). αλλά σω­ ματείο προς προώθησιν ιδιοτελών συμφερόντων. καταρχήν στην Κέρ­ κυρα) είναι ό. που στο μεταξύ υιοθέτησε το τελετουργικό των αρχαίων μυητικών μυστηρίων για λόγους εντυπωσιασμού των αφελών. και περι­ ζήτητες σ’ όλα τα Βαλκάνια και ακόμα παραπέρα. Η οργάνωση αυτή έχει σαν σκοπό υποτίθεται την τελειοποίηση του ανθρώπου δια της διαδόσεως του πνεύματος της αλληλεγγύης και της αναγνωρίσεως των φυσικών δικαιωμάτων κάθε ανθρώπου. παρόλο που πιστεύουν στο θεό (πράγμα που αποτελεί προϋπόθεση για να γίνεις μασόνος) υφίστανται διωγμούς από τις επίσημες θρησκείες. χρειαζόταν ικανότητα και κυρίως μακρόχρονη μαθητεία κο­ ντά σ’ έναν καλό μάστορα. από δομικής απόψεως εκτός του ότι είναι δύσκολη υπόθεση. εγγράφεται σε μια Στοά και πετυχαίνει τα ίδια ακριβώς με το γυμνοσάλιαγκα. προσφέρει και καλή προστασία στον κάτωθεν ευρισκόμενο. Η συντεχνία των κτιστών λοιπόν είναι ένα καλό παράδειγμα για να καταλάβει κανείς τι είναι και πως λειτουργεί η μεσαιωνική κλειστή συντεχνία. νοούμενον σαν καλά κτισμένο και προφυλαγμένο δια της μυστικότητος σωματείο που παρέχει προστασία στα μέλη του. για να περιοριστώ μόνο στους ναούς. Οι τέκτονες ή ελευθεροτέκτονες. σε βάρος των συμφερόντων όλων των άλλων που δεν ανήκουν στη Στοά. Αντί να αναρριχάται κανείς γλείφοντας. που λέει ο λαός. Η πιο καλά οργανωμένη μεσαιωνική συντεχνία ήταν οι κτίστες. αλλά με ευπρεπή τρόπο. Για να γίνεις καλός κτίστης σε μια εποχή που δεν υπήρχαν ούτε πολιτικοί μηχανικοί ούτε σπουδαγμένοι αρχιτέκτονες. Σ’ αυτούς τους φοβερούς μαστό­ ρους χρωστάμε άλλωστε τη σπουδαία ελληνική λαϊκή αρχιτεκτονική. Τον θεό τον ονομάζουν Μεγάλο Αρχιτέκτονα του Σύμπαντος. που αντιμετωπίζουν τη μασονία σαν ανταγωνιστική αίρεση. που σε πολλές περιπτώσεις επιβιώνει μέχρι τις μέρες μας. Αλλά επειδή δεν είναι φανατικά κολλημένοι σε μια συγκεκριμένη θρησκεία. απόλυτους τους εκπληκτικούς μαστόρους που έκτισαν τους καθεδρικούς ναούς όλης της Ευρώπης. μόνο που την κάνει καλύτερα υποτίθεται.

που δεν στερούνται αισθη­ τικού ενδιαφέροντος. Η Στοά δουλεύει σήμερα όπως περίπου και το σωματείο που περιγράψαμε στην αρχή. και που είχαν γοητεύσει τον μασόνο Μότσαρτ. που ενώ διαφυλάγουν το πνεύμα της συντεχνίας. 136 . Κάποτε ο ρόλος του τεκτονισμού ήταν απολύτως θετικός. δεν είναι συντεχνιακές με την εργασια­ κή έννοια. τόσο η μεσαιωνική συντεχνία όσο και η φεουδαρχία στα πλαίσια της οποίας λειτουργεί η συντεχνία. Σε μια εποχή που. Σήμερα είναι απολύτως αρνητικός γιατί ο ιστορικός του ρόλος έχει προς πολλού τελειώσει.στιος. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει άλλωστε πως η Φιλική Εταιρεία σε μας εδώ ήταν τεκτονική Στοά. με τη διαφορά πως είναι ένα τέλεια οργανωμένο παγκόσμιο σωματείο που παίρνει πρόσθετο κύρος από τις μαγικές τελετουργίες. μπλοκάρουν την καλή λειτουργία των καινούριων καπιταλιστικών μηχανισμών της ελεύθερης αγοράς. ο τεκτονισμός είναι ο τρόπος που βρίσκουν οι άνθρωποι να σπάσουν τις κλειστές κοινωνικές δομές.

πέταξε το βάζο σε μια γωνιά. αν δεν έχετε πάει φαντάροι τι σχέση έχει η κονσέρβα με τον καπιταλισμό.τι μασιόταν. Μα αν δεν υπήρχαν οι κονσέρβες δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε σοβαρές οικονομίες στα τρόφιμα που περισσεύουν για να τα δίνουμε στους φαντά­ ρους ως «ξηρά τροφή». Σήμερα βέβαια. κορν-μπιφ. Ο οποίος το 1810 ανακαλύπτει εντελώς τυχαία. την κονσέρβα. Όταν το βρήκε ύστερα από κανέναν χρόνο και το άνοιξε διαπίστωσε έκπληκτος πως το περιεχόμενο δεν είχε χαλάσει.. ας πούμε. τη φαεινή ιδέα να ταΐζουμε τους φαντάρους. Έχουν φάει που λέτε κονσέρβα οι ανθρακωρύχοι του περασμένου αιώνα. θα μου πείτε. Πάντως οι πεινασμένοι Αφρικανοί δεν ξέρουν την αξία της κονσέρβας και πρέπει να φανταστούμε τους βιομηχανικούς εργάτες του 18ου αιώνα περίπου σαν Αφρικανούς: Έτρωγαν ό.27. που δεν την έχουν φάει όλα τα στρατά της Οικουμένης. ξηρά τροφή στο στρατό λέμε τη γαλέτα και την κονσέρβα. Ο ατμός είχε αποστειρώσει τα φρούτα και καθώς είχε φύγει όλος ο αέρας από το βάζο δεν υπήρχε κίνδυνος να μπουν καινούρια μικρόβια. τόσο Κατά τις ασκήσεις. προκειμένου για κονσέρβα. Διότι η κονσέρβα φτιάχνεται από πρώτες ύλες έσχατης ποιό­ τητας. Που να μαγειρεύεις. και τότε και τώρα είναι φτηνότερη από κρέας ίσους βάρους.. Άλλωστε. πολύ χρήσιμη στάθηκε η κονσέρβα και στο σπίτι του εργάτη. την πήραμε από τις φάμπρικες και τα ορυχεία. αλλά ο καπιταλισμός χρωστάει κάμποσα σ’ έναν Παριζιάνο ζαχαροπλάστη ονόματι Νικολά Απέρ. ν’ αρχίσουν να πολλαπλασιάζονται σαν τρελά και τελικά να «φάνε» τα φρούτα. Όμως. καλυτέρευσε η ποιότητά των κονσερβαρισμένων τροφίμων. αλλά υποθέτω πως. Σήμερα ζούμε σε μια εποχή που και οι γάτες ξέρουν να εκτιμούν την ποιότητα της κονσέρβας. φράκαρε και το καπάκι και η τρύπα από τον ατμό που δημιουργήθηκε μέσα στο βάζο και ενοχλημένος από το μικροατύχημα ο ζαχαροπλά­ στης. Όπως ξέρουμε. 01 ΕΦΕΥΡΕΤΕΣ ΠΟΥ ΑΛΛΑΞΑΝ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ \ θα σας φανεί ίσως παράξενο. έτσι που βλέπουν συνέχεια στην τηλεόραση τη σχετική διαφήμιση για κονσέρβες για σκύλους πολυτελείας. όσο και κατά τις εκστρατείες με κονσέρβες. η κονσέρβα. Του ’πεσε που λέτε του Απέρ μέσα σε μια κατσα­ ρόλα με βραστό νερό ένα κλειστό βάζο που είχε καθαρισμένα φρούτα και που το καπάκι του ήταν λίγο τρύπιο. 137 . (Η βιομηχανία της κονσερβοποιίας εμφανίζεται το 1830). τω καιρώ εκείνω. Όμως. δηλαδή να τα κάνουν να σαπίσουν. ύστερα από δώδεκα ώρες δουλειά και βάλε. οι κονσέρβες για ανθρώπους ήταν περίπου ίδιας ποιότητας με τις σημερινές κονσέρβες για σκύλους και γάτες.

Και πως διάολο θα τυπωνόταν η ποιητική σας σύλλογή αν δεν υπήρχαν μηχανές. Τέλος πάντων. ή όταν καλείστε να πληρώσετε στη ΔΕΗ τα X κιλοβάτ του ηλεκτρικού ρεύ­ ματος που καταναλώσατε. αν όχι και ηλίθιο τρόπο. που αρχίζει πολύ δειλά το 1769 και φορτσά­ ροντας συνεχώς τελειώνει το 1880 είναι το πιο σημαντικό γεγονός που συνέβη στην ιστορία της ανθρωπότητας. Είναι οι περίφημοι «καταστροφείς τωνμηχανών». αλλά ευτυχώς δεν είμαι ποιητής. με ή χωρίς κομουνιστικό κόμμα δεν είναι βέβαιο πως οι μελλοντικοί καταστροφείς μη­ χανών δεν θα καταστρέφουν ρομπότ. είμαι σοβαρός άνθρωπος. αν και μερικοί ποιητές δύσκολα θα μου το αναγνώριζαν. και μη μου πείτε πως δεν ξέρετε ότι το αυτοκίνητό σας είναι μηχανή! Αν δεν τα ξέρετε όλα αυτά. θα θυμάστε πως όλα τα αγαθά του σύγχρονου τεχνολο­ γικού πολιτισμού ξεκινάνε από τότε που ο Σκοτσέζος μηχανικός κατασκεύασε την πρώτη ατμομηχανή. Η πρώτη βιομηχανική επανάσταση. γιατί οι μηχανές χρειά­ ζονται ανθρώπους και για να τις δουλέψουν και για να τις κατασκευάσουν. λοιπόν. Όλα να τα περιμένεις από ανθρώπους που αντιμετωπίζουν εχθρικά τις μηχανές. που έβαλε τον κόσμο στη σημερινή του πορεία. Πάντως. σαν εκείνους τους «ευαίσθητους» χαχόλους που παριστάνουν τους ποιητές και μισούν τις μηχανές με τον πιο άκριτο. βέβαια. Το 1880 που τελειώνει η πρώτη βιομηχανική επανάσταση. το όνομα του Βατ δόθηκε στη μονάδα ισχύος. Το ασανσέρ που σας ανεβάζει στο ησυχαστήριό σας δεν είναι μηχανή. αρχίζει ατάκα η δεύ­ 138 . την πιο παραγωγική εφεύρεση σ’ ολό­ κληρη την ιστορία των εφευρέσεων. Γράψτε πάντως και κανένα ποίημα για τον Τζέιμς Βατ. ένα τεράστιο πρόβλημα ανεργίας και οι χωριάτες που δεν προλαβαίνουν καλά καλά να γίνουν βιομηχανικοί εργάτες αγανακτούν τόσο. η ύπαρξη μηχανών δημιουργεί. Θα το ’γραφα εγώ. διότι κανείς λογικός άνθρωπος. Για πρώτη φορά τότε η δύναμη της μηχανής αντικαθιστά τη δύναμη του ανθρώπου ή του ζώου. Ο καθένας με την άποψή του περί σοβαρότητας. Έτσι όταν βλέπετε γραμμένο στο λαμπτήρα σας ας πούμε 100 W (βατ). κύριοι σας είναι τόσο δύσκολο να σκεφτείτε πως το χαρτί στο οποίο γράφετε το ποίημά σας το έφτιαξαν μηχανές. Πάντως. πως έχετε την απαίτηση να γράψετε σοβαρή ποίηση. που αρχίζουν να σπάνε τις μηχανές.Όμως. άσχετα αν κάνουν ζημιά σε κάποιους εργαζόμενους. πόσο μάλλον οι μαρξιστές που πι­ στεύουν στην πολιτιστική αξία της τεχνολογίας περισσότερο από τον καθένα. που έμειναν στην ιστορία σαν οι πρώτοι αυθορμήτως εξεγερμένοι προλετάριοι. δεν θα υπήρχαν καταστρο­ φείς μηχανών. Μα. Τέλος πάντων. Όχι εντελώς. Αν τότε υπήρχε κομουνιστικό προλεταριακό κόμμα. η εφεύρεση του ζαχαροπλάστη δεν «α ειχε σομαρο νόημα. βάζοντας μπροστά την πρώτη βιομηχανική επανάσταση. από την εποχή ακόμα που αρχίζει να γενικεύεται η χρήση τους. αν ο Τζέιμς Βατ δεν είχε εφεύρει το 1769 την ατμομηχανή. δεν θα κατέστρεφαν τις μηχανές που υπηρετούν το σύνολο της κοινωνίας και αυξάνουν τον πλούτο της. Σωστά.

Γιατί υπάρχει και τρίτη. της πρώτης βιομηχανικής επανάστασης είναι ο Σκωτσέζος μηχανικό. και δεν καίει κάρβουνο γιατί βέβαια. και επικεφαλής της δεύτερης βιομηχανι­ κής επανάστασης ο Γερμανός μηχανικός Ρούντολφ Ντίζελ. ούτε ΒΡ. την παράσταση. κάτι άρχισε να γίνεται κι εδώ. επικεφαλής. Μόνο ο διαμόνιος Τόμας Άλβα Έντισον κάνει μόνος του τόσες εφευρέσεις. την κλέβει τελικά ο Γερμανός μηχανικός Ρούντολφ Ντίζελ το 1897. ας το πούμε έτσι. το πετρέλαιο χρησιμοποιείται μόνο στις γκαζόλαμπες. Όμως. ραδιόφωνο. αν σας κάνει ακόμα κέφι — που δεν το νομίζω.. Τούτη η επανάσταση αρχίζει αμέσως μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και στον καιρό μας βρίσκεται εν πλήρει εξελίξει παντού στον πολιτισμένο κόσμο. Τζέιμς Βατ. θα μπορού­ σαμε να φανταστούμε τον κινητήρα εσωτερικής καύσεως του Ντίζελ σαν ένα καζάνι ατμομηχανής. που κρατάει μόνο 34 χρόνια. κινηματο­ γράφος. πάντως. ηλεκτρική ενέργεια. αεροπλάνο. βιομηχανία εφευρέσεων! t Ωστόσο. πολύ διαφορετική.. ούτε Σελ. Τελευταία. που το 1876 ιδρύει στο Νιου Τζέρσεΐ των ΗΠΑ μια. Και στις. που φέρνει τα πάνω κάτω στη μηχανολογία. εκτός από την Ελλάδα. πετάξτε πρώτα το αυτοκίνητό σας κι ύστερα παραστήστε τους ρομαντικούς. Πρόκειται για μια εφεύρεση εντελώς συγκλο­ νιστική. Δεν ξέρουμε όμως ποιος είναι ο επικεφαλής της τρίτης βιομηχανικής επανάστασης. Είναι ο εφευρέτης του κινητήρα εσωτερικής καύσεως. Όλα τα σπουδαία πράγματα που χρησιμοποιούμε σήμερα εφευρίσκονται μέσα σ ’ αυτά τα 34 χρόνια. τηλέφωνο. αλλά βενζίνη ή πετρέλαιο. που είναι μια μηχανή εξωτερικής καύσεως. καταπώς δείχνουν τα πράγματα. Μέχρι το 1897 που ο Ντίζελ κάνει την επαναστατική του εφεύρεση. δηλαδή μέχρι την αρχή του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου. θα απαριθμήσω ελάχιστα μόνο απ’ αυτά: αυτοκίνητο. Βάλτε λοιπόν στο εικονοστάσι του αυτοκινήτου σας και καμιά φωτογραφία του Λύντολφ Ντίζελ. που λέγετε ειδικότερα επανάσταση της Πληροφορικής και στηρίζεται σε μια άλλη εκπληκτική μηχανή. που όμως έχει εντός του τους ιμάντες και τα έμβολα. αλλά προς το παρόν βρισκόμαστε στο στάδιο εκμάθησης του χειρισμού των κομπιούτερ. Κι αν συνεχίζετε να μισείτε τις μηχανές. φωνογράφος. Υποθέτω όμως πως απ’ αυτό που θα σας έλειπε περισσότερο απ’ όλα. Ένας απίστευτος οργασμός καινοτομιών και εφευρέσεων δίνει το περιεχό­ μενό του στη δεύτερη βιομηχανική επανάσταση. γιατί ο Ντίζελ είναι από τους συνιδρυτές της Μερσεντές Μπεντζ.. είναι δύσκολο να βάλεις εκεί μέσα κάρβουνο. ακτίνες X. εντριβές. μέχρι το 1914. ηλεκτρικός λαμπτήρας. Λοιπόν. χωρίς την εφεύρεση του Ντίζελ θα ήταν το αυτοκίνητό σας. σ’ αυτό το μεγαλειώδες τσίρκο των εφευρετών.. έτσι που πετάει στο περιθώριο την ατμομηχανή. τον κομπιούτερ. (Η καύση που παράγει τον ατμό γίνεται έξω από το μηχανισμό που δημιουργεί την κίνηση). κυρίως αν αυτό είναι Μερσεντές. Το τι γίνεται μέσα σ’ αυτά τα 34 χρόνια είναι κάτι το ασύλ­ ληπτο. θα βρεθούμε έξω κι απ’ την τρίτη επανάστα­ 139 .τερη. Αυτό σημαίνει πως χωρίς τον Ντίζελ δεν θα υπήρχε ούτε Μόμπιλ Όιλ.

Που μισούν θανάσιμα τις καινοτομίες. Και θα απομείνουμε μόνο με τις «βαθιές επαναστατικές αλλαγές» που έφερε το ΠΑΣΟΚ στα ήθη μας. είναι βέβαιο πως οι πρώτοι που θα κατεβάσουν τα μούτρα κάθε φορά που ένας εφευρέτης χαλάσει την πιάτσα. μέχρι που αυτοί να οικειοποιηθούν σιγά σιγά τις εφευρέσεις και να τις ενσωματώσουν στον παραγωγικό μηχανισμό. τους άξιζε. και ας μην ήταν καλλιτέχνες. αν και ξέρουν πως μόνον μ’ αυτές θα σωθούν. Μέχρι πρότινος υπήρχαν και οι κομουνιστές. Έγιναν πλούσιοι χάρις στη δημιουργική ικανότητα και όχι γιατί είχαν κεφάλαιο. υπάρχουν και οι Τούρκοι. Πάντως. αφενός γιατί θα πληρώσει πολλά για να αλλάξει το μηχανολο­ γικό εξοπλισμό του εργοστασίου του με καινούρια τεχνολογία και αφετέρου γιατί θα χρεωκοπήσει αν δεν το κάνει. Μπορεί να πάρουμε εξαρχής μέρος στην τέταρ­ τη βιομηχανική επανάσταση. Λέγαμε παραπάνω για τους «καταστροφείς τωνμηχανών» αλλά οι βιομήχανοι δεν κατέστρεψαν λιγότερες μηχανές. αλλά ό. Γιατί χωρίς τη βοήθεια του θεού δεν βλέπω να γίνεται τίποτα σ’ αυτόν τον τόπο. δεν φαίνεται να διατρέχουμε πλέον κίνδυνο απ’ αυτούς τους παραδοσιακούς εχθρούς. που ήταν εσωτερικός εχθρός. Ο μοντερνισμός (η αποδοχή της καινοτομίας) είναι πάντα το μοτέρ του καπιτα­ λισμού. Αλλά πάντα με τη βοήθεια του θεού. Όλες τις εφευρέσεις τις έκαναν άνθρωποι που ήξεραν τι σημαίνει χαρά της δη­ μιουργίας. αν και υιοθετεί και τις καινοτομίες με μισή καρδιά. είναι οι βιομήχανοι. Αλλά. Σημειώστε πως για μας εδώ. με τη νέα εφεύρεσή του. που τα κρέμασε όλα απ’ το θεό. Κι αυτός ο κίνδυνος που δεν πρόκειται να απασχολήσει σοβαρά τη Βουλή. είναι κάτι παραπάνω από υπαρκτός. εξαιτίας της νέας τεχνολογίας και έχει έτσι τη δυνα­ τότητα να «χτυπήσει» τις τιμές και συνεπώς να επικρατήσει στην αγορά. που αύξησε την παραγωγικότητα. όταν ήδη το έχει κάνει ο ανταγωνιστής του.ση. διάολε. ας είναι καλά ο Αρχιεπίσκοπος που προσεύχεται μέρα-νύχτα για την προκοπή του Έθνους και τη σωτηρία της πατρίδας από εσωτερικούς και εξωτερικούς εχθρούς. Κανείς βιομήχανος δεν βλέπει με καλό μάτι την καινούρια μηχανή. Οι γκαραζιέρηδες δυσκολεύονται να τον αντιμετωπίσουν. γιατί μόνο η καινοτομία μπορεί να δώσει καινούρια ώθηση στην παραγωγή. Βέβαια. σίγουρα είναι μια γερασμένη κοινωνία. αν μας βοηθήσει ο θεός. Γιατί αυτό που ενδια­ φέρει τον καπιταλισμό δεν είναι η καινοτομία που έχει σχέση με την καθαυτή εφεύρεση. Για 140 . που είναι εξωτερικός εχθρός. Και μια κοινωνία που δεν δέχεται με χαρά τις καινοτομίες. η μηχανή εξωτερικής καύσεως είναι ο κύριος εξω­ τερικός εχθρός και ο κινητήρας εσωτερικής καύσεως ο κύριος εσωτερικός εχθρός. Ο μόνος κίν­ δυνος που διατρέχουμε πια είναι να μείνουμε έξω κι από την τρίτη βιομηχανική επανάσταση. Πολλοί απ’ αυτούς γνώρισαν επίσης και τη χαρά που δίνει ο πλούτος. Οι περισσότεροι.τι αυτή η καινοτομία συνεπάγεται από οικονομικής απόψεως. Δεν πειράζει. μάλιστα υπέστησαν έναν βάναυσο διωγμό από τους κεφαλαιούχους.

τον καπιταλιστή, αν η καινοτομία δεν είναι μια, σε τελική ανάλυση, οικονομική καινοτομία, την έχει χεσμένη π^τόκορφα. Την ανθρώπινη δημιουργικότητα δεν θα την εκτιμήσει ποτέ, αν δεν φέρνει χρήμα. ^ Αυτή η γελοία κατάσταση πρέπει ν’ αλλάξει κάποτε. Και φαίνεται πως θ’ αλλάξει σύντομα. Γιατί η επανάσταση της Πληροφορικής κάνει δυνατή τη δημιουργία για πάρα πολλούς. Σήμερα μπορεί να ελέγχει κανείς την κατάσταση από το σπίτι του, με ένα τόσο δα τερματικό ηλεκτρονικό μηχάνημα. Μπορεί να επέμβει κανείς απο­ τελεσματικά μ’ αυτό το μηχάνημα στο παραγωγικό προτσές, είτε δίνοντας πληφορορίες, είτε παραποιώντας παλιότερες πληφορορίες. Ήδη εμφανίστηκαν οι πρώτοι «καταστροφείς ηλεκτρονικών μηχανών» με την παρεμβολή παρασίτων σ’ ένα κύ­ κλωμα. Είναι τόσο εύκολο να κάνεις τον ηλεκτρονικό υπολογιστή να τρελαθεί, που οι επαναστάτες του μέλλοντος ίσως χρησιμοποιήσουν κι αυτό το όπλο. Σκεφτείτε μόνο τι έχει να γίνει αν επαναστατήσουν οι τραπεζικοί υπάλληλοι και «μποϊκοτά­ ρουν» τους κομπιούτερ που «κρατούν» τους λογαριασμούς στην τράπεζα. Θα γίνει χαμός.

141

28. 01 ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΜΠΙΖΝΕΣΜΕΝ

Ο Γκλόβερ λέει πως η (καπιταλιστική) οικονομία είναι ενα αιπορυθμιζόμενο σύστη­ μα στο οποίο οι επιχειρήσεις, αν δεν θέλουν να χρεωκοπήσουν οφείλουν να αντι­ δρούν σύμφωνα με τις αλλαγές της τεχνολογίας, τις προτμίησεις και τον τρόπο ζωής των καταναλωτών και τις διαρθρωτικές αλλαγές της κοινωνίας. Νομίζω πως πρόκει­ ται για τον τέλειο ορισμό αυτού που ονομάστηκε «ελεύθερη οικονομία». Που είναι ελεύθερη να υιοθετήσει ή να μην υιοθετήσει τις εφευρέσεις και τις καινοτομίες στον τρόπο οργάνωσης της παραγωγής. Όμως, αν μια επιχείρηση δεν προσαρμοστεί στην καινούρια τεχνολογία και τα καινούρια διοικητικά και οργανωτικά συστήματα, θα χρεωκοπήσει. Άρα ο βιομήχανος δεν είναι ελεύθερος να κάνει αυτό που εκείνος νομίζει, αλλά εκείνο που η κοινωνία επιβάλλει σε μια δεδομένη στιγμή της ανάπτυξής της. Η ατομική πρωτοβουλία εδώ περιορίζεται στο «πως» και όχι στο «αν»; Πώς θα εφαρ­ μόσει ο επιχειρηματίας τα καινούρια δεδομένα και όχι αν τα εφαρμόσει. Αν δεν τα εφαρμόσει αυτός, θα τα εφαρμόσουν οι ανταγωνιστές του, από τους οποίους είναι σταθερά εξαρτημένος ο επιχειρηματίας. Συνεπώς, η περίφημη «ελεύθερη οικονομία» δεν παρέχει πολλά περιθώρια ελευθερίας στον επιχειρηματία. Εγώ, π.χ. που δεν είμαι επιχειρηματίας, είμαι πολύ περισσότερο ελεύθερος να κάνω ό,τι θέλω, γιατί κανείς δεν με υποχρεώνει να προσαρμοστώ στις καινοτομίες. Μπορώ συνεπώς να παραμεί­ νω συντηρητικός σε όλη μου τη ζωή. Ο επιχειρηματίας δεν μπορεί να παραμείνει συντηρητικός εφ' όρου ζωής. Και γι’ αυτό είναι... προοδευτικός θέλει δεν θέλει, το ξέρει δεν το ξέρει. Και είναι προοδευ­ τικός γιατί είναι υποχρεωμένος να υιοθετεί τις καινοτομίες, επί ποινή επιχειρημα­ τικού θανάτου. Αφού λοιπόν είναι κατ’ ανάγκην προοδευτικός, γιατί παριστάνει το συντηρητικό; Δεν τον παριστάνει, είναι όντως. Γιατί οι καινοτομίες του επιβάλλο­ νται, δεν τις θέλει, δεν τις εύχεται, και στο βάθος βάθος τις μισεί θανασίμως. Ένα είδος σχιζοφρένιας εγκαθίσταται σιγά σιγά στον ψυχισμό του επιχειρηματία, έτσι που γίνεται σάντουιτς ανάμεσα στην κοινωνικά καθορισμένη ανάγκη και την προ­ σωπική του βούληση, η οποία στην κυριολεξία σούρνεται πίσω από την κοινωνικά καθορισμένη ανάγκη. Η ελεύθερη οικονομία δεν είναι ελεύθερη και για ένα δεύτερο λόγο επίσης κοι­ νωνικά καθορισμένο: Πρέπει να πάρει υπόψη του ο επιχειρηματίας τις προτιμήσεις και τον τρόπο ζωής των καταναλωτών στους οποίους απευθύνεται, και συνεπώς θα παράγει ή θα ενεργήσει σύμφωνα με τα δικά τους κι όχι τα δικά του γούστα. Είναι 142

τόσο πολύ εξαρτημένος από την κοινωνία ο επιχειρηματίας, που πρέπει να είναι εντελώς ηλίθιος για να πιστεύει πω^ είναι όντως ένας ελεύθερος άνθρωπος. Εγώ που δεν είμαι επιχειρηματίας, είμαι πολύ περισσότερο ελεύφρος, διότι έχω να λογαριάσω μόνο τον εργοδότη μου κι όχι μια άμορφη και άγνωστη σε μένα μάζα καταναλωτών, που μπορεί ν’ αλλάξει γούστα από μέρα σε μέρα που λέει ο λόγος, τη στιγμή που εγώ, ο υποψήφιος επιχειρηματίας, πλήρωσα εκατομμύρια για να μου κάνουν οι άδικοί μια έρευνα αγοράς (ένα μάρκετιγκ), ίσα ίσα για να μπορέσω να πάρω μια ιδέα για τα γούστα και τις προτιμήσεις του πολυκέφαλου τέρατος που είναι το σύνολο των υποψήφιων πελατών μου. Αφού λοιπόν ο επιχειρηματίας παίρνει τόσο πολύ υπόψη του την κοινωνία, ση­ μαίνει πως είναι ένας πολύ προοδευτικός άνθρωπος. Όμως, δεν είναι, γιατί μισεί θανάσιμα μια κοινωνία που τον κρατάει από τη μύτη με τις ανάγκες της, τα γούστα της, τα καπρίτσια της. Α\όμα και η διαφήμηση, που έχει σαν σκοπό να διαμορφώσει αυτά τα γούστα και τις ανάγκες, ώστε να κάνει με μια κάποια ασφάλεια τη δουλειά του ο επιχειρηματίας, δεν θα μπορούσε να τον προφυλάξει επαρκώς από το πολυ­ κέφαλο τέρας που λέγεται καταναλωτικό κοινό, στο έλεος του οποίου είναι συνεχώς αφημένος. Και.γΓ αυτό το μισεί. Η «ελεύθερη οικονομία» δεν είναι ελεύθερη και για έναν τρίτο και σοβαρότερο λόγο: Τα κοινωνικά και οικονομικά συστήματα υφίστανται αδιάκοπες μικρές αλλα­ γές και συχνά αδιόρατες διαφοροποιήσεις. Τροποποιούν δηλαδή συνεχώς τον τρόπο με τον οποίο αρθρώνονται μεταξύ τους τα επιμέρους δεδομένα που συναποτελούν τους θεσμούς μια κοινωνίας. Αυτές οι αλλαγές λέγονιαι διαρθρωτικές. Έτσι λοιπόν μπορεί ν’ ανακατασταθεί ένας νόμος, μ’ έναν άλλο, μπορεί ν’ αλ­ λάξει η κυβέρνηση, μπορεί να φύγει από το πόστο του ο κουμπάρος, μπόρεί να χωρίσει ο επιχειρηματίας με τη γυναίκα του που την έστελνε, κι αυτή πήγαινε πρόθυμα γιατί αγαπούσε τον άντρα της, στο σπίτι του υφυπουργού κ. X για να κάνει εκείνος τη «δουλειά» του κι αυτός τη δουλειά του, μπορεί, ο μη γένοιτο, να γίνει καμιά επανάσταση, μπορούν εν ολίγοις να συμβούν χίλια δυο μέσα σε μια κοινωνία, που όσο ισχυρός κι αν είμαι οικονομικά δεν μπορώ να την ελέγξω με καμιά περί­ πτωση. Ο ελεύθερος επιχειρηματίας, ακριβώς γιατί είναι απόλυτα εξαρτημένος από την κοινωνία, θα ’πρεπε να είναι ένας πολύ προοδευτικός άνθρωπος και να φροντίζει ενσυνείδητα για την προκοπή της. Όμως δεν το κάνει, κάθε άλλο μάλιστα. Διότι μισεί μια κοινωνία της οποίας είναι αιχμάλωτος. Και για να αντισταθμίσει τούτο το φρικτό βάσανο, κάνει ό,τι μπορεί για να μην αλλάξουν οι νόμοι, να μην αλλάξουν οι θεσμοί, να μην αλλάξει τίποτα απολύτως κι όλα να παραμείνουν, τουλάχιστον όσο ζει, έτσι όπως τα βρήκε τη στιγμή που άρχιζε την καριέρα του σαν επιχειρηματίας. Συνεπώς, ελεύθερος άνθρωπος δεν είναι ο πολλαπλά δέσμιος επιχειρηματίας αλλά αυτός που δεν έχει να χάσει πολλά γιατί δεν έχει πολλά. Κι όσο πιο πολλά έχεις, 143

τό<^ο περισσότερο αγκιστρώνεσαι από τις παραδοσιακές κοινωνικές δομές, που σου προσφέρουν μια κάποια σιγουριά. Η ανασφάλεια είναι βασική παράμετρος του ψυχισμού του επιχειρηματία. Κι αυτός είναι ο κυριότερος λόγος που δεν τον ζηλεύω καθόλου και δεν θα ’θελα να είμαι στη θέση του σε καμιά περίπτωση. Άσε που οι «αναρχικοί» δυσκολεύουν ολοένα και περισσότερο τον ήδη δύσκολο βίο του. Καλύτερα «αναρχικός» λοιπόν. Γιατί όντας αναρχικός το μόνο που θα ήταν δυνατό να χάσεις, είναι το κεφάλι σου. Πρόκειται, βέβαια, για πολύ σοβαρή χασούρα, όχι όμως για τους φιλοσοφημένους καθώς και τους απελπισμένους που έχουν συνείδηση πως κανένα κεφάλι δεν στέκε­ ται αιωνίως καρφωμένο στο λαιμό που το συνδέει με το σώμα. Έτσι κι αλλιώς την παρτίδα του σκακιού της ζωής την κερδίζει πάντα ο χάρος, όπως δείχνει πολύ παραστατικά ο ιδιοφυής Ινγκμαρ Μπέργκμαν στις «Αγριοφράουλες». Ούτως έχονιων των πραγμάτων, γιατί κάθεσαι και παίζεις με τους λογαριασμούς σου στην Τράπεζα και δεν το γλεντάς παίζοντας σκάκι με το χάρο: Έτσι κι αλλιώς χαμένος είσαι. Χάσε τουλάχιστον με αξιοπρέπεια, έχοντας για αντίπαλο έναν τόσο άξιο παίχτη, όπως ο χάρος, κι όχι τον γελοίο ανταγωνιστή σου, που παριστάνει το χάρο για να σε τρομάξει με μια ενδεχόμενη και επικρεμάμενη χρεωκοπία σου. Βρε ηλίθιε, για να στο πω στη γλώσσα μου, αφού η χρεωκοπία είναι δεδομένη, εσύ κάθεσαι και ασχολείσαι με ευτελείς και αφιλοσόφητες πιθανές χρεωκοπίες οικονο­ μικής τάξεως; Και παριστάνεις και τον ελεύθερο από πάνω; Α, να μου χαθείς, σκλάβε του πορτοφολιού σου, που όντας ο δουλικότερος δούλος που θα μπορούσε να υπάρ­ ξει, κόπτεσαι για την ελευθερία. Για διάβασε λιγάκι Καζαντζάκη, προσπάθησε να τον καταλάβεις και έλα να τα πούμε μετά. Ο Μαρξ προέβλεψε πως ο καπιταλισμός θα γίνει κατ’ ανάγκη μονοπωλιακός. (Στην εποχή του δεν ήταν μονοπωλιακός). Διότι το μονοπώλιο, έτσι που ελέγχει αποτελεσματικά την αγορά, δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια άτυπη δικτατορία του κεφαλαίου, που δεν έχει ανάγκη από την πολιτική δικτατορία για να είναι δικτατορικό. Οι κεφαλαιούχοι συνενώνονται, συνεννοούνται και βαρούν όλοι μαζί το δύστυχο καταναλωτή, που είναι ελεύθερος να διαλέξει στην ελεύθερη αγορά αυτά που θα του προσφέρει το μονοπώλιο. Η αστική δημοκρατία αντιλήφθηκε βέβαια τον κίνδυνο που συνεπάγεται για την ελεύθερη αγορά, το μονοπώλιο, και οι περίφημοι «αντιτράστ νόμου» αυτό ακριβώς επιδιώκουν: Ν’ αφήσουν την αγορά σχετικά ελεύθερη και για τους μικρότερους επιχειρηματίες, που δεν θα ήταν δυνατό να μπουν σ ’ ένα τραστ. Παρά ταύτα, το πονηρό μεγάλο κεφάλαιο βρίσκει χίλιους τρόπους να καταστρατηγήσει αυτούς τους νόμους. Η συγκεντροποίηση του κεφαλαίου είναι μια αναγκαιότητα, λέει ο Μαρξ. (Προσοχή: Η συγκεντροποίηση του κεφαλαίου είναι κάτι διαφορετικό από τη συγκέντρωση του κεφαλαίου. Η συγκέντρωση του κεφαλαίου είναι μάζεμα κεφα­ λαίου στα χέρια ενός. Η συγκεντροποίηση του κεφαλαίου είναι η συνέπεια της 144

όλους όσοι παραποιούν το προαναφερθέν φιλελεύθερο σλόγκαν και το κάνουν «κα­ θόλου κράτος. Είναι οι περίφημοι αναρχοαυτόνομοι. Γιατί οι υποψιασμένοι ξέρουν πως «λιγότερο κράτος» δεν σημαίνει εξαφάνιση του κράτους. που ήδη έχει συγκεντρώσει ο καθένας για λογαριασμό του το δικό του κεφάλαιο. αντί να δουλέψει για το μαρασμό του κράτους. εδώ και τώρα». αργότερα. δούλευε τελικά για την αναζωογόνησή του. λοιπόν. μέσα από τη συνεχώς αυξανόμενη αυτοοργάνωση της κοινωνίας. αλλά περιορισμό του στο ρόλο του διαιτητή και του χωροφύλακα. αλλά όχι και κατάργηση του κράτους. αλλά κάποια στιγμή διαπιστώνει πως δεν θα συγκεντρώσει εύκολα κι άλλο κεφάλαιο αν δεν ενώσει τις δυνάμεις του με αυτές άλλων κεφαλαιούχων). δηλαδή κατά της εξουσίας κι όχι αυτός που δεν έχει αρχές. Κι έτσι το φιλελεύθερο αίτημα «λιγότερο κράτος». Αυτοοργάνωση που θα γί­ νεται συνεχώς και περισσότερο δυνατή και αποτελεσματική χάρη στη συνεχή αύ­ ξησή του κοινωνικού πλούτου. ΓΓ αυτό και επιμένει φανατικά στο σύνθημα «λιγότερο κράτος». Αυτό το τραγελαφικό που θα έκανε τον Μαρξ να βγει από τα ρούχα του. είναι αλήτης. όταν γίνουμε όλοι πλούσιοι). ξέμεινε. 145 .ρναρχικοί όσο τους βολεύει εκάστοτε. Καμιά φορά όμως τα όρια ανάμεσα στα δυο συγχέονιαι και οι αλήτες αυτοπροτείνονται ως αναρχικοί. συνέβη γιατί ο πονηρός Στάλιν λάνσαρε κάποτε εκείνο το φρικαλέο σόφισμα: «Περισσότερο κράτος ηροκειμένου να καταργήσουμε το κράτος». Για να σφυράει ο διαιτητής οφσάιντ κάθε φορά που ο παίχτης-καπιταλιστής μπαίνει στη μεγάλη περιοχή του συμπαίχτη του καπιταλι­ στή. αλλά όχι αμέσως. όπως λένε οι αναρχικοί. (Οι μαρξιστές πάντως λένε: καθόλου κράτος. Αλλά μόνο στους αφελείς. και γενικό­ τερα από όλους όσοι επιβουλεύονται την οικονομική του ελευθερία τη μόνη μορφή ελευθερίας που γνωρίζει ο «χόμο εκονόμικους» που δεν νοιάζεται για καμιά άλλης μορφής ελευθερία Λιγότερο κράτος. παρόλο που το κράτος είναι πάρα πολύ χρήσιμο γι’ αυτόν κυρίως για να τον προστατεύει από τον αθέμιτο αντα­ γωνισμό. που θα καταλήξει πρώτα στο μαρασμό και στη συνέχεια στην εξαφάνιση του κράτους. και παύουν να είναι αναρχικοί μόλις βολευτούν με κανένα διορισμό στο Δημόσιο). χωρίς να παίξει κανένα ρόλο στην ποθητή μείωση του κράτους. που είναι τόσο. και να βαράει ο χωροφύλακας στ’ αυτιά με τις κρατικές δυνάμεις καταστολής. Την κατάργηση του κράτους εκτός από τους αναρχικούς. από τους «αναρχικούς».λειτουργίας της μαρξιστικής άποψης για την αναγκαιότητα της ένωσης πολλών κεφαλαιούχων. που όλως παραδόξως συμβα­ δίζει με το αναρχικό και το μαρξιστικό αίτημα ενός σημείου. (Αναρχικός tivai αυτός που είναι κατά της Αρχής. από τους απεργούς. Αυτός που δεν έχει αρχές δεν είναι αναρχικός. την πρεσβεύουν και οι μαρξιστές. Αλλά αυτοί την εννοούν σαν μια μακρόχρονη διαδικασία. από τους κλέφτες. Μην κοιτάτε που ο «υπαρκτός σοσιαλισμός». Τίποτε δεν είναι πιο εχθρικό για τον κεφαλαιούχο από το κράτος. Και το περισσότερο κράτος τους. βρίσκει σήμερα μεγάλη απήχηση.

είτε στη σταλινική πονηρή παραλλαγή του είτε όπως αλλιώς. Φυσικά δεν ευνοεί ούτε τους καπιταλιστές. 3. Στην πραγματικότητα. 2. αλλά για ριζικά διαφορετικούς λόγους. γιατί το εμπόριο ελέγχεται πολύ αυστηρά από το κράτος. η κύρια και αποτελεσματικότερη μορφή οικονομικών σχέσεων στον καπιταλισμό είναι η παράνομη. αντί να κυκλοφορεί ελευθέριος στην α­ γορά. γιατί η λευκή αγορά (η επίσημη) δεν προσφέρει δυνατότητες μεγάλου κέρδους και 5. η οικονομία αμύνεται με τους εξής κλασικούς τρόπους: I. σ’ όλες τις μορφές της. Καταφεύγει στην παρανομία. Που νομιμοποιούν την ύπαρξη των άλλων ανταρτών των πόλεων. Πλην της γραφειοκρατίας. για τους λόγους που ήδη αναφέραμε.Πάντως. όπου υπάρχει όντως λιγότερο κράτος. Που φυσικά. η ληστεία. το «περισσότερο κράτος». ως κομουνιστής σε δύσκολες περιόδους. Καθόλου κράτος κι εδώ!!! Τι σύμπτωση!!! Κανείς τελικά δεν το θέλει το καημένο το κράτος! 146 . είναι κι αυτοί παράνομοι. δεν ευνοεί κανέναν απολύτως. ο Παπανδρέου κτλ. (Είναι αυτό που λέμε «εξαγωγή κεφαλαίων»). Δηλαδή πάει και επενδύει αλλού.. ο Κουτσόγιωργας. Καταφεύγει στη μαύρη αγορά. ο Κοσκωτάς. 4. Καταφεύγει στο λαθρεμπόριο. Κάθε φορά λοιπόν που εμφανίζεται αύξηση του κράτους οπουδήποτε (και στον υπαρκτό καπιταλισμό). Μεταναστεύει. Ο γκαγκστερισμός. Δηλαδή γίνεται επιφυλακτική και τρυπώνει στις Τράπεζες. Υπεκφεύγει. είναι ο ι «καπιταλιστές αντάρας των πόλεων».

Εδώ που τα λέμε. Και δεν πρέπει να μας πα­ ρασύρει το γεγονός πως πάντα υπάρχουν άνθρωποι που διάγουν το βίο τους φανατικά προσκολλημένοι σε αξίες. λοιπόν. η ισότητα. ως το βαθμό που η καλοπέραση των άλλων δεν έχει δυσμενές αντίκτυπο στη δική μου καλοπέραση. Κι όταν αναφερόμαστε σε κοινωνικά προ­ βλήματα έχουμε κατά νουν τους πολλούς και όχι την όποια πνευματική. Γιατί εύκολα διαπιστώνει κανείς πως αυτές οι αξίες των λίγων. όμως αργά ή γρήγορα η αναγκαστική επαφή με το γύρω κόσμο σε επαναφέρει στην τάξη. Και μην επανα­ παυθείτε στο γεγονός πως γεννηθήκατε άνθρωποι. άλλοτε δυσλειτουργούν. Βέβαια.τι είναι χρήσιμο και επωφελές γι' αυτόν. αλλά αυτό είναι ένα άλλο πρόβλημα). Για τον καπιταλιστή. αλλά πρέπει να το ξαναπούμε: Ο καπιταλισμός είναι πραγμα­ τισμός και εμπειρισμός. ή άλλη ελίτ. βασισμένος σε μία και μόνο αξία' την καλοπέραση τη δική( μου. την αγιότητα αλλά τον εξανθρωπισμό. όταν δεν είναι μια εντελώς γελοία υπόθεση. Οι αξίες ευημερούν μόνο όταν ευημερούν οι άνθρωποι. Αυτός είναι ο λόγος που τον καπιταλισμό δεν τον απασχόλησαν ποτέ σοβαρά αξίες όπως η κοινωνική δικαιοσύνη. η μορφή μπορεί να δημιουργήσει πε­ 147 . το πολύ και το πλατωνικό ενδιαφέρον μου για την καλοπέραση των άλλων. άλλο η ανθρώπινη μορφή κι άλλο το ανθρώπινο περιεχόμενο.29. κι ύστερα επιχειρεί να αγιά­ σει — αν τελικά τα καταφέρει. αισθητικές. και συνεπώς στερημένη σοβαρού ανθρωπίνου νοήματος. Δεν σας συνιστώ. Είναι αυτό που λέει η παροιμία: θέλεις να αγιάσεις.) αλλά η προσπάθεια για την ικανοποίηση πρακτικών αναγκών. το περιβάλλον. καλό είναι ό. Πάντως. τον κόσμο δεν τον έκαναν καλύτερο οι αξίες (ηθικές. πρώτα αποτάσσει κανείς τον Σατανά. Κι όπως θα μπορούσε να μας βεβαιώσει ο κάθε άγιος (που να τον βρεις θα μου πεις. είναι μια κατάσταση φυσική. Γιατί. μπορεί κανείς να περιχαρακωθεί μέσα σε μια ελιτίστικη αντίληψη των πραγμάτων για να προφυλαχτεί τόσο από τη χυδαιότητα όσο κι από τη βλακεία (το επιχείρησα πολλές φορές). δεν είναι και αξίες των πολλών. ούτε τα προηγούμενα του καπιταλισμού κοινωνικά συστήματα τα απασχόλησαν οι εν λόγω αξίες. Και τότε διαπιστώνεις για νιοστή φορά πως η κατά μόνας σωτηρία είναι πάντα πρόσκαιρη και πάντα επισφαλής. Κι όπου δεν ευημερούν οι άνθρωποι οι αξίες άλλοτε υπολει­ τουργούν. Είναι γεγονός πως ο κόσμος αναπτύχτηκε ερήμην των υψηλών αξιών και τ®ν σπουδαίων αξιακών συστημάτων. αλλά δεν σε αφήνει ο Διάολος. κι εδώ το πρόβλημα είναι αισθητικό σε τελική ανάλυση: Όπως και στην Τέχνη. γιατί με Σατανά ή χωρίς Σατανά η αγιότητα. κτλ. Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΜΑΣ ΑΙΧΜΑΛΩΉΣΕ Τόπαμε και άλλοτε. πάντως. και άλλοτε αδρανούν πλήρως 'Οπως και να ’ναι.

οι συγχύσεις και οι αμφισβητήσεις για το πως κινούνται και πως διαφο­ ροποιούνται οι ανθρώπινες κοινωνίες φαίνεται πως έχουν την αφετηρία τους σε μια κάποια ασυμβατότητα που υπάρχει ανάμεσα στα πολιτικά και τα οικονομικά κριτή­ ρια ως προς τον τρόπο οργάνωσης της κοινωνίας. και δεν το ξέρουμε. σημειωτέον.ριεχόμενο με την ύπαρξή της και μόνο. θα παίξει βασικό ρόλο σ' αυτό. Και μετά την άραξε ο θεός αφήνοντας τον άνθρωπο να βάλει μόνος του περιεχόμενο στη θεϊκή μορφή.. κύριοι. Τη δουλοκτησία τη νοσταλγούν μόνο οι διαστραμμένοι φασίστες και τη φεουδαρ­ χία μόνο οι καλόγεροι. θα έπρεπε να ποιούσε τον κόσμο εξαρχής. ούτε μαρξιστής. καθώς αλλάζουν οι παραγωγικές δυνάμεις που κάνουν να αλλά­ ζουν και οι παραγωγικές σχέσεις. αν ο θεός όντως τα πάντα εν σοφία εποίησεν. λέγονιας: πας γεννημένος άνθρωπος. αφού έχουμε έτσι κι αλλιώς αν­ θρώπινη μορφή. με λίγη προσπάθεια θα μπορούσαμε να αποκτήσουμε και ανθρώπινο περιεχόμενο. ο Δημιουργός έκανε τα ευκολότερα κι άφησε τα δυσκολότερα για το δημιούργημά του. αν και είναι αμφίβολο πως πήγαν εκεί για να προσεύχονται μέρα νύχτα Ως γνωστόν. λοιπόν. εντελώς το αντίθετο. Μα. τουλάχιστον εκείνους που επιχειρούν να κάνουν όλο τον κόσμο να σκέφτεται και να ενεργεί καλογερίστικα Διότι ο καπιταλισμός δεν πρόκοψε με την προσευχή ή την τεμπελιά. Δηλαδή. Ή μπας και τον έφτιαξε εξαρχής καπιταλιστικό. Κανείς. Πάντως. κάνουν και πολλά άλλα πράγματα οι μοναχοί. είναι πρόβλημα που σχετίζεται με την απόφαση των . η παιδεία γενικότερα. Που. Η πολιτική. ας μας το πουν καθαρά οι θεολόγοι για να παραιτηθούμε από τις προσπάθειές μας να κάνουμε τον κόσμο καλύτερο και να το ρίξουμε και μεις στην προσευχή όπως οι μοναχοί του Αγίου Όρους. αναμφισβήτητα. Δηλαδή η ανάγκη για μια καλύτερη ζωή επί της Γης. Τέτοιον τον έκανε η ανάγκη. άνθρωπος εστί. Αν είναι έτσι. γιατί ξέρουν τι είχαν επί φεουδαρχίας (πολλά τα έχουν ακόμα) και τι έχασαν επί καπιταλισμού. δεν αγαπάει καθόλου τους καλόγερους. λέει την ανθρώπινη μορφή τη δημιούργησε ο θεός την έκτη ημέρα της δημιουργίας. Η δουλειά λοιπόν είναι αυτή που κάνει τα κοινωνικά συστή­ ματα να αλλάζουν. δεν είπε πως ο κόσμος ήταν καλύτερος υπό δουλοκτητικό ή φεουδαρχικό κοινωνικό καθεστώς. Διότι. Συνεπώς. πρόκοψε με τη σκληρή και συχνά απάνθρωπη δουλειά. Το σχολείο. πρέπει να κατα­ λάβουμε ποιοι και κυρίως γιατί τον έκαναν τέτοιον και όχι αλλιώτικο. ούτε θεός ούτε άνθρωπος δεν έκανε τον κόσμο καπιταλιστικό. Άντε τώρα να συνεννοηθείς με τους θεολόγους ως προς το περιεχόμενο του ανθρώπου. κομουνιστικό. κι όχι να μας αφήσει να βγάλουμε εμείς το φίδι από ιην τρύπα πασχίζοντας να τον κάνοιμε κομουνιστικό. Αν λοιπόν ο θεός δεν έκανε εξαρχής τον κόσμο καπιταλιστικό. ούτε καπιταλιστής. Και κανείς ποτέ. ειαός από το να προσεύ­ χονται.. Αυτοί. Γιατί αυτό ταυ­ τίζει σταθερά τη μορφή με το περιεχόμενο. Κι όταν λέω σχολείο δεν εννοώ βέβαια το κατηχητικό σχολείο.

Πρέπει αυτή η πολιτική απόφαση να έχει πραγματικό αντίκρισμα μέσα στο κοινωνικό σώμα. είτε γιατί είμαστε πάρα πολύ βιαστικοί. μην τα ρίχνουμε όλα πονηρά στις αντικειμενικές συνθήκες γιατί και οι υποκειμενικοί παράγοντες παίζουν τον ίδιο σημαντικό ρόλο. χωρίς βέβαια να ’χουμε καθόλου άδικο που έτσι μας αρέσει. καλή ώρα (τι καλή δηλαδή) όπως στη Σοβιετική Ένωση σήμερα. Αλλά ποιοι «μαρξιστές» το έχουν συνειδητοποιήσει. η πολιτική και συνεπώς η βούληση. Για να το πω αλλιώς: Πρώτα εμφανίζονται οι αντικειμενικές οικονομικές συνθήκες για την εγκαθίδρυση του κομουνισμού. τροποποιώ την πολιτική μου βούληση. με τρόπο καθαρά πολιτικό και μόνο πολιτικό πως το καθεστώς πρέπει να είναι κομουνιστικό. το κυριότερο. ετούτη την κυβέρνηση και όχι την άλλη. Μπορώ να αποφασίσω να έχω αυτό το πολίτευμα κι όχι το άλ£ο. που λένε. κι ύστερα επιχειρώ να τον εγκαθιδρύσω προκειμένου να βοηθήσω (διά της πολιτικής) να αναπτυχθούν κι άλλο οι αντικειμενικές οικονομικές συνθήκες. που είχε μαλλιάσει η γλώσσα του. γιατί κάποτε έβαλαν εκεί την πολιτική βούληση πριν από την πραγματική οικονομική ανάπτυξη. που ήδη λειτουργεί καπιταλιστικά πριν καν εγώ βάλω μια τέτοια ταμπέλα. Το ίδιο ακριβώς και με τον κομουνισμό: Δεν αρκεί να αποφασίσω.ανθρώπων. Πάντως. Ωστόσο. Εντάξει. είτε γιατί πιστεύουμε φανατικά στην αξία της ανθρώπινης βούλησης. πιστεύοντας. κι όχι μόνο οι Ρώσοι της εποχής του Λένιν: Επιχειρούμε να επιφέρουμε ριζικές αλλαγές δια της πολιτικής. Αν δεν το επιτρέπουν. Και λίγοι 149 . Τεντώνω δηλαδή τα ποδάρια μου ως εκεί που φτάνει το πάπλωμα. σε πείσμα του Μαρξ. Και δεν μπορώ να μπορώ. Ο Μαρξ έλεγε πως οι αντικειμενικές οικονομικές συνθήκες προηγούνται της πο­ λιτικής βουλήσεως και την επικαθορίζουν κατ’ ανάγκην. πάρα πολύ συχνά λειτουργούμε ανάποδα όλοι μας. Όμως ακόμα πιο μεγάλο ρόλο παίζει η οικονομία. διότι η πολιτική μου βούληση δεν ταυτιζόταν με τη δική τους βούληση. 'Αλλοι. αν οι αντικειμενικές συν­ θήκες δεν μου το επιτρέπουν. πριν καν αποφανθώ πως πρέπει να μεθοδεύσω καλύτερα την οικονομική ζωή διά της μεθοδεύσεως της πολιτικής ζωής. Όμως δεν αρκεί να μου αρέσει κάτι πρέπει και να το μπορώ. αυτό τον πολιτικό ηγέτη που τον εξέλεξα και όχι τον άλλο που τον εξέλεξαν άλλοι. η οποία και επικαθορίζει την πολιτική. δίνουν έμφαση στο αντικεί­ μενο (αντικειμενικές συνθήκες). Το υποκείμενο και το αντικείμενο βρίσκονται σε συνεχή διαλεκτική σχέση. Δεν αρκεί να αποφασίσει ένας λαός να ζει υπό καπιταλιστικό καθεστώς. γιατί ασφυκτιούμε μέσα στην κοινω­ νική αδικία και όντας τίμιοι άνθρωποι αρχίζουμε να χτυπάμε άτσαλα. παίζει έναν τεράστιο ρόλο στην οργάνωση μιας κοινωνίας. διδάσκει ο μαρξισμός. είτε. να λέει το εντελώς αντίθετο. προκειμένου να εγκαθιδρύσουμε ένα δικαιότερο κοινωνικό καθεστώς γιατί έτσι μας αρέσει. πρέπει και να δω αν οι οικονομικές συνθήκεςς επιτρέπουν κάτι τέτοιο. για να μην πάθω ιστορικά κρυοπαγήματα. και άλλοι στο υποκείμενο (βούληση). όπως τα πάντα άλλωστε.

με συνέπεια τη δύσκολη κατάσταση που δημιουργήθηκε σήμερα εκεί. καθώς και τις απεγνωσμένες προσπάθειες που κάνει ο Γκορμπατσόφ να παραλ­ ληλίσει τον αντικειμενικό και τον υποκειμενικό παράγοντα. δεν πιστεύουν πως θα μπο­ ρούσαν να αλλάξουν τον κόσμο εδώ και τώρα με τη δράση τους. των οποίων η βούληση ήταν εντελώς διαφορετικής τάξεως από τη βούληση της μάζας. όχι για να εγκαθιδρύσουν τον κομουνισμό.νοιάζονται να δουν πότε και κάτω από ποιες συνθήκες μπορεί να συμπέσει η βού­ ληση και οι επαναστατικές (αντικειμενικές) συνθήκες. Αυτό σημαίνει πως η πανίσχυρη πολιτική τους βούληση δεν στηρίζεται στις αντι­ κειμενικές οικονομικές συνθήκες. της σημερινής δυτικής κοινωνίας κι ωστόσο οι «αναρχικοί» συνε­ χίζουν τη δράση τους βασισμένοι στην επαναστατική τους βούληση και μόνο. η βούληση των κομουνιστών ηγετών πήγαινε προς το μέλλον. Βέβαια. από κοινωνική δικαιοσύνη. Αλλά. Η βούληση λοιπόν για επανα­ στατική δράση στο επίπεδο των μαζών παρακινούνταν από την κοινωνική αδικία που την ένιωθαν στο πετσί τους. με επαναστα­ τικούς τρόπους. την εποχή του Λένιν η επαναστατική βούληση και οι επαναστατικές (αντικειμενικές) συνθήκες συνέπεσαν. αλλά για να απαλείψουν την κοινωνική αδικία Αλλά αυτό. όπως ξέρουμε. η βούλησή τους (υποκειμενικός παράγων) προηγούνταν πάρα πολύ από τις δυνατότητες της οικονομίας που υπήρχαν τότε στη χώρα τους (αντικειμενικός πα­ ράγων) κι έτσι η πολιτική βούληση σιγά σιγά εξουδετερώθηκε από τις αντικειμε­ νικές συνθήκες. μια χούφτα άνθρωποι. και κυρίως της ιστορίας. και πολύ καλά μάλιστα. ελάχιστοι μάλλον. αποκαθιστώνιας θα λέγαμε το «ισοζύγιο» ανάμεσα στο υποκείμενο και το αντικείμενο. Και ενώ η βούληση της μάζας συνέπιπτε με τις αντι­ κειμενικές οικονομικές συνθήκες (ήταν δυνατή μια δικαιότερη ανακατανομή του εθνικού εισοδήματος). μπορεί και να το πιστεύουν. όπου φαίνεται σαφέστερα από οπουδήποτε αλλού η διαλεκτική σχέση ανάμεσα στο υποκείμενο και το αντικείμενο. προσοχή. Οι άλλοι απλώς διαφυλάσσουν την επαναστατική βούληση σε μια εποχή που τα 150 . καταλάβαιναν όμως. Τα πλήθη που ακολούθησαν τον Λένιν με μια εκπληκτική προθυμία δεν καταλάβαιναν τίποτα από μαρξισμό. αλλά σ’ αυτές που λογάριαζαν να δημιουργήσουν διά της πολιτικής. στους οποίους η βούληση λειτουργεί σχεδόν εντελώς ξεκομμένα από την αντικειμενική πραγματικότητα Τίποτα δεν κάνει πιθανή μια αλλαγή. Κάποιοι.) Τούτη η σχέση διαταράσσεται θεαματικά στην περίπτωση της δράσης των «αναρ­ χικών». (Είμαστε υποκείμενα και ταυτόχρονα αντικείμενα της ιστορίας λέει ο Μαρξ. αν και αυτή ακριβώς ήταν η πολιτική πρόθεση των μπολσεβίκων. δεν είναι αίτημα αποκλειστικά. μαρξιστικό. Είναι φανερό πως αυτοί οι άνθρωποι. όρος απαράβατος για μια διαλεκτική προσέγ­ γιση των προβλημάτων. φέρνοντας τα πράγματα σ’ ένα μαρξιστικό λογαριασμό. αλλά αυτοί πρέπει να παραπεμφθούν επειγόντως στον ψυχίατρο γιατί η συμπεριφορά τους κάθε άλλο παρά πολιτική είναι. κι όχι από το κομουνιστικό όραμα που υπήρχε μόνο στο μυαλό των ηγετών. Όμως.

Στο κάτω κάτω. Αν προτιμάτε κάτι σημαίνει αλλά ισούται σχεδόν με το τίποτα: Είναι αντικειμενικά χρήσιμο να ζουν οι πολύ χορτάτοι σε μια συνεχή ανασφάλεια. που εγώ θα τους έλεγα και επαναστάτες της κόκα κόλα. Από πολιτικής απόψεως αυτό δεν σημαίνει σχεδόν τίποτα. αλλά το πρόβλημά τους το λύνουν ικανοποιητικά οι μπράβοι και οι σωματοφύλακές τους. τούτος ο βουλησιαρχικός ρομαντισμός των «αναρχικών» έχει ένα τραγικό μεγαλείο: Ξέρουν αυτοί οι άνθρωποι πως βρίσκονται σε αδιέξοδο. ίσα ίσα για να μπορούν οι επαναστάτες του γραφείου να ροκανίζουν τους έστω μικρούς κομματικούς τους μισθούς. 151 .φόρτωσε όλα στον αντικειμενικό παράγοντα. γνωστούς αλλιώς και σαν επαναστάτες του γλυκού νερού. επικουρούμενοι και από τις κρατικές δυνάμεις καταστολής. η της σαμπάνιας αν προτιμάτε. το ίδιο είναι. κι ωστόσο αγωνίζονται παίζοντας το κεφάλι τους κορόνα γράμματα. και κυρίως να περιφέρονται στα σαλόνια των αστών παριστάνοντας τους άνευ επα«στάσεως επαναστάτες.

30. Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ ΕΧΕΙ ΠΟΛΛΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Η βία έπαιξε έναν τεράστιο ρόλο στην ανάπτυξη των κοινωνιών και την εξέλιξη... του πολιτισμού! Το να καταδικάζει κανείς τη βία έτσι γενικά και άκριτα γιατί είναι όντως απεχθής, σημαίνει πως έχει μια εντελώς συναισθηματική αντίληψη για τον ανθρωπισμό. Η βία δεν υπηρετεί μόνο την απανθρωπιά αλλά και τον ανθρωπισμό. Η βία που άσκησε ο Στάλιν, η βία που άσκησε ο Λέναν, η βία που άσκησε ο Χίτλερ, ο βία που άσκησε ο Μεταξάς ή ο Παπαδόπουλος εδώ σε μας, δεν είναι παραλλαγές μιας και της αυτής βίας. Και βέβαια, αυτές οι μορφές πολιτικής βίας ουδεμία σχέση έχουν με τη βία των γηπέδων, των προεκλογικών συγκεντρώσεων εδώ στην Ελλάδα, τη βία που ασκεί ο ισχυρός σύζυγος στην ανίσχυρη σύζυγο, ο αυταρχικός πατέρας στο αδύναμο παιδί του, κ.τ.λ. κ.τ.λ. Κι ας μην κάνουμε καλύτερα λόγο για την ψυχολογική βία, η ισχυρότερη και διαρκέστερη μορφή της οποίος είναι αυτή που ασκούν οι παπάδες με την απειλή της κολάσεως. Κι ας μην αναφερθούμε στη «δια­ κριτική» βία που ασκεί ο εργοδότης στον εργαζόμενο. Εν πάση περιπτώσει βία δεν είναι μόνο η χρήση της δύναμης για έναν συγκεκριμένο σκοπό, τα σημάδια της οποίας είναι καταφάνερα, είτε στό κορμί, είτε στα νεκροταφεία, αλλά κι αυτή που δεν αφήνει ορατά ίχνη και που είναι πιο καταστροφική ακριβώς γι’ αυτό. 'Αλλωστε, το θύμα της ψυχολογικής ή της «διακριτικής» βίας δεν θα μπορούσε να επικαλεστεί εύκολα τη βοήθεια της Διεθνούς Αμνηστείας. Πριν βιαστεί κάποιος να καταδικάσει τη βία, ας αναλογιστεί πόσο βίαιος είναι ο ίδιος στην καθημερινή του ζωή και πόσο κακό προκαλεί διαρκώς και αδιαλείπτως με μορφές βίας που δεν εμπίπτουν στις διατάξεις του Ποινικού Κώδικα και γι’ αυτό τις ασκεί κανείς με... την ησυχία του! Φυσικά, κανείς λογικός άνθρωπος δεν θα υιοθετούσε τη βία σαν τρόπο άσκησης της πολιτικής ή σαν μέσο διευθέτησης προσωπικών διαφορών. Όμως, όταν καταδικάζουμε τη βία πρέπει να την καταδικά­ ζουμε σ’ όλες της τις μορφές κι όχι μόνο σ’ αυτές που θα μας βόλευε. 'Αλλωστε, η βία δεν πρόκειται να εξαλειφθεί εντελώς πριν από τον πλήρη εξαν­ θρωπισμό του ανθρώπου, πράγμα που δεν προβλέπεται να συμβεί πριν από την εμφάνιση της αταξικής κοινωνίας. Η οποία δεν είναι βέβαια κάτι το οποίο πρόκειται να συμβεί αύριο, του χρόνου ή μετά από εκατό χρόνια ακόμη. Μέχρι τότε λοιπόν, δεν θα συνιστούσα υπομονή, αλλά... βία στη βία! Αν σου δώσουν ένα χαστούκι μη γυρίσεις το άλλο μάγουλο, εκτός κι αν είσαι εντελώς ηλίθιος ή μαζσχιστής. Αντα­ πόδωσε το με δυο χαστούκια, κι αν ο άλλος επανέλθει με τρία, εσύ κάν’ τα τέσσερα, κ.ο.κ. μέχρι τελικής πτώσεως. Και μην ξεχνάς πως οι υποκριτές κήρυκες της μη βίας 152

πάρα πολύ συχνά σε θέλουν ήσυχο και ειρηνικό για να μπορούν αυτοί να ασκούν τη δική τους «διακριτική» και διαρκή βία, που μπορεί να μη σε στέλνει στον τάφο αμέσως, σε προετοιμάζει όμως, μεθοδικά για λείψανο. Το κράτος είναι βία Και δεν θα είχε λόγο ύπαρξης αν δεν είχε στη διάθεσή του τις περίφημες «δυνάμεις καταστολής». Η αστυνομία και τα ΜΑΤ είναι η θεσμοποιημένη βία. Και ο στρατός είναι η ίδια η βία συγκροτημένη σε σώμα. Ενώ ο εισαγ­ γελέας δεν βρίσκεται στην έδρα του για να προασπίζει, τάχα, τα συμφέροντα της κοινωνίας, αλλά για να επιβλέπει τα ταξικά συμφέροντα της τάξης που υπηρετεί. Και ο παπάς δεν βρίσκεται στο πόστο του στην ενορία για να φροντίζει, τάχα, για την πνευματική σου προκοπή, αλλά για να ασκεί την πιο ύπουλη μορφή βίας που θα μπορούσε να υπάρξει, αυτήν που στηρίζεται στον πολύ φυσικό φόβο του θανάτου. Άλλωστε, η βία έχει πρακτικά αποτελέσματα γιατί έχει την ψυχολογική της ρίζα στο φόβο του θανάτου. Λν δεν φοβόμασταν πως θα πεθάνουμε βίαια, κανείς δεν θα μπορούσε να μας τρομοκρατήσει και η βία θα ’χανε το πρακτικό της νόημα. Η βία λοιπόν είναι απάνθρωπη γιατί, σ’ όλες τις μορφές της, εκμεταλλεύεται την επιθυμία για ζωή, ή, για να το πω ανάποδα, το φόβο του θανάτου. Αυτό συνεπώς που μισεί ο βίαιος είναι ji ίδια η ζωή. Και τη μισεί τόσο πιο πολύ, όσο περισσότερο αγαπάει τον εαυτούλη του. Αν προχωρήσουμε παραμέσα το ψάξιμο, δεν θα δυσκολευτούμε να καταλάβουμε πως η βία έχει τη βαθιά της ρίζα στον εγωισμό. Και δεδομένου ότι ο εγωισμός είναι η συνέπεια της λειτουργίας ιδιοκτητικών αισθημάτων, ας έχουμε το νου μας στους έχοντες ισχυρό το αίσθημα της ιδιοκτησίας. Γιατί αυτοί, σε ορισμένες ακραίες περιπτώσεις, θα μπορούσαν και να σκοτώσουν ακόμη για μια δραχμή, που λέει ο λόγος, ή για μια σπιθαμή γης, για ένα τίποτα. Κι αν προσθέσουμε πολλούς τέτοιους ιδιοκτήτες, θα σχηματίσουμε αμέσως έναν... στρατό και θα εκστρατεύσουμε εναντίον άλλων ιδιοκτητών, που «επιβουλεύονται την εθνική μας ακεραιότητα», δηλαδή την ιδιοκτησία μας. 'Οσοι πάντως δεν έχουν ιδιοκτησία και τρέχουν με χαρά στον πόλεμο, αυτή την υπέρτατη μορφή βίας, τι να τους πω; Ότι είναι ηλίθιοι; Και πώς να το καταλάβουν αφού είναι ηλίθιοι; Να λοιπόν, που φτάσαμε στο τελικό συμπέρασμα Η βία χρωστάει τα πάντα στην ηλιθιότητα. Είτε γιατί οι έξυπνοι χρησιμοποιούν σαν δικό τους όπλο τη βλακεία των βλακών, είτε διότι οι βλάκες ενεργούν... αυτόβουλα, όπως π.χ. οι φασίστες, η στάθμη της νοημοσύνης των οποίων είναι πάντα και σ’ όλες τις περιπτώσεις κάτω του μηδενός. Αλίμονο, η βία έχει πολλές και γερές ρίζες και δεν φαίνεται εύκολο το ξερίζωμά της. Μέχρι που ο κόσμος εξανθρωπιστεί πλήρως, ας φροντίζουμε το χαστούκι που θα δώσουμε εμείς να είναι ένα μόνο. Αλλά τόσο δυνατό, που να μην τολμήσει ο βλαξ που κατέφυγε στη βία, γιατί ως βλαξ δεν θα μπορούσε να καταφύγει πουθενά αλλού για να προστατευθεί. Προπαντός λοιπόν, μην αφήσετε τους βίαιους να κυριαρχή­ 153

σουν, εν ονόματι της μη βίας. Γιατί αν κυριαρχήσουν θα αναγκαστείτε να καταφύ­ γετε σε μεγαλύτερη βία για να τους αντιμετωπίσετε. Η βία είναι ο πιο φαύλος από τους φαύλους κύκλους κι αν δεν σπάσει η αλυσίδα στον πρώτο της κρίκο, τα πράγ­ ματα δυσκολεύουν πολύ. Χτυπήστε τη βία όσο είναι ακόμα μικρή προκειμένου η αντιβία να είναι κι αυτή μικρή. Μια καλή αρχή θα ήταν η ευπρεπής και μη βίαιη συμπεριφορά προς τη σύζυγό σας και τα παιδιά σας. Και μην παραπονεθείτε αν «σηκώσουν κεφάλι», γιατί δεν θα είχαν κανένα λόγο να το σηκώσουν, αν δεν είχατε ήδη σηκώσει το δικό σας γιατί σας αρέσει να παριστάνετε τον «πατέρα αφέντη» μόνο και μόνο γιατί εσείς είστε ο «κουβαλητής» και συνεπώς από σας εξαρτάται η ύπαρξη εν τω κόσμω των «εξαρ­ τημένων μελών της οικογένειας». Η βία λοιπόν εξαρτάται από τέτοιου είδους φαύλες εξαρτήσεις. Που αν τις φα­ νταστείς προεκτεινόμενες, φτάνει μέχρι τις βίαιες σχέσεις που δημιουργούν τα κρά­ τη ανάμεσά τους. Κάτω η βία λοιπόν. Αλλά κάτω ολόκληρη η βία, σε όλες της τις μορφές, σε όλες της τις παραλλαγές. Η βία προϋποθέτει δύναμη. 'Οχι πνευματική πάντως. Σε ατομικό επίπεδο, στη βία καταφεύγει ο βλαξ, για τον απλό λόγο, πως θα του ήταν αδύνατο να καταφύγει στην ανύπαρκτη πνευματική του δύναμη. Κι αν έχει σωματική δύναμη, αλίμονο σ’ αυτόν που δεν έχει. Αν πάλι ο βλαξ εκτός της πνευματικής δύναμης στερείται και της σωματικής, τότε λύνει εύκολα το πρόβλημά του κάνοντας... συνεταιρισμό με τους ομοιοπαθείς του. Και βαρούν όλοι μαζί. Σ’ αυτήν την ικανότητα, του αυτομάτως συνεταιρίζεσθαι των ηλιθίων, στήριξε ο Χίτλερ τις κομματικές του οργανώσεις, λέει ο Βίλχελμ Ράιχ. Αλλά και το ΠΑΣΟΚ, όπως ξέρουμε, οικειοποιήθηκε πολύ άνετα το συνεταιρισμό ηλιθίων και καθαρμάτων, που μορφοποιήθηκε αυτόματα γύρω από τον αρχικό πυρήνα μιας εφημερίδας. Η δύναμη των συνασπισμένων ηλιθίων είναι τρομερή, είναι σαρωτική. Κι αυτό που μου κάνει εντύπωση είναι, πως το ΠΑΣΟΚ, το κόμμα των μικρομεσαίων (και στο μυαλό), στις τελευταίες εκλογές συγκέντρωσε μόνο το 40%, τη στιγμή που η στατιστική λέει πως οι ηλίθιοι μέσα σε μια κοινωνία (οι πνευματικά μικρομεσαίοι) αποτελούν περίπου το 50% όπως βεβαιώνει άλλωστε και ο Γκέμπελς. Ευφυείς όλων των εθνών ενωθείτε και μη βασίζεστε στην ένωση των προλετάριων. Αφενός γιατί είναι λίγοι πλέον και αφετέρου διότι πάρα πολύ εύκολα προσχωρούν στους καταστροφικούς μικρομεσαίους, αν τους πετάξεις ένα κομμάτι ψωμί. Τι φρίκη, θείε Κάρολε! θα το φανταζόσουν, θείε Κάρολε, πως οι προλετάριοι θα μικρομεσαιοποιούνταν τόσο γρήγορα, πριν προλάβουν να κάνουν την επανάσταση; Ή το χειρότερο, ότι θα μικρομεσαιοποιούνταν κι αφού την κάνουν, όπως καλή ώρα στη Σοβ. Ένωση που γέμισε μικρομεσαίους γραφειοκράτες; Γιατί θείε Κάρολε στις σοφές σου μελέτες δεν ενσωμάτωσες κι άλλες κοινωνικές παραμέτρους πλην της οικονομικής; Γιατί, δηλαδή, η βλακεία είναι ατομική υπόθεση; Ατομική υπόθεση 154

είναι οι συνεταιρισμοί των ηλιθίων που ενώνουν τις δυνάμεις τους; Προτείνω όθεν να διαβαστεί αμέσως μόλις εκδοθεί και στα ελληνικά «// εναλλα­ κτική λύσην του Ρούντολφ Μπάρο, όπου στον κλασικό μαρξισμό μπολιάζονται και πολλές άλλες παράμετροι, όπως η ψυχολογία της μάζας, η ευφυία, τα ιδεολογήματα, κ.τ.λ., κ.τ.λ. Πολλά κοινωνικά φαινόμενα, όπως ο φασισμός για παράδειγμα, δεν ερμηνεύονται επαρκώς με τον κλασικό μαρξισμό. Άλλωστε, ο φασισμός σαν πο­ λιτικό γεγονός δεν είχε εμφανιστεί ακόμα ούτε στην εποχή του Μαρξ ούτε στην εποχή του Λένιν και συνεπώς δεν θα μπορούσαμε να αντλήσουμε επιχειρήματα από τους κλασικούς του μαρξισμού. Ο φασισμός πάνιως, δεν είναι μόνο η ακραία μορφή του καπιταλισμού, που εμ­ φανίζεται σε περίοδους μεγάλης κρίσης του αστικού κοινωνικού συστήματος. Είναι επίσης και ένα φαινόμενο μαζικής ψυχοπαθολογίας. Και νοούμενο σαν τέτοιο μπο­ ρεί να διαγνώσει κανείς την ύπαρξή του και έξω από τα κυρίως ειπείν φασιστικά κόμματα, σαν ένα φαινόμενο διάχυτο μέσα στην κοινωνία, που μπορεί να μορφοποιηθεί και σε πολιτικούς σχηματισμούς σαν το ΠΑΣΟΚ, που δεν έχουν την τυπική μορφή του τυπικού φασιστικού κόμματος. Ο φασισμός, λοιπόν, είναι πανιού. Ακόμα και μέσα σια Κ.Κ. Κι ας μην ενοχληθούν, παρακαλώ, οι σύντροφοι, γιατί αυτοί ξέρουν καλύτερα από τον καθένα πως ανάμεσά τους κυκλοφορούν φασιστάκια με­ ταμφιεσμένα σε κομουνιστές. Κι είναι αυτά τα φασιστάκια, που κάνουν τη μεγαλύ­ τερη ζημιά, γιατί δεν έχουν συνείδηση πως είναι φασιστάκια. Πρέπει λοιπόν να τους το πούμε. Κι αν δεν συμφωνούν, να τους πετάξουμε έξω πυξ λαξ. Δεν πρέπει να αφήνουμε να τσαλαπατούν αυτά τα καθαρματάκια το υψηλότερο και ευγενέσιερο ιδανικό που εμφανίστηκε ποτέ στην ανθρώπινη κοινωνία. Σύντροφοι, ο φασισμός είναι παντού, μην το ξεχνάτε. Και δεν είναι ανάγκη να ανήκει κανείς φανερά σ’ ένα φασιστικό κόμμα για να είναι φασίστας. Ο φασισμός είναι καταρχήν νοοτροπία. Αυτή η νοοτροπία που στηρίζεται στην πιο βαθιά και γι’ αυτό ανομολόγητη παραδοχή της αξίας της βίας, έξω και πέρα από τους κοινωνικούς επικαθορισμούς της, αυτούς δηλαδή, που είναι γνωστοί ακόμα από την εποχή του Μακιαβέλι. Ο φασισμός δεν είναι μακιαβελισμός. Ο μακιαβελισμός προϋποθέτει ένα καλά οργανωμένο σχέδιο πολιτικής δράσης. Για να υπάρξει όμως φασισμός πρέπει ο μακιαβελισμός των ηγετών να συναντήσει το λαϊκισμό και να τον βάλει στην υπηρεσία του. Όπως ακριβώς έκανε ο Παπανδρέου. Ο φασισμός στηρίζεται στην ενδιάθετη στη μάζα και διάχυτη στην κοινωνία βία. Ο φασισμός αξιοποιεί, θα λέγαμε, τον αρχικό ζωώδη πυρήνα του ανθρώπου εκείνου που δεν έχει ακόμα πλήρως εξανθρωπιστεί και που βαρβαρίζει σταθερά στην καθη­ μερινή του ζωή. Κι ας σταματήσει επιτέλους αυτός, ο βλακώδης και άκριτος «σε­ βασμός στην ανθρώπινη προσωπικότητα». Έτσι χύμα και χονδρικά. Ποια προσω­ πικότητα και γιατί είναι ανθρώπινη η προσωπικότητα του φασίστα; Δεν είναι άν­ θρωπος ο φασίστας, είναι κτήνος και δεν το λέω καθόλου με τη μεταφορική 155

Και να τον χτυπάμε στη ρίζα του.. τη φυσική εξόντωση των φασιστών. Μια τέτοια πρόταση θα ήταν τυπικά φασιστική. Ο αυριανοτομπρισμός πάντως. είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα για να δειχτεί ο αυτόματος και αυθόρμητος τρόπος λειτουργίας του φασισμού εντός της κοινωνίας. 156 . όπως ονομάζει ευφυέστατα το διάχυτο και άμορφο φασισμό ο Μιχαήλ Ρομ.. θα είναι πλέον πολύ αργά. ασκώντας το εντελώς μίνιμουμ της απολύτως αναγκαίας βίας. βέβαια. ο Δαρβίνος! Δεν προτείνω. Αν αφήσουμε το φασισμό να πάρει τη μορφή του αυριανοτομπρισμού θα είναι ήδη πολύ αργά για έναν αποτελεσματικό έλεγχό του.έννοια. Προτείνω μόνο να έχουμε το νου μας στον καθημερινό φασισμό. Ας τον χτυπή­ σουμε τουλάχιστον σ' αυτό το στάδιο της ανάπτυξής του. γιατί αν οργανωθεί σ’ ένα απροκάλυπτα φασιστικό κόμμα. Γιατί τόσο ο εν δυνάμει όσο και ο εν ενεργεία φασίστας είναι ο ελλείπων κρίκος μεταξύ ανθρώπου και ζώου που έψαχνε.

Υπέρ των παραγωγών ή υπέρ των καταναλωτών. σε πλήρη συντονισμό με την αγορά. Πράγματι. τις προτιμήσεις και τον τρόπο ζωής των καταναλωτών και τις διαρθρωτικές αλλαγές της κοινωνίας. θα ξαναυτορυθμιστεί και έτσι στον αιώνα τον άπαντα. Τα κλειδιά θα τα κρατούσε έτσι κι αλλιώς από τότε το σοσιαλιστικό κράτος κι αυτό θα γύριζε τη στρόφιγκα. που ο Στάλιν δεν επέτρεψε τη λειτουργία της ελεύθερης αγοράς στην ΕΣΣΔ. πόσο αυτορυθμιζόμενο μπορεί να είναι αυτό το οιονεί οικοσύστημα. 157 . προς όφελος του καταναλωτή. Και ήταν ένα τεράστιο λάθος. κι όχι του παραγωγού. Και. όταν το καθοδηγεί η διαφήμιση και. νοούμενη σαν οικοσύστημα. θα αυτορυθμιστεί στη συνέχεια. Και το κούρδισμα το κάνει κάποιος. θα ξανααπορυθμιστεί. Το μεγάλο πρόβλημα δεν είναι τόσο η «ελεύθερη αγορά». λένε οι αστοί οικονομολόγοι. Ο καταναλωτής παίρνεται μεν σοβαρά υπόψη αλλά μόνο γιατί χωρίς αυτόν δεν μπορεί να υπάρξει αγορά και συνεπώς παραγωγός-καπιταλιστής. Και υπέρ ποίου παρεμβαίνει. Ναι. Και στη συγκεκριμένη περίπτωση το κράτος. όπως προέβλεπε η ΝΕΠ του Λένιν. αντιδρούν σύμφωνα με τις αλλαγές της τεχνολογίας. κινούνται σαν το εκκρεμές. Όλα λοιπόν στην αγορά. Υπέρ και των δυο. όταν το ελέγχουν τα μονοπώλια. η ελεύθερη αγορά είναι κάτι σαν αυτορυθμιζόμενο «οικοσύστημα». επί ποινή θανάτου. Το πρόβλημα λοιπόν είναι να υπάρξει και μια ελεύθερη αγορά στην οποία η έμφαση θα δίνεται στον καταναλωτή γιατί αυτός είναι ο εκμεταλλευόμενος εντός της ελεύθερης αγοράς. με πολλούς και ποικίλους κουρδιστικούς τρόπους. όσο οι κλειδοκράτορες της ελεύθερης αγοράς. Εντάξει Μόνο που το εκκρεμές θέλει κούρδισμα για να'κινηθεί. η ελεύθερη σοσιαλιστική αγορά δεν είναι προς σοσιαλιστικόν τρόμον. Η ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΑΓΟΡΑ ΚΑΙ Ο ΜΥΘΟΣ ΤΗΣ 0 Γκλόβερ αντιμετωπίζει την οικονομία σαν ένα οικοσύστημα στο οποίο οι επιχει­ ρήσεις. Ακόμα και στην περίπτωση που κάποιος είναι παραγωγός Α προϊό­ ντων και καταναλωτής Β προϊόντων (που δεν είναι τα δικά του) η σύγκρουση πα­ ραγωγού και καταναλωτή μέσα στην ελεύθερη αγορά είναι μοιραία. Συνεπώς.31. στην ελεύθερη καπιταλιστική αγορά όλα ρυθμίζονται απ’ τη σκοπιά του καπιταλιστή παραγωγού. αλλά τα συμφέροντα του παραγωγού και τα συμφέροντα του καταναλωτή δεν ταυτίζονται κατ’ ανάγκην. το οικοσύστημα θα απορυθμιστεί προσωρινά. Γιατί. Δεν πειράζει. είναι η τυπική απάντηση των αστικών οικονομολόγων. Εύκολα βλέπει κανείς στην παραπάνω διατύπωση το τυπικό μοντέλο λειτουργίας της «ελεύθερης αγοράς». Όμως.το κράτος. όταν επεμβαίνει συνεχώς το παρεμβατικό κράτος. κυρίως.

παρά ανεπίσημοι κλέφτες. τους την αφαιρείς και ησυχάζεις. Κι αν αργότερα κρίνεις σκόπιμο να τους την αφαιρέσεις. δεν υπάρχει λόγος να δημιουργούμε ζήτημα για την υπό υπαρκτό σοσιαλιστικό καθεστώς ελεύθερη αγορά. συμφωνούν πως το κράτος είναι βασικός παράγων στο παραγωγικό προτσές. είναι η μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην ελεύθερη αγορά υπό σοσια­ λιστικό καθεστώς και την ελεύθερη αγορά υπό καπιταλιστικό καθεστώς. τουλάχιστον ως προς το μέρος εκείνο των κερδών που το οικειοποιούνται οι κλέφτες. Ίσως μάλιστα τώρα να κερδίσουν κάτι. Τίποτα. που από ελεύθερη μπορεί να μεταβληθεί πάραυτα σε χαοτική με το παραμικρό. αλλά κυρίως διότι οι νόμοι και οι διατάξεις παίζουν αποφασιστικό ρόλο στην οργάνωση της παραγωγής. είναι προτιμότερο να υπάρχουν επίσημοι. Γιατί τους ανεπίσημους δεν είναι δυνατό να τους ελέγξει κανείς. είναι πονηρία να μιλάνε για προγραμματισμένη (και κοινωνικοποιημέ­ νη) οικονομία οι «υπαρκτοί» σοσιαλιστές. Αλλά κέρδος έτσι κι αλλιώς υπάρχει και στη μη ελεύθερη αγορά. αλλά τα περισσότερα είτε επενδύονται απευ­ θείας απ’ το κράτος είτε τα παρακρατούν οι γραφειοκράτες. και συνεπώς πλεονεκτεί σαφώς απ’ την ελεύθερη 158 . θα σήμαινε κάτι μόνο αν δεν υπήρχε εκμετάλευση στη γραφειοκρατική αγορά. Κι αφού στην προγραμματισμένη οικονομία του υπαρκτού σοσιαλισμού τα κέρδη δεν μοιράζονται όλα στους εργαζόμενους. Άλλωστε τους δίνεις τόση ελευθερία όση εσύ εκάστοτε κρίνεις σκόπιμο. υπάρχει οπωσ­ δήποτε και εκμετάλλευση). γιατί ελεύθερη αγορά χωρίς κέρδος δεν νοείται. συνεπάγεται την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Κάθε εμφάνιση των ΜΑΤ άλλωστε είναι μια επέμβαση στην αγορά. τι έχασαν. λοιπόν. και οι μετοχές αρχίζουν να χοροπηδάνε σαν τρελές. Τι είχαν. Αν. λοιπόν. αλλά η κατανομή του. λοιπόν.Φυσικά. ενώ τους επίσημους (τους ιδιώτες που κάνουν την ελεύθερη αγορά να λειτουργεί ως ελεύθερη) τους έχεις στο χέρι. Δεν χρειάζεται κόπος για να καταλάβει κανείς πως η ελεύθερη σοσιαλιστική αγορά είναι λιγότερο ευαίσθητη. μαρξιστές και αστοί. Έχει όμως έμμεση. Διότι κάθε ταραχή διαταράσσει καταρχήν το πάρα πολύ ευαίσθητο Χρη­ ματιστήριο. το σύστημα της ελεύθερης αγοράς. είτε σοσιαλιστική είτε καπιταλιστική είναι αυτή. Το ξαναλέω: Το ότι υπάρχει εκμετάλλευση στην ελεύθερη αγορά δεν σημαίνει τίποτα. Όχι μόνο γιατί υπάρχουν και κρατικές επιχει­ ρήσεις. Όλος ο κόσμος. Δεν υπάρχει τίποτα πιο ευαίσθητο και απαθές απ' την ελεύθερη αγορά. άλλο τόσο πονηρία είναι να μιλάνε για ελεύθερη αγορά οι αστοί. Το πρόβλημα λοιπόν δεν είναι το κέρδος καθεαυτό. Στο κάτω κάτω. Αυτή. όπως και να το δει κανείς. που προβλέπεται να καταργηθεί μόνο στην κομουνιστική κοινωνία του μέλλοντος. οι εκμεταλλευόμενοι στην ΕΣΣΔ. της λεγόμενης προγραμματισμένης οικονομίας. έστω κι αν η επέμβαση αυτή δεν φαίνεται να ’χει καμιά άμεση σχέση με την αγορά. με το καλά οργανωμένο κράτος τους. (Όπου υπάρχει κέρδος.

Βέβαια. αν πάτε στο Ζαγκόρσκ. άλλωστε. ή έστω έναν αγιοποιηιιένο άνθρωπο τύπου Λ£νιν ή και Στάλιν ακόμα και θα δείτε για πότε συσπειρώνεται ο κόσμος. Το επάγγελμα του οικονομολόγου. Και μετά μου μιλάτε για συμμετοχή του λαού στα κοινά και άλλα τέτοια ηχηρά. Αλλά και η τροποποίηση αυτού του σχεδιασμού. εκτός απ’ τις πα­ ραδοσιακές τράπεζες που ελέγχουν την αγορά με τον παραδοσιακό τρόπο. Και ούτως πως. που μέχρι το 1929 περιοριζόταν είτε στην οικονομική είτε στη λογιστική πρακτική. βέβαια. Αλλιώς. η οικονομία είναι κάτι το ζωντανό και ατίθασο και δεν υπακούει εύκολα σε πολιτικές αποφάσεις. την κοιτούν οι ορθόδοξοι χριστιανοί. Απ’ αυτή την άποψη.καπιταλιστική αγορά. κάτι τέτοιο κάθε άλλο παρά ορθόδοξα μαρξιστικό είναι. δια του μηχανισμού της αγοράς. που περισσεύουν και στη Ρωσία. εκατό χιλιόμετρα έξω απ’ τη Μόσχα. όσο θέ­ λουν να λένε οι αστοί οικονομολόγοι. όταν η ου|5ά στο «αγίασμα» μπροστά στο σκήνωμα του Αγίου Σέργιου φτάνει το μισό χιλιόμετρο. που επιχειρεί ο Γκορμπατσόφ τώρα. Ωστόσο. Και συνεπώς έχει υπέρ αυτής το γεγονός πως πάντα λειτουργούσε λίγο ή πολύ ερήμην της πολιτικής και οι όποιες πολιτικές αποφάσεις ελάχιστα την επη­ ρέαζαν. που προσέχουν τα πάντα στην κάθε τους λεπτομέρεια. ύστερα από πέντε χρόνια. την έδρα της Ρωσικής Ορθοδοξίας. Γίνεται να μετέχει κανείς στα κοινά. Η ανθρωπότητα έχει να κάνει πολύ δρόμο ακόμα για να εξανθρωπιστεί). Όμως. είναι γεγονός πως κανείς δεν απο­ φάσισε να είναι ελεύθερη. δεν τους μαζεύεις με τίποτα. που προ­ σπαθεί να διορθώσει τις συνέπειες μιας άλλης. απ’ τη μεγάλη οικονομική κρίση του 1929 και μετά έγινε φανερό πως πρέπει να ασκείται ένας συνεχής και πολύπλοκος έλεγχος στους περιπεπλεγμένους μηχανισμούς λειτουργίας της ελεύθερης αγοράς. Όμως. Διότι τα νήματα της ελεύθερης αγοράς τα κρατάει το σοσιαλιστικό κι όχι το καπιταλιστικό κράτος. Αλλά την ορθο­ δοξία θα κοιτάμε τώρα ή το φαί. δεν συνήλθα ακόμα απ’ το σοκ. τώρα έγινε μια πάρα πολύ δύσκολη 159 . είναι επίσης μια πολιτική πράξη. Κι αυτό που γίνεται σήμερα στην ΕΣΣΔ δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια επαναφορά της ΝΕΠ (Νέα Οικο­ νομική Πολιτική) του Λένιν και όχι μια επαναφορά του καπιταλισμού. απλώς τροποποιούν ή αναδιευθετούν τα ήδη αυθορμήτως υπάρχοντα μέσα στην ελεύθερη οικονομία. προέκυψαν και μυριάδες οικονομικοί οργανισμοί. (θα σας σηκωθεί η τρίχα. Ίσως μόνο με την προσδοκία του κέρδους. Δώστε στο λαό έναν άγιο. Εγώ. Γιατί κανείς δεν απο­ φάσισε να είναι αυτή που είναι Δημιουργήθηκε αργά και εξελικτικά και οι πολιτικές αποφάσεις δια των οποίων ελέγχεται. Την ορθοδοξία. Ο κεντρικός σχεδιασμός της σοσιαλιστικής οικονομίας είναι μια πολιτική πράξη. παραπάνω πως και η καπιταλιστική ελεύθερη αγορά δεν είναι και τόσο ελεύθερη. Είναι λοιπόν πολύ θλιβερό που ο Στάλιν κατέστρεψε το σχέ­ διο του Λένιν για μια ελεύθερη σοσιαλιστική αγορά. Έγινε τέτοια μέσα από μια μακρόχρονη διαδικασία το ξαναλέω. η καπιταλιστική ελεύθερη αγορά πλεονεκτεί σαφώς. Είπαμε.

είναι αστείο να μιλάει κανείς σήμερα για ελεύθερη αγορά. Ως πότε. όλα θα τιναχτούν στον αέρα. Και μόνο η ύπαρξη των υπετροφικών χρηματιστηρίων δηλώνει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο πως ο έλεγχος της οικονομίας όχι μόνο είναι απρόσωπος και υπερπρόσωπος. Οι οικογενειακές επιχειρήσεις έγιναν Ανώνυμες Εταιρείες και οι μετοχές τους πουλιούνται και αγοράζονται στο Χρηματιστήριο όπως οποιοδήποτε άλλο ε­ μπόρευμα. άρχισαν τέτοιοι τριγμοί. Και η λύση που βρήκαν ήταν αυτή ήδη είχε βρει ο Κέινς. Άλλωστε. που οι οικονομολόγοι επιστρατεύτηκαν εσπευσμένα να δώσουν και πάλι μια λύση.υπόθεση. θα κυνηγάει για πάντα τον παραδοσιακό φιλελευθερισμό. στην παραδοσιακή έννοια του όρου. Το πιο σίγουρο και προσοδοφόρο επάγ­ γελμα σήμερα είναι αυτό του οικονομολόγου. δεν μπο­ ρεί να περιμένει τα πάντα απ’ τους επιστήμονες οικονομολόγους. Άλλη μια φορά ο μαρξισμός δικαιώνεται πανηγυρικά: η κοινωνία με τους μηχα­ νισμούς της είναι υποχρεωμένη να ελέγχει μια οικονομία που ξέφυγε προ πολλού απ’ τον έλεγχο της παραδοσιακής οικογενειακής επιχείρησης. Κανείς δεν μπορεί να το πει. με πάρα πολλές υποειδικότητες. αλλά πήρε και το χαρακτήρα τζόγου. ο εισηγητής του κρατικού παρεμβατισμού στην ελεύθερη αγορά. που καλούνται κάθε τόσο να επιφέρουν διορθωτικές ή διαρθρωτικές αλλαγές σ’ ένα οικονομικό σύστημα που δουλεύει εντελώς τρελά. που λέει πως η αγορά είναι ένα αυτορυθμιζόμενο οικοσύστημα. ούτε η αφηρημάδα του μηχανικού. Κάτω από συνθήκες ασφυκτικής επιτήρισης. οι οικονομολόγοι. αλλά ούτε τα τυχαία δυστυχήματα πρέπει να αποκλείο­ νται. Θα μπορούσαμε να φανταστούμε την καπιταλιστική οικονομία σαν ένα πυρηνικό 160 . παράγοντας ωστόσο ακόμα έργο. μια κοινωνία που στηρίζεται στους τζογαδόρους κάθεται σ’ αναμμένα κάρβουνα. όπου η ελευθερία της αγοράς είναι μια δοτή ελευθρεία που ουδεμία σχέση έχει με τον παλιό «οικοσυστηματικό» αυθορ­ μητισμό. Βέβαια. που έφερε ακεραία την ευθύνη για το καθετί Αυτή η ειδυλλιακή κατάσταση αποτελεί προ πολλού παρελθόν για τον καπιτα­ λισμό. 'Ομως. έχουν το νου τους. αν και δεν είναι δύσκολο να προ­ δικάσει κανείς πως κι ένας κόκκος άμμου αν πέσει στα γρανάζια αυτού του μηχα­ νισμού. Φαίνεται πως η ελεύθερη αγορά έχασε για πάντα την ελευθερία της. όπου όλα βρίσκονταν κάτω απ’ την προσωπική επιτήρηση ενός ανθρώπου. όμως. Φαίνεται πως το φάντασμα του Κέινς. Και σήμερα «αστυνομικοκρατείται» βά­ ναυσα. μόλις η θάτσερ και ο Ρηγκαν επιχείρησαν ν’ αφήσουν την αγορά να λειτουργήσει όπως και παλιά ως οικοσύστημα. που είναι κάτι σαν μηχανολόγοι που φροντίζουν για την καλή λειτουργία της τερατώδους οικονομικής μηχανής. ο οποίος χρωστάει πολλά στον Μαρξ. σημαίνει να τ’ αφήνεις όλα να λειτουρ­ γούν στην τύχη και να ισορροπούν από μόνα τους σύμφωνα με το αξίωμα του Γκλόβερ. Όμως. Διότι ελεύθερη αγορά.

εργοστάσιο εκτεθειμένο σε μυριάδες κινδύνους προερχόμενους από αστάθμητους παράγοντες. δεν βαριέσαι. κι έγινε διευθυντής για \α αισθανθεί κι αυτός ο καημένος «κάποιος». που πέφτουν απ’ τον πεντηκοστό όροφο ενός ουρανοξύστη της Νέας Υόρκης. θα τινάξει στον αέρα την καπιταλιστική οικουμένη ολόκληρη. αφού ο παραγωγός έγινε απρόσωπος και χάθηκε στα τάρταρα της Ανωνύμου Εται­ ρείας. Άστον. ένα τέτοιο σύστημα περιμένουν οι κομπραδόροι και οι αεριτζήδες για να διαπρέψουν. όπου κι αν συμβεί. αφού το γούστο της περιπέτειας του κλασικού επιχειρηματία χάθηκε. τι διάολο θέλουν και ουρλιάζουν όλοι τους για την ανελευθέρως ελεύθερη οικονομία. 161 . Πάντα επικρεμόταν πάνω απ’ το κεφάλι τους η δαμόκλεια σπάθη των κραχ. Αν συμβεί ένα τέτοιο δυστύχημα ο καπι­ ταλισμός θα γίνει αυτόματα μακαρίτης και θα τον κλαίνε συγγενείς και φίλοι. δεν λέγεται. Το πόσο το περιμένω κάτι τέτοιο για να σκάσω στα γέλια. Να τραγουδήσει κανείς και γΓ αυτούς το «επέσατε θύματα».. Ένα τέτοιο σύστημα περιμένει κι ο χωριάτης που σπούδασε κι έγινε οικονομολόγος. Ετσι κι αλλιώς θύματα ήταν. Οποία αφελήςχρώτηση! Μα. θα αναρωτηθείτε ίσως:'Αφού η ελεύθερη αγορά κάθε άλλο παρά ελεύθερη είναι. Μπα.. απα­ νταχού της καπιταλιστικής οικουμένης. θα το βρει απ’ το γιο του που θέλει να γίνει τραγου­ διστής της ροκ ή κάτι τέτοιο αντικαπιταλισηκό. μια ζωή έτσι βουτηγμένοι στην αγωνία των κρίσεων. Πρέπει να είναι εκπληκτικό το θέαμα των αιρωούμενων στο κενό σωμάτων των αυτόχειρων. Ο καπιταλισμός δεν αντέχει σε μια οικο­ νομική κρίση ανάλογης αυτής του 1929. Και το οικονομικό Τσερνομπίλ.

Ναός του καπιταλισμού. χρεόγραφα. Παρόλο που η Τράπεζα είναι θεσμός πολύ προγενέστερος του καπιταλισμού. γενικότερα οι αξίες.» Έτσι περίπου. ο παπάς εργάζεται κι αυτός. η Τράπεζα συνδέει τον καπιταλισμό με τα προηγού­ μενα κοινωνικά και οικονομικά συστήματα και τούτη η σύνδεση δείχνει πολύ πα­ ραστατικά πως το μεταγενέστερο σύστημα οργάνωσης της κοινωνικής ζωής βγαίνει από το προγενέστερο. η μόνη θεότητα που λατρεύεται εκεί μέσα είναι το χρήμα. η προγενέστερη αυτού Τράπεζα είναι ο ναός του χρή­ ματος εν γένει. Ο Μαρξ ονόμασε το Χρηματιστήριο ναό του καπιταλισμού. γιατί θα αντείπω πως δεν υπάρχουν άμισθοι παπάδες κι ότι εκτός από το μισθό τους έχουν και τα «τυχερά» που τους δίνουν οι πιστοί δίκην πουρμπουάρ. γιατί αν μπορούσε θα έκανε ένα άλλο επάγγελμα. όπως και κάθε άλλος εργαζόμενος). χρήμα ονόμαζαν οι αρχαίοι Έλληνες το «χρήσιμο πράγμα». Η 162 . για τις προσφερθείσες υπ’ αυτών πνευματικές υπηρεσίες. (Και μη μου πείτε πως είναι λειτούργημα το να είσαι παπάς. που λέει κι ο Μπουνιουέλ.) και όχι οι ηθικές. φεουδαρχικού. Συνεπώς. Όπως ξέρουμε. Κατά κάποιον τρόπο. 'Οντως. Διότι ο καπιταλισμός έκανε κατανομή έργου και εναπόθεσε τις ηθικές αξίες προς φύλαξιν σπς Εκκλησίες.32. Διότι. επεμβαίνει ο χωροφύλακας για να σου διδάξει εθνικοφροσύνη (τρομάρα του!) και ο παπάς για να σου διδάξει ηθική. όπως αυτός την καταλαβαίνει — και δεν νομίζω πως μπορεί να καταλάβει και πολλά πράγματα ένας παπάς. Πώς λέμε «στον πατριωτισμό των Ελλήνων. κάηκες. δουλοκτητικού. οι οικονομικές αξίες (τραπεζογραμμάτια. με συνέπεια και αναγκαιότητα. Οπότε. η Ανώνυμος Εταιρεία και το Χρημα­ τιστήριο. στον τομέα των υπηρεσιών. δεν έχουν όλοι την ίδια άποψη περί πατριωτισμού και ηθικής. είναι καλά κρυμ­ μένη στους τρεις κύριους θεσμούς του καπιταλισμού. που προϋποθέτει σπουδές. Όμως. καπιταλιστικού και σοσιαλιστικού. αν εμπιστευτείς την Ελλάδα στον πατριωτισμό των Ελλήνων και την ηθική στο χριστιανισμό των Ελλήνων χριστιανών. μετοχές κτλ. Η Τράπεζα είναι κάτι σαν την κόκκινη γραβάτα: Φοριέται μ’ όλα . δηλαδή στο χριστιανισμό των χριστιανών. και άρα θα έπρεπε να προστα­ τεύεται από την εργατική νομοθεσία. την Τράπεζα. Εννοείται. εξ αυτής απορρέουν οι δυο αποκλειστικά καπιταλιστικοί θεσμοί. την Ανώνυμη Εταιρεία και το Χρηματιστήριο (θα τα δούμε όλα με τη σειρά). Η ΕΚΠΛΗΚΉΚΗ ΕΦΕΥΡΕΣΗ ΤΟΥ ΝΟΜΙΣΜΑΤΟΣ Η κρυφή γοητεία της μπουρζουαζίας. όπως κι εγώ ο δημοσιογράφος.εννοώ όλα τα κοινωνικά συστήματα που στηρίζονται στο χρήμα.

Το νόμισμα. το βασισμένο στην ανταλλαγή προϊόντων. Το χαρτονόμισμα π. η μουσική κι ο έρωτας. κατόπιν ωρίμου σκέψεως. Κομίζω. που σαν ζωγραφιά αποσπά αμέσως την προσοχή του μωρού — αλλά και των μωρών. σ’ ένα συγκεκριμένο τόπο. με τα οποία είναι λίγο δύσκολο να ασχοληθεί αυτός που επικεντρώνει την προσοχή του αποκλειστικά στο χρήσιμο πράγμα. Έτσι. Π. διότι πιστεύω πως. αυτό που. πρώ­ τοι είχαν την ιδέα πως τα εμπορεύματα μπορούν να ((αντιπροσωπευτούν» με κάτι που δεν είναι εμπόρευμα στην κυριολεξία. ως συνήθεια. στα αρχαία ελληνικά σημαίνει θεωρώ. Του αναγνωρίζουμε. υπάρχουν κι άλλα χρήσιμα πράγματα σ’ αυτόν τον κόσμο. όπως τα βι­ βλία.χ. όταν συναλλασόμαστε με τους άλλους. Θα πάρεις λιγότερα. Δεδομένου όμως ότι η οικονομία ξέφυγε προ πολλού από το πρωτόγονο σύστημα συναλλαγής. εκτιμώ την αξία του χρήματος. νόμισμα είναι αυτό που κατ’ έθιμο παραδεχόμαστε όλοι πως έχει μια αξία. το νόμισμα. Δεν φαντάζομαι να υπάρχει κανένας που να πιστεύει πως το χρήμα δεν είναι χρήσιμο πράγμα! Κι αν υπάρχει ας στείλει σε μένα ό.. αναγνωρίζω κάτι ως έθος. και όχι σ’ ένα συγκεκριμένο θεό. άλλωστε. έχει πράγματι μια αξία. 163 . που μπορεί να το ανιαλλάξει κανείς με ένα οποιοδήποτε άλλο χρήσιμο πράγμα.) Σύμφωνα με τα παραπάνω. κι όχι γιατί το αποφάσισαν οι συντοπίτες μου ή εγώ. Αλλά με την αρχαιοελληνική έννοια του ρήματος.σοφή ελληνική γλώσσα. δεν έχει καμιά αξία καθεαυτό. 'Ομως. η ώριμη σκέψη για τέτοια δύσκολα πράγματα. όταν σήμερα λέμε χρήμα εννοούμε νόμισμα Είναι δε νόμισμα. αλλά θα μπορούσε να μετατραπεί σε εμπόρευ­ μα (σε πράγμα) πολύ εύκολα. διότι τα κο­ λοκυθάκια χρειάζονται^ιεγαλύτερη φροντίδα και συνεπώς εργασία.τι χρήμα έχει. έτσι γενικά.χ. θέλω να πω. και συνεπώς πιστεύω στους συγκεκριμένους θεούς που πιστεύουν και οι άλλοι. Γιατί χρήμα μπορεί να ’ναι οποιοδήποτε χρήσιμο πράγμα. κάποτε (θα δούμε πότε) να του δώσουμε μια αξία για να μπορούμε να κάνουμε εύκολα τη δουλειά μας. (Πού να βρεθεί. εκτός του χρήματος. αρκεί ολόκληρη η κοινωνία να συμφωνήσει πως το κοινό ισοδύναμο όλων των εμπορευμάτων. μια αξία που μπορεί και να μην την έχει.. γιατί αυτό συνηθίζεται στον κόσμο ολόκληρο. δηλαδή. νοούμενο ως μια συμβολική. οι τρομεροί Ίωνες. που όμως παραπέμπει σε κάτι πολύ συγκεκριμένο (θα δούμε τι) είναι εφεύρεση μάλλον των Ελλήνων της Ιωνίας. άλλη μια φορά κυριολεκτεί απολύτως. παραδέχομαι. μπορεί να δώσεις δυο κιλά αγγουράκια και να πάρεις από τον άλλο παραγωγό ένα κιλό κολοκυθάκια. οι δημιουργοί του ελληνικού πολιτισμού. λοιπόν. συμβατική αξία. Ένα χρωματιστό χαρτάκι είναι. παρόλο που δεν κάνω προσπάθειες να αποκτήσω πολύ από αυτό το πολύ χρήσιμο πράγμα. Το χρήμα προηγείται ιστορικά του νομίσματος. Ώριμη ντομάτα είναι η ώριμη σκέψη. Ενώ «νομίζω θεούς» (χωρίς το άρθρο) σημαίνει πως πιστεύω στο Θεό. ως έθιμο. γιατί εγώ ξέρω πόσο χρήσιμο πράγμα είναι. Δηλαδή. όπως ακριβώς κι ο θεός. αποφασίσαμε. νομίζει κανείς. ((νομίζω τους θεούς» σημαίνει αναγνωρίζω.

Όμως. το ήλεκτρον ήταν άφθονο στη Μικρά Ασία. ή να χώσεις στην τσάντα σου ένα τανκς! Το νόμισμα. και που δεν είναι χρυσά ή αργυρά. από τότε ακόμα διαπί­ στωσαν πως είναι αδύνατον να εμπιστευτείς την οικονομία στον «πατριωτισμό των Ελλήνων». όμως είναι δυνατό να κλέψεις χρήμα ίσο προς την αξία ενός αεροπλάνου. όπως είπαμε. γιατί η φύση των Νεοελλήνων απέχει πολύ από το να είναι καλλιτεχνική) αντιμετώπισαν το νόμισμα καθαρά και ξάστερα ως σύμβολο. χαλώντας τη συμφωνία που έλεγε πως. ασφαλώς ήταν Έλλην εκ Μικράς Ασίας. ευκολύνει τα μάλα τις συναλλαγές. αλλά χάρτινα. που το λες νόμισμα γιατί έτσι νομίζεις. καλλιτέχνες από τη φύση τους (οι αρχαίοι Έλληνες. τις ίδιες για όλους. που αυτό αντιπροσω­ πεύει Πρέπει. λοιπόν. Που πιο απλά σημαίνει: Δεν αρκεί να έχεις στο χέρι σου ένα σύμβολο. Αλλά οι Έλληνες. Όντως. Αντικατέστησαν το κεχριμπάρι με χρυσάφι. κι έτσι ο κάθε μπαγάσας μπορούσε ανειότατμ να βάζει όσες χάντρες ήθελε στο κομπολόι του. Μπορεί μάλιστα να ήταν κανένας προπροπροπροπάππος μου. οι κερατάδες! (Ο πρώτος Κοσκωτάς της ιστορίας. οι γείτονες των Ελλήνων στη Μικρά Ασία. Ρωτήστε και τους ΠΑΣΟΚους αν δεν με πιστεύετε. οι Λυδοί. Σκεφτείτε να έχετε στο χέρι σας ένα κομπολόι από κεχριμπάρι (ήλεκτρον) και να κάνετε τις πληρωμές σας με χάντρες. Ευτυχώς. εννοώ. Είναι αδύνατο να κλέψεις ένα αεροπλάνο. Δηλαδή. ας πούμε.. γιατί είναι συμβολική. λοιπόν. που το «τα­ λέντο» του κλέπτειν δεν κληρονομείται). συγκλονιστική εφεύρεση το νόμισμα: Σου επιτρέπει να βάλεις στην τσέπη σου εκατό κιλά πατάτες..παρόλο που δεν του «ραίνεται καθόλου. και που όσο λιγοστεύουν. όταν οι άνθρωποι έχουν στην τσέπη τους Α ποσό χρημάτων (εις νόμισμα) είναι σαν να έχουν το οποιοδήποτε εμπόρευμα. 164 . γιατί εκτός από καλλιτέχνες είναι και μπαγάσηδες. από τον καιρό δηλαδή των μακρινών προγόνων μου των Ιώνων της Μικράς Ασίας. η πραγματική αξία του νομίσματος είναι ο χρυσός. νικέλινα. που κόβουν το νόμισμα) να υπάρχει αντίκρισμα εις χρυσόν. Εκπληκτική. να λες. Αλλά και την κλοπή. τόσο δυσκολεύει το «μπεγ) *ρυ> (το παιχνίδι με το κομπολόι). για να σταματήσουν τα εκ του συμβολισμού απορρέοντα παρατρά­ γουδα. λοιπόν. Οι πονηροί Λυδοί λοιπόν. πρέπει αυτό το σύμβολο να αντικαταστήσει τη συμβολική του αξία με πραγματική. απλώνοντας το χέρι του. όλα τα νομί­ σματα που κυκλοφορούν. Από τότε. Οι γείτονες των Ελλήνων της Ιωνίας. Οι Λυδοί λοιπόν είναι οι εφευρέτες του περίφημου «χρυσού κανόνα». στην Ιωνία. Και γΓ αυτό τα πρώτα νομίσματα που έκοψαν ήταν από ήλεκτρον. που ήταν σπάνιο και δεν μπορούσε ο πάσα ένας να το αρπάξει από τη φύση.. που θα μπορούσε να αγοράσει κανείς με αυτό το ποσό χρημάτων. Τούτο το τρομερό γεγονός της κοπής του πρώτου νομίσματος στον κόσμο συνέβη γύρω στα 700 π. Α κιλά πατάτες κάνουν Β χάντρες. στις σημερινές εκδοτικές Τράπεζες (είναι αυτές που εκδίδουν. τους την έφεραν των Ελλήνων.Χ. ελέγχοντας τις χάντρες που απομένουν στο κομπολόι.

Αφή­ στε. σε τρόπον ώστε. γιατί η σπέκουλα έγινε πάρα πολύ εύκολη και μ’ αυτόν. Φορέστε τη. κι άλλα έκλεισαν τελείως με συνέπεια να αναστατωθεί η παγκόσμια αγορά χρυσού. λοιπόν. ως αξιόπιστον οικονομικό σύστημα. θέλω να πω. Ο καπιταλισμός. καταργεί το χρυσό κανόνα Στο εξής μόνο η καλή πίστη θα μπορούσε να εγγυηθεί την αξία ενός νομίσματος. πάτε σήμερα στην Τράπεζα και πέστε στον υπάλληλο: Πάρε ρε φίλε αυτά τα χρήματα και δώσμου το χρυσάφι που αναλογεί σ' αυτά. με τους Γούκους μας. γιατί γίνονται πολλά τροχαία α­ τυχήματα. Τούτη η αναστάτωση οδήγησε στη μεγά­ λη οικονομική κρίση του 1929. Να πώς έγινε. γίνεταΓσοσιαλιστές (προσοχή: όχι «σοσιαλιστές») αν θέλετε να διαφυλάξετε την ενπμότητά σας. τα χρυσωρυχεία ξέφυγαν από κάθε έλεγχο. τους Μούκους μας κι όλα μας τα κακά. να δε|£ προκοπή. πήγε προ πολλού περίπατο και ότι το νόμισμα ξέφυγε από τη δικαιοδοσία των Λυδών και απόχτησε και πάλι συμβολική αξία. το Σεπτέμ­ βριο του 1931 πρώτη η πάντα πρωτοπόρος Αγγλία. Γι’ αυτό σας λέω πως ο καπι­ ταλισμός είναι σκέτος φακίρης. τελευταία. Άλλα υπερπαρήγαγαν χρυσάφι. και καταργήθηκε ο χρυσός κανόνας. μάλιστα. αυτή να είναι υποχρεωμένη να σου δώσει αμέσως και χωρίς συζήτηση το αναλογούν εις αυτό το ποσό χρυσάφι. Η μόνη ζώνη ασφαλείας. ανάλογα με το πόσο αξιόπιστη είναι η χώρα που εκδίδει ένα συγκεκριμένο νόμισμα. οι οικονομολόγοι σκέφτηκαν και είπαν πως δεν είναι να ’χεις εμπιστοσύνη στον μπαγάσα το χρυσό. Κάθεται στα καρφιά. κι όχι ανάλογα με το πόσο χρυσάφι έχει στα ταμεία η εκδοτική της τράπεζα Καταλαβαίνετε τώρα. θα ανοίξει το στόμα του με εύλογη απορία και θα σε περάσει για τρελό. Κι έτσι. Κι έτσι άρχισαν να εμφανίζονται για πρώτη φορά τότε μόλις στον κόσμο τα ισχυρά και τα ασθενή νομίσματα. Ο σιυλοβάτης του καπιταλισμού (κι όχι μόνο) έγινε ο εφιάλτης του κα­ πιταλισμού. Όμως. Δηλαδή στα παλούκια. όταν πας στην Τράπεζα και δώσεις Α ποσό νομισμάτων. Και δέστε τη σφιχτά. παρά την πανίσχυρη χρυσή της λίρα. Κατόπιν τούτου. χρωστάει σχεδόν τα πάντα στο χρυσό κανόνα. το καύχημα και το αγλάισμα του καπιταλισμού. που είναι ακόμα ασφαλής. γιατί η δραχμή δεν συγκαταλέχτηκε ποτέ ανάμεσα στα ισχυρά νομίσματα. που λέτε. στις συμφορημένες και συφοριασμένες ατραπούς της οικονο­ μίας. είναι ο σοσιαλισμός. Κατά τον Α' Πα­ γκόσμιο Πόλεμο μέσα στην αναμπουμπούλα. βασισμένος στην καλή πίστη των ανθρώπων και μάλιστα τη σήμερον κοσκωτικήν και ΠΑΣΟΚικήν ελληνική ν ημέραν. Έπρεπε λοιπόν να καταργηθεί ο χρυσός κανόνας. Σε μια εποχή. να είναι καλυμμένα δηλαδή εγγυημένα με μια Α ποσότητα χρυσού το καθένα. λοιπόν. τα παλούκια αν σας ενδιαφέρει η ακεραιότητα του πισινού σας.μπρούντζινα ή χάλκινα. που ακόμα δεν κατάλαβε πως ο χρυσός κανόνας. που και τα ισχυρά νομίσματα αρχίζουν 165 . όπως τον καιρό των Ελλήνων Ιώνων. Άντε.

γιατί θα πεθάνει η δραχμή. θα ήταν αστείο να ζητάμε από τη δραχμούλα μας να γίνει ισχυρό νόμισμα. αλλά περισσότερο σταθερά από το εθνικό νόμισμα Η αντικατάσταση του χρυσού από το δολάριο ήταν η έμπραχτη αναγνώριση της παγκόσμιας οικονομικής ισχύος της Αμερικής. Γιατί δεν νομίζω πως θίγεται ιδιαίτερα. ούτε γιεν. αντί να υπάρχει χρυσός στα υπόγεια των Τρα­ πεζών. Τόσο το καλύ­ τερο. με το ευρωπαϊκό ECU δεν θα υπάρχει δραχμή. Ούτε χρυσάφι. τι καταλάβαμε εμείς οι μισθωτοί. λοιπόν. ούτε δολάριο. Αλλά το ιαπωνικό γιεν προκάλεσε πολλά προβλήματα στο δολάριο. 166 . υπάρχουν δολάρια που είναι το πιο ισχυρό νόμισμα ή άλλα νομίσματα λιγότερο σκληρά από το δολάριο. για αντίκρισμα εις χρυσόν που καλύπτει το νόμισμα που δεν είναι χρυσό. Ρωτήστε καλύτερα την καφετζού. Αντί. Τι διάολο θα γίνει. Κι έτσι. κάνοντάς την ένα νόμισμα ρεζτλι των σκυλιών του Κοσκωτά. Και που υπάρχει. Εμένα ρωτάτε. Και μη μου πείτε πως θα θιχτεί η εθνική μας υπερηφάνεια. Δεν βλέπετε που οι αστρολόγοι παίζουν ολοένα και μεγαλύτερο ρόλο στην οικονομία. όταν όλοι οι απατεώνες αυτού του τόπου την προσβάλλουν ακατάπαυσια. δηλαδή. άλλωστε. Σε λίγο. Αυτά έχει ο καπιταλισμός.να παραπατούν και να μπαλανιζάρουν επικίνδυνα. οι Τράπεζες σήμερα εγγυώνται την αξία του κυκλοφορούντος νομίσματος με ένα άλλο νόμισμα ισχυρό. σαν κάλυμμα της δραχμής μας. την σήμερον αστροκαπιταλιστικήν ημέραν. λοιπόν.

άσχετα αν μπορούμε ή δεν μπορούμε να τους ελέγξουμε ή ακόμα και να τους επιβάλουμε. αν τους χειριστεί κανείς κατάλληλα. και πάλι ας ξεχάσουμε την ελευθερία. τα οικονομικά συστή­ ματα δεν βάζουν σκοπούς. και χορεύουν όπως αυτή σφυράει. λειτουργεί ερήμην τους και συχνά τους γελοιοποιεί. λοιπόν. παρά ταύτα. κοινωνική ομάδα δεν μπορεί να υποκαταστήσει την κοινωνία στο σύνολό της. που αποφαίνονται για λογαριασμό ολόκληρης της κοινωνίας. πράγμα που είναι το ίδιο από μια άποψη. όμως όχι καθοριστικών και οπωσδήποτε όχι ικανών να επιφέρουν ριζικές αλλαγές σ' ένα οικονομικό σύστημα. Βέβαια. η μαρξιστική επιστήμη της πολιτικής οικονομίας ισχυρίζε­ ται πως τα οικονομικά συστήματα υπακούουν σε νόμους. Η καπιταλιστική οικο­ νομία λοιπόν λέγεται ελεύθερη. η ύπαρξη και μόνο οικονομικών νόμο»’ δημουργεί τις προϋποθέσεις. αφήνονται να λειτουργήσουν ελεύθερα. Οι άνθρωποι είναι σκλάβοι των νόμων της ελεύθερης αγοράς. Η οποία. κατά συνέπεια. Οι νόμοι είναι ελεύθεροι και όχι οι άνθρωποι. ως το βαθμό που είναι δυνατό να ελεγχθούν. Αντίθετα. είναι βέβαιο πως θα τον καταργήσει. και μια ομάδα ανθρώπων που θέλουν να επιβάλουν τη βούλησή τους πάνω σ’ αυτούς τους αντικειμενικούς νόμους δεν είναι η κοινωνία.33. όχι γιατί οι άνθρωποι εντός αυτής δρουν ελεύθερα. Ωστόσο. συχνά καλοπροαίρετα και με την πεποί­ θηση πως εξυπηρετούν ολόκληρη την κοινωνία. Η ΩΡΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΓΑΛΗ ΔΟΚΙΜΑΣΙΑ Σύμφωνα με την αστική επιστήμη της πολιτικής οικονομίας. Όμως. ας ξεχάσουμε την ελευθερία. οι οποίοι. καμαρώνοντας κι από πάνω για την ελευθερία τους. Οι οι­ κονομικοί νόμοι είναι κοινωνικοί νόμοι. Το πολύ να είναι εκπρόσωποι αυτής της κοινωνίας. κανείς δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί πως αυτά που συμβαίνουν δεν τα θέλει ο λαός κι ότι επιβάλλονται άνωθεν. Τα δημοψηφίσματα τελούνται καθημερινά μέσα στην κοινωνία κι όταν η δημοκρατία λειτουργεί πράγματι. Αν πάλι ελεγχθούν τόσο πολύ και τόσο ασφυκτικά ώστε να στραγγαλιστούν. για μια ενεργοποίηση της βούλησης ενώ αντίθετα η ανυπαρξία νόμων μας κάνει μοιρολάτρες ή τζογαδόρους. Κι αν η κοινωνία στο σύνολό της διαπιστώσει πως ο καπιταλισμός δεν την εξυπηρετεί. Αν λοιπόν δεν ελεγχθούν οι νόμοι της αγοράς. Οι οικονομίες δρουν σαν να έχουν μέσα τους μια δική τους λογική. Καμιά. οι επαναστάτες έχουν κάθε λόγο να πιστεύουν πως η βούληση του λαού δεν μπορεί να εκδηλωθεί μέσα σ’ ένα αυταρχικό ή έστω μισοαυταρχικό αστικό 167 . αλλά διότι δεν είναι ελεύθεροι να επέμβουν στους οικονομικούς νόμους. και ο καπιταλισμός δέχεται την ύπαρξη οικονομικών νόμων. ερήμην και εις βάρος του λαού.

Ο Μαρξ όταν κάνει λόγο για τη δικτατορία του προλεταριάτου. Διότι σε μια αστική δημο­ κρατία την πληροφόρηση μπορεί να την έχει όποιος θέλει να την έχει. . δεν εννοεί μια δικτατορία που θα διαιωνίζεται. Αν τους πεις «θα φτιάξουμε κομουνισμό για να κερδίζεις περισσότερα» θα σου πουν: Φτιάξτε τον. θα ήταν . 'Ομως. η γαλλική. πρώτο. Αν η κομουνιστική πρόταση αποτύχει και σε συνθήκες πλήρους και αδιαμφισβήτητης δημοκρατίας. για να συμβεί κάτι τέτοιο. 1) Οι κοινωνίες του υπαρκτού σοσιαλισμού δεν είναι δημοκρατικές. Κάπως έτσι. Φυσικά. πρέπει να σκέφτηκαν κι όλοι εκείνοι οι εξαθλιω­ μένοι που έσπευσαν στο κάλεςμα του Λένιν. εντελώς μπακάλικα.πίσης βλαξ αν έλεγε πως ο λαός εκεί δεν έχει σωστή πληροφόρηση. μπορεί να δρα χωρίς θεωρίες. ή ότι τον παραπληφορούν και συνεπώς δεν καταλαβαίνει το συμφέρον του. τότε πρέπει να απορριφθεί ως μη λειτουργική εντός μιας συγκεκριμένης κοινωνίας. Θα ήταν βλαξ όποιος θα έλεγε πως αυτές οι κοινωνίες δεν ξέρουν τι τους γίνεται. Και συνεπώς οι προτάσεις που κάνει το κόμμα για μια καλύτερη κοινωνία μπορεί να είναι και μπλόφα. και ξέρουμε εμείς. αλλά χωρίς εμένα γιατί εγώ είμαι πολύ απασχολημένος. ώστε να γίνει αποδεκτή αυτόματα απ’ το λαό. κι όχι τα σπουδαία οράματα για την κοινωνία του μέλλοντος. κατά περίπτωσιν) για λογαριασμό και αυτών που δεν μπορούν να μιλήσουν. σε μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο και να επαναφερθεί ίσως σε μια άλλη ιστορική περίοδο. και το παλλαϊκό κράτος θα γίνει έτσι πραγματικότητα. και δεν δίνουν πεντάρα κάτω από ποιο οικονομικό σύστημα κερδίζουν όσα κερδίζουν. αλλά που θα λειτουργήσει σαν όργανο για την εγκαθίδρυση της αταξικής κοινωνίας. ότι δηλαδή ο λαός δεν μπορεί να εκδηλώσει τη βούλησή του. κι ότι συνεπώς. όπως η αγγλική. δεν μπορεί να έχει ισχύ σε μια αστική κοινωνία βεβαιωμένα δημοκρατική. εδώ εμφανίζονται αυτόματα δυο «αντεπαναστατικές» ενστάσεις: 1) Αυτό το επιχείρημα. όταν οι κοινωνικές συνθήκες θα έχουν αλλάξει. Η μόνη κοινωνία που γνωρίζει ο λαός είναι η κοινωνία του παρόντος και για να τον δελεάσουμε είναι αδύνατο να τον παραπέμπουμε σ’ ένα μέλλον με­ γαλύτερο των δέκα ετών το πολύ. Αυτό που τους έκανε να δράσουν ήταν η επιθυμία να κερδίσουν περισσότερα. είναι αυταρ­ χικές όταν δεν είναι εντελώς δικτατορικές. η γερμανική ή η αμερικάνικη. Πρέπει λοιπόν η κομουνιστική πρόταση να δοκιμαστεί ελεύθερα μέσα σε μια ελεύθερη κοινωνία και μόνο τότε θα μπορέσει να δείξει την αξία της. Και το ση­ μαντικότερο. η δική τους βούληση (η βούληση των επαναστατών) είναι περισσότερο έγκυρη διότι αψηφούν τους καταναγκασμούς και τις απειλές και εκφρά­ ζονται ελεύθερα (με τα όπλα και άλλως πως. Μπορεί ακόμα να προσαρμοστεί τόσο. Ούτε ο μπακάλης ούτε ο μανάβης της γειτονιάς μου έχουν ιδέα είτε από αστική είτε από μαρξιστική οικονομία. εντός της οποίας το προλεταριάτο θα αυτοκαταργηθεί ως τάξη. φτιάξτε τον γρήγορα. δεν εννοεί δικτατορία των γραφειοκρατών και δεύτερο.καθεστώς. χωρίς καταναγμασμό.

γιατί αλλιώς υπάρχει ο κίνδυνος η δικτατορία του προλεταριάτου να γίνει μόνιμο καθεστώς. Είπε μόνο πως αυτή η κοινωνία θα έρθει κάποτε διότι ήδη κυοφορείται εντός του καπιταλισμού και ότι η έλευσή της είναι ιστορικός νόμος. Μπορεί να ασκήσει κριτική κανείς επ’ αυτού. εδραίωσε την πεποίθηση στους αριστεριστές. ερήμην του κοινού νοός. σ’ όλους τους χώρους όπου εκδηλώνεται μια έντονη κοινωνική δραστηριότητα. είναι σκανδαλώδες. Μπορεί να απορρίψει κανείς το μαρξισμό ως τελεολογικό.πρέπει η επαναστατική βούληση του προλεταριάτου να συμπέσει με τις ώριμες για την κοινωνική αλλαγή αντικειμενικές συνθήκες. Ευθύνονται κυρίως οι γραφειοκράτες που δεν επέτρεψαν να λειτουργήσει η μαρξιστική δημοκρατία. δηλαδή η δημοκρατία που είχε στο νου του ο πιο ειλικρινής ίσως δημοκράτης που εμφανίστηκε ποτέ στη Γη. Και ευ­ τυχώς οι περισσότερες αναρχικές ομάδες έπαψαν να κάνουν αναφορές στον Μαρξ. Δεν θα κουραστούμε να το επαναλαμβάνουμε: Ο Μαρξ. ερήμην των αντικειμενικών συνθηκών. που ήταν επιστήμονας και όχι μελλοντολόγος. στο όνομά του το κακό έγινε. τίποτα πιο αγράμματο απ’ το να αντιμετωπίζει κανείς τον Μαρξ σαν το σιυλοβάτη δικτατοριών. τα πράγματα είναι πάρα πολύ μπερδεμένα πανιού. ή τον Κροπότκιν. Κι ωστόσο γι’ αυτό το σκάνδαλο δεν ευθύνονιαι μόνο οι επι­ κριτές του μαρξισμού. έγινε χυδαία δικτατορία. Τι ειρωνεία! Αυτή η πλήρης και απόλυτη δημοκρατία στην οποία παραπέμπει ο μαρξισμός. στο βάθος βάθος. αν και δεν τολμούν να κάνουν αναφορές ούτε στον Μπακούνιν. όμως σε καμιά περίπτωση δεν είναι δυνατό να αυτοπροτείνονται σαν μαρξι­ στικές. ίσως γιατί θέλουν. Όμως το να τον απορρίπτει γιατί κυοφορεί δικτατορίες. που λένε) που θ’ αργήσει πολύ να συνέρθει. αλλα όντως δημοκρατικό (τουλάχιστον όσο το επιτρέπει η ίδια η λογική του καπιταλιστικού συστήματος). κι ότι συνεπώς πρέπει να αγωνιστούν για να επιβάλουν τις μαρξιστικές απόψεις. υπό καθεστώς αστικό μεν. ερήμην των πάντων. δεν ήταν καθόλου μέσα στις προθέσεις ενός ανθρώπου με τόσο βαθιά και τόσο απόλυτη πίστη στη δημοκρατία όπως ο Μαρξ. τσιμέντο να γίνει. Ο Μπακούνιν ταιριάζει περισσότερο στους αριστεριστές απ’ τον Μαρξ. ερήμην της λαϊκής βούλησης. Τίποτα πιο βλακώδες. Και ναι μεν αυτές οι εξεγέρσεις διατηρούν ακέραιο το συναισθηματικό τους νόημα σαν έμπραχτες εκδη­ λώσεις διαμαρτυρίας για το γεγονός πως η κοινωνική δικαιοσύνη παραμένει σχήμα λόγου. που αμφισβη­ 169 . πως αυτοί είναι οι γνήσιοι μαρξιστές. βέβαια. την επιστημονική προστασία που προσφέρει ο μαρξισμός. Και ο μαρξισμός υπέστη ένα πλήγμα με τη δικτατορία της γραφειοκρατίας (αν ήταν όντως δικτατορία του προλεταριάτου. πράγμα που. Όπως και να ’ναι. Κι ωστόσο. δ ρ είπε τίποτα για το πώς πρέπει να είναι οργανωμένη η κο­ μουνιστική κοινωνία του μέλλοντος. Και το χειρότερο.

Έλεγα πως ο μαρξισμός πρέπει να δοκιμαστεί σε συνθήκες απόλυτης ελευθερίας για να μπορέσουμε να τον κρίνουμε και σαν μελλοντολογία. 170 . να κάνω τη δουλειά μου και να βγάλω κανένα φράγκο! Το σκάνδαλο εμφανίζεται μόνο μ’ αυτούς που τους αρέσει να θεωρητικολογούν και ν’ απορρίπτουν το μαρξισμό με μια τέτοια επιπολαιότητα. είτε θετικά είτε αρνητικά (είτε σαν παραδοχή είτε σαν απόρριψη) μπήκε για τα καλά στη ζωή μας. αν και μέσα σ’ ένα απ’αυτά τα κοινωνικά πλαίσια κυο­ φορούνται και αναπτύσσονται οι προσωπικές αμφισβητησιακές συμπεριφορές. που θεωρεί την. που είναι πολύ πιο έντιμος.. Όλα αυτά τα φαινόμενα είναι μάλλον ψυχολογικής τάξεως και δεν πρέπει να συνδέονται κατ’ ανάγκην ούτε με το μαρξισμό. Ακόμα και μια ερωτική απογοήτευση μπορεί να προκαλέσει κοινωνική αμφισβήτηση από τη μεριά του ερωτικά απογοητευμένου. που δεν την έχει ο ταπεινός μπακάλης. Κατά κανόνα είναι μια άμορφη και άτσαλη προσω­ πική τοποθέτηση ανθρώπων δυσαρεστημένων για χίλιους λόγους. Και βέβαια είναι πάρα πολύ κοινή και πάρα πολύ γνωστή η περίπτωση γόνων αστικών οικογενειών που γίνονται «αναρχικοί» για να εκδικηθούν τον αυταρχικό πατέρα. ο δρων κοινωνικός άν­ θρωπος αδιαφορεί για τα συστήματα και τις θεωρητικές διερευνήσεις και επικεντρώ­ νει την προσοχή του στην τρέχουσα καθημερινή οικονομική αποτελεσματικότητα. Ακόμα κι αυτοί που απορρίπτουν το μαρξισμό και σ’ αυτή του τη διάσταση (δηλαδή σαν τρόπο κριτικής και έγκυρης μελέτης του καπιταλισμού) δεν θα ήταν δυνατό να τον παρακάμψουν και να συνεχίσουν τις έρευνες τους ως να μην είχε γεννηθεί ο Μαρξ. ούτε με τον υπαρκτό σοσιαλισμό. Γιατί θα σου πει ευλόγως ο μπακάλης: Δεν με παρατάς. ή όταν βολευτούν καθ’ οιονδήποτε άλλο τρόπο και απαλειφθεί έτσι το αίσθημα ανασφάλειας που δημιούργησε την πρόσκαιρη προσωπική αμφισβήτηση των κοινωνικών θεσμών. ούτε με τον καπιταλισμό. Ούτε κατ’ ανάγκην αναρχική. Ο μαρξισμός. Όμως. Το είπαμε. προσοχή: Κάθε αμφισβήτηση του κατεστημένου δεν είναι κατ’ ανάγκην μαρξιστική. και γι’ αυτό θα μπορούσαν θαυμάσια να χρησιμοποιηθούν σαν στοιχεία για ευρύτερες κοινωνικές μελέτες. Κανείς δεν μπορεί να ζητήσει από έναν μπακάλη να έχει απόψεις περί μαρξισμού ή καπιταλισμού. κύριε. Γιατί η αξία του σαν τρόπος κριτικής και μελέτης του καπιταλισμού δεν αμφισβητείται από τους σοβα­ ρούς ανθρώπους.. κοινωνία υπεύθυνη για τα προσω­ πικά του παθήματα. και ξεγίνονται όταν ο πατέρας αλλάξει συμπεριφορά απένα­ ντι τους. Αλλά σάμπως ξέρει τι είναι ο καπιταλισμός. Άλλωστε ανήκει στις πιο μεγάλες κατακτήσεις του ανθρώπινου πνεύματος κι αν δεν είναι κακόπιστος πρέπει να είναι εντελώς βλαξ εκείνος που σπεύδει να απορρίψει το μαρξισμό χωρίς να ξέρει καν περί τίνος πρό­ κειται.τεί με χίλιους τρόπους και με μια απειρία επιχειρημάτων το «κατεστημένο».

είτε των δεξιών είτε των αριστερών. επα­ ναλαμβάνω. πρέπει να είναι και μαρξιστική — και να της φαίνεται. πέραν αυτών που έμαθαν παρεμπιπτόντως διαβάζοντας την τρέχουσα αρθρογραφία των εφημερίδων. 171 . δεν ξέρουν τίποτα απολύτως. πράγμα που δεν συμβαίνει πάρα πολύ συχνά. επιτίθε­ νται με τον πιο άκριτο και ανόητο τρόπο κατά του μαρξισμού για τον οποίο. ο αριστερός Τύπος φέρει κι αυτός τις ευθύνες του. που όπως και ο μπακάλης που λέγαμε δεν έχει σε μεγάλη εκτίμηση τη θεωρία. Μια κομουνιστική εφημερίδα δεν αρκεί να είναι κομουνιστική. Γιατί η κομουνιστική προπαγάνδα εκπίπτει σε κομματική δηλαδή γραφειοκρατική προπαγάνδα.Είναι πάρα πολλοί αυτοί που επιχειρώντας να καλύψουν ένα ψυχολογικό πρόβλη­ μα που τους δημιουργήθηκε απ’ την αντίφαση ανάμεσα στην προσωπική τους ηθική συμπεριφορά και την κοινωνικοποιημένη ανηθικότητα του καπιταλισμού. αν δεν είναι ταυτόχρονα και μαρξιστική προπαγάνδα. μέσα σ’ έναν κομματικό μηχανισμό. Ωστόσο γι’ αυτή την αφασία γύρω απ’ τα μεγάλα προβλήματα της κοινωνικής οργάνωσης.

.. όπως θα έλεγαν οι Ιταλοί. Κόλλυβος ονομαζόταν στην αρχαία Ελλάδα το μικρό νόμισμα. παρόλο που έχουν κοινή αφετηρία το τραπέζι. το ίδιο πράγμα. Εκείνο που ίσως δεν ξέρουμε όλοι είναι γιατί η νέα ελληνική λέξη «τραπέζι» διαχώρισε το νόημά της από την αρχαία ελληνική λέξη «τράπεζα». αυτοί που ασχολούνταν με σοβαρότερες τραπεζικές ερ­ γασίες στην αρχαία Ελλάδα ήταν οι. Πάνω σ' αυτά οι τραπεζικοί υπάλληλοι συνεχίζουν τη δουλειά. Αυτό το ξέρουμε όλοι. Εκεί πήγαιναν οι πιστοί. εμείς μεν για «να συγχωρεθεί η ψυχή του μακαρίτη». δηλαδή μπάνκους. (Κόλλυβα παρασκευασμένα με άλλον τρόπο συνεχίζουμε να τρώμε και σήμερα. οι τραπεζίται ήταν τραπεζίτες της πλάκας και έκαναν περίπου τη δουλειά που κάνουν σήμερα τα αυτόματα μηχανήματα που μετατρέπουν σε λιανά τα χοντρό­ τερα νομίσματα. οι δημιουργοί της πρώτης σύγχρονης Μπάνκα. τους Δελφούς και την Ολυμπία. Βέβαια. όχι μόνο για να προσκυνήσουν. Εξυπακούεται πως οι παπάδες-τραπεζίτες δεν έδιναν τόκο. όμως δεν πρέπει να ξεχνάμε πως όλα σε τούτο τον κόσμο φαίνονται να 'ναι για γέλια στο ξεκίνημά τους. Έχει όμως και τώρα τραπέζια. τεμάχια του ακέραιου νομίσματος. πληρώνοντας στους παπάδες ένα κάποιο ποσό για φύλακτρα. όλοι ξέρουμε πως το κτίριο μιας Τράπεζας δεν έχει τραπεζαρία για τους πελάτες. Οι σπουδαιότερες τράπε­ ζες της ελληνικής αρχαιότητας ήταν οι ναοί στη Δήλο. Τράπεζα σημαίνει τραπέζι. δηλαδή κοψίδια.. αλλά μόνο στα μνημόσυνα.. κάτι το θρεπτικό). παπάδες. οι πολύ μικρές πιτίτσες. ας πούμε οι χυλοπίτες για να καταλαβαινόμαστε. Σιγά σιγά οι αρχαίοι τραπεζίται άρχισαν να κάνουν και σοβαρότερα πράγματα από το να σου χαλούν τα χοντρά νομίσματα και κάποτε απόκτησαν νοοτροπία σωστού τραπεζίτη. κι ακόμα γιατί η αρχαία τράπεζα ύψωσε σε κεφαλαίο το πρώτο γράμμα και έγινε Τράπεζα. που γυρόφερναν παλιότερα τις εκκλησίες αδιαφορώντας παντελώς για το μακαρίτη. Ο αρχαίος καταθέτης ήταν ικανοποιημένος που τα χρήματά του ήταν απολύτως 172 . Μάλιστα. Και κόλλυβα (στον πληθυντικό) λέγονταν στην αρχαία Ελλάδα τα πολύ μικρά τεμάχια ζυμαρικών. διότι ασχολού­ νταν με κέρματα. δεν είναι βέβαια. Αυτό δα έλειπε. αλλά και για να καταθέσουν τις οικονομίες τους. που έκαναν και οι αρχαίοι Έλληνες τραπεζίται. γνωστοί αλλιώς και σαν κερματισταί. για να βάλουν στο στομάχι τους.34. στο τζάμπα. Όμως. πάνω στο οποίο ξαπλώνουν τα νομίσματα. ΟΙ ΜΑΚΡΙΝΟΙ ΠΡΟΓΟΝΟΙ ΤΟΥ ΤΟΚΟΓΛΥΦΟΥ. Οι παλιοί τραπεζίται και οι σημερινοί τραπε­ ζίτες. Αξίζει να σημειωθεί πως οι τραπεζίται ή κερματιστές (αυτοί που κάνουν ψιλά) λέγονταν επίσης και κολλυβιστές. οι πεινασμένοι δε. Βέβαια.

Ό. Τέλος πάντων. με την ίδια περίπου έννοια που και η ψυχή σου βρίσχεται σε καλά χέρια εντός του ναού. θα πουν οι αφελείς.εξασφαλισμένα σ’ έναν ιερό και απαραβίαστο χώρο. Για σκηνοθεσία που όμως είναι επένδυση. Αξίζει να σημειωθεί πως οι αρχαίοι Έλληνες ιερείς. Ξέρεις. Τι ιστορία κι αυτή! Να χάνεις όλα τα σπουδαία του αρχαίου ελληνικού πολιτι­ σμού και να μένεις με τη δόξα των αρχαίων ημών πρόγονων και να μην ξέρεις τι να την κάνεις. όπως και στην εκκλησία. να σου δημιουργηθεί ένα αίσθημα ασφάλειας και να καταθέσεις ήσυχα τις οικονομίες σου. αν οι παπάδες φύλαγαν τα χρήματα των καταθετών χωρίς προμήθεια. δεν ήταν ακριβώς ιερείς. υπήρχαν σ’ όλους τους λαούς. γιατί θα ’πρεπε να τη δίνουν τζάμπα τότε. Σκεφτήκατε ποτέ γιατί οι Τράπεζες έχουν διακοσμημένους τους τοίχους τους με ακριβά έργα τέχνης. Αφού ούτε σήμερα σου δίνουν τζάμπα μια θυρίδα στην τράπεζα. ας μην αρχίσουμε να κοκορευόμαστε που «εμείς οι Έλληνες» ανακαλύ­ ψαμε την τράπεζα. αυτοί ήταν που μάζευαν τα χρήματα για να καλυφθούν τα έξοδα κατασκευής των πυραμίδων και των άλλων τρομερών κτισμάτων που τα βλέπεις και σου κόβεται η ανάσα. οι ναοί-τράπεζες ήταν κρα­ τικές. που μπορούσε να τεμαχίζεται (να γίνεται κέρματα. Πώς λοιπόν θα γίνονταν τα σπουδαία κτίσματα σ’ αυτόν τον υπέροχο χώρο. κύριε. που βοηθούσαν τους πιστούς να τα βολέψουν μόνοι τους με τους θεούς. όχι πάντως για το τηλέφωνο) και δεύτερον διότι το ιερόν τραπεζικόν σύστημα είναι αιγυπτιακής και βαβυλωνιακής καταγωγής. μα τι μούτρα! Στο όνομα του Φαραώ. Κι όπως και στην εκκλη­ σία. όπως ο καθένας μπορούσε και ήξερε. πριν από δέκα χρόνια). που είχαν κόψει νόμισμα. Μ’ άλλα λόγια. Ιδιωτικές έγιναν πολύ αργότερα. και τσακ η μαρμάρινη παγίδα σ’ άρπαξε και σ’ έκανε αποταμιευτή από καταναλωτή. που δεν λέγεται! Λοιπόν. βάλτε με το νου σας τι γινόταν στις τρά­ πεζες της Ολυμπίας στη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων. Για να βοηθούν τους καλλιτέχνες. δηλαδή. Και σήμερα ξαναμπαίνει το αρχαίο ελληνικό αίτημα της κρατικοποίησής τους. Πρώτον γιατί τραπεζίται. Γιατί. 173 . που δεν λέγονται όμως έτσι. Λοιπόν. είχε μια σκασίλα ο τραπεζίτης για την τέχνη. Ήταν δημόσιοι υπάλληλοι. Επενδύει η Τράπεζα ένα πολύ μικρό μέρος των κολοσσιαίων κεφαλαίων της σε πενιελικό ή άλλο μάρμαρο. δηλαδή η δουλειά τους δεν θεωρούνταν ιερή. όλα τα λουξ εκεί μέσα αποσκοπούν στο να σε θαμπώσουν. που τον παραβίαζαν μόνο οι βάρβαροι αλλοεθνείς επιδρομείς. Ήταν κάτι μούτρα.τι επέζησε μέχρι τις μέρες μας από την αρχαία τραπεζική αντίληψη είναι μόνο η αρχιτεκτονική των Τραπεζών. Πού να μπεις και μέσα! (Ακόμα λαχανιάζω όταν θυμάμαι την αναρρίχησή μου στο εξωτερικό της πυραμίδας του Χέοπα. Για σκηνοθεσία πρόκειται. κορόιδα ήταν οι Αιγύπτιοι παπάδες. όπως θα λέγαμε εμείς. Αναρωτηθήκατε ποτέ γιατί οι σημερινές Τράπεζες μοιάζουν με ναούς που αστράφτουν από το μάρμαρο. βέβαιος όντας ότι βρίσκονται σε καλά χέρια. Πάντως.

Όμως. ως προς αυτόν τον τομέα. επιχειρηματίες έχουν περίσσευμα χρημάτων κι άλλοι έλλειμμα εις ρευστόν. Διότι το να δανείζεις χρήματα με τόκο είναι μια κοινωνική ανάγκη και γι’ αυτό ακριβώς δεν τελεσφόρησαν τα μέτρα των φεουδαρχών. αν βέβαια υπήρχαν τότε επίσημες Τράπε­ ζες. παρόλο που η προβλεπόμενη. λοιπόν. είτε πρέπει να μοιραστεί στους φτωχούς.Τραπεζίτες. αλλά στα έξοδα της επιχείρησης). πράγμα που σημαίνει πως. που σου δάνειζε. είτε να επενδυθεί σε άλλες παραγωγικές δουλειές. Θα μπορούσα­ με να τους πούμε και παρατραπεζίτες. πράγμα που τους εμποδίζει να επεκτείνουν την επιχείρησή τους. για την παράνομη δουλειά τους ποινή. φυσικά με το αζημίωτο. Προσέξτε και θα καταλάβετε τη χρησιμότητα των Γούκων σ’ αυτόν τον κόσμο. ως σαράφηδες. Άλλοι. ήταν δήμευση της περιουσίας τους και εξορία. Μπορεί ο Σαίξπηρ στον «Έμπορο της Βενετίας» να ωρύεται μ’ εκείνον τον άθλιο Εβραίο. αλλά ο Σαίξπηρ είναι ποιητής και η κοινωνία δυστυχώς ποτέ δεν πήρε στα σοβαρά τους ποιητές. ώστε αυτοί να δρουν «παρά την Τράπεζαν» (δίπλα στην επίσημη Τράπεζα. λοιπόν. που ήταν πάντα άψογοι στη συμπεριφορά τους. Παρόλο που οι βασιλιάδες και οι πρίγκιπες του Μεσαίωνα κυνηγούσαν αγρίως τους σαράφηδες. γνωστοί σε μας και με το τουρκικό τους όνομα. Σωστοί άρχοντες. Αλλά οι τραπεζίτες με τη σύγχρονη έννοια άρχισαν να εμφανίζονται τον ύστερο Μεσαίωνα. πράγμα προτιμότερο από τη φιλανθρωπία για το συνεπή κεφαλαιούχο. Δεν μπορώ να βγω στο παζάρι κςμ να φωνάζω. με την ελληνική έννοια της λέξης υπάρχουν από τότε που υπάρχει χρήμα. ως ανεπίσημοι τραπεζίτες). Ο τόκος του μεσαιωνικού αργυραμοιβού έφτανε μέ­ χρι και το 50% του κεφαλαίου. Οι αργυραμοιβοί του Μεσαίωνα ήταν τραπεζίτες του ποδαριού. πως οι γδάρτες του Μεσαίω­ να ήταν πιο ευσπλαχνικοί από τους σημερινούς. αλλά του σημερινού παρατραπεζίτη ο τόκος συχνά ξεπερνάει το 100%. τον τοκογλύφο Σάιλοκ. ως να πωλούσα κρεμμυδάκια στη λαϊκή αγορά: εδώ το καλό 174 . Των Γούκων που προηγούνται ιστορικά των Κοσκωτάδων και ετοιμάζουν το δρόμο τους. Θέλω να πω. (Δίνει και στη γυναίκα του κατιτίς για τις φιλανθρωπίες. ο Μεσαίωνας προεκτείνεται σήμερα σ’ ένα χρόνο προμεσαιωνικό. Είναι οι περίφημοι αργυραμοιβοί. Μπορώ λοιπόν να σου δώσω το περίσσευμά μου σε χρήμα για να κάνεις τη δουλειά σου. στην οδό Αριστείδου). (Μέχρι πριν από είκοσι χρόνια περίπου οι σαράφηδες είχαν ακόμα τους πάγκους τους έξω απ’ το Χρηματιστήριο. πού να σε βρω. που θα προκύψει πολύ αργότερα. ώστε να παραχθούν κι άλλα προϊόντα και να προκόψει η κοινωνία της αφθονίας. "Οταν λοιπόν το χρήμα αρχίσει να περισσεύει σε μερικούς και να συσσωρεύεται στο ταμείο τους. αυτοί το βιολί τους. Ποια ήταν λοιπόν η κοινωνική ανάγκη που έκανε αναγκαίους τους σαράφηδες.

Έκοψε ένα είδος τραπεζογραμματίων. έπρεπε να μπει υπό κοινωνικόν έλεγχον. Όμως. Δυο ολόκληρους αιώνες αργότερα ξεπροβάλλει η δεύτερη στον κόσμο τράπεζα. Αυτό ακριβώς κάνει ο σαράφης. Βλέπουμε λοιπόν. που ποτέ δεν κατάλαβα γιατί είναι αξιο­ πρεπέστερος του σαράφη. Κι έτσι το 1157 μ. Δηλαδή να κερδοσκοπεί μέχρι πλήρους εξοντώσεως του έχοναος την ανάγκη χρήματος. σε τιμή ευκαιρίας. Τι το καινούριο έκανε η Τράπεζα της Στοκ­ χόλμης και κέρδισε αυτόν τον επίζηλο τίτλο. σφεντόνα και να σ’ το κοπανάει στο κεφάλι. είναι κι ο σαράφης. Ακόμα και στις μέρες μας οι καλύτεροι πελάτες των τραπεζιτών είναι οι εφοπλιστές. Είναι η γραμμένη με χρυσά γράμματα στην ιστορία του καπιταλισμού Τράπεζα της Βενετίας. λίγο αργό­ τερα. κι αν το 'χει στα χέρια του ένας άνθρωπος με ελαστική συνείδηση μπορεί να το κάνει. λοιπόν. Γιατί τότε τον κυνηγούσαν ίόσο άγρια και τον υποχρέωσαν τελικά να φορέσει παπιγιόν και να γίνει τραπεζίτης Μα. Παρόλο λοιπόν που ο σαράφης έπαιξε έναν εξαιρετικά χρήσιμο κοινωνικό ρόλο. Έμπορος. Τρα­ γικό. Για να το πω αναφερόμενος σε γνωστά σε μας πρόσωπα. μόνο τα χαρτονομίσματα είναι τραπεζογραμμάτια. Μπορεί ο τοκογλύφος να σε κάνει να δουλεύεις μόνο και μόνο για να πληρώνεις τους τόκους. Πράγ­ μα πολύ φυσικό για ένα τόσο ρευστό και επισφαλές εμπόριο. διότι το χρήμα είναι εξαιρετικά «ελαστικό» εμπόρευμα. πως το σύγχρονο τραπεζικό σύστημα εμφανίζεται σε χώρες με θαλάσσιο εμπόριο. η Τράπεζα της Βαρκελώνης.. έτσι που φρόντιζε για τη διακίνηση του χρήματος στην αγορά κεφαλαίων. χρήμα φρέσκο και λαχταριστό. τόσο αξιοπρεπής ή αναξιοπρεπής όσο και κάθε άλλος έμπορος. ποτέ δεν κατάλαβα γιατί ο Γούκος είναι αναξιοπρεπέστερος του Κοσκωτά. Πιο σωστά. Όπως ξέρουμε. έδωσε την ιδέα για τη δημιουργία του τραπεζογραμματίου. Και ούτως πώς προέκυψε το επάγγελμα του σαράφη..και φτηνό χρήμα! Πάρε κόσμε χρήμα. οχτώ χρόνια μετά την έναρξη της Γαλλικής Επανάστασης.Χ. στην κραταιά Βενετία. το χρήμα είναι εμπόρευμα (το ιδανικό εμπόρευμα) και όπως όλα τα εμπορεύματα μπορείς να το αγοράσεις φτηνότερα και να το πουλήσεις ακριβό­ τερα. ώστε οι τόκοι να κυμαίνονται σε λογικά όρια. ιδρύεται η πρώτη τράπεζα με σύγχρονη έννοια. του αξιοπρεπούς προπομπού του αξιοπρεπέστατου σημερινού τραπεζίτη. όπως το θαλάσσιο. προσοχή όχι τα μεταλλικά νομίσμα­ τα. ή του όποιου άλλου τραπεζίτη που δεν έτυχε να συνεργαστεί με το ΠΑΣΟΚ. με προσωπική πρωτοβουλία. η πρώτη στ’ αλήθεια καπιταλιστική τράπεζα με εντελώς σύγχρονη έννοια εμφανίστηκε στη Στοκχόλμη το 1668. Που όμως καταρρέει μαζί με την πτώση της Βενετίας το έτος 1797. Τραπεζογραμμάτιο λέγεται το χαρτονόμισμα. Τρομερό πράγμα η τοκογλυφία. αυτή τη φοβερή και τρομερή ναυτική αυτοκρατορία. Δανείζεται από σένα φτηνά το χρήμα και το πουλάει στον άλλο ακριβά. Χαρτί και να ’χει κάποια 175 .

σοβαρή αξία. Το τραπεζογραμμάτιο. Και. που η τράπεζα σ ' το χρωστάει και σου δίνει απόδειξη. το αρχικό τραπεζικό γραμμάτιο με κλειστή ημερομηνία λήξεως έγινε το σημερινό τραπεζογραμμάτιο. λοιπόν. δια του οποίου δηλώ­ νεται πως κάτι κατάθεσες σ ' αυτήν. πως και σήμερα κάτι σου χρωστάει η τράπεζα: Το αντίκρισμα του τραπεζογραμματίου εις ανύπαρκτον χρυσόν. σε μια αδιάκοπη κυκλοφορία. Ξέρουμε. Τα οποία ύστερα από ένα αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα τα εμφάνιζαν στην τράπεζα και έπαιρναν το πο­ λύτιμο πράγμα τους. ήταν ακατανόητο μέχρι το 1668. όπως λέίΐ και η λέξη. οι αποδείξεις. Επειδή τα πρωτόγονα τραπεζογραμμάτια. ή τα μεταβίβαζαν σε άλλους και αυτοί σε άλλους και αυτοί σε άλλους. ω του θαύματος. είναι ένα γραμμάτιο που εκδίδει η τράπεζα. όλοι έσπευσαν να καταθέσουν τα τιμαλφή τους και να πάρουν τραπεζογραμμάτια. πάντως. με ανύπαρκτη ημερομηνία λήξεως. που εξέδιδε η Τράπεζα της Στοκχόλμης ανέγραφαν πόσο κατά τι μεγαλύτερο από την αξία του πράγματος. 176 . που είχες καταθέσεις στα ταμεία της. δηλαδή αποδείξεις. μαζί με τον τόκο.

αδιαφόρως. οι μικροαστοί! Αν καταλάβαιναν οι μικροαστοί τι τους γίνεται. προκαλώντας την οργή των μη Εβραίων αστών και κυρίως των μικροαστών. οι αχρείοι. δεν θα ήταν δυνατό να κερδίσουν τη ζωή τους με κάτι που προϋποθέτει μόνιμες εγκαταστάσεις. Και γάιδαρος επί του προκειμένου είναι ο καπιταλισμός. αν σε διώξουν από 'κει που έτυχε να ζεις. Και βέβαια το μικρομεσαίο μυαλουδάκι δεν φτάνει για να καταλάβουν οι μικρομεσαίοι πως οι Εβραίοι δεν έχουν άλλη επιλογή από το μικρό ή το μεγάλο εμπόριο. δεν μισούν τους Εβραίους τραπεζίτες γιατί βρίσκονται πολύ μακριά τους. όπου βέβαια κυριαρχούν οι μικροαστοί κι όχι οι αστοί. ΚΥΝΗΓΩΝΤΑΣ ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΜΑ ΤΟΥ ΕΒΡΑΙΟΥ Δεδομένου ότι οι τραπεζίτες είναι έμποροι που εμπορεύονται χρήμα. πως εκείνο που τους φταίει είναι ο καπιταλισμός και όχι οι Εβραίοι. πάντως. που δεν έχουν καμιά ελπίδα να γίνουν τραπεζίτες. Πάντως. λοι­ πόν. Γο εργοστάσιο δεν είναι δυνατό να το κουβαλήσεις μαζί σου. τους κυνηγάμε ως Εβραίους σκέτα. Αλλά πώς να το πεις για να καταλάβουν αυτοί οι μικρόνοες μικροαστοί. κάποτε η ανθρωπότητα ν ’ απαλλαγεί από τη μαζική σχιζοφρένεια του αντιση­ 177 . δεδομένου ακόμα ότι οι Εβραίοι είναι οι κατ’ εξοχήν έμποροι.35. Ό ταν λοιπόν δεν μπορούμε να βαρέσουμε το γάιδαρο. όλα θα πήγαιναν καλύτερα στον καπιταλιστικό κόσμο. Σήμερα. που νιώθουν στην κάθε χώρα όπου ζουν. Ο θεσμός των Ανωνύμων Εταιρειών καθώς και οι πολυεθνικές κάνουν έτσι κι αλλιώς το κεφάλαιο ανώνυμο και υπερεθνικό. το μίσος κατά των Εβραίων είναι η πιο σαφής ένδειξη πως το μίσος κατά του καπιταλισμού λανθάνει σε όλους και κυρίως στους μικροαστούς. Το δικό τους Εβραίο Χριστό. που μπορούν πλέον να κρύβονται καλά μέσα στην ανωνυμία των Ανωνύμων Εταιρειών και να μπερδεύονται με τους μη Εβραίους μέσα στις πολυεθνικές. Οι μικροαστοί όμως. Οι μικροαστοί που λέτε. Πρέπει. γιατί θα ’θελαν πολύ να βρίσκονται αυτοί στη θέση τους. Επειδή λοιπόν δεν είναι πια εύκολο να τους κυνηγήσουμε ως ανταγωνιστές. ως τα καθάρματα εκείνα «που σταύρωσαν τον Χρι­ στό». Αχ. Κι αυτό βολεύει τους Εβραίους. Έτσι κυνηγημένοι και φιλοξενούμενοι. Και οι μεν μη Εβραίοι αστοί έχουν σοβαρούς λόγους να μισούν τους Εβραίους τραπεζίτες. βαράμε το σαμάρι. βέβαια τα πράγματα άλλαξαν. ήταν φυσικό το ευρωπαϊκό σύστημα να περάσει εξαρχής στα χέρια των Εβραίων. όπου και παραμένει. Αυτός ίναι ο λόγος που οι Εβραίοι αρνούνιαι τη βιομηχανία και στρέφονται στο εμπόριο. Μισούν τους Εβραίους ψιλικατζήδες.

ώστε να καταλάβουν κάποτε και οι εξ Εβραίων απαίδευτοι και ανόη­ τοι πως δεν υπάρχουν σε τούτη τη γη «περιούσιοι λαοί» προορισμένοι να κυριαρ­ χήσουν πάνω σ ’ όλους τους άλλους. έξω και πέρα από ράτσες και φυλές. Τι τραγωδία! Πάντως. Μπορεί να μην καταλαβαίνεις τίποτα από μαθηματικά. που μαζί με όλα τ ’ άλλα προσέφερε στην ανθρωπότητα και τον. Δεν έχει λοιπόν κανένα νόημα να διώξουμε τους Εβραίους εκμεταλλευτές για να βάλουμε στη θέση τους μη Εβραίους. ο σιωνισμός. ο πιο καταστροφικός σωβινισμός που θα μπορούσε να υπάρξει. Κι ότι αυτή η πόλη είναι η πρωτεύουσα 178 . Κι ας καταλάβουμε επιτέλους πως ο εβραϊσμός και ο σιωνισμός (ο εβραϊκός σωβινισμός). πάνω. που είναι οι «καταραμένοι Εβραίοι». νιώθεις όμως καθημερινά τις συνέπειες της εξίσωσης που λέει ενέργεια ίσον μάζα επί την ταχύτητα του φωτός στο τετρά­ γωνο του Εβραίου Αϊνστάιν. είχαν όμως τυπικά εβραϊκή εκμεταλλευτική νοοτροπία. έπαιξε το ρόλο του στο να φάνε το κεφάλι τους οι Εβραίοι. Κι ότι υπάρχουν μόνο εκμεταλλευτές και εκ­ μεταλλευόμενοι.μιτισμού.. που ωστόσο δεν τόλμησε να πει στη γερμανική μάζα καθαρά πως. Αυτοί που ο Χίτλερ λιάνισε. Και βέβαια κανείς δημαγωγός δεν λέει στη μάζα πως υπάρχουν και εξαθλιωμένοι Εβραίοι. πως υπάρχουν και καλλιτέχνες Εβραίοι κι ότι ο ανθρώπινος πολιτισμός χρωστάει στους Εβραίους πάρα πολλά. Εδώ που τα λέμε όμως. που είναι η εκμετάλλευση και να μεταθέτουν την προσοχή στο φαντα­ στικό πρόβλημα. πως υπάρχουν και σοφοί Εβραίοι. τώρα εφαρμόζουν χιτλερικές μεθόδους για να υπάρξουν ως κράτος.. Είναι τρελό να ’σαι φανατικός υπέρμαχος της «ελεύθερης οικονομίας» και ταυ­ τόχρονα φανατικός εχθρός των ανθρώπων που έπαιξαν τον πρώτο ρόλο στην ελεύ­ θερη οικονομία. Γιατί έτσι που στρέφουν οι δημαγωγοί τις εξαθλιωμένες μάζες κατά των Εβραίων εν γένει πετυχαίνουν να αποσπούν την προσοχή της μάζας από το πραγματικό πρόβλημα. τουλάχιστον ας μάθει να μισεί σωστά. Είναι γνωστός στους πάντες πως η Νέα Υόρκη είναι εβραϊκή πόλη σχεδόν εξ ολοκλήρου. Κι αν αγαπάς το σινεμά βλέπεις στο πανί τις συνέπειες της κινηματογραφικής αισθητικής που θεμελίωσε ο Εβραίος Αϊζενστάιν. Συνεχίζει να ζει στη διασπορά και κυρίως στις ΗΠΑ. όπως το επεχείρησε ο Χίτλερ. Λίγος σεβασμός λοιπόν σ ’ αυτόν τον εκπληκτικό λαό. δεδομένου ότι οι Εβραίοι έπαιξαν και συνεχίζουν να παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην εμφάνιση και την εδραίωσή του. Κι αν είσαι μαρξιστής δεν μπορείς να παραγνωρίσεις το γεγονός πως ο Μαρξ ήταν Εβραίος. οι Εβραίοι έπρεπε να εξοντωθούν για να πάρουν την άδεια θέση τους αυτοί που ναι μεν δεν ήταν Εβραίοι. Έχουμε υποχρέωση να είμαστε αντισιωνισιές. σύμφωνα με τη λογική του ναζισμού. η κύρια μάζα των Εβραίων σήμερα δεν ζει στο Ισραήλ. Και θα τον παίξει και πάλι στο να το φάνε και τώρα με τις εβραΐκές-σωβινιστικές αθλιότητες που συμβαίνουν στα κατεχόμενα από το Ισραήλ αραβικά εδάφη. καπιταλισμό. δεν είναι το ίδιο πράγμα. Κι αν δεν μάθει ν ’ αγαπάει σωσιά.

Αν. Έλα όμωςπου ο καπιταλισμός αποδείχτηκε πολύ κινητικός. τα σύμβολα δεν είναι παντελώς κενά λογικού περιεχομένου. όχι πάντως γιατί είναι Εβραίοι. π. αλλά διότι όντας Εβραίοι ήταν πιο εύκολο γι’ αυτούς να γίνουν εκμεταλλευτές. Σήμερα μάλιστα ο περιπλανώμενος υπερεθνικός καπιταλισμός βρή­ κε το τέλειο σύμβολό του στο μυθικό «περιπλανώμενο Ιουδαίο». Είναι όντως «τεράστια η κοινωνική σημασία τωνβλακώνεντω συγχρόνω κοινωνικόβίω». Αυτή η παροιμία σας ταιριάζει γάντι. Άλλωστε. Έ τσι και με τους Εβραίους: Πάρα πολλοί απ’ αυτούς είναι όντως εκμεταλλευτές. Μια χώρα σαν τις ΗΠΑ που δημιουργήθηκε από μετανάστες κάθε ράτσας. Τον οποίο στην Ευρώπη τον παίζουν σιαθερά οι Εβραίοι. καταναλωτές συμβόλων με μηδέν θερμίδες. Πάντως. δεν κάναμε τους Εβραίους σύμβολο της εκμετάλλευσης. Και όλα τ ’ άλλα τα εθνικοσωβινιστικά είναι για κατανάλωση από τους χαχόλους που καταναλώνουν τόσα περισσότερα σύμβολα. τι ωραία που φάγαμε σήμερα. που δεν είναι σε θέση να καταλάβει ποιος και γιατί φταίει για την κακοδαι­ μονία των φτωχών. Δεν βλέπετε τι γίνεται με τις «σημαίες ευκαιρίας» των εφοπλιστών. η σημαία ευκαιρίας. θα καταλαβαίναμε ευκολότερα πώς λειτουργεί ο εκμεταλλευτικός μηχανισμός υπό καπιταλιστικό καθεστώς.χ. που όλοι τους φέρονται σαν περιπλανώμενοι Ιουδαίοι. Ε. αν θέλεις να ελιχθείς 179 . Το κεφάλαιο πάει και εγκαθίσταται εκεί που θα βρει προσφορότερες συνθήκες για την παραπέρα αύ­ ξησή του κι όχι εκεί που κυματίζει η γαλανόλευκή ή όποια άλλη σημαία. θ α ’λεγες πως ο καπιταλισμός κόπηκε και ράφτηκε στα μέτρα τους. τι να τους πω! θ α τους πω φάτε μάτια ψάρια και κοιλιά περίδρομο. ο καπιταλισμός θα είχε καταρρεύσει προ πολλού. έχει μια ρεαλιστική αφετηρία. που υπάρχουν στις ΗΠΑ οι Νέγροι για το ρόλο του αποδιοπομπαίου τράγου. άλλωστε. Κι έτσι γλίτωσαν οι Εβραίοι της Αμερικής από τη μανία του απαίδευτου όχλου. με συνέπεια ο μυθικός Εβραίος να στήνει και να ξεσηκώνει το μαγαζί του μια εδώ και μια εκεί περιφερόμενος ανά τον κόσμο. που κατά τη Χριστιανική μυθολογία δεν επέτρεψε στο Χριστό να κάτσει λιγάκι να ξαποστάσει στο μαγαζάκι του. και να βρουν αυτοί εκεί το φυσικό τους καταφύγιο. κανείς ποτέ δε γλίτωσε από την οικονομική κυριαρχία των Εβραίων στα πλαίσια του καπιταλισμού. ήταν φυσικό να δεχτεί τους Εβραίους εύκολα. όπως λέει ο Ευάγγελος Λεμπέσης. εκείνον το μαγα­ ζάτορα.των ανά τον κόσμο διασπαρμένων Εβραίων. όσα λιγότερα είναι τα προϊόντα που τους επιτρέπουν οι οικονομικές τους δυνατότητες να κατανα­ λώσουν. που βρισκόταν στο δρόμο για το Γολγοθά. Καθετί το μυθικό. (Να ένας καλός τρόπος για αποτελεσματική δίαιτα: να τρως συμβολικά τα σύμβολα και να λες: αχ. δεδομένου ότι πιο εύκολα γίνεσαι έμπορος και στη συνέχεια τραπεζίτης. Μια λοιπόν είναι η σημαία του καπιταλισμού. Ευτυχώς πάντως για τους εξ Αμερικανών μικρόνοες μικροαστούς.) Αλί και τρισαλί! Αν δεν υπήρχαν τόσοι πολλοί κουτοί σ ’ αυτόν τον κόσμο.

ενώ ο έμπορος και ο τραπεζίτης είναι παράσιτα. Και για να λύσουν το πρόβλημά τους οι βιομήχανοι αγοράζουν τραπεζικές μετοχές. Όμως. μιλάμε μόνο για την καθ’ όλα νόμιμη μακρόχρονη χρηματοδότηση των βιομηχανιών από τις τράπεζες. είχαν σαν συνέπεια τον έλεγχο της βιομηχανίας από το τραπεζικό σύστημα. Που λέγεται έτσι γιατί το σημείο συνάντησης του βιομηχανικού και του τραπεζικού κεφαλαίου είναι το Χρηματιστήριο. Δεν μιλάμε για τις περιπτώσεις που οι ίδιες οι τράπεζες επεκτείνουν παράνομα τις δράστηριότητές τους και στη βιομηχανία. Έτσι λέμε το κεφάλαιο που προέρχεται από ένωση του βιομηχανικού και του τραπεζικού (εμπορικού σε τελική ανάλυση. και την ουσιαστική συγχώνευσή τους. με συνέπεια να εξαφανιστούν εντελώς τα όρια ανάμεσα στο βιομηχανικό και το τραπεζικό κεφάλαιο και να προ κύψει μια νέα μορφή κεφαλαίου. Που ακριβώς γιατί είναι μακρόχρονη πρέπει να προσαρμοστεί στο επενδυτικό πλάνο που θα προτείνει η τράπεζα προκειμένου να δώσει το δάνειο που δεν έχει άλλο τρόπο να το εξασφαλίσει. πως ο βιομήχανος είναι παραγωγός. οι άνθρωποι που δημιούργησαν τον καπιταλισμό. σε σχέση με την προνομιακή θέση στην οποία βρίσκονται σας μέρες μας οι τραπεζίτες. Οι βιομηχάνοι. για να φανεί καλύτερα ότι το τραπεζικό κεφάλαιο είναι ένα υπερκινητικό εμπορικό κεφάλαιο και συνεπώς πως το εμπόριο είναι αυτό που ελέγχει την παραγωγή και όχι η παραγωγή το εμπόριο. αλλά το χρηματιστικό. Ζουν και υπάρχουν σε βάρος των παραγωγών που όσο εκμεταλλευτές και αν είναι. όπως ξέρουμε). Οι τράπεζες είναι αυτές που υπαγορεύουν πια την επενδυτική πο­ λιτική στις βιομηχανίες. σήμερα βρίσκο­ νται σαφέστατα σε μειονεκτική θέση. Αξίζει να σημειωθεί εδώ πως η ψυχολογία της μάζας αποδέχεται ανετότερα το βιομήχανο από τον έμπορο. Σήμερα. των Ρότσιλντ. Καμιά βιομηχανία δεν μπορεί πλέον να λειτουργήσει ανεξάρτητα από την τρα­ πεζική πολιτική. που είναι πάντα η βιομηχανία. το χρηματιστικό. με συνέπεια η «ελεύθερη αγορά» να είναι τώρα ολικά εξαρτημένη. τα πράγματα άλλαξαν ριζικά τα τελευταία εκατό καπιταλιστικά χρόνια. πέρα από τον άμεσο έλεγχο της βιομηχανικής επένδυσης απ’ αυτήν. τουλάχι­ στον. θα παρακολουθήσουμε εν συντομία την τυπικά εβραϊκή ιστορία μιας παλιάς οικο­ γένειας Γερμανοεβραίων εμπόρων. Ο ιδρυτής της δυνα­ 180 . παράσιτα δε. θ α δούμε άλλη φορά τι είναι και πώς λειτουργεί το Χρηματιστήριο. ο μητροπολιτικός ναός του καπιταλισμού στο ιμπεριαλιστικό στάδιο της ανάπτυξής του. όπως γινόταν παλιότερα στον παραδοσιακό καπιταλισμό. παράγουν τα χρήσιμα στην κοινωνία πράγματα. Το κεφάλαιο που κυριαρχεί σήμερα δεν είναι το βιομηχανικό ή το τραπεζικό. γιατί όλοι γνωρίζουν κι ας μην το ’χουν απόλυτα συνειδητοποιήσει. Τα μακροπρό­ θεσμα δάνεια που άρχισαν να δίνουν οι τράπεζες στους βιομήχανους από το τέλος του περασμένου αιώνα. που μετεξελίχτηκαν στους μεγα­ λύτερους τραπεζίτες από υπάρξεως τραπεζικού συστήματος. Χρήσιμα μεν.στο περιθώριο της κυρίως ειπείν καπιταλιστικής οικονομίας κι όχι στην καρδιά της.

Ό χι όμως και η Τράπεζα των Ρότσιλντ στη Βιέννη. κανενός βασιλιά ή αυτοκράτορα. Ένας ακόμα Ρότσιλντ. που είναι και ο διασημότερος όλων. Καμιά δυναστεία. ένας από τους πέντε γιους του προηγου­ μένου. 181 . Ωστόσο.στείας Μάγιερ Άνσελμ Ρότσιλνι (1743-1812) ιδρύει πρώτα στη Φραγκφούρτη μια μικρή τράπεζα Ο δεύτερος της δυναστείας. και την πλουσιότερη όλων των τραπεζών σ ’ ολόκληρη την ιστορία του τραπεζικού συστήματος. η Τράπεζα των Ρότσιλντ στη Φραγκφούρτη κλείνει το 1901. Και τέλος. · Το ενδιαφέρον στην παρακάνω ιστορία είναι η υπερεθνική ευκινησία των κεφα­ λαίων της οικογενείας Ρότσιλντ. δεν ήταν ποτέ τόσο ισχυρή όσο η δυναστεία των Ρότσιλντ. ο Κάρολος. κυριαρχεί απολύτως στην τραπεζική αγορά της Φραγκφούρτης. που είχε το ίδιο όνομα με τον ιδρυτή της Μάγιερ Άνσελμ Ρότσιλντ (1773-1855). επεκτείνει τις τραπεζικές δραστηριότητες στην Ιταλία και ιδρύει την Τράπεζα της Νάπολι. που μεταφέρει τα κεφάλαια από τη Φραγκφούρτη στη Βιέννη. ο Σολομών. που συνεχίζει να υπάρχει και να δρα. Τούτοι οι Εβραίοι ήταν που υπέδειξαν το δρόμο στις πολυεθνικές. οι οποίες καταργούν τα οικονομικά σύνορα των εθνών και επιβάλ­ λουν παντού το δικό τους υπερεθνικό οικονομικό καθεστώς. μεταφέρει κεφάλαια στο Λονδίνο κατά την περίοδο των ναπολεοντείων πολέμων. που συνεχίζει να είναι και σήμερα το υπ’ αριθμόν ένα ευρωπαϊκό τραπεζικό κέντρο. Ο επόμενος Ρότσιλντ. ο Ναθαναήλ Μάγιερ (1777-1836). ο Ιάκωβος Ρότσιλντ (17^2-1868) ιδρύει την Τράπεζα Ρότσιλντ στο Παρίσι. που την ιδρύει ένας άλλος γόνος της οικογένειας Ρότσιλντ. τη διασημότερη όλων.

το κράτος ασκεί έτσι έμμεσα και μια εποπτεία στις εμπορικές τράπεζες. αν και το κράτος έχει τη γενική διοικητική εποπτεία. Δεδομένου όμως ότι η Τράπεζα της Ελλάδος εποπτεύει τις εμπορικές τράπεζες. αυτές που εκδίδουν το νόμισμα δηλαδή. μόνο οι πεντακόσιες δραχμές πρέπει να έχουν αντίκρισμα (εγγύηση. από πού βγάζουν το κέρδος τους αυτές οι τράπεζες αφού δεν έχουν το δικαίωμα να κάνουν εμπορικές δουλειές. Η ΤΡΑΠΕΖΑ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΓΚΙΣΕ Υπάρχουν δυο γενικές κατηγορίες τραπεζών: οι εκδοτικές και οι εμπορικές τράπεζες. Όμως. θα λέγαμε) σε χρυσό ή σκληρό νόμισμα Αυτό 182 . Ύστερα. οι εκδοτικές τράπεζες (αυτές που έχουν στη διάθεσή τους το νομισματοκοπείο) εκδίδουν δυο ειδών νομίσματα: Τα μεταλλικά. που και τώρα έχουν μια πραγματική αξία ίση με. που είναι αδύνατο να βγάλεις άκρη αν δεν είσαι ειδικός στην τραπε­ ζική νομοθεσία Μύλος. απ’ το φιάσκο της Εμπορικής (του Ανδρεάδη) παλιότερα και το μέγα σκάνδαλο της Τράπεζας Κρήτης (του Κοσκωτά) πρόσφατα. Οι εκδοτικές τράπεζες. απ’ το χιλιάρικο που κρατάω στα χέρια μου. τόσο τις εμπορικές όσο και τις εκδοτικές. Δηλαδή. το μέταλλο που περιέχει το κάθε νόμισμα. που έχουν μια αξία ίση με μια ορισμένη ποσότητα χρυσού που τον φυλάει η τράπεζα στα θησαυροφυλάκιά της. Και εμπορικές εκεί­ νες που εξυπηρετούν ποικιλοτρόπως τους ιδιώτες. μάλιστα. Όμως. που αντικαθιστά το χρυσό. που ελέγχει την ελεύθερη καπιταλιστική αγορά σε μας εδώ. προσέξτε την πονηριά: Καμιά εκδοτική τράπεζα στον κόσμο δεν είναι υποχρεωμένη να καλύπτει ολόκληρο το χαρτονόμισμα αλλά μόνο το 50%.χ. Λέγαμε πως οι εκδοτικές τράπεζες (η Τράπεζα της Ελλάδος σε μας) είναι κι αυτές ιδιωτικές τουλάχιστον κατά ένα σημαντικό ποσοστό. είναι αμφίβολο αν μπορούμε πλέον να κάνουμε λόγο για ελεύθερη τραπεζική οικο­ νομία. πλήρης σύγχυση. όση τουλάχιστον διακηρύσ­ σει πως έχει. η ίση με μια ορισμένη ποσότητα σκληρού νομίσματος. Ακούστε. θαυμάστε κι αν δεν σας σηκωθεί η τρίχα μην προσπαθήστε να τη σηκώσετε με λακ. η Τράπεζα της Ελλάδος είναι κατά το ήμισυ κρατική. Η δική μας π. όσον αφορά τις έννοιες «ιδιωτικό» και «δημόσιο» εντός των τραπεζών. και τα χαρτονομίσματα (τραπεζογραμμάτια).36. εκδοτική τράπεζα. (Θα δούμε παρακάτω ποιες είναι αυτές). δεν είναι κατ’ ανάγκη κρατικές. Κι αυτή ακριβώς η σύγχυση δηλώνει πως ο καπι­ ταλισμός δεν έχει και τόση εμπιστοσύνη στους ιδιώτες. Εκδοτικές είναι αυτές που εκδίδουν το νόμισμα και μεριμνούν για τη φερεγγυότητα και την αξιοπιστία του τραπεζογραμματίου (χαρτονομίσματος). Που λέτε. Τα πράγματα ωστόσο είναι τόσο μπερδεμένα όσον αφορά τη σχέση του κράτους με τις τράπεζες εν γένει.

Ή ταν το σημάδι των φορατζήδων-εκπροσώπων των διεθνών τραπεζών στις οποίες χρωστούσαμε. τότε μιλούμε για αναγκαστική κυκλοφορία του χρήματος. 183 . Ξέρετε τι ήταν αυτό το ΔΟΕ. ακόμα. ήταν ο περίφημος και εφιαλτικός διεθνής οικονομικός έλεγχος (ΔΟΕ).τι θέλει. που κατά κάποιον τρόπο ενεργούν σαν βαρίδια που κρατούν τη δραχμή σε ορισμένο ύψος. σας διατάσσω να το-θεωρείτε έγκυρο. σαν αυτό της Κατοχής. εκτός απ’ την ντροπή. βάσει του γνωστού «αποφασίζομεν και διατάσσομεν»... Δηλαδή για υποχρεωτική κυκλοφορία χρήματος. κύριοι. ως γνήσιοι Έλληνες. Δεν περνούν οι διαταγές διότι το χαρτονόμισμα που δεν έχει αντίβαρο στα υπόγεια της τράπεζας κάνει ό. τέσσερα χρόνια αργότερα. δεσμευμένο εις χρυσόν στα υπόγεια της εκδο­ τικής τράπεζες είναι μόνο το μισό. Αλλά αυτό που τελικά αρπάξαμε. μπας κι αρπάξουμε τί­ ποτα απ' την τουρκική. όταν το νομισματοκοπείο κόβει και κόβει αρά­ δα. απ’ το χιλιάρικό μου. η τύχη. Μια μορφή πληθωρισμού (υπάρχουν κι άλλες) είναι αυτή που δημιουργεί η πλη­ θώρα ακάλυπτων χαρτονομισμάτων. και προς τις οποίες απευθυνόταν το «δυστυχώς επτωχεύσαμεν» (δηλαδή δεν σας πληρώνουμε γιατί φαλιρίσαμε). το κράτος αρχίζει να κόβει νόμισμα με τον τόνο. χωρίς να δίνει πεντάρα αν υπάρχει ή δεν υπάρχει αντίκρισμα σε χρυσό ή σε ξένο σκληρό νόμισμα. Οι ιστορικοί αποκαλούν αυτόν το βλακώδη πόλεμο «ατυχή».σημαίνει πως. και βέβαια την τρώει στ’ αυτιά. Θυμάστε που μέχρι κάμποσα χρόνια μετά τη λήξη του Β' Παγκόσμιου Πολέμου τα πυρεία του ελληνικού μονοπωλίου έγραφαν πάνω ΔΟΕ. που το επενδύει. χωρίς αντίκρισμα. Ά σε που συχνά ούτε το μισό χιλιάρικό μου δεν έχει αντίκρισμα. Θεσσαλία και ορθοποδήσουμε. κι όχι διότι τον κηρύξαμε. τότε. δηλαδή βαρίδια που να το κρατούν στη θέση του. Όταν η εκδοτική τράπεζα δεν διαθέτει αντίκρισμα και ωστόσο το κράτος την υποχρεώνει να κυκλοφορεί τα χωρίς αντίκρισμα τραπε­ ζογραμμάτιά της (με τα μεταλλικά νομίσματα δεν μπαίνει πρόβλημα). Και σαν να μην έφτανε αυτό. Ναι αλλά κανένας δικτάτορας δεν τα κατάφερε να επαναλαμβάνει για πολύ: Αυτό είναι το χαρτονόμισμα. και το ρημάζει εν πλήρει ελευθερία. τον χάσαμε γιατί δεν μας βοήθησε. δυστυχώς απωχεύσαμεν». μέσα στην απελπισία του πτωχεύσαντος ελληνικού κράτους. είναι κάτι σαν δώρο προς την τράπεζα που το κυκλοφορεί. Αλλά σ ’ αυτή την περίπτωση αρχίζει η κατρακύλα του πληθωρισμού και του κραχ. Το άλλο μισό. το 1893. που δεν έχει αντίκρισμα. Και μη ρωτάται αν έχει ή δεν έχει αντίκρισμα. το 1897 η ήδη πτωχευμένη ψωροκώσταινα κηρύσσει τον πόλεμο κατά των Τούρκων. που το είπε ο Τρικούπης με σπαραγμό καρδιάς εντός της Βουλής. και συνήθως αυτό που θέλει είναι να αυτοκαταργείται ως νόμισμα και να γίνεται κου­ ρελόχαρτο. Ό ταν λοιπόν τα πράγματα στενέψουν. και δεν της επιτρέπουν να κάνει βολ-πλανέ στον ουρανό της άστατης οικονομίας. τότε που για να αγοράσεις ένα κιλό πατάτες σου χρειάζονταν δυο κιλά χαρτονομίσματα. μέχρι να εκφωνηθεί τελικά εκείνο το φοβερό τρικούπειο «κύριοι. Δηλαδή.

.. Σ’ αυτές τις αρμοδιό­ τητες προσθέστε και τον έλεγχο που ασκεί η Τράπεζα της Ελλάδος στις εμπορικές ως προϊσταμένη Αρχή και βγάλτε τα συμπεράσματά σας για το κοσκωτικό χάλι. Δεν ξέρω. που ποτέ δεν κατάλαβα γιατί οι χρυσοκάνθαροι έδωσαν τ’ όνομά του σ ’ ένα μεγάλο δρόμο της Αβήνας. δηλαδή μια ιδιωτική τράπεζα που ιδρύθηκε το 1841. Οι τράπεζες κτηματικής πίστεως συνήθως χορηγούν μακροπρόθεσμα δάνεια σε νομικά πρόσωπα και όχι σε ιδιώτες. το νομισματοκοπείο το εμπιστευόμαστε. Έρχονται λοιπόν οι ξένοι στην Ελλάδα και εισπράττουν τα χρέη με φόρο που βάζουν απευθείας οι ξένες τράπεζες στα ελληνικά προϊόντα. διοικητής της Εθνικής Τράπεζας ήταν ο Ιωάννης Δροσόπουλος. τα τρομερά προβλήματα τα δημιουργεί το πληθωριστικό χρήμα. Ας δούμε μερικές απ' αυτές. εντός ο­ λίγου να περιμένετε κανένα νέο «δυστυχώς επτωχεύσαμεν».Δεν μας πληρώνετε. που γίνονται οι μανούβρες για τη δημιουργία της Τρά­ πεζας της Ελλάδος. η εκδοτική Τράπεζα της Ελλάδος είναι και ο επίσημος τραπεζίτης του κράτους. Και να σκεφτεί κανείς. τράπεζες. Σε ποιους. Οι τράπεζες εμπορικής πίστεως ασχολούνται με καθετί που έχει σχέση με τους εμπόρους και τους συναλλασσομένο·>ς εν γένει χωρίς ωστόσο να περιφρονούν και τους πάσης φύσεως καταθέτες που δεν έχουν σχέση με το εμπόριο. Δέχονται επίσης μακροπρόθεσμες καταθέσεις. Και η Τράπεζα Κρήτης. λοιπόν. ψάξτε να τους βρείτε στα βόρεια προάστια. βεβαιότατα. Τράπεζα της Ελλάδος. ανάλογα με την ειδίκευση της καθεμιάς. όπως και τον άλλο. απ’ τον Γιαννιώτη επιχειρηματία Γεώρ­ γιο Σταύρου. σε ιδιώ­ τες. Εκτός απ’ το να κόβει νόμισμα.. έναντι εγγυήσεων σε ακίνητα.. η Εθνική και η Πίστεως. Τέτοιες τράπεζες είναι σε μας εδώ μεταξύ άλλων η Εμπορική. Μέχρι τότε το προνόμιο έκδοσης νομισμάτων το είχε η Εθνική Τράπεζα. λοιπόν. που θα μας το κάτσουν στο σβέρκο για καμιά πενηνταριά χρόνια. τώρα. Σημειώστε πως το 1928. και χρησιμοποιήσαμε σαν.. Είπαμε ήδη πως οι τράπεζες χωρίζονται σε δυο γενικές κατηγορίες. όπως η δική μας Κτηματική Τράπεζα που έκανε χοντρές δουλειές στην Αμερική. Ήταν ο εφιαλτικός ΔΟΕ. πως η εκδοτική Τράπεζα της Ελλάδος δημιουργήθηκε μόλις το 1928 ως θυγατρική εταιρεία της Εθνικής Τράπεζας που είναι εμπορική τράπεζα (δεν πρέπει να γίνεται σύγχυση με την Εμπορική Τράπεζα. χωρίζονται σε πολ­ λές κατηγορίες. εξ ου και ο χαρακτηρισμός τους σαν κτηματικές. 184 . Ε. θ α λέγαμε γενικότερα πως ασχολούνται με χοντρές δουλειές. Τι θα πει δεν μας πληρώνετε. Και κανέναν καινούργιο ΔΟΕ.. Αυτά. Οι εμπορικές. Κι ωστόσο. ως ένα σημαντικό βαθμό. βεβαίως. γιατί αφενός εδώ πρόκειται περί τίτλου και αφετέρου διότι όλες οι μη εκδοτικές τράπεζες είναι εμπορικές). πατριώτες. τις εκδοτικές και τις εμπορικές. Ό λες οι συναλλαγές του κράτους. είτε εντός είτε εκτός της χώρας γίνονται μέσω της Τραπέζης της Ελλάδος. μοντέλο (!) εκδοτικής τράπεζας τη δική μας.

δεν λέγεται. β) Με προειδοποίηση. ωστόσο. φέρονται άψογα στους καταθέτες. Το μόνο που ξέρουν από τράπεζες οι περισσότεροι είναι το ταμιευτήριο. Οι τράπεζες. Συνήθως η κάνουν νομικά πρόσωπα. που είναι κάτι ανά­ λογο.). Είναι αυτές των τρεχσυσών συ­ ναλλαγών των συναλλασσόμενων που τις παίρνεις όποτε θέλεις. και γι’ αυτό η τράπεζα δεν σου δίνει τόκο. ο τενεκές δεν είναι πολύτιμο μέταλλο). (Προσοχή. Μ’ άλλα λόγια. αν έχεις κουμπάρο το διευθυντή της τράπεζας. εμπορεύματα και πολύτιμα μέταλλα. Δ) Διαρκείς. που δεν πρέπει να συγχέεται με το Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο. Ομοίως αν δούλεψες φιλότιμα για τη σταυροδοσία του βουλευτή της περιφερείας σου. Τα χρήματά σου μπορείς να τα πάρεις μόνο όταν περάσει η προθεσμία που συμφώνησες με την τράπεζα.. Είναι καταθέσεις που μπορείς να τις πάρεις μόνο στο χρόνο στον οποίο έχεις συμφωνήσει μαζί της. όπου δηλαδή δεν μπορείς να μηδενίσεις το λογαριασμό σου. Αντίθετα σου κρατάει κατιτίς για τις προσφερόμενες υπηρεσίες. Ακόμα και τους πολύ μικρούς. Τώρα. πολλά ή λίγα αδιακρίτως. Υπάρχουν πέντε ειδών καταθέσεις: α) Όψεως. η εμπιστοσύνη της τράπεζας προς εσένα μεγαλώνει αυτομάτως. η πίστις είναι αναγκαία προϋπόθεση. όπως η προεξόφληση γραμματίων. Τουτέσπν εργασίες που στηρίζονται σχεδόν αποκλειστικά στην καλή-πίστη. πεντέξι χρόνια πριν απ’ το θάνατό του. 2) Δίνει δάνεια με ενέχυρο κινητές αξίες (μετοχές κτλ. Είναι οι καταθέσεις που έχουν πάντα εγγυημένο υπό­ λοιπο. 185 . ναυτικής και βιομηχανικής πίστεως φροντίζουν κυρίως αυτούς τους οποίους αναφέρεται ο τίτλος τους. Μια εμπορική τράπεζα κάνει τις παρακάτω εργασίες: 1) Εργασίες πίστεως. Δηλαδή είναι τράπεζες εξειδικευμένες σ ’ έναν ορισμένο οικονομικό τομέα. 3) Ανοίγει πιστώσεις με προσωπική εγγύηση ή με εγγύηση ενός τρίτου φερέγγυου προσώπου. Σε όλες τις εμπορικές τράπεζες. Λέγεται δε πίστις τόσο η εμπιστοσύνη που οφείλει να έχει η τράπεζα προς τους συναλλασσομένους μ’ αυτήν. ανάλογα με τα κέφια του διευθυντή και τη σταθερότητα του ενεχύρου. που έχουν κατ’ ανάγκην συνεχείς ανοιχτούς λογαρια­ σμούς. Το δάνειο αυτό κυμαί­ νεται από 50 μέχρι 90% της αξίας του ενεχύρου. που λογαριάζει ν ’ αγοράσει δυάρι με λουτροκαμπινέ.. Είναι ο κουμπαράς του μεροκαματιάρη.. (Ά ντε να βρεις φερέγγυα πρόσωπα στην Ελλάδα!) 4) Δέχεται καταθέσεις από οποιονδήποτε έχει χρήματα για κατάθεση. χολ και προχολ. γ) Επί προθεσμία. πίστις είναι η αμοιβαία εμπιστοσύνη. όσο και η εμπιστοσύνη που οφείλουν να έχουν οι συναλλασσό­ μενοι προς την τράπεζά τους. Διότι στις τράπεζες ισχύει απόλυτα η παροιμία που λέει: μάζευε κι ας είν' και ρόγες! Ή η άλλη που λέει: φασούλι το φασούλι γεμίζει το baκoύλt. όμως. Και ε) Ταμιευτηρίου..Οι τράπεζες γεωργικής. Και πόσο εύκολα γεμίζουν τα σακούλια χάρη σε μας τους μικροκαταθέτες.

. εντός της τράπεζας γνωστών και με το λόγιο όνομά τους ως θυρίδες. όπως είναι η αγοραπωλησία κινητών αξιών για λογα­ ριασμό του πελάτη. καθώς και η ενοικίαση χρηματοκιβωτίων. όπως είναι η ανάθεση της είσπραξης των γραμματίων. Αυτά με τις τράπεζες —και καλές δουλειές. των μετοχών κτλ.5) Οικονομικές εργασίες. κτλ. του μερίσματος. 5) Μίσθωση υπηρεσιών. .

της νόμιμης περιουσίας (και της παράνομης. θ α δούμε άλλη φορά τις ακριβώς σημαίνει αυτό. Και ε­ ταίρα η ερωτική σύντροφος. της εταίρας του παππού. υπάρχει όντως η έννοια της νομιμότητας στη νόμιμη οι­ κογένεια. 01 ΑΝΩΝΥΜΕΣ ΕΤΑΙΡΕΙΕΣ ΜΑΣ ΠΕΡΙΦΡ0Ν0ΥΝ. αφού ταίζω τη ν κυρά μου. ετυμολογικά. και η σύζυγος στις περισ­ σότερες των περιπτώσεων. Η ρίζα της λέξης χάνεται μέσα στην παγκόσμια ιστορία των 187 . η Ελλάδα του Κοσκωτά. οι δυο σύζυγοι πρέπει να είναι ομόρρυθμοι και όχι ετερόρρυθμοι εταίροι στην οικογενειακή εται­ ρεία. Ο εταίρος. αν η ετερόρρυθμη σημερινή οικογένεια γίνει στο μέλλον ανώνυμη εται­ ρεία. περιορίζεται σ ’ έναν μόνο απ’ τους πα­ λιούς της ρόλους. αν και εκεί πολύ σπάνια σερβίρουν πλέον σπεσπιαλιτέ. Άλλωστε. παρέα. Που σημαίνει. Εκτός κι αν χρειάζομαι ποικιλία στο φαί.. Δηλαδή της συνεταίρος του στοί παραδοσιακό συνεταιρισμό που λέγεται οικογένεια. Που όταν την ταΐζουμε. κατάγεται απ’ το έταρος (θηλυκό ετάρη). άλλωστε. ξέρει να κάνει καλή φασολάδα. που είναι η νόμιμη αναπαραγωγή του ανθρώπινου είδους λες και τη νομιμότητα περίμενε το ανθρώπινο είδος για να μην εξαφανιστεί. Συνεπώς. Όπως. όπως π.χ. Εν πάση περιπτώσει. Εταιρεία σημαίνει συντροφιά. τα πράγματα μπερδεύτηκαν και η οικογένεια δεν είναι ούτε ακριβώς συνεταιρισμός. γύρνα στο πλάι. το λέει και η φαλλοκρατική παροιμία: «Με τον παρά μου. λοιπόν. άνοιξε τα πόδια σου. ενώ δεν είναι παρά ερωτική σύντροφος επ’ αμοιβή. Και με αγνά υλικά. Αλλά αφορά μόνο τη νόμιμη κληρονομιά. Με τη συνταγή της γιαγιάς. Κατάντησαν κι αυτά σκέτα φαστ-φουντ. φέρε μου νερό. την ποτίζουμε και δεν της επι­ τρέπουμε να δουλέψει. που είναι νομοταγής πολίτης ευνοού­ μενης χώρας. και στην ομη­ ρική γλώσσα έτης. δεν υπάρχει λόγος να ταίζω και την πόρνη. έστω κι αν η μαγείρισσά σας δεν έχει «κορντόν μπλε».. Σήκω. Ολοένα και περισσότερο. εταίρος είναι ο σύντροφος. περιοριζόμαστε να πούμε πως. Τουλάχιστον. Σήμερα. νομίζουμε πως αποχτούμί το δικαιώμα να της φερόμαστε ως να ήταν ιδιωτικής χρήσεως πόρνη μακράς διαρκείας. Τρώτε. όπως ήταν τότε που διατηρούσε ακόμα τη ρίζα της οικονομικής καταγωγής της. οπότε πάω στο εστιατόριο που λέγεται μπορντέλο.. Στην πραγματικότητα. σπιτίσιο φαί.37. κάτσε. Σήμερα. το ίδιο κάνει) του νόμιμου πατέρα. και την κυρά μου». Που δεν ξέρω πότε και γιατί έγινε πόρνη. αντίο οικογένεια. γύρνα μπρούμυτα κι ένα σωρό άλλες τέτοιες εντολές που ούτε στα μπορντέλα δεν μπορείς να τις ακούσεις.

και αργότερα φιλοξενούμενος. Σ ’ όλες τις περιπτώσεις πάντως. που λέγεται αλλιώς και Ξένιος. τη διέλυσε με τρόπο πολύ ριζικό: Έφαγε τους συνεταίρους. 'Αλλωστε. φαί πρόχειρο και βολικό ήθελε. στην οποία σε στρίμωξαν. Αλλά ποιος διαβάζει Αίσωπο στην εποχή μας. η έννοια της λέξης εταίρος ήταν αρχικά ξένος. ο αρχαίος νομοθέτης θα νοιαστεί πρώτα για τους κληρονόμους. και θα δεις τις . που πρέπει να διαχει­ ριστούν συνεταιρικά την εξ αδιαιρέτου (αυτήν που δεν διαιρείται) πατρική· κληρο­ νομιά. και οι γλωσσολόγοι μας βεβαιώνουν πως όντως έχουν έτσι.5% τα κέρδη της Λεόντειας Εταιρείας. Τον Αίσωπο γιατί τον κληρονομήσαμε απ’ τους ενδόξους ημών προγόνους βρε ηλίθιε. τα παιδιά που δούλευαν κι αυτά στο αγροτικό ή βιοτεχνικό νοικοκυριό. εντελώς ιδιαίτερα. Πράγ­ ματι. με την υπόσχεση πως θα τα προστα­ τεύσει. θ α δούμε άλλη φορά τι ακριβώς σημαίνει αυτή η εκπληκτική εφεύρεση του καπιταλισμού. Όμως ο ιδρυτής της λεόντειας εταιρείας δεν ήθελε συνεταίρους. όλα σας εταιρείες άρχισαν με βάση την ατσαλένια λογική του. Αν έτσι έχουν τα πράγματα. προκειμένου να μη σφαγούν. όπως π. στην περίπτωση που υπάρχουν στην οικογένεια κι άλλοι εταίροι. Α. πριν αυτό πάρει τη μορφή της ανωνύμου εταιρείας που λέγαμε. Συνεπώς. Αλλά. Τα κέρδη τα έβγαζαν στην Ελβετία της εποχής. να μου χαθείς. το λιοντάρι φτιάχνει εταιρεία μαζί με άλλα αδύνατα ζωά.γλωσσών και θα βρούμε λέξεις του ίδιου γραμματικού τύπου ακόμα και στα ιαπω­ νικά. χάχα που παριστάνεις και τον πονηρό. που θα ήθελαν να κάνουν μαζί την ίδια δουλειά εφαρμόζοντας στην πράξη το σοφό ρητό που λέει « εν τη ενώσει η ισχύς». και. αν και μάλλον δεν υπήρχε αυτό το ρητό την εποχή του Χαμουραμπί. για να αυξηθούν κατά 1. Γιατί απ’ όλες τις εταιρείες μόνο η ανώνυμη εταιρεία είναι καπιταλιστική εφεύρεση. καθώς και οι δυο. στην αρχαία Ελλάδα υπήρχε κι ένας Ζευς Εταιρείος. Ό λες οι άλλες μορφές εταιρείας είναι από παλιές έως πανάρχαιες. όπως είναι φυσικό. που ούτε τον Κώδικα του Χαμουραμπί δεν μπορούμε να εφαρμόσουμε με επάρκεια. που να δείχνει πως η αλεπού και το λιοντάρι ήταν όντως συνεταίροι. καλή ώρα όπως σε μας εδώ. αφού είναι ο βασιλιάς των ζώων. Πάρε καλύτερα κανένα «Αρλεκιν». Τέτοια λέγε. όπου γίνεται της εταίρας! Σ ’ έναν από τους εκπληκτικούς προγονικούς μύθους του Αισώπου. η σύντροφος της ζωής μου είναι η εταίρα μου.χ. Ή μπας και νομίζεις πως η δόξα είναι επιταγή χωρίς αντίκρισμα. κι έκανε μιαν άλλη εταιρεία με την αλεπού. των ανω­ νύμων εταιρειών. τότε η εταιρεία είναι κάτι σαν ξενοδοχείο. Κι έτσι. Ενώ το ρήμα εταιρίζω σημαίνει εκλέγω κάποιον για σύντροφό μου. Πρώτη φορά γίνεται λόγος για εταιρεία στον περίφημο βαβυλωνιακό Κώδικα του Χαμουραμπί. μόνο δυο άνθρωποι. πόσο μάλλον τους νόμους που διέπουν τη λειτουργία των εταιρειών. Και η συνεταίρο μου. Όπου ως εταίροι ορίζονται οι κληρονόμοι της πατρικής περιουσίας. μόλις έφτιαξε τη εταιρεία. παρότι απ' την ανάγνωση του Αισώπου συνάγεται το αντίθετο. αλλά μέχρι τις μέρες μας δεν προέκυψε κανένα συγκεκριμένο στοιχείο.

που είναι μια πολύ παράξενη και πολύ. 'Αλλωστε. η Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών. στη Ρώμη δεν λειτουργούσε όπως σήμερα. μεγαλώνει τις «μετοχές» σου. Όμως. Ά σε που στην κάρτα σου μπορείς να γράφεις «μέλος της εταιρείας Τάδε». αυτό είναι αυτονόητο.. Μια ζωή «Αρλεκιν» και δέκα χρόνια «Αυριανή » και περίμενες καλύτερη τύχη. γ ι’ αυτόν το σκοπό δημιουργούνται. άσχετα απ’ το γεγονός πως τελικά αυτές οι εταιρείες δεν έχουν κέρδη πολλά. παρόλο που έχουν και σωματειακό (συνδικαλιστικό) χαρακτήρα. ενώ τα όποια κέρδη τους τα έχουν από κρατικές επιχορηγήσεις. όλο και θα διοριστεί σε καμιά κρατική επιτροπή αργομίσθων. παρόλο που μπορεί να είναι και κερδοσκοπικές (κανείς δεν τους το απαγορεύει). για παράδειγμα. έχει κέρδη. καθώς δεν μοιράζουν κέρδη. σοσιαλιστική εταιρεία. σου.. αλλά οι αστικές εταιρείες. αν η Αστική Εταιρεία. Διότι. οπότε τα έξοδα θα τα καλύψει η Εταιρεία. ρωμαϊκής προελεύσεως. Όμως. όπως λέμε πολύ παραστατικά. Δηλαδή. όλο και θα τον καλέσουν σε κανένα συ­ νέδριο στο εξωτερικό. ή η Εταιρεία Ελλήνων Σκηνοθετών που δεν είναι ακριβώς σωματεία. άσχετα αν τελικά δεν προάγουν παρά μόνο τα προσωπικά συμφέροντα των εταίρων. θα πληρώσεις τη ζημιά κατά το αναλογούν μερίδιο. Λειτουργούσε στη 189 . Με άλλα λόγια. Παλαβά πράγματα.έχεις να πάθεις στη Λεόντειο Εταιρεία που μας ετοιμάζουν οι εταίροι μας. για να παίζουν κοινωνικό ρόλο. που είναι ίσο με τσύψος της ζημιάς διαιρούμενο με τον αριθμό των εταίρων. δεν τα προάγουν με άμεσο τρόπο. Τέτοια αστική εταιρεία είναι. οι εταίροι είναι κατ’ ίσον μερίδιο ατομικοί ιδιοκτήτες του κάθε περιουσιακού στοιχείου της εταιρείας και δικαιούνται ίσο μοιράδι κερδών απ’ τις δραστηριότητες της. Στην Αστική Εταιρεία που μπορεί να συσταθεί για οποιονδήποτε λόγο. Αν πάλι έχεις ζημιές. πράγμα που δεν είναι αναγκαίο προκειμένου για Αστική Εταιρεία. δεν τρώνε οι εταίροι τα τυχόν κέρδη που είναι δυνατόν να έχει η εταιρεία. Η Αστική Εταιρεία είναι μια μεγάλη φάμπρικα. Καλά να πάθεις. αν υπάρχουν και αν είναι κερδοφόρες. αν και εταίρος. ως γνήσιοι μερισματούχοι ανωνύμου εταιρείας. εσύ τελικά δεν έχεις. ναι. όταν ανήκει κανείς σε μια τέτοια εταιρεία ποτέ δεν είναι χαμένος. Λοιπόν κάθε μορφή εταιρείας προέκυψε απ’ τη μητρική Αστική Εταιρεία. τελικά παίζουν έναν εξόχως κοινωνικό ρόλο. Ιδρύθηκαν για να προάγουν ένα κοινωνικά χρήσιμο έργο. Και να γιατί. στην ΕΟΚ. Γκαρσόνι και πολύ σου πάει. Έτσι λέμε και σήμερα την καταγόμενη απ’ το ρωμαϊκό δίκαιο εταιρεία. Καταλαβαίνετε όμως πως. Βέβαια. τα προσωπικά κέρδη που αποκτά κανείς εκμε­ ταλλευόμενος τα κέρδη που αποκόμισε απ’ την Αστική Εταιρεία υποχρεούται τα καταθέσει στο ταμείο της εταρείας και όχι να τα επενδύσει σε δική του δουλειά ή να τα φάει. παρόλο που αναγνωρίζεται από νομικής απόψεως το ατομικό όφελος που μπορεί να ’χει κανείς απ’ αυτές. εμπορικό ή μη. παρόλο που είναι απότοκοι της ατομικής πρωτοβουλίας μιας ομάδας ανθρώπων. θα μου πείτε. πράγμα που ανεβάζει το κύρ<.

τρεις μεσοτοιχίες χτί­ ζουν και τρεις πόρτες ανοίγουν. Το παραπάνω παράδειγμα είναι μια τυπική μορφή ελληνικής Αστικής Εταιρείας. Έλληνες. η Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών απόχτησε κάπου εξακόσια μέλη. ως γνήσιοι σοσιαλιστές βαλκανικής παραλλαγής. σου λένε. που έπρεπε οι κληρονόμοι να τη διαχειρίζονται ως συνεταίροι εξ αδιαιρέτου. π. μια γκαρσονιέρα σε πολυκατοικία της Αθήνας. το εξ αδιαιρέτου ισχύει και σε μας τους φανατικούς της διαίρεσης. γνωστούς και πέρα απ’ τη γειτονιά τους. απ’ όπου άλλωστε προέκυψε και ο θεσμός της Αστικής Εταιρείας κατά τη ρωμαϊκή περίοδο. που ένα σπίτι κληρονομούν οι τρεις κληρονόμοι. 190 . εντός της οικίας. είμαι λογοτέχνης. μάλιστα! Παίρνεις την ποιητική σου συλλογή που έγραψες το καλοκαίρι στις διακοπές σου. προκειμένου να μην τεμαχιστεί η πατρική κληρονομιά. Η σύζυγος διαβάζει τα ποιήματα του συζύγου — και τανάπαλιν. Και ούτως πως. η ελληνική ποίηση καταναλώνεται επιτόπου. που εδώ στην Ελλάδα συνεχίζεται.βάση του κληρονομικού δικαίου και για να λυθούν προβλήματα αυτού του δικαίου. Μπράβο. Αν προκύψουν και παιδιά ποιητές. ας πούμε. αλλά μόνο στις περιπτώσεις που κάτι είναι αδύνατο να διαιρεθεί εκ της φύσεώς του. τελικά το στενό σπίτι θ ’ αποχτήσει εννιά «διαμερίσμα­ τα» Βέβαια. Κύριοι. Εταιρεία Λογοτεχνών κάνεις και εταιρεία αναξιοπαθούντων λογοτεχνιζόντων σου προκύπτει. Ούτε Αστική Εταιρεία ρωμαϊκού τύπου δεν είμαστε σε θέση να κάνουμε. και οι δυο σύζυγοι που θα χωρί­ σουν. καταστρέφοντας έτσι όχι μόνο την αρχιτεκτονική αλλά και τη λογική. τότε το πράγμα αποχτά μεγαλύτερη αναγνωστική ποικιλία. Τι να πεις και τι να ομολογήσεις. θα πάρουν ο ένας το ανα­ τολικό και ο άλλος το δυτικό κοτέτσι μιας αγροικίας αγροίκων. καθαρά οικογενειακής. που θα τις δούμε μία μία. ανάμεσα στα οποία μπορείς να βρεις και μερικούς λογοτέχνες. Υπάρχουν όμως και σοβαρότερες εταιρίες. στη συνέχεια. και την πας στην Εταιρεία Λογοτεχνών. μάλιστα!!! Μά­ λιστα. αν και κατά κανόνα τουλάχι­ στον. Διότι αν το εν τρίτον το κληρονομήσουν. Στο χωριό. δηλαδή χωρίς να την τεμαχίζει όπως εδώ. τους λες. έλα και συ μαζί μας να γίνουμε πολλοί. πάντως. με κοινωνική αποστολή. άλλοι τρεις απογόνοι.χ. αφού βέβαια την τυπώσεις με δικά σου έξοδα. η γκαρσονιέρα μπορεί να τεμαχιστεί σε κοτέτσια.

Μ’ άλλα λόγια. Ενώ ο έμπορος δεν παράγει τίποτα. ή σπείρα διαρρηκτών. εκείνο που επιδιώκουν είτε οι παραγωγοί είτε οι καταναλωτές είναι ο παρα­ μερισμός του επαγγελματία εμπόρου. ο έμπορος δεν κάνει καλό ούτε στον παραγωγό ούτε στον καταναλωτή. είτε άμεσο. είτε αυτό είναι έμμεσο. Όταν. αν εκτός από παρα­ γωγός ήταν και έμπορος του δικού του προϊόντος. Συνεπώς.38. που θα είχε ενδεχομένως ένα παρόμοιο κατάστημα. ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΣΤ5 ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΟΔΕΥΤΙΚΟΣ Ό λες οι εταιρείες που επιδιώκουν το κέρδος λέγονται εμπορικές. ο παραγωγός δυσκολεύεται να βρει ο ίδιος τον καταναλωτή για να 191 . Μέχρι εδώ. όσον αφορά το στάδιο της παραγωγής. δηλαδή εταιρεία που την αποτελούν πολλοί. γιατί απ’ τη μια μεριά όντως τον βοηθάει. Το πράγμα αρχίζει να γίνεται ασαφές όταν η εταιρεία γίνει* συνεταιρισμός. Μόνο που σ ’ αυτόν οι παραγωγοί προϊόντων διατηρούν την αυτοτέλειά τους. λοιπόν. όπως στις Αστικές Εταιρείες. μόνο που μετέχουν ανωνύμως. κερδίζει συχνά περισσότερα απ’ τον παραγωγό τον οποίο «βοηθάει» στη διακίνηση των προϊόντων που παρήγαγε. και χάνουν την αυτοτέλειά τους μόνο στο στάδιο της εμπορίας του προϊόντος. χωρίς ωστόσο να σχηματίζουν Ανώνυμη Εταιρεία. ή βιομηχανικές. που ο κάθε παραγωγός παρήγαγε μόνος του. που κι αυτή την αποτελούν πολ­ λοί. στη δική του επιχείρηση. αλλά η μείωση του κέρδους του κυρίως ειπείν εμπόρου. Εδώ. είναι κι αυτός εταιρεία. το πράγμα είναι σαφές: Εταιρεία είναι κάθε ένωση ανθρώπων με σκοπό το κέρδος. που είναι το μεγαλύτερο παράσιτο της οικο­ νομίας. Βάζουμε τη λέξη σε εισαγωγικά. ή με το προϊόν που παρήχθη με την προσωπική *ους δουλειά. ενώ στο συνεταιρισμό μετέχουν επωνύμως με την προσωπική τους δουλειά. και στον παραγωγικό και στον καταναλωτικό συνεται­ ρισμό. ή συνασπισμός ψιλικατζή­ δων. σύμφωνα με τον ορισμό που ήδη ξέρουμε. κι απ’ την άλλη του ρουφάει το αίμα αφαιρώνιας του κέρδη που θα ήταν δικά του. δια των μετοχών. ή βιοτεχνικές. άσχετα αν είναι κυρίως ειπείν εμπορικές. Και ο συνεταιρισμός επιδιώκει το κέρδος. Μόνο που επιδίωξη αυτού του καταστήματος δεν είναι το εμπορικό κέρδος. που κατά κάποιον τρόπο δημιουργούν ένα συνεταιριστικό κατάστημα. Και στις δυο περιπτώσεις. Εκτός από τους παραγωγικούς υπάρχουν και καταναλωτικοί συνεταιρισμοί. οπότε και περισσότερα κέρδη θα είχε και φθηνότερα θα μπορούσε να πουλήσει. όπως στις εμπορικές. Πρόκειται για τους λεγάμενους παραγωγικούς συνεταιρισμούς. αυτοί που σχηματίζουν εταιρεία είναι οι καταναλωτές προϊόντων.

που για να τα παράγουν σημαίνει πως η κοινωνία τα έχει ανάγκη. Όμως. για τις οποίες κανείς συνεπής καπιταλιστής δεν νοιάζεται. Βέβαια. ή ο συνεταιρισμός παραγωγών. που παραμένει καπιταλιστική. αλλά ασκούν το εμπόριο για λογαριασμό ενός συγκεκριμένου παραγωγού. δεν λέμε πως αυτοί οι θεσμοί είναι σοσιαλισμός. Αλλά και κατά των παραγωγών. Την ίδια τακτική ακολουθούν κι όλα τα α­ ριστερά κόμματα. τόσο των πα­ ραγωγών όσο και των καταναλωτών. επιτέθηκε μόνο κατά της εμπορευματικής φύσης της καπιταλιστικής οικονομίας. όμως δεν είναι αυτόνομα εμπορικά καταστήματα. κάτω απ’ την επίβλεψή του και με τους όρους που εκείνος θα επιβάλει. ο Μαρξ έδειξε πως ο καπιταλισμός δεν θα χάσει ποτέ τον εμπορευματικό του χαρακτήρα. λέμε μόνο πως είναι ένα βήμα προς το σοσιαλισμό. Κι αυτό είναι δυνατό να γίνει με δυο τρόπους: Είτε δια του παραγωγικού συνεταιρισμού είτε δια των πρατηρίων ή των εμπορικών αντιπροσωπιων. που λέγεται έμπορος. Διότι. Ο Μαρξ δεν επιτέθηκε ποτέ κατά των παραγωγών καθεαυτών. που συνίσταται στην παραγωγή προϊόντων με μοναδικό σκοπό το κέρδος και όχι την ικανοποίηση των κοινωνικών αναγκών. ωστόσο οι αντιπρόσωποι έχουν χάσει την αυτονομία του παραδοσιακού εμπόρου και έχουν γίνει. Όμως είναι αυτονόητο πως ο παραγωγός θα μπορού­ σε να ’ναι ο ίδιος έμπορος του δικού του προϊόντος. κατά κάποιον τρόπο. Τα πρατήρια είναι εμπορικά καταστήματα που τα διαχειρίζεται ο ίδιος ο παραγωγός. είναι υποχρεωμένος να ζητήσει τη βοήθεια ενός με­ σάζοντα. υπάλληλοι του παραγωγού. Τόσο το πρατήριο όσο και η εμπορική ανηπροσωπία είναι μια σαφέστατη μετά­ θεση της οικονομίας προς τη μεριά του σοσιαλισμού. Που. Ομως. κατά κανόνα. αφού η επιβάρυνση του καταναλωτή γίνεται έτσι μικρότερη. Προσοχή. κι όχι στο βαθμό που παράγουν προϊόντα. όταν δεν υπήρχαν ψυγεία. Αν και διατηρούν το ρόλο του μεσάζοντα (του παλιού εμπόρου). ενώ αφήνουν άθικτες τις δομές της οικονομικής οργάνωσης στον τομέα της παραγωγής. άλλωστε πως ο «Κεφάλαιο » του Μαρξ αρχίζει με μια κριτική του εμπορεύματος καί της εμπορευματικής φύσης του καπιταλισμού. Γ ι’ αυτό ακριβώς ο Μαρξ ήταν σαφώς υπέρ των συνεταιρισμών. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει. δηλαδή κατά των εμπόρων. γιατί αυτοί που πάντα υπέφεραν περισσότερο απ’ τους μεσάζοντες είναι οι παραγωγοί αγροτικών προϊό­ ντων. Οι εμπορικές αντιπροσωπίες. κάθε περιορισμός του ρόλου των κυρίως ειπείν εμπόρων είναι μια πρόοδος. ωστόσο κάνουν ένα σημαντικό βήμα προς την υπερπήδηση των παρασιτικών μεσαζόντων. κυρίως γεωργικών παραγωγικών συνεταιρισμών. ή με κέρδη εγγυημένα μ’ ένα μίνιμουμ γκαραντί. στο βαθμό που παραμένουν έμποροι οι ίδιοι. ήταν υποχρεωμένοι να πουλήσουν όσο-όσο την παραγωγή τους στον έμπορο για να τη διακινήσει ταχύτατα 192 . που δίνουν μια ιδιαίτερα μεγάλη σημασία στην οργάνωση συνε­ ταιρισμών. δηλαδή οι αγρότες. δεν αμείβονται με μισθό αλλά με ποσοστά επί των κερδών.του πουλήσει το προϊόν του.

Οι νοσταλγοί του «παλιού καλού καιρού» ας παν να ζήσουν στον Αγιον Όρος. που δεν είναι και τόσο παλιός για τον καθένα από μας τους ζωντανούς. λοιπόν. Το τι ψηφίζεις δεν είναι πάντα η ασφαλέστερη ένδειξη πως είσαι ή δεν είσαι προοδευτικός. επιτάχυνε τη συγκρότηση αγροτικών παραγωγικών συνεταιρισμών. Οι εξ ορισμού συντηρητικοί νοσταλγοί του «παλιού καλού καιρού». κι αν τα καταφέρουν χωρίς τη βοήθεια της έκστασης. τότε ας ψά­ ξουν να βρουν τις ρίζες της παιδαριώδους νοσταλγίας για τον «παλιό καλό καιρό». ή έστω ένα ψυγείο πάγου. Αλλά και μια άνεση λιγότερη. που οι άνθρωποι ζούσαν στα σπήλαια. ή έστω μια καρφίτσα. Που μας φαίνεται κακός για λόγους ψυχολογικούς μάλλον. αλλά μόνο ψυχολογικής τάξεως. η τεχνολογία μπαίνει στην υπηρεσία της προόδου. Είναι φανερό πως το «κάθε πέρσι και καλύτερα» κρύβει μια τρομερή αλήθεια. τον «παλιό καλό καιρό». Φτιάξε. τα πράγματα ήταν καλύτερα τον «παλιό καλό καιρό» που όλα τα κάναμε με τα χεράκια μας. ήμασταν νέοι. δηλαδή της «στάσης εκτός» (της πραγματικότητας) τότε δικαιούνται πράγματι να πουν «κάθε πέρσι και καλύτερα». λένε. κι ύστερα μίλα μου για τον «παλιό καλό καιρό» που ήταν πάντα χειρότερος απ’ τον σημερινό κακό καιρό. Αν όμως καβαλήσουν το αυτοκίνητο τους άρον-άρον και επιστρέψουν ταχύτατα στο σπίτι τους.στην αγορά προκειμένου να μη σαπίσουν τα ευπαθή αγροτικά προϊόντα. ό. προσοχή: Ό ταν πας να ψηφίσεις μην πάρεις το αεροπλάνο. να φοβούνται ή ν* αποφεύγουν τις μηχανές. Απλούστατα. Ά λλη μια φορά. Κάθε πέρσι ήμασταν κατά ένα χρόνο νεότεροι και είχαμε μια αρρώστια λιγότερη. Η γενίκευση της χρήσης του ηλεκτρικού ψυγείου στη δεκαετία του ’60. ένα αιρ κοντίσιον. Ό ταν περιφρονείς την τεχνολογία είσαι σαφέστατα συντηρητικός. Με τα χεράκια σου θέλεις να τα κάνεις όλα. ξεκίνα να πας με τα πόδια για να ψηφίσεις το προοδευτικό σου κόμμα!!! Επιστροφή στη φύση μου θέλεις: Ηπέστρεψε λοιπόν στη φύση. Μ’ αυτή τη λογική της γιαγιάς. Κι αν θέλεις να νιώσεις και ολίγον προϊστορικός. μια τηλεόραση και μια ηλεκτρική κουζίνα. ή η απέχθεια προς τις μηχανές εν γένει παραμένει πάντα η ασφαλέστερη ένδειξη για την ύπαρξη συντηρητικής νοοτροπίας. παλιοκαιρίτη. ο «παλιός καλός καιρός» δεν είναι παρά η νοσταλγία της χαμένης για πάντα νιότης μας.τι κι αν ψηφίζεις. αλλά μην πάρεις μαζί σου κανένα από εκείνα τα τσιμπράκαλα που μπορεί να σου προμηθεύσει η 193 . Η περιφρόνηση. θα πρέπει τελικά να παραδεχτούμε πως τα πράγματα ήταν ιδανικά τον πάρα πολύ παλιό καιρό. Καβάλησε καλύτερα τον γάιδαρο. διότι. παρά πραγματι­ κούς. Και είναι κωμικό να βλέπεις ανθρώπους που διατείνονται πως είναι προοδευτικοί. με τα χεράκια σου κι ένα αυτοκίνητο ή έστω ένα ηλεκτρικό ψυγείο. ενώ τώρα που γεράσαμε και ο νε­ κροθάφτης άρχισε ήδη να σκάβει τον τάφο μας. λοιπόν. πάντως συνεχίζουν να μην καταλαβαίνουν πως πολιτισμός χωρίς τεχνολογία δεν νοείται σε καμιά περίπτωση. όπου ο χρόνος σταμάτησε το Μεσαίωκι. όπου τους περιμένει ένα ψυγείο. Και.

ούτε τρανζίστορ. μέσα στους οποίους μέχρι τότε ήταν εγκλω­ 194 . Η εταιρεία προέκυψε απ’ αυτή την ανάγκη. τη φύση. αλλά όχι και τις ζημιές γιατί δεν υπάρχουν κυρίως ειπείν ζημιές σ ’ ένα κυνήγι που δεν απέδωσε. Όμως. που αντί να βάλει τον ζεστό καφέ του σ ’ ένα θερμό. Ό σ ο λιγότερο πρωτόγονος.χ. όπως ξέρουμε.τεχνολογία. αν δεν είναι επιστροφή σ ' αυτήν του πολιτισμένου ανθρώπου. όπως π. Δεν υπάρχουν εταιρείες στους πρωτόγονους. μ ’ αυτήν την παρά φύσιν βαρβαρική συμπεριφορά του. πρωτόγονων ή μη. η εταιρεία σου είναι μια εταιρεία είτε ληστών είτε απατεώνων. Αλλιώς. λοιπόν. προτίμησε να τον ψήσει με φυσικό τρόπο μέσα στη φύση καταστρέφοντας. αν και εταιρεία. Ούτε μοντέρνα σκηνή. πονηρέ στο αυτοκίνητό σου. Ο απολίτιστος που θα επιστρέψει στη φύση θα την καταστρέψει. φυσικά. λοιπόν. ούτε γκαζάκι για τον καφέ σου. αυτό που ενδέχεται να έχει μια παρέα κυνηγών που χτύπησε έξι λαγούς ενώ αν πήγαινε μόνος του στο κυνήγι κάθε κυνηγός δεν θα χτυπούσε ίσως ούτε μύγα. και τις ζημιές αν προκύψουν. που έγινε τέτοιος χάρις στην τεχνολογία. Οι άνθρωποι που μετέχουν σε μια εταιρεία σχεδιάζουν το κέρδος. Αλλά με την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και την αρχή του Μεσαίωνα προέκυψε η α­ νάγκη να οργανώσουν οι άνθρωποι την οικονομική τους ζωή ανεξάρτητα από τους ανύπαρκτους πλέον παλιούς θεσμούς. καλή ώρα σαν τον Έλληνα εκδρομέα. Αλλά την υπόλοιπη κοινωνική ομάδα δεν την ενδιαφέρει αν εσύ έχασες το χρόνο σου σ ’ ένα άκαρπο κυνήγι. σημαίνει συντροφιά. Όμως. προέκυψεΛπ’ αυτή την ανάγκη της προστασίας των συμφερόντων των άλλων. Μέχρι το τέλος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. ο πολιτισμός ορίζει σαν «μεταποίηση» του φυσικού σε κοινωνικό. όχι για τη χαρά της δουλειάς αλλά για να μοιραστούν τα κέρδη. δηλαδή του βάρβαρου ανθρώπου. η εμπορική εταιρεία ανάμεσα σε περισσότερα από δυο άτομα ήταν άγνωστη υπόθεση σ ’ όλο τον κόσμο. Και κάθε επι­ στροφή στη φύση δεν έχει νόημα. είναι ο άνθρωπος τόσο περισσότερο νιώθει την ανάγκη να δράσει μαζί με άλλους ανθρώπους για σκοπούς που δεν περιορίζονται στο πρωτόγονο κυνήγι με τόξο. Η εμπορική εταιρεία. την ίδια στιγμή που φροντίζεις για τα δικά σου συμφέροντα. Μια παρέα πρωτόγονων κυνηγών δεν είναι ακριβώς εταιρεία. συ­ ντροφιά που συγκροτείται όχι στην βάση των φιλικών συναισθημάτων και των πρόσκαιρων αναγκών. Αυτή δεν είναι επιστροφή στη φύση. αν προκύψουν. είναι μεταφορά της τεχνολο­ γίας στη φύση. Είναι φανερό πως η παρέα των κυνηγών. Η ζημιά εδώ είναι μόνο ο χαμένος κόπος και χρόνος. Κι όχι να μου τα φορτώνεις όλα αυτά. Την ενδιαφέρει να μη φας τα χρήματα άλλων. Δηλαδή προ­ γραμματίζουν να έχουν κέρδος από μια δουλειά που θα κάνουν από κοινού. ούτε σουγιά με ελατήριο. μπορεί να μοιράσει τα κέρδη. αλλά του κέρδους που δεν είναι άμεσο. σαν οικειοποίηση του φυσικού με τη βοήθεια του κοινωνικού και τελικά σαν παραπέρα κοινωνικοποίηση του «φυσικού». όταν συναλλάσσεσαι μαζί τους.

Ας μην ξεχνάμε. αλλά προς το παρόν πρέπει να τα βολέψουν με αυτενέργεια. Συνεπώς και η οικονομικής ισχύς. εταιρείες στη σημερινή τους μορφή δεν θα υπήρχαν. ας πούμε χωρίς δουλοκτήτες. πάντως. Σύντομα. σημασία έχει τι κάνουν. Έπρεπε να καταρρεύσει το δουλοκτη­ τικό σύστημα οργάνωσης της παραγωγής για να προκύψει η κοινωνική ανάγκη της εταιρείας. συγκροτώντας εταιρείες. θ' αλλάξουν πολλές μορφές. όμως τους ταΐζουν όπως και τα ζώα. Οι εργαζόμενοι βρέθηκαν χωρίς εργοδότες. πως αν δεν έπεφτε η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Θα τις δούμε στη συνέχεια. κάποιοι απ’ αυτούς τους πρώην δούλους ή τους πρώην Ρωμαίους (ή άλλους) άρχοντες θα γίνουν φεουδάρχες. Κι αυτό που κάνουν είναι να οργανώνουν την οικονομική ζωή στη βάση του πανάρχαιου αξιώ­ ματος «εν τη ενώσει η ισ $ ς» .βισμένη η προσωπική οικονομική τους δραστηριότητα. οι αυτόματα απελευθερωθέντες δούλοι ύστερα από την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. που βέβαια δεν λέγονται έτσι. για τον απλό λόγο πως ένα νεκρό ζώο δεν μπορεί να δουλέψει Προκειμένου να φάνε. Που μπορεί να μεταχειρίζονται τους δούλους σαν ζώα. που σιγά σιγά θα κρυσταλλωθούν σε λίγες. Απ’ τις αρχές του Μεσαίωνα που πρωτοεμφανίστηκαν οι εμπορικές (κερδοσκοπικές) εταιρείες μέχρι σήμερα. στη σημερινή της μορφή. 195 . Δεν έχει σημασία πως λέγονται. που αναστάτωσε ολόκληρη την απέραντη περιοχή της. έπρεπε να σχηματίσουν ομάδες και να αυτοοργανωθούν σ ’ αυτό που σήμερα το λέμε εταιρεία.

άλλωστε. Η προσωπική εταιρεία είναι μια συναλλακτική σχέση αρχικά μεταξύ δύο ατόμων.. όμως μέχρι το 16ο αιώνα οι συνθήκες δεν επέ­ τρεπαν να πάρει το'Λεφάλαιο τον πρώτο ρόλο στην παραγωγή. Έτσι και με το περισσευούμενο χρήμα.. Πράγμα πολύ φυσικό. Ο ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ ΠΟΥ ΚΑΝΕΝΑΣ ΔΕΝ ΓΝΩΡΙΣΕ. παρόλο που κεφάλαιο χωρίς εργασία είναι αδύνατο να υπάρξει. ή να δουλεύουν όπως όλοι ή και περισσότερο απ' όσους εργάζονται για λογαριασμό τους.' " " 1 Ο Μαρξ διέγνωσε μια κάποια ανωμαλία σ ’ αυτή την αντιστροφή των παλιών ρόλων και πρότεινε τρόπους ώστε να πάρει και πάλι η εργασία τον πρώτο ρόλο. ενός συστήματος που είναι περισσότερο γνωστό σαν καπιταλισμός. που την πωλούν στον εργοδότη στην περίφημη «αγορά εργασίας ». όμως. Αν και μπορεί μεν να έχεις αβγά. Ενώ οι άλλοι διαθέτουν μόνο την εργατική τους δύναμη. αλλά που είναι σε θέση να δουλέψει. που ανεφέρεται και στο βαβυλωνιακό κώδικα του Χαμουραμπί. Μ ' άλλα λόγια. αυτός που αρχικά έβαλε μόνο τη δουλειά μπορεί να διώξει 1% . Υπήρχε μεν από πάντα. Το κεφάλαιο μ’ άλλα λόγια προϋπάρχει του κεφαλαιοκρατικού συστήματος οργάνωσης της οικονομικής και κατ’ επέκτασιν της κοινωνικής ζωής. να κερδίζουν πάρα πολύ περισσότερα μόνο και μόνο γιατί διαθέτουν κεφάλαιο. διότι αυ­ τός που βάζει τη δουλειά την αποτιμά ως χρήμα Κι αν οι δουλειές πάνε καλά και προκύψουν κέρδη. όπου αντί κοινών εμπορευμάτων πωλείται η ικανότητα προς εργασίαν. εκ των οποίων το πρώτο βάζει τα χρήματα και το δεύτερο τη δουλειά. Στις αρχαϊκές «προσωπικές εταιρείες» δεν μπαίνει πρόβλημα εκμετάλλευσης του εταίρου που βάζει τη δουλειά από τον εταίρο που βάζει το χρήμα. Ό λες οι μορφές εταιρειών που υπάρχουν σήμερα είναι εξελιγμένες παραλλαγές της πανάρχαιας «προσωπικής εταιρείας». αφού για να κάνεις ομελέτα χρειάζεσαι αβγά.. αρκεί να έχεις χρήματα για να συνεταιριστείς μ’ έναν που δεν έχει. από πολύ παλιά οι άνθρωποι ανακάλυψαν πως μπορείς να βγάλεις χρήματα χωρίς να δουλεύεις. αλλά να μην ξέρεις πως αυτά μπορούν να γίνουν και ομελέτα Ή να μην μπορείς να κάνης ομελέτα γιατί δεν σου το επιτρέπουν οι διαιτητικές συνθήκες μιας συγκεκριμένης εποχής. δεν συμφέρει καθόλου σ ’ αυτούς που μπορούν να βγάλουν χρήμα μόνο διά του χρήματος και χωρίς να δουλεύουν αν δεν τους κάνει κέφι η δουλειά. σε τιμές είτε ελεύθερα διαμορ­ φωμένες είτε προκαθορισμένες από τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας. βέβαια.39. Πράγμα που. μεταθέτοντας την εργασία στο δεύτερο ρόλο. δεδομένου ότι οι πλούσιοι δεν είναι καπιταλιστική εφεύρεση.

Ό λη την ευθύνη λοιπόν την είχε αυτός που έβαζε τη δουλειά. αλλά όχι και στις ζημιές. Αντί για τόκους παίρνουν αυτά που τους αναλογούν από τα κέρδη. αλλά μόνο ως το βαθμό που ορίζεται από τα κεφάλαια που επένδυσαν και έχασαν. Διότι δεν δανείζουν τα χρήματά τους προκειμένου να πάρουν τόκο. πράγμα που συνεχίζει να γίνεται πάντα σε εταιρείες ψιλικατζίδικες στις οποίες επιδίδονται μετά ζήλου οι Έλληνες μικ ρομεσαίοι που δόξασαν το ΠΑΣΟΚ. Από την προσωπική εταιρεία προέκυψε η πιο πρωτόγονη από τις υπάρχουσες σήμερα επισήμως εταιρείες. η Ανώνυμη. ο σοσιαλισμός ήταν σκέτα πράσινα άλογα.εκείνον που έβαλε μόνο το κεφάλαιο και να συνεχίσει τη δουλειά μόνος του. η ύπαρξη εταιρειών κάθε μορφής δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη και την ύπαρξη καπιταλισμού. αλλά αυτό μένει ν ’ αποδειχτεί. Έ τσι ακρι­ βώς γίνεται και στη σημερινή ετερόρρυθμο εταιρεία. τότε που θα έχει ήδη συσσωρευτεί τόσο κεφάλαιο από τα προηγούμενα συστήματα οργάνωσης της οικονομικής ζωής (δουλοκτησία και στη συνέχεια φεουδαρχία). Με άλλα λόγια αυτό που τελικά κυριαρχεί εδώ. γιατί στις χώρες του λεγάμενου υπαρκτού σοσιαλισμού ο σοσιαλισμός αποδείχτηκε ανύπαρκτος. αλλά δεν εί­ ναι ακριβώς. θ α μπορούσαμε να θεωρήσου­ με αυτούς τους προνομιούχους εταίρους σαν απλούς χρηματοδότες. αλλά κι από την περιου­ 197 . η Ετερόρρυθμος. Ό λες οι άλλες είναι προκαπιταλιστικές. που έχουν δηλαδή τον ίδιο βαθμό ευθύνης ένανη των τρίτων. Γι ’ αυτό ακριβώς δεν μπορούμε να κάνουμε λόγο για αρχαίο κεφαλαιοκρατικό σύστημα που θα εμφανιστεί πολύ αργά. στην παραγωγική διαδικασία. Καπιταλιστική είναι μόνο μια μορφή εται­ ρείας. Τα κέρδη που ενδεχομένως αποκόμισαν πριν χρεωκοπήσει η ετερόρρυθμος εταιρεία θα είναι δικά τους και δεν κινδυνεύουν με τίποτα. θα πληρώσουν τους τρίτους όχι μόνο από τα τυχόν κέρδη που είχαν αποκομίσει μέχρι τότε. Γιατί ο καπιταλισμός είναι αναμφισβήτητα προοδευτικότερος από τη φεουδαρχία την οποία διαδέχτηκε και η φεουδαρχία προοδευτικότερη από το δουλοκτητικό σύστημα το οποίο διαδέχτηκε. Και όλες ανεξαίρετα προέκυψαν από την πανάρχαιη «προσωπική εταιρεία» όπου ο ένας από τους δύο εταίρους βάζει το χρήμα και ο άλλος τη δουλειά. ενώ στη χώρα του «πράσινου σοσιαλισμού». Κάποιοι από τους εταί­ ρους μετέχουν στα κέρδη. Όπως και να ’ναι πάντως. το 16ο αιώνα (κατ’ άλλους το 13ο αιώνα). είναι η εργασία κι όχι το κεφάλαιο. Λέγεται έτσι γιατί κάποιος ή κάποιοι από τους εταίρους έχουν ετέρους (διαφορετικούς) ρυθμούς ευθύνης μέσα στην εταιρεία Στην αρχαία «προσωπική εταιρεία» αυτός που έβαζε τα χρήματα δεν ήταν υπό­ λογος έναντι των τρίτων με τους οποίους συναλλασσόταν αυτός που έβαζε τη δου­ λειά. Λέμε πως ο σοσιαλισμός είναι προοδευτικότερο σύστημα από τον καπιταλισμό που πρόκειται να διαδεχτεί. Αν δεν υπάρ­ ξουν κέρδη και η ετερόρρυθμος εταιρεία χρεωκοπήσει θα χρεοκοπήσουν κι αυτοί. Ενώ αντίθετα οι εταίροι που δεν μετέχουν στην ετερόρρυθμο εταιρεία ετερορρύθμως αλλά ομορρύθμως. που το πέρασμα σ ’ ένα προοδευτικότερο σύστημα κα­ θίσταται αναγκαίο.

πως κάποτε θα υποδεχτούν σ ’ αυτά και τους κομουνιστές. Διότι οι άνθρωποι δεν επαναστατούν για τις ιδέες (αυτό μπορώ να το κάνω εγώ ο ιδεολόγος και οι όμοιοι μου). από οικονομικής απόψεως. Και τούτο γιατί ο καπιταλισμός. Ο θάχατός σου η ζωή μου. Αντί λοιπόν να πάρουν δάνειο με δυσμενείς όρους. αποδείχτη­ καν. Έτσι κι αλλιώς οι νό­ μοι και οι θεσμοί έγιναν για να λειτουργεί καλά το σύστημα κι όχι βέβαια για ν’ αλλάξει. γιατί να μην τους δεχτούν και στις κυ­ βερνήσεις τους ως άλλοθι υπέρτατης δημοκρατικότητας. Μα. Σιγά σιγά εμείς οι μαρξιστές αρχίζουμε να συνειδητοποιούμε αυτό που ήδη ξέραμε από πάντα. Αναμφισβήτητα. λοιπόν. αλλά γιατί γουργουρίζει η κοιλιά τους ακατάπαυστα. Ο καπιταλισμός είναι απάνθρωπος ακόμα και για τους ίδιους τους καπιταλιστές. που ενδεχομένως υπήρχε πριν συστήσουν την ετερόρρυθμο εταιρεία. Κι αφού τους δέχτηκαν στα κοινοβούλια ως άλλοθι δημοκρατικότητας.σία τους. Ανάμεσά στους καπιταλιστές δεν υπάρχει κανενός είδους αλληλεγ­ γύη. στον καπιταλισμό οι καπιταλι­ στές δεν εκμεταλλεύονται μόνο τους εργαζόμενους γ ι’ αυτούς. θα γεμίσει ο τόπος καπιταλιστικά πτώματα! Τόσο πολύ αγαπάει ο ένας καπιταλιστής τον άλλο. μπορεί να υπάρξει και μη «ανατρεπτικός» μαρξισμός. δυστυχώς. Αν αφήσουμε τους καπιταλιστές να τα βρουν μεταξύ τους. ιδρύουν κοινοβούλια για να συνεννοούνται μεταξύ τους για τη νομή της εξουσίας. επειδή το γνωρίζουν αυτό. Στο κάτω κάτω. Τουλάχιστον όχι περισσότερο απ’ όσο οι άλλοι εταίροι. δηλαδή. αλλά και τους άλλους καπιταλιστές. διότι δεν είχαν λεφτά όταν ξεκίνησε η εται­ ρεία και διότι ήθελαν ν ' αποφύγουν τόσο τους τοκογλύφους όσο και τις τράπεζες. θ α μου πείτε. Αν κάποιους εκμεταλλεύονται αυτοί οι ετερόρρυθμοι καπι­ ταλιστές. αφού έτσι έχουν τα πράγματα γιατί οι ομόρρυθμοι εταίροι δέχονται ανάμεσά τους και ετερόρρυθμους. δέχτηκαν τον κεφαλαιούχο ως εταίρο με προνομιακούς όρους. έτσι αυτόματα. Ως γνωσιόν. Τουτέστιν. πέρα απ’ αυτήν που επιβάλλουν οι σωματειακές τους ενώσεις και οι νόμοι του κράτους. που τα ίδρυαν. Όμως. υποχρεώθηκε να κάνει τόσες παραχωρήσεις. το έντερο των προλετάριων λα­ 198 . οι ετερόρρυθμοι εταίροι δεν είναι τοκογλύφοι. που οι εργαζόμενοι να μην εξαθλιωθούν πλήρως και επαναστατή­ σουν. Και ο σουζών εαυτόν σωθήτω. Ούτε καν εκμε­ ταλλευτές. κάτω από την πίεση του καθοδηγημένου από μαρξιστές εργατικού κινήματος. αν η ετερόρρυθμος εταιρεία δεν πάει καλά και διαλυθεί δεν θα ’χουν να πληρώσουν μεταξύ άλλων και τον ετερόρρυθμο εταίρο που λειτούργησε ως δανειστής και ταυτόχρονα ως επιχειρηματίας. είναι οι άλλοι καπιταλιστές. Που. Που όμως. διεκδικώντας τα βιολογικά της δικαιώματα. μαρ­ ξισμός άνευ λενινισμού. με όποιον τρόπο τους έρθει βολικός και όποτε τα πράγματα τους έρθουν βολικά. χωρίς βέβαια να γνωρίζουν τότε. που δεν έχουν τα δικά τους προνόμια. Αυτό αλλάζει σιγά σιγά ως το βαθμό που το επιβάλλει εκάστοτε η ανάγκη. όχι και τόσο αποτελεσματικές. 'Οτι. Ή μιας κι έξω στην περίπτωση προλεταριακών επαναστάσεων.

Διότι. Που όσο τους πιέζουμε τόσο περισσότερες παραχω­ ρήσεις κάνουν στους εργαζόμενους. Ας ελπίσουμε πως τώρα θα πηγαίνει μεν στο 199 . Κράτος-καπιταλιστής υπήρχε στις ανατολικές χώρες και πριν την περεστρόικα. γιατί ουσιαστικά ήταν ανύπαρκτος ο σοσιαλισμός εκεί από παλιά. τα καθεστώτα των χωρών του υπαρκτού σοσιαλισμού δεν είναι παρά ετερόρρυθμες εταιρείες. Έτσι κι αλλιώς λοιπόν. άλλο κράτος-καπιταλιστής κι άλλο κράτος καπιταλιστών. όπως ο Ιάπωνας. λοιπόν. Αν υπήρχαν κέρδη. Ή θα υπάρξει λοιπόν σοσιαλισμός με δημοκρατία. αλλά όχι στις ζημιές. Του σύντροφου Φλωράκη του αρέσει να λέει συνέχεια «η ζωή θα δείξει». έστω και λίγα. Πάντως πρέπει να κάνουμε λό­ γο για επανεγκαθίδρυση στις ανατολικές χώρες του καπιταλισμού μόνο αν αρχί­ σουν να εμφανίζονται κι εκεί μεγάλες ανώνυμες εταιρείες. Αλλά όσο περισσότερες παραχωρήσεις κάνουν. Και τώρα αρχίζει κατ’ ανάγκην να μετεξελίσσεται σε ομόρρυθμο. έστω όσα χρειάζονται για να ζουν καλά μόνο οι γραφειοκράτες. Κομματική γραφειοκρατία και σοσιαλισμός δεν συμβιβάζονται. Κάποιοι από τους εταίρους δούλευαν στην εται­ ρεία και κάποιοι άλλοι μετείχαν στα κέρδη. Επί Μπρέζνιεφ έγινε ετερόρρυθμος. Η ζωή έδειξε λοιπόν πως κανένα τείχος κανενός Βερολίνου δεν μπορεί να προφυλάξει από την κατάρρευση το γραφειοκρατικό σοσιαλισμό των κλεπτών και των απατεώνων. Ά σε που και χωρίς απεργίες ο έξυπνος καπιταλιστής. Ά ρα για το ότι τα πράγματα εξελίσσονται ειρηνικά φταίμε εμείς οι μαρξιστές! Αν θέλουμε επανά­ σταση ντε και καλά ας μην οργανώνουμε απεργίες. την ανάγκη φιλοτιμίαν ποιούμενοι αρχίζουν να γίνονται δημοκράτες. που σιγά σιγά γίνονται χώρες του ανύπαρκτου και τυπικά σοσιαλισμού. να είστε βέβαιοι πως οι γραφειοκρατία δεν θα αποφάσιζε ποτέ την περεστρόικα Επί Στάλιν η εταιρεία ήταν λεόντειος. Κακό είναι. Μα πως είναι κακό αφού λαδώθηκε χάρις στο μαρξισμό και το εργατικό κίνημα που αυτός καθοδηγεί. Ή ταν κράτος-καπιταλιστής γιατί η υπεραξία δεν έμενε στους εργαζόμενους. Αλλά πρέπει σ ' αυτές να μη μετέχει και το κρά­ τος με σημαντικό αριθμό μποχών. ή δεν θα υπάρξει καθόλου. θα βρει τρόπο να μη συσσωρεύεται η δυ­ σαρέσκεια και δημιουργούνται εκρηκτικές (επαναστατικές) καταστάσεις. Ο καιρός των προλεταριακών επαναστάσεων έχει περάσει πιθανώς για πάντα. αλλά πήγαινε στο υπερπρόσωπο κράτος και δΓ αυτού στους γραφειοκράτες. που δεν υπάρχουν καθόλου κέρδη για να παίρνουν το μοιράδι τους οι κηφήνες γραφειο­ κράτες. απόφαση κι ας ηρεμήσουμε. είτε χω ρίς από το μαρξισμό θα τη βρουν τελικά οι καπιταλιστές.δώθηκε και δεν γουργουρίζει πλέον. γιατί μόνο αυτές συνισιούν καπιταλισμό της προκοπής. Στην πραγματικότητα. Τώρα όμως. τόσο μειώνονται οι πιθανότητες μια προλεταριακής επανάστασης. κι ας λεγόταν όπως το βόλευε. Ας το πάρουμε. θ α δούμε παρακάτω τι είναι η ομόρρυθμος εταιρεία στον καπιταλισμό. Το μαρτυράει η απαίτηση για δη­ μοκρατία των λαών των χωρών του υπαρκτού σοσιαλισμού. είτε με επανάσταση.

κράτος παράλληλο με τους ιδιώτες. 200 . Ο αρ­ χαϊσμός της ετερορρύθμου εταιρείας πρέπει να λείψει από παντού. Γιατί θα ’πρεπε να υπάρχουν σπς ανατολικές χώρες ατύπως μεν. εμφανέστατα δε. αλλά προς θεού όχι στους γραφειοκράτες. Οι ετερόρρυθμες εταιρείες τείνουν να εξαφανιστούν και στον καπιταλισμό.

στην περίπτωση της γρήγορης ροής (γρήγορο τέμπο) τα πράγματα τρέ­ χουν στην αρχή σε Α χρόνο και στη συνέχεια σε Β. στην περίπτωση της αργής ροής (αργό τέμπο) τα πράγματα πρέπει να τρέχουν με χρόνο Α μείον κάτι. Δυο πράγματα που κυλούν είτε γρήγορα είτε αργά το καθένα χωριστά μπορεί να έχουν τον ίδιο^υθμό. που όμως να είναι ανάλογος και στην περίπτωση της γρήγορης και στην περίπτωση της αργής ροής. προκειμένου να τρέχουν με τον ίδιο μεν ρυθμό αλλά πιο αργά. όσο αργά ή όσο γρήγορα μπορούμε. άτακτα. π. γρήγορα. ας πούμε. κι όχι του μαέστρου της μπάντας). το φυσιολογικό βάδισμα. μπορούμε να τραγουδήσουμε αυτό το εμβατήριο. αρκεί να είναι ο ίδιος ο ρυθμικός τρόπος που ρέουν και στις δυο περιπτώσεις.. σημαίνει πως νότες της ίδια χρονικής αξίας (διάρ­ κειας) που εδώ είναι το εν τέταρτο του ολοκλήρου. αν και τα τέμπο σε αυτήν μπορεί να διαφέρουν ουσιωδώς από κομμάτι σε κομμάτι και το ένα κομμάτι να ακούγειαι πάρα πολύ αργά. επαναλαμβάνονται τέσσερις φορές μέσα στο ίδιο διάστημα. παρακούονιας την εντολή του συνθέτη που θέλει να το τραγουδάμε με τρόπο φυσιολογικό. μέσα στην πόλη ή μέσα στη μάχη. ας πούμε μια να τρέχουν πολύ και μια λίγο. (Εμβατήριο λέγεται η μουσική που γράφεται για να εμβαίνουμε. μια να τρέχουν και μια να μην τρέχουν για Α χρόνο και αμέσως μετά για Β χρόνο. αυτό είναι εντελώς αόριστο. Η οποία παράγεται από το ρήμα ρέω (κυλώ.χ. που όλη σχεδόν είναι γραμμένη σε ρυθμό 4/4. ώστε να ευκολύνεται.40. δημιουργώντας έτσι ένα ουγκεκριμένο ρυθμό που είναι τυπικός σε ολόκληρη την τζαζ. Αν. τρέχω). π. Ό σο για το μέσα. Σημειωτέον πως ο ρυθμός και το τέμπο (ο χρόνος ροής) δεν είναι το ίδιο πράγμα. δηλαδή έναν συγκεκριμένο τρόπο με τον οποίο εναλλάσονται οι νότες δημιουργώντας ρυθμό.χ. ενώ το άλλο πάρα πολύ γρήγορα. Ρυθμός τεσσάρων τετάρτων. Μπορεί να μπαίνουμε μέσα στο στρατώνα. Όμως. Ένα εμβατήριο έχει έναν ρυθμό. μ’ άλλα λόγια. αυτό θα εξαρτηθεί από τις εντολές του μάεστρου αξιωματικού. αν και έχουν τον ίδιο ρυθμό. έχει καθετί που κινείται μ’ ένα ορισμένο τέμπο (αργά. συγκοπτόμμενα). Η σύγχυση που κάνουμε εμείς οι άμουσοι Έλληνες ανάμεσα στο τέμπο και το 201 . το αντάνιε. το αντάτζιο κτλ. δηλαδή να μπαίνουμε μέσα βαδίζοντας. ΖΗΤΟΥΝΤΑΙ ΕΛΛΗΝΕΣ Η ετερρόρρυθμος και η ομόρρυθμος εταιρεία έχουν σαν δεύτερο συνθετικό τη λέξη ρυθμός. που αυτός χαρακτηρίζεται μ’ ένα κλάσμα. Ρυθμό.. χαρακτηρίζουν τέμπο (χρόνους ροής του ρυθμού) κι όχι τον ίδιο το ρυθμό. Το αλέγκρο.

Πάσχουμε λοιπόν από χρόνια αρρυθμία και κατά τη χρονική και κατά τη στατική έννοια. πως θα καταλάβουμε τι είναι ένας ρυθμός από τον οποίο απουσιάζει η έννοια του χρόνου. που δεν είναι μόνο μουσικά. σαν την καρδιά του καρδιοπαθούς που χάνει συνεχώς το ρυθμό της. Ας ελπίσουμε πως από το 1992 κάποιος Ευρωπαίος μαέστρος θα διευθύνει την ορ­ χήστρα μας με το σωστό τρόπο και ως προς το τέμπο και ως προς το ρυθμό. να μην εννοούμε ετερόρρυθμος. ή εχθροί μας. π. και «εδώ και τώρα». σε τέμπο αντάτζιο (μακρόσυρτο και αργό) αρκεί διάολε. που λένε και οι φίλοι μας. υπάρχει κι ένας ρυθμός που έχει να κάνει με την εναλλαγή των όγκων και των σχημάτων. από Ανατολίτες που είμαστε τώρα. (Στην καρδιολογία η αρρυθμία έχει μεγαλύτερη διαγνωστική σημασία από την ταχυπαλμία. χορωδία δεν γίνεται. Τούρκοι. θ α μπορούσαμε να δουλεύουμε. είμαστε και ακατάστατοι και τσα­ πατσούληδες. π. είναι και εντελώς άρρυθμη. Αν και ολόκληρο το κράτος γίνει νοητό σαν εταιρεία (πράγματι. Και στην οικονομία. Διότι στην ομόρρυθμο όλοι οι εταίροι δουλεύουν με τον ίδιο ρυθμό. Ίσιος γιατί ακούμε πολλά εμβατήρια αυτές τις ιστορικές επε­ τείους. Χαβά στα τούρκικα σημαί­ νει αέρας. 'Οταν λέμε ομόρρυθμος εταιρεία. Αφού δεν μπορούμε να καταλάβουμε τι είναι ο κυρίως ειπείν ρυθμός. Η οικονομία μας εκτός του ότι είναι πολύ ανατολίτικη σε τέμπο. μια εταιρεία είναι το κράτος) τότε το δικό μας ελληνικό κράτος συνεχίζει να είναι μια τεράστια ετε­ ρόρρυθμος εταιρεία. αν θέλουμε να γίνουμε Ευρωπαίοι. ανάλογα με τον εναλλασσόμενο ρυθμό της δημαγωγίας. ώστε να παράγονται προϊόντα αργά μεν. φυσικά. Κι 202 . δηλαδή και μέσα στο χρόνο της ιστορικής μας ροής. 'Οταν ο καθένας έχει το χαβά του. ο ρυθμός έχει να κάνει με νούμε}» και στη μουσική και στην αρχιτεκτονική.χ. Μ ’ άλλα λόγια δεν είμαστε μόνο τεμπέληδες. Καιρός λοιπόν ν ’ αλλάξουμε τους ρυθμούς μας στα πάντα. που αυτή προσδιορίζει το τέμπο κι όχι το ρυθμό της καρδιάς).ρυθμό.. όπως στον εικα­ στικό και τον αρχιτεκτονικό ρυθμό. άρια όπως λέμε στη μουσική και κατ’ αναλογία ρυθμός και μαζί τέμπο ενός τραγουδιού. δημιουργεί πολλά προβλήματα. Ο καθένας το χαβά του. Δεν είναι τυχαίο που στα λατινικά ο ρυθμός λέγεται numerus (νούμερο).χ. Και βέβαια. αλλά με σταθερή ποιότητα. Πράγματι. σκοπός. Αλλά ο ρυθμός του εμβατηρίου το 2/4 είναι ο πιο απλοϊκός που θα μπορούσε να υπάρξει. θα ’ταν μάλλον μάταιο εδώ σε μας να πούμε πως εκτός από το ρυθμό που έχει να κάνει με την εναλλαγή των χρονικών διαρκειών. Αλλά εμείς εδώ γνωρίζουμε καλά μόνο δυο ιστορικά νού­ μερα: 1821 και 1940. να είχε κάποιο ρυθμό η δουλειά μας. Μια καλή άσκηση θα 'ταν να μάθουν οι συναλλασσόμενοι να ξεχωρίζουν τους ρυθμούς ανάμεσα στις εταιρείες. εντός της οποίας ο κάθε Έλληνας έχει το δικό του ρυθμό στα πάντα. αλλά και εναλλάσσουν τα προσωπικά τους οφέλη με τις προσωπικές τους ευθύνες προς τους τρίτους με τον ίδιο ρυθμό κι όχι κάποιοι να έχουν Α ρυθμό και κάποιοι άλλοι Β ρυθμό ευθύνης όπως στην ετερόρρυθμο εταιρεία.

Και ως τελευταίοι. Τι λεγαμε παραπάνω. είναι πολυρυθμική. ως γνήσιοι. Κι όταν λέμε γερμανικοί λαοί. (Οι Σά- 203 . όπως οι Σκανδιναβοί και οι Ολλανδοί. Ούτως εχόντων των ρυθμικών πραγμάτων. Διότι εδώ. όλοι οι εταίροι είναι αλληλεγγύως. Που. πάντως. Οι γερ­ μανικοί λαοί. που δημιουργούν έναν φριχτό εθνικό χαβαλέ. Ενωμένοι και στη ζωή και στο θάνατο (της εταιρείας. Τουρκ Χάβα Γιόλαρι. με τον τρόπο που φαλτσάρει μονίμως. για να συνεχίσουν εκεί την εταιρεία τους. ο καθένας το χαβά του. βέβαια σημαίνει τουρκικές αεροπορικές γραμμές. ερήμην των άλλων εταίρων που τους θέλουν ομόρρυθμους. πράγμα άλλωστε που το κατοχυρώνουν και νομικά διά του καταστατικού της ομορρύθμου εταιρείας. αν και οι φίλοι μας οι Τούρκοι όταν θέλουν να χαρακτη­ ρίσουν τις δικές τους κακόρρυθμες εταιρείες θα πρέπει να τις λένε ελληνικές. στις εταιρείες τα κατάφεραν οι Εγγλέζοι. είναι όμως Τουρκ Χάβα Τούρκικες πέρα για πέρα. εμείς το χαβά μας για τους ενδόξους προγό­ νους μας κι άλλα τέτοια ηχηρά. ήταν οι τελευταίοι Ινδοευρωπαίοι που εγκαταστάθηκαν στην Ευρώπη. πονήρεψαν αργότερα από τους παλαιότερους Ινδοευρωπαίους. Οι ομόρρυθμες εταιρείες είναι εφεύρεση των γερμανικών λαών. Κέρδη είχε η εταιρεία. που είναι κράμα Παλαιογερμανών και Λατίνων.ενώ δεν μπορούμε να φτιάξουμε μια εθνική χορωδία που να μη φαλτσάρει. διάολε. παραμένοντας ωστόσο και οι ομόρρυθμοι και οι ετερόρρυθμοι μέλη της ίδιας ομορρύθμου εταιρείας. αλλά κομουνιστές μόνο στον περιορισμένο κύκλο των εταίρων της ομορρύθμου εταιρείας. ενώ οι προγενέ­ στερες ετερόρρυθμες των μεσογειακών λαών. (Είναι το αποτέλεσμα του αξιώματος «ο καθένας το χαβά του». θ α τα μοιράσουν όλοι όμορφα και καλά. όσους και εταίρους. κομουνιστές. δηλαδή η βαβούρα που δημιουργεί η ύπαρξη πολλών χαβάδων). Σημασία έχει πως οι ελληνικές ομόρρυθμες εταιρείες αν και δεν είναι Γ ιόλαρι. μεταξύ των οποίων περίοπτη θέση κατέχουν οι Έλληνες που εγκα­ ταστάθηκαν στην Ευρώπη την ίδια εποχή με τους μετέπειτα Λατίνους. Βρομιές έκανε η εταιρεία. Αυτό. έναντι παντός τρίτου. τελικά όλοι προσπαθούν να γίνουν ετερόρρυθμοι. όπως λέει η εμπορική νομοθεσία. αλλά δεν έχει σημασία. όμως. Λέγονται άλλωστε και Αγγλοσάξονες για να μας θυμίζουν πως είναι κατά το ήμισυ Σάξονες. Καλύτερα απ’ όλους. καταλαβαίνετε πόσο δύσκολο είναι να υπάρξει ομόρρυθμος εταιρεία στην Ελλάδα Ενώ όλοι οι εταίροι ξεκινούν ως ομόρρυθμοι. εκτός από τους κυρίως ειπείν Γερμανούς εννοούμε επίσης και όλους τους λαούς που προέκυψαν από παλαιογερμανικά φύλα. σωστό ρυθμό) από όλες τις εταιρείες. αδιαιρέτως και απεριορίστως υπεύθυνοι. δηλαδή οι εταίροι. Ό λοι οι εταίροι θα πάνε παρέα στη φυλακή.. έχει δηλαδή τόσους ρυθμούς. δηλαδή Παλαιογερμανοί. Λοιπόν η ομόρρυθμος εταιρεία είναι η mo εύρυθμη (με καλό. όπως ξέρουμε. θ α τις μοιραστούν κι αυτές οι σύντροφοι.. εννοείται) οι ομόρρυθμοι εταίροι. δεν είναι ακριβώς ομόρρυθμη. Ζημίες είχε η εταιςεία.

Όμως. ούτε λέει να παραιτηθεί απ’ το τουρκοελληνικό «ο καθένας το χαβά του».. Βλάχοι. πρέπει και να είσαι.ξονες. επιτρέπει μια τεράστια ποικιλία αυτοσχεδιασμών. Είναι μια ελληνική ορχήστρα!!!) Όταν πάλι το σαξόφωνο παίζεται σόλο. Το σαξόφωνο είναι πράγματι ένα πολύ. Σαξονία λεγόταν αρχικά σχεδόν ολόκληρη η σημερινή Γερμανία. Τελικά μας βρήκαν θαμμένους κάτω από τα ερείπια. Και καπιταλιστικό-ατομικιστικό και σοσιαλιστικό-κοινωνικό. έφόσον παίζει το σαξόφωνο στα πλαίσια μιας ομόρρυθμης ορχήστρας. Μ’ άλλα λόγια είναι όργανο κατάλληλο και για αυτενέργεια και για πλουραλιστική συνεργασία στα πλαίσια μιας ορχήστρας. που δεν φαλτσάρει ακριβώς γιατί είναι ομόρρυθμη και όχι ετερόρρυθμη. Δεν ξέρω τι όργανο θα παίζει η Ελλάδα σ ’ αυτή την ορχήστρα δεδομένου ότι ούτε σολίστες της προκοπής διαθέτει σήμερα. μετανάστευσαν στην Αγγλία το 449 μ. σαν αυτό που κρατούν τα παιδιά στα κάλαντα. τρίγωνο. Βέλγος θα λέγαμε σήμερα. μόνο που βαράει αραιά και που και σε πολύ λίγα κομμάτια. Με το πες πες των Γερμανών ελληνιστών. πως είμαστε Έλληνες κυρίως κατά το 18ο αιώνα.Χ. ομόρρυθμο όργανο. λοιπόν για την ευρωπαϊκή μας ολοκλήρωση πρέπει καταρχήν να ολοκληρωθούμε ως Έλληνες.). Ανατολική και Δυτική θα γίνει μία ορ­ χήστρα. όπως έγινε μέχρι τώρα. για να είσαι όντως. Ας μην ξεχνάμε πως εμείς οι νεοέλ­ ληνες αποχτήσαμε συνείδηση. τότε που οι Γερμανοί ελληνιστές. ο εφευρέτης του σαξόφωνου ήταν Φλαμανδός.. δηλαδή πολύ γερμανικό. Αρβανίτες. ερειπωμένους και εξαθλιωμένους. Εγώ τη φαντάζομαι. Τρέχα γύρευε μέσα στον μπερδεμένο ελληνικό ιστορικό χρόνο. όμως αυτό που κάνει ο καλός σαξοφωνίστας είναι πάντα καλώς καμωμένο. αλλά πλούσιο σε ηχόχρωμα και πάρα πολύ ζεστό. άρχισαν να ψάχνουν μανιωδώς για Έλληνες. που μπορεί να το παίζει ο καθένας όπως μπορεί (εξ ου και η ρήση «ο καθένας το βιολί του»). γιατί μέχρι τότε δεν είχαμε χαμπάρι τι ήμασταν.μεριά του Βελγίου. Ας ελπίσουμε πως με τον καιρό θα γίνουμε όντως Έλληνες. στην οποία βρίσκεται το Βερολίνο.τι θέλει με το σαξόφωνο. Το σαξόφωνο προβλέπω να γίνει το όργανο της Κοινής Ευρωπαϊκής Αγοράς του μέλλοντος. κατενθουσιασμένοι απ’ τον αρχαίο ελληνικό πο­ λιτισμό.. αλλά από την ολλανδογερμανική . είναι πάντα η καρδιά τη Γερμανίας. Για να ετοιμαστούμε.. ήταν πέρα για πέρα τεχνητή. δεν φτάνει να σου λένε πως είσαι κάτι. Γιατί η ελληνική μας ολοκλήρωση. τελικά καταλάβαμε και ’μεις πως είμαστε Έλληνες. με το εξαιρετικά ευέλικτο βιολί. Γ ι’ αυτό και έγινε το όργανο-σήμα κατατεθέν της τζαζ.χ. Σλάβοι. όπως π. (Φαντάζεστε μια ετερόρρυθμη ορχήστρα. Δεν μπορεί κανείς να κάνει ό. Γ ι’ αυτό και η Πρωσία. Πράγμα που 204 . τότε που ολόκληρη η Εϋρώπη. Υπάρχει βέβαια αυτό το όργανο στη συμφωνική ορχήστρα και ανήκει στη σπουδαία και δύστροπη οικο­ γένεια των κρουστών. Αξίζει να σημειωθεί πως ο Αδόλφος Σαξ. Σήμερα Σαξονία ονομάζεται μια επαρχία της Πρω­ σίας. Βγάζει ήχο αυστηρό μεν. Υποθέτω πως θα μας δώσουν να παίζου­ με.

205 . όταν φτιάξουμε καπιταλισμό. Και μη μου πείτε πως οι περίφημοι και θρυλικοί πλέον. γιατί ο Ντασό και ο Κρουπ θα σκάσουν στα γέλια. 'Οσο για τις Ανώνυμες Εταιρείες... μικρομεσαίοι είναι καπιταλιστές.αποκλείεται να συμβεί αν καταρχήν δεν φτιάξουμε ομόρρυθμες εταιρείες που δεν θα είναι κατ’ ουσίαν ετερόρρυθμες. χάρη στο ΠΑΣΟΚ. αυτές ας τις αφήσουμε για αργότερα. που είναι η κορωνίδα και το αγλάισμα του καπιταλισμού.

και το υπόλοιπο 49% των μετοχών βρίσκονται σκόρπιες. οι οποίοι όμως δεν κά­ νουν επιλογή των προσώπων που θα ήθελαν να δουλέψουν μαζί τους. Οπότε πάει στο Χρηματιστήριο και αγοράζει μετοχές. Στην Ανώνυμο Εταιρεία δεν είναι τα πρόσωπα που συνεταιρίζονται. Ποτέ κανένας τόνος καμιάς λέξης δεν είχε τόσο μεγάλη σημασία όσο αυτή που δίνει το κατέβασμα του τόνου απ’ τη παραλήγουσα του «μετόχων» στη λήγουσα των «μετοχών». Κι έτσι. και είναι κωμική η κωμωδία διότι η Ανώνυμος Εταιρεία είναι πράγματι η πιο δημοκρατική μορφή οργάνωσης της οικονομίας που θα μπορούσε να υπάρξει. όχι των μετόχων. Πιο συγκεκριμένα. αρκεί να έχει κανείς χρήμα και να θέλει να το επενδύσει σε μια συγκεκριμένη Ανώνυμο Εταιρεία. Επειδή όμως κεφάλαιο ξεκάρφωτο χωρίς κεφαλαιοκράτη που κρατεί (εξουσιάζει) δια του κεφαλαίου δεν νοείται. Ωραία. Ο ΦΟΥΚΑΡΑΣ ΠΟΥ «ΝΤΥΘΗΚΕ» ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΗΣ Η Ανώνυμος Εταιρεία είναι το σήμα κατατεθέν του καπιταλισμού. που φαίνεται απ’ τις μετοχές του. αυτός που κάνει κουμάντο είναι ο ένας. πράγμα όχι και τόσο δύσκολο. η Ανώνυμος Εταιρεία είναι τελικά ένας συνεταιρισμός κεφαλαιοκρατών. Είναι πολύ δραματικό το δράμα διότι ο ένας και η παρέα του λειτουργούν σαν απόλυτοι δικτάτορες μέσα στην εταιρεία. Θεωρητικά αλλά και στην πράξη αν ένας μόνο μέτοχος κατέχει το 51%. αφού τώρα πια ο καθένας θα ήταν δυνατό να γίνει καπιταλιστής αν αγοράσει κάποιες μετοχές στο Χρηματιστήριο. γίνεται αυτόματα μέτοχος της εταιρείας. όπως σ ’ όλες τις άλλες μορφές εταιρειών. Ωραία. Αυτό το καλαμπού­ ρι το ονόμασαν «λαϊκό καπιταλισμό». λέει. λίγα κέρδη. πολλά κέρδη. αλλά το απρόσωπο κεφάλαιο. τώρα όλοι έχουν τη δυνατότητα να γίνουν μέτοχοι μιας Ανωνύμου Εταιρείας. το υπόλοιπο 49% των μετοχών απλώς μετέχουν παθητικά και ακολουθούν τη μοίρα της εταιρείας. πράγμα εξόχως κωμικό. και αισθάνομαι καπιταλιστής ένα τοις χιλίοις. των μετοχών. Οπότε.41. Λίγες μετοχές. ας πούμε σ ’ ένα εκατομμύριο μετόχους. δηλαδή συμμέτοχος στα κέρδη της. Μαζί μ’ αυτά και ο πλήρης έλεγχος της εταιρείας. Διότι. ενώ οι υπόλοιποι περιορίζονται στο ρόλο του κομπάρσου σ ’ ένα δράμα πολύ δραματικό και ταυτόχρονα μια κωμωδία πολύ κωμική. Πολλές μετοχές. Προσοχή. Προς τούτο. Το 51% του συνόλου των μετοχών το 51% του συνόλου των κερδών. ασφαλώς. όπως θα την αποφασίσει το 51% των μποχών. απ’ το ποσοστό που εκπροσωπούν αυτές οι μετοχές στο σύνολο των μετοχών της εταιρείας. αλλά και στις ζημιές κατά το αναλογούν ποσοστό. όλοι έχουν τη δυνατότητα να 206 . λοιπόν κατέχω μια μετοχή επί συνόλου χιλίων ας πούμε.

Συχνά το κεφάλαιο μιας Ανω­ νύμου Εταιρείας είναι τόσο μεγάλο. ας πούμε το 95%. αλλά δεν αρκεί η δυνατότητα. όμως το κεφά­ λαιο που κατέχουν όλοι μαζί είναι πάρα πολύ μεγάλο. Άλλωστε. στο Χρηματιστήριο δεν βγαίνει για πούλημα το σύνολο των μετοχών. και σπουδαιότερο. που κι ένας πάρα πολύ μεγάλος καπιταλιστής θα ήταν αδύνατο να κατέχει το σύνολο των μετοχών. και συνεπώς η οικονομική δύναμη του καθενός να είναι ασήμαντη. δηλαδή το σύνολο του κεφα­ λαίου της Ανωνύμου Εταιρείας. Τους ανέχονται για δυο λόγους: Πρώτο. πως οι κατέχοντες το 51% των μετοχών. Αυτοί που θέλουν να διατηρήσουν τον έλεγχο μιας Ανωνύμου Εταιρείας. Ας μας δώσουν λοιπόν χρήμα για ν’ αγοράσουμε έναν ικανό αριθμό μετοχών ώστε « ι γίνουμε αξιοπρεπείς καπιταλιστές κι όχι καπιταλιστές της πλάκας με μιάμιση ή έστω εκατό μετοχές. Που τις κατέχουν όχι τόσο για να μετέχουν στην παραγωγική διαδικασία δια της Ανωνύμου Εταιρείας. πράγμα που φυσικά μπορεί να συμβεί (όχι πά­ ντως απ’ τους μισθωτούς που αγόρασαν πεντέξι μετοχές έτσι για να αισθάνονται και ολίγον καπιταλιστές). επεμβαίνει ο νομοθέτης και απαγορεύει σ ’ έναν ή σε πολύ λίγους καπιταλιστές να συγκεντρώσουν τόσο πολλές μποχές στα χέρια τους. που αγοράζουν μετοχές φτηνά και τις πουλούν ακριβά. χρειάζεται μαζί με τη δυνατότητα και χρήμα για ν’ αγοράσεις τις μετοχές απ’ το ειδικό εμπορικό κατάστημα που λέγεται Χρηματιστήριο. που δεν θέλουν να μπέχουν παρά μόνο στο τζόγο του Χρηματιστηρίου. που τις κατέχουν γιατί θέλουν να ελέγχουν την παραγωγική διαδικασία της παιρείας. Ενώ ο μεγάλος τζίρος στα Χ(ίηματιστήρια γίνεται απ’ τους μικρομεσαίους (πάντα στη μέση αυτοί οι καταραμένοι μικρομεσαίοι) που κατέχουν το μειοψηφούν 49% των μποχών. και τότε μπορούμε να κάνουμε λόγο για «λαϊκό καπιταλι­ σμό». και δεύτερο. διότι οι πλειοψηφούνιες μέ­ τοχοι κάνουν τη δουλειά τους εκμεταλλευόμενοι το κεφάλαιο των μειοψηφούντων μπόχων. εμπορεύο­ νται στο Χρηματιστήριο μόνο το πάνω από το 51% των μετοχών που κατέχουν. Μπορεί μεν οι μέτοχοι που κατέχουν ίο 49% των μετοχών να civai πάρο πολλοί. Κι αυτό που έχει σημασία στην Ανώνυμο Εταιρεία είναι το μεγάλο κεφάλαιο που έχει σωρευτεί σ ’ αυτήν υπό μορφήν μετοχών κι όχι οι μέτοχοι στο σύνολό τους. που κατέχουν περίπου το μισό του μποχικού κεφαλαίου. Αλλά κι όταν αυτό φαίνπαι δυνατό. Αλλά μέχρι να αυξήσουν το μισθό μας τόσο ώστε να μπορούμε να επενδύσου­ με σε μετοχές το περίσσευμα. όταν εμφανιστεί η εμπορική ευκαιρία. Θα αναρωτηθείτε ίσως. ώστε να καταργηθεί ουσια­ στικά ο θεσμός της Ανωνύμου Εταιρείας. αλλά για να μπορούν να είναι τζογαδόροι χρηματιστές. ας το βουλώσουν κι ας σταματήσουν να μας δου­ λεύουν. και να επανεμφανιστεί ο θεσμός των 207 . γιατί θέλουν να φαί­ νονται δημοκράτες που δίνουν στον κάθε μικρομέτοχο τη δυνατότητα να γίνει μεγαλομέτοχος αγοράζοντας μετοχές. ανέχονται τους κατέχοντες το 49% των μποχών.γίνουν μέτοχοι.

τη συγκέντρωση του κεφαλαίου σε κολοσσιαίες εταιρείες. λοιπόν. ο θεσμός της Ανωνύμου Εταιρείας εμφανίζεται ταυτόχρονα με τον καπιταλισμό και μετέχει στους αγώνες του για το γκρέμισμα της απολυταρχικής φεουδαρχίας. και ολιγαρχικό είναι το σύστημα στο οποίο άρχουν ολίγοι. Ακόμα και το καπιταλιστικό κράτος. αλλά σαν έκτακτο καθεστώς ανάγκης. Ο φυσικός πολιτικός χώρος λοιπόν της Ανωνύμου Εταρείας είναι η αστική δη­ μοκρατία. Στις αρχές του Ι7ου αιώνα έχουν μεγα­ λώσει τόσο. Δεν υπάρχει τίποτα το παράδοξο. ο αριθμός των πλουσίων αρχίζει να μεγαλώνει εντυπωσιακά. που λέμε. που μεγαλώνουν ολοένα και περισσότερο. Οι νεόπλου­ τοι πρέπει να συνασπιστούν για να αντιμετωπίσουν τους παλαιόπλουτους φεουδάρ­ χες. δέχεται να καταφύγει σ ’ αυτά μέσα από μια φασιστική δικτατορία. Κι έτσι στη θέση της απολυταρχίας του πλούτου. και μόνο πρόσκαι­ ρα. και τον ανέχεται εντός της μητροπόλεως όχι σαν μόνιμο. που οι δυο μητροπόλεις του σύγ­ χρονου καπιταλισμού. φυσικά με την έννοια που δίνει στη λέξη δημοκρατία το κεφαλαιοκρατικό σύστημα της οργάνωσης της κοινωνικής και οικονομικής ζωής. ύστερα απ’ την ανακάλυψη της Αμερικής και την τεράστια οικονομική ώθηση που έδωσε στη γηραία Ευρώπη ο άθλος των θαλασσο­ πόρων της. Απολυταρχικό όπως ξέρουμε είναι ένα σύστημα στο οποίο άρχει ένας. η πρώτη Ανώνυμος Εταιρεία εμφανίζεται στην Ολλανδία (μια χώρα που πρωταγωνίστησε στο καπιταλιστικό δράμα πριν κι απ’ τη 208 . Αν και δεν λέγεται έτσι ακόμα. Είναι λάθος ωστόσο να πιστεύουμε πως το κεφαλαίο αγαπάει το φασισμό. εγκαθίσταται η ολιγαρχία του πλούτου. Τον αγαπάει μόνο όταν αυτός εμφανίζεται σε χώρες περιφερειακές και εξαρτώμενες από κάποια καπιταλιστική μητρόπολη. όθεν. και κάνει ό. Η οποία ποτέ δεν είδε με καλό μάτι. οι ΗΠΑ *και η Ιαπωνία είναι υποδειγματικά δημοκρατικές χώρες. Ο καπιταλισμός κυνήγησε άγρια όλα τα απολυταρχικά καθεστώτα. όχι όμως και την ολιγαρχία. Είναι η εποχή που οι μικρές βιοτεχνίες που προκόβουν αρχίζουν να αναζητούν άλλα σχήματα οικονομικής οργάνωσης. κυρίως όταν αυτός εκπροσωπεί τους μικροαστούς. πράγμα που είναι κανόνας στο φασισμό. που τα παλιά εταιρικά οργανωτικά σχήματα δεν τις χωράνε πια.προσωπικών εταιρειών. Στην αρχή συνασπίζονται σε μικρές ετερόρρυθμες και ομόρρυθμες εταιρείες.τι μπορεί για να το κρατήσει μέσα σε ορισμένα όρια. Ο καπιταλισμός απεχθάνεται την απολυταρχία. Πράγματι. που είναι η μοντέρνα παραλλαγή του παλιού φέουδου. όπως λέγονται όλες οι άλλες μορφές εταιρειών που εξετά­ σαμε στα προηγούμενα. Στις αρχές του Που αιώνα. σε περιόδους κρίσης. καταλαβαίνει τον κίνδυνο που δη­ μιουργεί η απόλυτη δικτατορία του ιδιωτικού κεφαλαίου. Παρά ταύτα και σε πείσμα των φεουδαρχών το κεφάλαιο είχε αρχίσει να συγκεντρώνεται απ’ τον 13ο κιόλας αιώνα. Κανείς σοβαρός καπιταλιστής δεν ανέχεται για πολύ πάνω απ’ το κεφάλι του έναν δικτάτορα.

Η βασική μαρξιστική αρχή γο> την προτεραιότητα της οικονομίας στα πάντα δεν διαψεύστηκε ποτέ. στην Ελλάδα δεν φτάνει για να υπάρξει ελληνικός κα­ πιταλισμός. Διότι μόνο μ’ αυτήν είναι δυνατό να αξιοποιηθούν παραγωγικά όλα τα διαθέσιμα κεφάλαια μιας καπιταλιστικής κοινωνίας. πλην όλων των άλλων και βαριά βιομηχανία. Για να γίνουμε κάποτε καπιταλιστές της προκοπής. με την οποία η Ανώνυμος Εταιρεία θα συνδεθεί πολύ στενά.. προηγείται κατά πολύ της πολιτικής και την επικαθορίζει. Κι όπου δεν υπάρ­ χουν Ανώνυμες Εταιρείες της προκοπής. Και χωρίς βαριά βιομηχανία όλα καταρρέουν στην οικονομία μιας χώρας. Η φεουδαρχία πάντως αντιδρά βάναυσα και κυνηγάει ανελέητα το θεσμό της Ανωνύμου Εταιρείας. που είναι μια οικονο­ μική αλλά όχι ακόμα και πολιτική πραγματικότητα. Και χρειάστηκε το ποτάμι αίματος της Γαλλικής Επανάστα­ σης για ν’ αποκτήσει νομική υπόσταση η Ανώνυμος Εταιρεία. δηλαδή στην αρχή του Που αιώνα.. Διότι σ ’ αυτήν υπάρχει. δεν έχουμε παρά να παραδοθούμε άνευ όρων στον ευρωπαϊκό καπιταλισμό — κι όποιον πάρει ο χάρος. ο θεσμός της Ανωνύμου Εταιρείας είναι πολύ ιτιο προοδευτικός σε σχέση μ’ όλες τις άλλες εταιρικές μορφές. πρώτα στη Γαλλία. Χρειάστηκε λοιπόν μια πολιτική αλλαγή για να νομιμοποιηθεί η οικονομική αλλαγή που. δεν υπάρχει ούτε καπιταλισμός της προκοπής Μια «Χαλυβουργική». Και καπιταλισμός επιπέδου. βέβαια. Και πρωτογενώς παραγωγικές είναι αυτές που παράγουν πρώτη ύλη. την Αγγλία). Να γιατί μας χρειάζεται η Κοινή Αγορά. Φυσικά. όπως ο χάλυβας για παράδειγμα. που δεν χρειάζεται ειδική γνώση για να καταλάβει κανείς πως εντός ολίγου όλα καταρρέουν σ ’ αυτή τη χώρα των αεριτζήδων και των ψιλικατζήδων. στην οποία ο καπιταλισμός δεν θα ξοφλήσει ποτέ τα χρέη του. Αυτή είναι η περίφημη «βαριά βιομηχανία». το 1807.. π. υπάρχουν κι άλλες ελληνικές Ανώνυμες Εταιρείες που συνήθως είναι είτε μεταποιητικές είτε τραπεζικές. Μ’ αυτήν άλλωστε αρχίζει και η αποικιοκρατία. σ ’ ολόκληρο τον καπιταλιστικό κόσμο. το 1602. Και καλά οργανωμένη ελαφρά βιομηχανία. Κι όχι μόνο εργαζόμενους αλλά και ελληνοκαπιταλιστές της πλάκας.. όπως πάντα..χ. 209 . αλλά όχι πρωτογενώς παραγωγικές. και εφόσον έχουμε αποφασίσει πως είναι δύσκολο να γίνουμε σοσιαλιστές της προκο­ πής. Πρόκειται για την περιλάλητη Εταιρεία των Ανατολικών Ινδιών. ή μηχανήματα που θα χρειαστούν σε άλλες βιομηχανίες. Η «Χαλυβουργική» μαζί με τις τσιμεντοβιομηχανίες είναι οι μόνες αμιγώς ελληνικές βαριές βιομηχανίες που υπάρχουν αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα. Αλλά η βαριά ελληνική βιομηχανία είναι τόσο ασήμαντη.μεγάλη βενιέτα του καπιταλισμού. Καπιταλισμός και Ανώνυμος Εταιρεία είναι σχεδόν συνώνυμα. Και θα πάρει πολλούς ο χάρος. η Ανώνυμος Εταιρεία τελεί εν παρανομία. Μέχρι τότε. δια της οποΐας θα τροφοδοτηθούν όλες οι άλλες βιομηχανίες. Αυτό σημαίνει πως είναι αδύνατο και να φανταστούμε ακόμα τον καπιταλισμό ανεξάρτητα απ’ το θεσμό της Ανωνύμου Εταιρείας. Χωρίς καμιά αμφιβολία.

Είναι κάτι σαν διευρυμένες ομόρρυθμες. Και συχνά πα­ ραμένουν πρωτογόνως οικογενειακές επιχειρήσεις. τότε που ο μπαμπάς βολόδερνε ανάμεσα στην ομόρρυθμο και την Ανώνυμο Εταιρεία. Στην πραγματικότητα. όπως τον παλιό καιρό του αρχέγονου καπιταλισμού. Οι κομπίνες γίνονται ευκολότερα ανωνύμως. το οργανω­ τικό σχήμα της Ανωνύμου Εταιρείας τον βολεύει πάρα πολύ. Πάντως. Κι ακόμα βολοδέρνει ο μπαμπάς εδώ σε μας.. γιατί δεν έχουν περίσσευμα μετοχών για πούλημα. αυτός ο πατέρας αφέντης.. είναι κι αυτές της πλάκας. Εύκολο είναι να περάσει στην ανωνυμία της Ανωνύμου Εταιρείας. λοιπόν. Οι περισσότερες δεν βγάζουν τις μετοχές τους στο Χρηματιστήριο. δεν είναι Ανώνυμες Εταιρείες.Ό σ ο για την πληθώρα των ελληνικών Ανωνύμων Εταιρειών. 210 .

έχουν μια οικονομική αξία. Αξία όμως έχει και το οικόπεδο. Εννοώ τις ηθικές αξίες σας. και η συναλλαγματική.χ. Δεν ξέρω τι θα κάνατε αν σας πρόσφεραν. πρέπει αυτό το κάτι να έχει αξία. που κι αυτή έχει την αξία της. όχι δυο εκατομμύρια δολάρια για να πουλήσετε ένα νόμο και μαζί μ ’ αυτόν και την πολιτική σας τιμή. γιατί το χρήμα έχει αξία. καθώς εσείς θα χάνετε την τιμή σας. Αν και σε τελική ανάλυση κι αυτή έχει την τιμή της. που κι αυτές όμως. και ο κάλαθος των αχρήστων στον οποίο ο διευθυντής έχει τη διακριτική ευχέρεια να πετάξει αυτά που γράφω. σίγουρα κάποιοι θα σας χαρακτηρίσουν ανάξιο από οικονομικής απόψεως. αλλά ένα δισεκατομμύριο δολάρια απλά και μόνο για να πάτε ένα γράμμα απ’ τον κ. και ο σάκος απορριμμάτων στον οποίο εσείς θα ρίξετε την εφημερίδα αφού τη διαβάσετε η δεν τη διαβάσετε αν και την αγοράσατε στην προ­ καθορισμένη αξία. και ο φασιανός. ΤΟ ΕΠΟΜΕΝΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Για να κάνεις ή για να επιδιώξεις κάτι. Προσπα­ θούμε. και τα ρούχα σας και τα παπούτσια σας. και το εισητήριο του κινηματογράφου και πάει λέγοντας μέχρι την έσχατη των αξιών του έσχατου πράγ­ ματος ή της εσχάτης υπηρεσίας η οποία θα σας προσφέρει.χ. άσχετα αν αυτά που γράφω δεν αξίζουν τίποτα. και η εφημερίδα που κοστίζει εκατό δραχμές.. και το σπίτι. και το ψωμί και το παντεσπάνι. Κι όλες οι αξίες εκφράζονται με μια τιμή. να βγάλουμε χρήμα. 211 . εκτός βέβαια κι αν ποτέ δεν κάνατε την παραμικρή βρομιά και διαφυλάξατε στον ακέραιο τις αξίες σας. Εκτός απ’ την τιμή που τιμή δεν έχει και χαρά στον που την έχει. και η γραφομηχανή στην οποία γράφω για μια εφημερίδα που αξίζει όσο αξίζει.42. πράγμα που δεν αποκλείει καθόλου να βρεθεί κάποιος τρελός να σας τις πληρώσει προκειμένου να κερδίσει το στοίχη­ μα. και το χαρτί στο οποίο γράφω στη γρα­ φομηχανή και το χαρτί στο οποίο θα τυπωθούν αυτά που γράφω σε χαρτί γραφο­ μηχανής που και τα δυο Αξίζουν. και η μετοχή. και οι σπουδές των παιδιών σας. και το ομόλογο.. π. π. πράγμα που φαίνεται καθαρά σπς περιπτώσεις που οι ηθικές αξίες πουλιούνται και αγοράζονται αλλά και στις άλλες περιπτώσεις που δεν που­ λιούνται γιατί τις διατιμάτε υπερβολικά ακριβά. Κοσκωτά στον κ. και το κεράκι που ανάψατε στην εκκλησία για να σας βοηθήσει ο Θεός στις δουλειές σας αν και δεν είναι συνεταίρος σας. Ακόμα το φαί που φάγατε το μεσημέρι. Κουτσόγιωργα. Ό λ α σ’ αυτό τον κόσμο έχουν την αξία τους. Αν τελικά δεν τη χάσετε γιατί είστε ένας πολύ άξιος άνθρωπος από ηθικής από­ ψεως. Και μη μου πείτε πως εσείς ποτέ δεν θα κάνετε τέτοιες βρομιές.

πολύ μεγάλη τιμή). Ό χ ι να μας λένε πως πρέπει να σκοτωθούμε για τις εθνικές αξίες και να μη μας εξηγούν σε τι ακριβώς συνίστανται αυτές οι αξίες. Και η άλλη αξία που λέγεται καθήκον για την υπεράσπιση της πατρίδας. Αλλά και στην περίπτωση του χαρακτηρισμού σας ως ηθικά άξιου. Ιδού το κρίσιμο ερώτημα. ενώ οι επιγενόμενοι θα σας βλέπουν μαρμάρινο και λένε: Κοίτα να δεις. είτε διότι βρίσκονται απομακρυσμένες από τις οικονομικές αξίες. τη ζωή σας. όπου βρίσκεται το μαγαζάκι μου και το σπιτάκι μου. ας πούμε. Πολύ περισσότερο αν σας σκοτώσει. Α.. Και ούτως πως προκύπτει η αξία που λέγεται αγάπη προς την πατρίδα. είναι ο τόπος όπου βρίσκεται το σύνολο των αξιών μας: το 212 . Σημαίνει καταρχήν κάποιο χάσιμο οικονομικής τάξεως. αλλά μόνο σε τελική ανάλυση οικονομικές. λοιπόν. Η αξία μ ' άλλα λόγια είναι μια πολύ μεγάλη υπόθεση. δια του οποίου μπαίνει ο βλαξ στη μάχη και σκοτώνεται υπό τους ήχους εμβατηρίων εθνικοπατριωτικών. ο χωρικός αγωνίζεται πιο ευσυνείδητα αν μάθει πως ιυτό που έχει να χάσει απ’ τον εισβολέα είναι έστω η καλύβα του μόνο. Δεν λέω να μη σκοτωθεί για κάποιες αξίες. π. Αν ο εχθρός κάψει το σπίτι σας. εξαιτίας της βουλιμίας του πεινασμένου γείτονα. το κριτή­ ριο είναι οικονομικό σε τελική ανάλυση. Που είναι τέτοιες είτε γιατί έχουν μια λανθάνουσα οικονομική αξία. Μπορεί η ανάλυση να στα­ ματήσει σ ' εκείνο το νζήτω ο βασιλιάς ». αυτός έχασε το πολυτιμότερο που είχε.Στην περίπτωση του χαρακτηρισμού σας ως ανάξιου γενικώς η οικονομική χροιά της μορφής λανθάνει έστω κι όταν δεν είναι καθαρά δηλωμένη. 'Αλλωστε. και φτάνει μέχρι τις ηθικές. Και επειδή είναι πάρα πολύ δύσκολο να φτάσει κανείς σε μια τέτοια τελική ανάλυση. έχουν ή δεν έχουν οικονομική αξία. μπορεί μεν να σας στήσουν τον ανδριάντα στην κεντρική πλατεία του χωριού ή όπου αλλού πάντως εσείς θα έχετε ήδη χάσει κάτι πολύτιμο (που έχει μεγάλη. σταματάει την ανάλυση όπου μπορεί. τη ζωή του. Ποιες εθνικές αξίες. Ο αγράμματος χωρικός έχει σαφέστερη ιδέα από σας για το τι σημαίνει πατρίδα. Το εύρος της εκτείνεται επ' την αξία ενός κιλού ψωμιού. τις εθνικές. η χασούρα κάθε άλλο παρά ηθικής τάξεως είναι. λέω πως αν είναι να σκοτωθεί ας ξέρει τουλάχιστον γιατί σκοτώνεται στην πραγματικότητα. τούτη η αξία που σας αποδίδεται ορίζεται εξ αντιδιαστολής προς μια οικονομική. να μου χαθείτε. γελοίοι εθνοκάπηλοι. Κάτσε να πάρω τα μέτρα μου. για να μην πάθω κι εγώ τα ίδια. Ο μύθος δηλώνει πως όλες οι αξίες είναι σε τελική.χ. Σε μια τέτοια δυσάρεστη περίπτωση μπορεί μεν να γίνετε ήρωας. Αυτές που σας επιτρέπουν να κάνετε τη δουλίτσα σας εκμεταλλευόμενοι την άγνοια και την αμάθεια του κόσμου. τις αισθητικές αξίες. Έτσι κι αλλιώς δηλαδή. και τι είδους εθνικές αξίες θα χαθούν μαζί με την πατρίδα Πατρίδα. να υπερασπιστώ την πατρίδα. Αλλά πόσο απομακρυσμένες. παρά αν του πούμε πως θα χαθούν οι εθνικές αξίες. Οι εθνικές αξίες. Μη βιαστείτε να απαντήσετε πριν σκεφτείτε καλά τι σημαίνει η κατάκτηση της χώρας από έναν εχθρό. βρε ξόανα.

η πρώην και η νυν σύζυγός μας. από πρώτη ματιά. ο πατέρας μας. Στη σύγχρονη μαρξιστική σκέψη έχει πολύ μεγάλη σημασία αυτό το «σε τελική ανάλυση». Εμείς οι μαρξιστές ποτέ δεν είπαμε πως οι ηθικές. που όλα τα βλέπουν εξαργυρώσιμα σε χρήμα. ακόμα κι όταν δεν το δηλώνει καθαρά και παίζει αναίσχυντα με αξίες που δεν είναι οικονομικές. Οικονομισμός είναι ο καπιταλισμός που όλα τα αποτιμά σε χρήμα. ο εργοδότης μας. Ό ταν. ο τραπεζικός μας λογαριασμός.τι προηγουμένως. το συνδικάτο μας. του Βαν Γκογκ σ ’ έναν τραπεζίτη. Εμείς οι μαρξιστές. Παρόλο. Ας 213 . Ά ντε όμως να περιγράψεις την αισθητική αξία ενός πίνακα. οικονομι­ κές. π. οι αφοσιωμένοι στις πιο υψηλές ιδέες που επεξεργά­ στηκε ο άνθρωπος από της υπάρξεώς του στη Γη. to σπίτι μας. λέει. που πάρα πολύ συχνά κρύβεται μέσα σε μια ατέλειωτη σειρά από ιδεολογή­ ματα. λοιπόν.χωράφι μας. ο συνεταίρος μας. Αυτό το ήξερε και ο ιδεαλιστής Πλάτων όταν περιέγραφε πως δημιουργείται μια αισθητική αξία. που όλος ο κόσμος ξέρει. Χωρίς καμιά αμφιβολία. Προσοχή. ή οι αισθητικές αξίες είναι ευθέως και καθαρά οικονομικές. πως όλα σ ’ αυτό τον κόσμο έχουν μια καταρχήν οικονομική αξία. οικονομική αξία όλων των αξιών. ή οι χυδαίοι οικονομιστές. ο φίλος μας. το δεύτερο και τον τρίτο γάμο μας. ο δάσκαλός μας. Εμείς οι μαρξιστές δεν είμαστε χυδαίοι οικονομιστές. αν και προσπαθούν να της δώσουν αφηρημένο νόημα οι εθνοκάπηλοι. Ποιοι λοιπόν είναι οι υλιστές. αν και οι «μαρξιστές» του υπαρκτού σοσιαλισμού έκαναν περισσότερα απ’ τους εχθρούς μας για να μας δυσφημίσουν ως χυδαίους οικονομιστές. που δίνει απαντήσεις σ ’ όλα τα μεταφυσικά ερωτήματά μας στη μητρική μας γλώσσα έστω κι αν δεν την ξέρει και τόσο καλά. γίνεται ανθοδοχείο. Δηλαδή από αντικείμενο χρήσεως γίνεται αισθητικό αντικείμενο. Ο μαρξισμός δεν είναι οικονομισμός. τα παιδιά μας απ’ τον πρώτο. αλλά μόνο σε τελική ανάλυση. οι μετοχές μας. Λέμε μόνο πως όλες οι αξίες είναι σε τελική. όμως. που το πρώτο που θα σε ρωτήσει είναι πόσο πιάνει σήμερα στην πιάτσα ο εν λόγω πίνακας. οικονομικές και ότι πρέπει να κουραστείς για να κάνεις αυτή την ανάλυση και να φτάσεις στην καλά κρυμμένη ρίζα όλων των αξιών που αρχικά ήταν και ως ένα μεγάλο βαθμό συνεχίζουν να είναι. τα αισθητικά αντικείμενα είναι χρήσιμα. σε τελική ανάλυση.χ. ο υπουργός Οικονομικών. το ξαναλέμε.. και καλύτερα απ’ όλο τον κόσμο το ξέρουν οι καπιταλιστές. ο παπάς της ενορίας. οι περισσότεροι αρνούνιαι να κάνουν έστω και μια στοιχειώδη ανάλυση για να προσεγγγίσουν την. προκειμένου να μπερδέψουν τα νερά και να ψαρεύουν ανετότερα στα θολά. κι ένα σωρό άλλα το ίδιο συγκεκριμένα που όλα μαζί συνιστούν την έννοια της πατρίδας. αλλά μόνο σε τελική ανάλυση. όπως πρεσβεύει ο μαρξισμός. το τσουκάλι περάσει απ’ το κάτω μέρος του τζακιού στο πάνω. ο τάφος του πατέρα μας. το μαγαζί μας. Που κάθε άλλο παρά αφηρημένη έννοια είναι. που συνεχίζει όμως να είναι αντικείμενο χρήσεως αλλά με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο απ’ ό. ο φοροεισπράκτορας.

Ο μαρξισμός απαλλαγμένος απ’ τη γραφειο­ κρατική χυδαιότητα που τον μετέτρεψε σε οικονομισμό ανεπαισθήτως στην αρχή. Ποια θα ’ναι αυτά. Δεν θα σας το πει ούτε ο ίδιος. Μήπως μέχρι τον κομουνισμό. οι ηθικές την ηθική.τι θετικό έγινε στον καπιταλισμό οφείλεται στη μαρξιστική πίεση. δεν μπορεί παρά να φτάσει εκεί. Είναι όντως. προκειμένου να ξεφύγει απ’ τη δυσφήμιση που υπέστη απ’ τους γραφειοκράτες. ασφαλώς. Οι αξίες θα ξαναβρούν κάποτε την αξία τους. που στο όνομα του πιο μεγάλου ανθρωπιστή. Πότε ένας δεσπότης δουλεύει για την ηθική τελείωση του ποιμνοίου του και πότε αντιμετωπίζει το ποίμνοιό του ως 214 . του Μαρξ. λέει. Αλλά ούτε Μαρξ θα υπήρχε χωρίς τον Σμιθ και τον Ρικάρντο. ο καπιταλισμός είναι το τελειότερο σύστημα οργάνωσης της οικονομικής και κοινωνικής ζωής. θα ξαναβρεί τη δύναμή του. Οι οικονομικές την οικονομική. Δεν χάνουμε όμως την ελπίδα μας. αρ­ γήσει πολύ να πει τον τελευταίο του λόγο. και οι αισθητικές την αισθητική.έχουν χάρη που μας εξευτέλισαν οι «μαρξιστές» του υπαρκτού σοσιαλισμού. Ίσως ο μαρξισμός. Ή δη αυτός υπαγορεύει στον καπιταλισμό τη συμπεριφορά του. οι εντελώς άσχετοι προς το μαρξισμό. Και για τον ίδιο λόγο: Για να μπερδεύονται τα νερά και η μια αξία να μπαίνει μέσα στην άλλη και να σχηματίζουν ένα τέτοιο κράμα. Πράγμα μάλλον απίθανο. Εμείς γνωρίζουμε πως είμαστε απλώς κρίκος σε μιαν ατέλειωτη αλυσίδα που οδηγεί απ’ το ατελέστερο στο τελειότερο. Όμως. Ο μαρξισμός δεν ενεργεί πάντα άμεσα — και ίσως είναι καλύτερα έτσι. θα υπάρξουν και μεταγενέστερα. ό. αλλά μόνο σε σχέση με τα προγενέστερα του καπιταλισμού κοινωνικά συστήματα. Πότε ένας καλλιτέχνης δουλεύει για τη χαρά της δημιουργίας και πότε για τη χαρά του πλούτου. Εκτός κι αν ο κόσμος επιστρέφει στις σπηλιές στην περίπτωση που ο καπιταλισμός δεν βγει απ’ τα αδιέξοδά του και σταματήσει να προωθείται προς μια παραπέρα αυτοβελτίωση. Αν φανταστούμε την εξέ­ λιξη και την πρόοδο σαν μια διάρκεια και αδιάκοπη διαδικασία. που να είναι αδύνατο πια να καταλάβεις που σταματάει η μια και που αρχίζει η άλλη. Και τι μπορεί να σημαίνει «εξε­ λιγμένος καπιταλισμός με γενίκευση του κράτους προνοίας. Χωρίς τον Μαρξ δεν θα υπήρχε Κέινς. καταφάνερα στη συνέχεια. γιατί η ανθρωπότητα πάντα έλυνε τα προβλήματά της.» Ως πού μπορεί να φτάσει αυτή η γενίκευση. Και τιμούμε όσο κανείς τις ηθικές και τις αισθητικές αξίες. Άλλωστε. Το ξαναλέω: Κράτος προνοίας χωρίς το μαρξισμό δεν θα υπήρχε. Αλλά οι καπιταλιστές πιστεύουν πως η ιστορία σταματάει σ ’ αυτούς γιατί. απαλλαγμένος απ’ τις γραφειοκρατικές αγκυλώσεις του. αλλα θα τον πει. εγκατέστησαν τη βαρβαρότητα εκεί ακριβώς που αυτή θα έπρεπε να εξαλειφθεί εντελώς. Εμείς οι μαρξιστές απαιτούμε ένα ξεδιάλυμα των αξιών. Το δείξαμε ακόμα και μέσα στο χάος που προκάλεσε η δική μας γραφειοκρατία. και συνεπώς ούτε «κράτος προνοίας ». παρά τα πρόσκαιρα αδιέξοδα. που μπέρδεψε τις αξίες με τον ίδιο τρόπο που τις μπερδεύει μονίμως ο καπιταλισμός.

που οι παπάδες καταλάβουν πως είναι εργαζόμενοι άνθρωποι.. και γι* αυτό δημιουργούνται τα παραπάνω μπερδέ­ ματα. Φαντάζεστε τις εκκλησίες τις Κυριακές με μια ταμπέλα απέξω που να λέει «κλειστόν λόγω απεργίας». όσο γίνεται πιο καλά. βέβαια. Δεν το ξέρει ούτε ο ίδιος. και τα του καλλιτέχνη στον καλλιτέχνη. αυτοί το έχουν καταλάβει προ πολλού. Εμείς οι μαρξιστές. Και μαζεύουν και μαζεύουν. Κι ο παπάς εργαζόμενος είναι και πρέπει να αμείβεται. ξέρουμε πως όλες οι αξίες είναι σε τελική αλλά μόνο σε τελική ανάλυση οικονομικές. χωρίς να τους αδικήσουμε οικονο­ μικά. θέλουμε λοιπόν να αποδώσουμε τα του Καίσαρος τω Καίσαρι. τα του παπά στον παπά.. Εγώ τις φαντάζομαι στην περίπτωση. Πολύ περισσότερο που δεν μπορεί ο καημένος να κατέβει σε απεργία.ποίμνιο προβάτων για να τρώει καλύτερα αυτός ο λύκος. Ό σο για τους μεγάλους παπάδες. 215 . πάντως.

και δεν πρέπει να συγχέεται με την κυρίως ειπείν αξία. Αν δεν είχε αξία αποτιμώμενη δεν θα ήταν μια «αξία» έτσι αορίστως. Αυτή η «δεύτερη» αξία λέγεται τιμή. που είναι μια πρωταρχική για τη ζωή μας αξία. Ά ρα το χρήμα έχει κι αυτό αξία. είναι πιο αντικειμενικό από τα άλλα και συνεπώς πιο έγκυρο. πιο παραστατικό παράδειγμα: Το χρήμα είναι μια «αξία». Τα παραπάνω σημαίνουν πως η «αξία είναι μια ιστορική έννοια: Αλλάζει σύμφωνα με το χρόνο-και ανάλογα με τις συνθήκες». Προσέξτε: Το διαμάντι είναι «αξία» διάτι έχει αξία. Είναι ένας περιττός πλεονασμός. όπως άλλωστε και οι πριν από τον Μαρξ. η σπανιότητα. ή που προκαλεί ευχάριστα συναι­ σθήματα λέγεται «αξία». Ούτε καν το ψωμί. Στην επιστήμη της πολιτικής οικονομίας δεν υπάρχει τίποτα πιο δύσκολο απ’ την κατανόηση της έννοιας της αξίας. σχεδόν όλα του τα χρήματα τα δίνει στο φαγητό. Σας μπέρδεψα. ο φτωχός. την ένταση της ανάγκης που θα ικανοποιήσουμε μ ’ αυτό και τη σπαναότητά του. Όμως. Η ΔΟΛΟΦΟΝΙΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΗ Καθετί που ικανοποιεί μια ανάγκη ή μια ορμή. Ωστόσο θα δυσκολευτώ να πω πως οι χίλιες δραχμές έχουν αξία χιλίων δραχμών.43. Όμως και η σπανιότητα είναι 216 . Συνεπώς. Αλλά και το δεύτερο αστικό κριτήριο της αξίας. Διότι κάποιοι προτιμούν το παντεσπάνι και κάποιοι άλλοι κάνουν δίαιτα. ενώ. Είναι φανερό πως τα λεφτά που θα δώσει ο πλούσιος για την ικανοποίηση των αναγκών του για φαγητό είναι ένα εντελώς ασήμαντο μέρος του συνόλου των εισοδημάτων του. Ένα άλλο. η ένταση της ανάγκης που πρόκειται να ικανοποιηθεί μ ’ αυτήν είναι κι αυτό σχετικό κι αόριστο. έλεγαν πως η αξία ενός πράγματος καθορίζεται από τρία δεδομένα: Τη χρη­ σιμότητα του αγαθού. αυτά τα τρία δεδομένα είναι υποκειμενικά. Όμως είναι φανερό πως οι σημερινές χίλιες δραχμές έχουν διαφορετική αξία απ* αυτήν που είχαν πριν από δυο ή δέκα χρόνια. (Ικανοποιεί ανάγκες). Οι αστοί οικονομολόγοι. όμως η ανάγκη για φαγητό δεν είναι το ίδιο πιεστική για όλους ούτε έχει για όλους την ίδια σημασία από οικονομικής απόψεως. δεν έχει την ίδια αξία για όλους. Η ανάγκη για φαγητό είναι πολύ πιο έντονη και πιεστική απ’ την ανάγκη για διασκέδαση. Το τρίτο αστικό κριτήριο της αξίας ενός πράγματος. έχει μια αξία. Η χρησιμότητα ενός αγαθού είναι εντελώς σχετική: Αυτό που είναι χρήσιμο σε μένα μπορεί να μην είναι και σε σένα. σύμφωνα με τον ορισμό μας. την αξία του το χρήμα την παίρνει απ’ την ποσότητα των εμπο­ ρευμάτων που μπορούμε ν ’ αγοράσουμε μ’ αυτό σε μια δεδομένη στιγμή. αντίθετα. Καθετί που είναι «αξία».

Ενώ ανταλλακτική αξία είναι αυτή που προκύπτει απ’ την ανταλλαγή. έχουν μια αξία χρήσης. Και ποια είναι τα λογιστικά όρια για κάθε εμπόρευμα χωριστά. εφόσον ελαττωθούν τα ορυκτά αποθέματα. Όμως. προσπαθώντας να με πείσουν για τη χρησιμότητά του μέσω της διαφήμισης. Η διαφήμιση δημιουργεί τεχνήτες ανάγκες τις οποίες θα έρθει να ικανοποιήσει ένα προϊόν που συχνά δεν το χρειάζομαι καθόλου. Η αξία της γραφομηχανής μου θα κυμανθεί μέσα σε ορισμένα λογικά όρια. Βέβαια. 217 . Αν όμως αλλάζουν αυτά τα δεδομένα είναι βέβαιο πως η γραφομηχανή μου ποτέ δεν θα πουληθεί όσο ένα μολύβι. Γιατί ένα αυτοκίνητο π.χ. ούτε θ’ αποκτήσει την αξία ενός αυτο­ κινήτου. δηλαδή απ’ το εμπόριο. Αξία χρήσης ενός εμπορεύματος είναι αυτή που προκύπτει απ’ τη χρησιμότητά του. που αποτιμάται σε χρήμα. η ένιαση της ανάγκης που αυτή ικανοποιεί είναι δεδομένη για μένα και η μη σπανιότητά της είναι επίσης δεδομένη. που είναι η εναλλακτική λύση για το πρόβλημα της γραφής αυτού του κειμένου. έχει μια αντικειμενικά καθορισμένη αξία. Πρέπει να είναι αντικειμενικά καθορισμένη η αξία ενός εμπορεύματος κι όχι υποκειμενικά. Για να πουλιούνται σε κάτι χρησιμεύουν. δεν μπορεί να πουληθεί όσο ένα τανκ και γιατί η αξία της γραφομηχανής δεν θα πέσει ποτέ ίσα με την αξία του μολυβιού. το προϊόν (είτε χρήσιμο είτε άχρηστο) που θα φτάσει στα χέρια μου. Όμως και να 'ναι πάντως. πέρα και πάνω απ' τον υποκειμενισμό που έχει ο αστικός προσδιο­ ρισμός της αξίας. υπό καπιταλιστικό καθεστώς. αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα γίνει κάποτε τόσο σπάνιο όσο ήταν και τους προηγούμενους αιώνες. (Τιμή είναι η σε χρήμα καθορισμένη αξία ενός εμπορεύματος). Γιατί πρέπει να αποτιμάται αντικειμενικά και πόσο αντικειμενικά μπορεί να αποτιμηθεί. έστω κι αν αυτό το κάτι είναι εντελώς ανόητο. την ένταση της ανάγκης που αυτό ικανοποιεί και τη σπανιότητά του. Αλλά κι αν αντι­ μετωπίσουμε ένα προϊόν άσχετα προς τη χρησιμότητά του. Εν πάση περιπτώσει ούτε στη σπανιότητα μπορού­ με να βασιστούμε για να καθορίσουμε την αξία ενός πράγματος. Η χρησιμότητα της γραφομηχανής μου είναι δεδομένη. η τσίχλα.έννοια σχετική. όπως π. Για να δοθεί έγκυρη απάντηση στο παραπάνω ερώτημα πρέπει καταρχήν να γίνει ένας σαφής διαχωρισμός ανάμεσα στην αξία χρήσης και την ανταλλακτική αξία ενός εμπορεύματος. θα αδιαφορήσουν πλήρως για το αν το Α προϊόν που θα μου πουλήσουν είναι ή δεν είναι χρήσιμο για μένα και το μόνο για το οποίο θα νοιαστούν είναι να μου το πουλήσουν οπωσδήποτε. το πετρέλαιο γίνεται ολοένα και περισσότερο σπάνιο. τι είναι αυτό που αντικειμενικά καθόριζα την αξία ενός εμπορεύματος. Ο χρυσός για παράδειγμα σήμερα δεν είναι τόσο σπάνιο μέταλλο όσο ήταν άλλοτε διότι βελτιώθηκαν οι συνθήκες της εξόρυξής του. όλα τα εμπορεύματα ακόμη και τα πιο άχρηστα.χ. τόσο ο παραγωγός όσο και ο έμπορος. και πάλι παραμένει το ερώτημα Γιατί το Α εμπόρευμα κάνει Β δραχμές και όχι Γ. Ποια είναι αυτά_τα όρια και γιατί είναι λογικά. Μ’ άλλα λόγια. Αντίθετα.

όπως αυτός έγινε νοητός απ’ τους γραφειοκρά­ 218 . Ο υποψήφιος καταναλωτής θα πει. όχι μόνο γιατί ο παραγωγός δεν μπορεί να βασιστεί αποκλειστικά στη διαφήμιση ή όπου αλλού για τον έλεγχο των επιθυμιών του αγοραστή. Κατά τον Μαρξ θα αγοράσει τόση εργατική δύναμη. πως καθορίζεται αυτή η μέση τιμή. λέει ο Μαρξ. Δηλαδή απ’ το χρόνο που η κοινωνία έχει καθορίσει αυτόματα ως αναγκαίο για την παραγωγή ενός συγκεκριμένου προϊόντος.όπως είναι η κυρίαρχη άποψη στην αστική επιστήμη της πολιτικής οικονομίας. ελάχιστα προσέφερε στο άτομο ο μαρξισμός. τελικά. η κοινωνικά αναγκαία εργασία που καθορίζει την αξία ενός προϊόντος είναι έννοια ποιοτική. ή μπορεί να δουλεύω με πρωτόγονα μέσα. Όμως. Ας δουλεύατε λιγότερο. Όμως. Η σπανιότητα π. για να προσδιορίσουν την έννοια της αξίας κατέφευγαν σε δεδομένα ποσοτικά. κατά τον Μαρξ. προτιμήστε το δικό μου προϊόν που είναι καλύτερο γιατί δουλέψαμε περισσότερο για να το φτιάξουμε. όση απαιτεί ο κοινωνικά αναγκαίος χρόνος εργασίας για την κατάσκευή του συγκεκριμένου προϊόντος. κι όχι εγώ ο μεμονω­ μένος παραγωγός που. δεν σημαίνει πως δικαιούμαι να το πουλήσω δέκα φορές ακριβότερα γιατί έχει μέσα του δέκα φορές περισσότερες εργατοώρες. είναι ένα ποσοτικό δεδομένο.χ. για να φτιάξω ένα εμπόρευμα που οι άλλοι το φτιάχνουν ας πούμε σε μια ώρα. Διότι εξαρτάται απ’ το υποκείμενο άνθρωπος. και συνεπώς υπερπροσωπικός. κι όχι από δεδομένα αντικειμενικά. Για να μην πει κάτι τέτοιο ο καταναλωτής πρέπει να του προτείνουμε μια τιμή σύμφωνη με την τιμή που του προτείνουν και οι άλλοι παραγωγοί. θ α γελάσουν οι υποψήφιοι αγοραστές αν τους πω. ξέρετε. αλλά κυρίως διότι στην παρα­ γωγή του προϊόνιος υπεισέρχεται ένας παράγων απόλυτα καθοριστικός για τον κα­ θορισμό της αξίας του προϊόντος. Το ίδιο και η χρησιμότητα. Μ ’ άλλα λόγια. τη σπανιότητα κ. Δυστυχώς όμως. Όμως. όπως πιστεύει ο Μαρξ. ομοίων προϊόντων.λ. και τι με νοιάζει εμένα. Η εργατική δύναμη είναι ένα εμπόρευμα όπως και τ ’ άλλα. κι όχι απ’ τη χρησιμότητα. Ο εργοδότης δεν θ’ αγοράσει βέβαια ούτε περισσότερη ούτε λιγότερη εργατική δύναμη απ’ αυτήν που του χρειάζεται για να παράγει τα εμπορεύματα που σχεδίασε να παράγει. μπορεί να είμαι και τεμπέλης. όπως πιστεύουν οι αστοί οικονομολόγοι. άλλωστε.τ. Και οδηγούμαστε έτσι σ ’ ένα φαινομενικά παράδοξο: Ο μαρξισμός να υποστηρίζει με πείσμα το άτομο και την προσωπικότητα και ο καπιταλισμός να θέλει να είναι αντικειμενικός. ο οποίος και την αγοράζει απ’ την αγορά εργασίας. είναι φανερό πως αν καταναλώσω δέκα ώρες δουλειάς. Ό λοι οι πριν απ’ τον Μαρξ οικονομολόγοι. Πρόκειται για την εργα­ τική δύναμη. η αξία του εμπορεύματος θα καθοριστεί απ’ την εργατική δύναμη που αυτό «περικλείει». Πουλιέται και αγο­ ράζεται στην αγορά εργασίας και καταναλώνεται για την παραγωγή προϊόντων απ’ τον εργοδότη. Απ’ τον κοινωνικά αναγκαίο χρόνο εργασίας.

ίσα ίσα για να εγκαταστήσουν τη δικτατορία τους στο όνομα του ανθρώπου που υποσχέθηκε την απελευθέρωση ολόκληρης της ανθρωπότητας απ’ τα δεινά οικονομικής ανάγκης. όλοι οι τρόποι που βρήκε ο καπιταλισμός στους πολλούς αιώνες της ανάπτυξής του για να οργανώσει την οικονομική ζωή της κοινωνίας. οι τράπεζες. Θα μπορούσαμε λοιπόν να υιοθετήσουμε και μεις οι μαρξιστές αυτές τις δοκιμα­ σμένες καπιταλιστικές μεθόδους χωρίς να νιώθουμε πως προδίδουμε τον Μαρξ. αντίθετα. στον κομουνισμό. Κάποτε πιστέψαμε πως μπορούσαμε να περάσουμε απ’ τη φεουδαρχία ή τη μισοφεουδαρχία κατευθείαν στον κομουνισμό. όχι ο Μαρξ. Ο Μαρξ θεωρεί τον καπιταλισμό αναγκαία προϋπόθεση για το πέρασμα στον κομουνισμό. Ο Λένιν έκανε λάθος. τελικά θα χάσουμε και τη θεωρία μας. Ο μαρξισμός του Μαρξ (και όχι των γραφειοκρατών) είναι ένας ανθρωπισμός. Οι οποίοι στο όνομα της ανθρώπινης προσωπικότητας.τι κάνει καλό στις θεωρίες.τι κάνει καλό στον άνθρωπο κι όχι ό. μέσα στις περιπλοκές που δημιούργησε μια γραφειοκρατία που διατείνεται πως έχει σχέση με τον Μαρξ. η προκοπή του ανθρώπου. συνεπώς και του μαρξισμού αλλά. τα δημόσια χρεόγραφα και.τες. 'Αλλωστε. αφού όλα στο μαρξισμό γίνονται για την προκοπή όλων των ανθρώπων. Και ήταν λάθος γιατί ήταν αντιμαρξιστική κατά βάση άποψη. ο μόνος ανθρωπισμός που θα μπορούσε να έχει μια πρακτική σημασία. σαν αυτόν της Ρωσίας του 1916. Ό χ ι μόνο γιατί θα μας χρειαστεί για να εξηγήσουμε φαινόμενα που αρχίζουν να εμφανίζονται ήδη στις ανατολικές χώρες. έρχονται και ισοπεδώνουν τους πάντες μέσα απ’ τη δικτατορία της γραφειοκρατίας που τη λανσάρουν δολίως ως δικτατορία του προλεταριάτου. αυτός ο με­ γαλειώδης ανθρωπισμός εξευτελίστηκε πλήρως από ανθρώπους που διατείνονται πως είναι μαρξιστές. πίστεψε πως θα μπορούσαν να συνοψιστούν οι ιστορικές διαδικασίες και να περάσουμε από έναν υπανάπτυχτο καπιταλισμό. Πρέπει λοιπόν να γνωρίσουμε τον καπιταλισμό. αλλά η αναγκαία προϋπόθεση για να υπάρξει κάποτε ο κομουνισμός. που ο μαρξισμός δια­ τείνεται πως θ’ αναπτύξει πλήρως. Και οι μόνες «αξίες» που παραμένουν όρθιες είναι οι οικονομικές αξίες του καπιταλισμού: Η αγορά. Καλό είναι ό. τα ομόλογα. Ο Λένιν. Αυτό αποδείχτηκε λάθος. αυτό που ενδιαφέρει εμάς τους μαρξιστές δεν είναι η προκοπή των «ισμών». αν δεν την έχουμε χάσει ήδη εντελώς. οι μετοχές. Η ιστορία έδειξε αυτό δεν είναι δυνατό. Οι ηθικές αξίες του μαρξισμού κουρελιάστηκαν. απ’ τη στιγμή που δεν έκανε τίποτα περισσότερο απ’ το να εκμεταλλευτεί και τον Μαρξ για να κάνει τη δουλειά της. γενικά. Η καπιταλιστική κτηνωδία ήρθε να συναντήσει τη θηριωδία των γραφειοκρατών που παρίσταναν τους μαρξιστές. ίσα ίσα για να μπορούν να κλέβουν ανετότερα και στο όνομα του καλύτερου κόσμου που είναι να ’ρθει. Κι αν εμείς οι μαρ­ ξιστές παραμείνουμε φανατικά προσκολλημένοι στο καλό της θεωρίας μας. αλλά κυρίως γιατί ο καπιταλισμός δεν είναι το αντίθετο του κομουνισμού. Κι ωστόσο. Αν ζούσε 219 .

Αλλά και σε μια τέτοια περίπτωση. κι αυτό μας κάνει να μιλάμε για λάθος του Λένιν. το πράγμα δεν είναι προς καταστροφήν. 220 .όμως περισσότερο ο Λένιν ίσως κατάφερνε να βάλει τα πράγματα εξαρχής σ ’ έναν άλλο δρόμο όπως επιχείρησε με τη ΝΕΠ. μόνο από καπιταλιστική αφετηρία θα μπορούσε να γίνει. δικαιούμαστε να μιλάμε για μια επανεγκαθίδρυση του καπιταλισμού στις ανατολικές χώρες μόνο ως το βαθμό που επανεμφανίζονται εκεί τα χρηματιστήρια. Πάντως. Μια καινούρια εκκίνηση. σύμφωνα με την οποία ο αναπτυγμένος καπιταλισμός είναι προϋπόθεση για να υπάρξει κάποτε κομουνισμός. αν βέβαια δεχτούμε την άποψη του Μαρξ. Σε κάποιες απ’ τις χώρες του πρώην υπαρκτού σοσιαλισμού νομίζω πως άρχισαν να εμφανίζονται πολύ δειλά και χρηματιστήρια Παρόλο που η Ανώνυμη Εταιρεία είναι το σήμα κατατεθέν του καπιταλισμού. Συνεπώς. τα πράγματα δεν πήραν το δρόμο που επιζητούσε ο Λένιν με τη ΝΕΠ. το χρηματιστήριο είναι ο ναός του.

που σήμερα ανήκει στο Βέλγιο. έξω απ’ τους φεουδαρχικούς θεσμούς. δηλαδή καθετί που έχει μια αξία. που δεν είναι τίποτα άλλο από ένα ιδανικό σούπερ-μάρκετ. τους οποίους θεσμούς εφευρίσκει και επιβάλλει η αστική τάξη προκειμένου να εξυπηρετήσει τα συμφέροντά της. που μέχρι το 1789. από πολύτιμα μέταλλα και νομίσματα. Ή ταν πολύ φυσικό. δηλαδή και πάλι στο Βέλγιο.) όσα και εμπορεύματα. την πατρίδα του κ. όπως το χρηματιστήριο. (Οι κοινωνικές τάξεις δεν είναι ποτέ «καθαρές». η αστική τάξη. που δάνεισε τ’ όνομά του ija να φτιαχτεί ο διασημότερος όρος της αστικής πολιτικής οικονομίας δεν ήταν παρά ένας ήσυχος. αλλά μπουρς στα ολλανδικά (πιο συγκεκριμένα στα φλαμανδικά) δεν σημαίνει τίποτα απολύτως. «πρώιμος» Βέλγος αστός. το πρώτο επίσημο χρηματιστήριο. η ελληνική λέξη χρηματιστήριο είναι μεταφορά της ολλανδικής λέξης «μπουρς». κι αυτό δημιουργεί μύριες συγχύσεις σ ’ αυτούς που έχουν μανία με τις π ι ­ κέτες). μέχρι εμπορεύματα. Η πόλη Μπρούγκε. που πουλούν και αγοράζουν αξίες. όπως θα δούμε. όπου πουλιούνται και αγοράζονται τόσα χρεόγραφα (έγγραφα που αντιπροσωπεύουν χρηματική αξία. εκεί να πρωτοεμφανιστεί ο θεσμός του χρηματιστηρίου. ή αν προτιμάτε ολλανδικό Βέλγιο. λοιπόν. ΑΠΟΚΑΛΥΨΕΙΣ ΣΤΟ ΝΑΟ ΤΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ Η λέξη χρηματιστήριο είναι μια λόγια ελληνική λέξη και δεν αποτελεί μετάφραση καμιάς ξένης λέξης. 221 . Η φεουδαρχία δεν έχει κανένα λόγο να αναγνωρίσει αυτά τα ιδιόρρυθμα εμπορικά καταστήματα. μετοχές κτλ. που θα καταλάβει και την πολιτική εξουσία στη Γαλλία. Δεν υπάρχουν. Βέβαια. Βαν ντερ Μπουρς.44. Από το μεσαίωνα και μέχρι το 1531 τα χρηματιστήρια είναι άτυπα και ανεπίσημα. όμως ήδη κάνει την απειλητική εμφά­ νισή τους. Είναι η περιοχή όπου εμφανίστηκε καταρχήν ο καπιταλισμός σαν οργανωμένο οι­ κονομικό σύστημα). που ωστόσο δεν εμφανίζονται ποτέ μέσα στο «μαγαζί». ήταν ένα κομβικό σημείο για το εμπόριο όλης της Ευρώπης. η φεουδαρχία συνεχίζει να κατέχει την πολιτική εξουσία. Με τα οποία αρχίζουν σιγά σιγά να συμπίπτουν και τα συμφέροντα της σταδιακά διαφοροποιούμενης φεουδαρχίας. Διότι ο κύριος Βαν ντερ Μπουρς. για παράδειγμα «καθαρού) προλετάριοι και «καθαροί» αστοί. το 1531 που εμφανίζεται στην Αμβέρσα. (Τη Φλαμανδία ή Φλάνδρα συναποτελούν η Ολλανδία και το Φλαμανδικό. θα γίνεται ολοένα και πιο ισχυρή μέσα από τυπικά αστικούς θεσμούς. όπως ομολογίες. που έζησε τον ύστερο Μεσαίωνα στη φλαμανδική πόλη Μπρούγκε. που όμως πρέπει να έχουν ορισμένα σταθερά χαρακτηριστικά. Πιο σωστά.

το εμπό­ ρευμα θα «αλλοιωθεί». Μ’ άλλα λόγια. εμφανίζεται καταρχήν σ ’ αυτήν την περιοχή της Ευρώπης. ονομάζει «χρηματιστική» την επιστήμη που ασχολείται με την έρευνα των μέσων του ιδίου 222 . Για να καταλάβουμε τον κεφαλαιώδη ρόλο του χρηματιστηρίου στον καπιταλισμό θα ήταν σκόπιμο να καταφύγουμε στον Αριστοτέλη.Το πρωτόγονο χρηματιστήριο του κυρίου Μπουρς αγόραζε και πουλούσε μόνο πολύτιμα μέταλλα και «γερά» νομίσματα. ο εθνικισμός δεν είναι αποδοτικός από οικονομικής-καπιταλιστικής απόψεως. Ό σα δηλαδή χρειάζονται για να συνειδητοποιήσουν οι αστοί πως ο καινούριος θεσμός που τον δημιούργησε η ανά­ γκη σε μια περιοχή όπου το εμπόριο βρισκόταν σε ανάπτυξη από παλιά. προερχόμενη από παράγοντες συναισθηματικούς. Τον 17ο αιώνα ο θεσμός του χρηματιστηρίου έχει αναπτυχτεί πλήρως. Σήμερα. αλλά μην τον βάλεις να διαπραγματευθεί σε συνθήκες όπου η πονηριά δεν παίζει ρόλο. και οι «εθνικόφρονες» όλων των εθνών αρχίζουν να περνούν στο περιθώριο και να γίνονται γραφικά πρόσωπα). οι Βρυξέλλες είναι σήμερα η καρδιά της Ενωμένης Ευρώπης. Στα σημερινά χρηματιστήρια. θα περάσουν κάμποσα χρόνια. αλλά μέχρι τότε όλα τα χρηματιστήρια είναι κοινά: Χρηματιστήρια αξιών και χρηματιστήρια εμπορευμάτων μαζί. σαν αυτούς που υπήρχαν μέχρι το 1%0 περίπου στα πεζοδρόμια έξω απ’ το χρηματιστήριο της Αθήνας. Ο Αριστοτέλης. και που νομίζω υπάρχουν ακόμα στεγασμένοι σε μικρομάγαζα εκεί στα πέριξ του χρηματιστηρίου. Καταλαβαίνετε τώρα γιατί το ελληνικό χρηματιστήριο δεν είναι και τόσο της προκοπής. Μπουρς δεν ήταν παρά ένας σαράφης. Όμως. που ουρλιάζουν και χειρονομούν χωρίς εμφανή για τον αμύητο λόγο κι αφορμή. με τα εμπορεύματα έβαζε πολλά εμπόδια στον κύριο σκοπό ύπαρξης ενός χρηματιστηρίου. όπως στη λαϊκή αγορά. που αν αρχίσουν τα σου-ξου-μου. λοιπόν. Μπουρς. Αν δεις χρηματιστήριο εν λειτουργία σου δημιουργείται η εντύπωση πως μαζεύτηκαν εκεί όλοι οι τρελοί μιας χώρας. προκειμένου να μην τρε­ νάρουν οι διαπραγματεύσεις και χάνεται ο αυθορμητισμός τόσο του πωλητή όσο και του αγοραστή. που είναι η ταχύτητα στις συναλλαγές. Θα τα κάνει θάλασσα.). τούτη η ταχύτητα γίνεται φανερή απ’ τη φρενίτιδα που επικρατεί εκεί μέσα. είναι πάρα πολύ χρήσιμος. Ο ανατολίτης Έλληνας είναι καλός στα ανατολίτικα παζάρια. απ’ τον οποίο οι Έλληνες λόγιοι δανείστηκαν τον όρο χρηματιστήριο. Κι ωστόσο ο λόγος υπάρχει: Οι συναλλαγές πρέπει να γίνονται με ταχύτητα. ο κ. Η ιδέα τ η ς «ευρωπα­ ϊκής ολοκλήρωσης». Απ' τον πρώτο καλά οργανωμένο μεγαλοσαράφη τον κ. (Ασφαλώς δεν είναι τυχαίο που το Βέλγιο και η πρωτεύουσά του. Και δεν είναι παρά η ιδέα της ολοκλήρωσης του καπιταλισμού. το μπέρδεμα των αξιών (νομίσματα. μέχρι το πρώτο χρηματιστήριο. ομολογίες. που γίνεται εθνικιστικός όταν τον συμφέρει και χάνει τον εθνικισμό του όταν δεν τον συμφέρει. δηλαδή θ’ αποχτήσει μια πλαστή αξία. πολύτιμα μέταλλα. μετοχές κτλ.

ή για προσωπικό τους λογαριασμό αν θέλουν. και καταλήγει σ ’ ένα είδος αταβιστικής και αναχρονιστικής φεουδαρχίας. όπως λέγεται σήμερα το χρηματιστήριο όπου διακινούνται (πωλούνται και αγοράζονται) μόνο χρεόγραφα (ομολογίες. Το χρηματιστήριο ασχολείται μόνο με κινητές αξίες. δεν υπάρχει τίποτα πιο ιδιωτικό απ’ το χρηματιστήριο. πλην της οικο­ νομικής αποτελεσματικότητας. Ο λόγιος λοιπόν που αντί του διεθνούς όρου «μπουρς» προέκρινε τον όρο «χρηματιστήριο». Τα κτήματα του φεουδάρχη δεν θα ήταν δυνατό να αποτελέσουν αντικείμενο διαπραγμάτευσης στο χρηματιστήριο: είναι ακίνητες αξίες.. αφού έχουν το μονοπώλιο της εκτέλεσης των χρηματιστικών συναλλαγών εντός του χρηματιστη­ ρίου. που τις ασκούν για λογαριασμό των πελατών τους. Γι’ αυτό και ο τυφλός και αναίσθητος στα πάνια πλην της οικονομικής αποτελεσματικότητας καπιταλισμός. Ενώ η «χρηματιστική» ασκείται μόνο απ’ τις κατώτερες τάξεις γιατί μόνο αυτές δικαιούνται να έχουν κινητή περιουσία Είναι καταφάνερη εδώ η τυχαία και εκ των υστέρων παραπομπή στη φεουδαρχία με ρ ς ακίνητες αξίες της αφενός και στην αστική τάξη με τις κινητές αξίες της. διά της οποίας ασκείται η «οικονομική». Ό λα εκεί μέσα γίνονιαι στο όνομα του ιδιωτικού κέρδους. Ό ταν ο καπιταλισμός σταματάει να είναι κινητός (και επεκτατικός). όπως είναι το χρήμα οι μετοχές. Αντίθετα ο αστός μπορεί μεν να καταλήξει κι αυτός στις σίγουρες ακίνητες αξίες. Jfeurov. Ένα χρηματιστήριο αδιαφορεί πλήρως για το αν οι συναλλαγές που γίνονιαι εκεί κάνουν ή δεν κάνουν καλό στο κοινωνικό σύνολο.(του προσωπικού) πλουτισμού και «οικονομικήν» την επιστήμη που ασχολείται με εκείνη την οικονομική δραστηριότητα που αποσκοπεί στο γενικό καλό. Πάλι στον Αριστοτέλη θα βρούμε μια ακόμα προδρομική «μαρξιστική» άποψη. το 223 . Πράγματι. Επειδή δεν χωρούν όλοι οι συναλλασσόμενοι εντός της αιθούσης του χρηματι­ στηρίου ή στους τηλεμηχανισμούς δια των οποίων λειτουργούν τα πολύ μεγάλα χρηματιστήρια. μαρξιστής πριν απ’ το Μαρξ. αλλά αυτό που τον χαρακτηρίζει και τον κάνει περισσότερο προοδευτικό απ’ τον φεουδάρχη είναι η προσκόλλησή του στις ευκίνητες κινητές αξίες. Όμως. εμφανίστηκε ο θεσμός των χρηματιστών. κτλ. και τίποτα δεν δείχνει καλύτερα αυτή την κινητικότητα απ’ τη δραστηριότητα εντός του χρηματιστηρίου. Το να είσαι χρηματιστής στο χρηματιστήριο αξιών. παρόλο που είναι συγχρόνως και έμποροι.) είναι μάλλον απλή υπόθεση. Η καπιταλιστική οικονομία είναι στο έπακρο κινητική. Κατά τον Αριστοτέλη. αυτοκαταργεί­ ται ως καπιταλισμός.. στο χρηματιστήριο θα καταφύγει για να μετρήσει τόσο την ευρωστία του όσο και την καχεξία του. πρέπει να ήταν ένας. Το χρηματιστήριο είναι τυφλό και αναίσθητο στα πάντα. Οι χρηματιστές θεωρού­ νται δημόσιοι λειτουργοί. Και κινητές αξίες υπάρχουν κατά κύριο λόγο στον καπιταλισμό. μετοχές κτλ. μόνο οι δύο ανώτερες τάξεις δικαιούνται να έχουν ακίνητη περιουσία. αφετέρου. σαν αυτή που υπάρχει στην «καπιταλιστική» Ελλάδα.

αλλά θ’ αργήσει πάρα πολύ. δηλαδή όλων εκείνων που προ­ σχωρούν στον κομματικό μηχανισμό. όπως τα μέταλλα. που εμφανίζουν σταθερά χαρακτηριστικά. έχασε και την ηθική του. Με τόσο μεγάλη ταχύτητα πρέπει να γίνονται τα πράγματα στον καπιταλισμό. (Υπάρχει και στον Πειραιά ένα υπανάπτυκτο χρηματιστήριο εμπο­ ρευμάτων. ο πωλητής πήγαινε σ ’ αυτά ένα δείγμα του εμπορεύματος που ήθελε να πουλήσει. η ξυλεία. το τσάι. Μια καινούρια αρχή είναι πάντα δυνατή.να είσαι χρηματιστής στο χρηματιστήριο εμπορευμάτων είναι κάτι το συναρπαστικό και απαιτεί ικανότητες απ’ τη μεριά του χρηματιστή. χωρίς να χάσουμε το ήθος μας. Μέχρι τότε πρέπει να βολευτούμε με τον υπαρκτό καπιταλισμό. και βάσει αυτού ο χρη­ ματιστής αγόραζε και μεταπωλούσε σε άλλους ολόκληρη την ποσότητα του εμπο­ ρεύματος. κτλ. εκτός απ’ τον ορθολογισμό. στην οδό Σοφοκλέους). αλλά δεν εμφανίζεται ούτε καν ο παραγωγός. Κι έτσι ο μαρξισμός. Ενώ το ελληνικό. και μαζί σούπερ τζογαδόρου. ούτε ο ορθολογισμός ούτε η ηθική ευδοκίμησαν τελικά. οι μπανάνες. σχετικά ανεπτυγμένο χρηματιστήριο αξιών βρίσκεται στην Αθήνα. σούπερ εμπόρου. όχι για να τον βοηθήσουν αλλά για να τη βολέψουν οι ίδιοι. Κι όχι μόνο αυτό. Μόνο που ο καπιταλισμός προώθησε τόσο τον ορθολογισμό. Καταρχήν πρέπει να ασχολείται μόνο με ορισμένα εμπορεύματα. που τελειώνουν εδώ. Κι ωστόσο καταφεύγει συνεχώς κατ’ ανάγκην στην τύχη. όχι μόνο δείγματα εμπορεύματος δεν προσκομίζονται στα χρη­ ματιστήρια εμπορευμάτων. σπς χώρες του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Όμως. το στάρι. ώστε κατέληξε τελικά στον παραλογισμό. Προσέξτε να δείτε τι κάνει ο χρηματιστής εμπορευμάτων στο χρηματιστήριο εμπορευμάτων. Επ’ αυτού. Ο καπιταλισμός είναι ορθολογιστικός και δεν θέλει ν ’ αφήσει τίποτα στην τύχη. που η ταχύτητα των συναλλαγών να ξεπερνάει ακόμη και την ταχύτητα της παραγωγής του συγκεκριμένου προϊόντος. ο μαρξισμός επιχείρησε να συνδυάσει τον ορθολογισμό με την ηθική. Και ο καπιταλισμός και ο κομουνισμός (μαρξισμός) είναι κοινωνικά συστήματα ορθολογικά και κατάγονται απ’ τον ορθολογικό Γαλλικό Διαφωτισμό και τα δύο. αλλά πουλιούνται και αγοράζονται εμπορεύματα που ακόμα δεν παρήχθησαν ή που θα παραχθούν ύστερα από πέντε χρόνια. Στα παλιότερα χρηματιστήρια εμπορευμάτων. Αυτή η μεγάλη σειρά κειμένων με το γενικό τίτλο «Η κρυφή γοητεία της μπουρ­ ζουαζίας». αντίθετα. ας πούμε. Το κατ’ εξοχήν ορθολογικό κοινωνικό σύστημα που επαγγέλλεται ο μαρξισμός σκόνταψε στην ανηθικότητα των γραφειοκρατών. γιατί η ορθολογιστική οργάνωσή του ξεπερνάει τα γεγονότα και προσπαθεί να τα προλάβει. Η λειτουργία του χρηματιστηρίου εμπορευμάτων που περιγράψαμε στοιχειωδώς είναι απολύτως ενδεικτική. ο καφές. είχε σαν σκοπό να δείξει πως η μπουρζουαζία είναι όντως γοητευτική και η γοητεία της βρίσκεται κυρίως σ ’ αυτό που ήδη επεσήμανε 224 . Σήμερα.

Η πτώση λοιπόν του «υπαρκτού σοσιαλισμού» ήταν και μοιραία και αναγκαία προκειμένου να επιχειρήσουμε ένα νέο ξεκίνημα. επανεμφανίστηκε κι εκεί ο παλιός καπιταλιστής παλιάνθρω­ πος. Αντίθετα. στάθηκε ανίκανος να δημιουργήσει αυτόν τον άνθρωπο. Όπως δεν απατά κανείς τη γυναίκα του φανερά. 225 . από ταινία του οποίου δανειστήκαμε τον τίτλο μας: Σ’ αυτό που λέμε «αμαρτία». Αλλά. στον καπιταλιστή που είναι και ουσιαστικά ευπρεπής. όσο γίνεται πιο διακριτική. ωστόσο. η αν προτιμάτε ανηθικότητα.ο ιδιοφυής αναρχικός Λουίς Μπουνιουέλ. Στον καπιταλισμό όλα πρέπει να ’χουν μια συγκλονιστική ευπρέπεια. α­ λίμονο. Αλλά ανηθι­ κότητα. Ο «υπαρκτός σοσιαλισμός». έτσι δεν απατά και το συνέταιρό του φανερά. ενός ανθρώπου λιγότερο αλλοτριωμένου. Από την άλλη μεριά. ο σοσιαλισμός δεν υποσχέθηκε μόνο ένα καινούριο κοινωνικό σύστημα αλλά και τη δημιουργία ενός νέου ανθρώπου μέσα απ’ αυτό το σύστημα.

.

Το 1943 ακολουθεί στο βουνό τους ανιάρτες γονείς-του. και το 1963 γυρίζει δυο ταινίες μικρού μήκους. Τα γυμνασιακά-του χρόνια. η Ασφάλεια χαλάει το παιδαγωγικό σχέδιο φυλακίζοντας και εξορίζοντας τον πατέρα στη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου. Απ’ το 1974 και μέχρι το κλείσιμό-της δουλεύει στην εφημερίδα Το Βήμα σαν κινηματογραφικός κριτικός και ρεπόρτερ. το Βελβενδό της Κοζάνης όπου βρίσκει προσωρινό καταφύγιο και ο περιπλανώμενος Κωνσταντινουπολίτης πατέρας-του. που υπηρετεί εκεί. T 9 1982 οι εκδόσεις Αιγόκερως κυκλοφορούν μια πεντάτομη επιλογή απ’ τις κινηματογραφικές κριτικές-του με τον τίτλο «Λεξικό ταινιών». διδάσκει στην Επαγγελματική Σχο­ λή Κινηματογράφου (Σταυράκου). τον άνθρωπο που είχε την ιδέα για μια λαϊκή κινηματογραφική παιδεία. Το πρώτο απ’ αυτά τα σεμινάρια εκδόθηκε το 1970 σε βιβλίο με τον τίτλο «12 μαθήματα για τον κινηματογράφο» απ’ τον Ασανιούρ Μπαχαριάν (Ώρα). στην εφημερίδα Δημοκρατική Αλλαγή. Δίδαξε. με ενδιάμεσα αναγκαστικά διαλείμματα. και πολλούς άλλους στη συνέχεια. ακόμα. Ωστόσο. όπου εγκαθίσταται η οικογένεια με το δάσκαλο — φιλόλογο — πατέρα-τους. σε πολλά κινηματογραφικά σεμι­ νάρια στην «Ώρα». τα περνάει στην Καστοριά. το Ινστιτούτο Γκαίτε και την «Τέχνη» Θεσσαλονίκης. και σαν δημο­ σιογράφος. Το 1959 εγγράφεται σε μια ιδιωτική κινηματογραφική Σχολή. το Γαλλικό Ινστιτούτο. κουρασμένος απ’ τις ίντριγκες. Το 1966 με τον Αλέξη Γρίβα εκδίδουν το περιοδικό Ελληνικός Κινηματογράφος που κλείνει με τη χούντα. Το 1964 δουλεύει στην Αλγερία σαν σκηνοθέτης στο υπό διαμόρ­ φωση Ινστιτούτο Κινηματογραφίας της νεοαπελευθερωμένης χώρας. Επαγγελματίας κινηματογραφικός κριτικός γίνεται το 1965.ΒΑΣΙΛΗΣ ΡΑΦΑΗΛΙΔΗΣ Ο Βασίλης Ραφαηλίδης γεννήθηκε το 1934 στα Σερβία της Κοζάνης. Το 1963 πρωτοεμφανίζεται σαν ερασιτέχνης κινηματογραφικός κριτικός απ’ το περιοδικό Επιθεώρηση Τέχνης. αμέσως μετά την επιστροφή-του απ’ την Αλγερία. το περιοδικό Σύγχρονος Κινηματογράφος. μαζί με τον αδερφό-του. μαζί με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο στην αρχή. Το 1953 εγκαθίσταται στην Αθήνα μόνος-του. επιχειρώντας να σπου­ δάσει (τρόπος *ου λέγειν) κινηματογράφο. Το 1968. Μέχρι το 1946 ζει στο χωριό της δασκάλας μάνας-του. 227 . που συμπίπτουν μ ’ αυτά του Εμφυλίου Πολέμου. Απ’ το 1963 και μέχρι σήμερα. Με την αποφοίτηση δουλεύει σαν βοηθός του Νίκου Κούνδουρου και του Ροβήρου Μανθούλη. Τούτο το επαγγελματικό βόλεμα ήταν η αιτία που'εγκατέλειψε την πραχτική ενασχόληση με τον επαγγελματικά αβέβαιο κινηματογράφο. μετά την αποφυλάκισή-του απ’ τη φυλακή της Αί­ γινας εκδίδει. προσπαθώντας να τα βολέψει όπως όπως. και το διευθύνει μέχρι το 1973 που το εγκαταλείπει.

(θέμα) — Νεοελληνική ιστορία της αρχαίας Ελλάδας. 4 τόμοι (θέμα) — Κείμενα για τον Μαρξ. (Αιγόκερως) — Φιλμοκατασκευή. (Αιγόκερως) — Κινηματογραφικά θέματα. 5 τόμοι. μια μέθοδος ανάγνωσης του φιλμ. (θέμα) — Έλληνες και Νεοέλληνες.Α π' το Σεπτέμβρη του 1983 δουλεύει στην εφημερίδα Έθνος σαν κινηματογραφικός κριτικός και επιφυλλιδογράφος. (θέμα) — Πολιτικά Ταξίδια. (Αιγόκερως) — Το ομιχλώδες τοπίο της Ιστορίας (Αιγόκερως) — Τα μαλλιά του φαλακρού δολοφόνου (Αιγόκερως) — Κείμενα στο Έθνος. (θέμα) — Η περιπέτεια του μαρξισμού (Του Εικοστού Πρώτου) 228 . Αναλυτικά τα βιβλία του είναι: — 12 Μαθήματα για τον Κινηματογράφο (ΩΡΑ) — Λεξικό Ταινιών. 6 τόμοι.

.. 15................................... Οι συντεχνίες.............................................. Ο μαρξισμός δικαιώνεται σε δυο κόσμους......................... Οι εφευρέτες που άλλαξαν τον κόσμο....................................................................... Ο ανήθικος δρόμος του πολιτισμού....... 29............................... Μπήκαμε σε λάθος τρένο.. Ένα γερμανικό «θαύμα» πάνω στα ερείπια........................................ Γιατί ο Μαρξ θα διέγραφε τους βλάκες.................... Υπνωτικά για εργαζόμενους του 1990................................................... Ο φεουδάρχης πέθανε.................................... 22........ 5..................................................... 31.................... 23.................... 11........................................................................................ Η ελεύθερη αγορά και ο μύθος της................ Η αστική τάξη |εννήθηκε σε χαμόσπιτα !!!.. 18...... Πώς χτίζεται μια σύγχρονη αυτοκρατορία......... 3................................................................ Η ιστορική ήττα της «ηθικής».................................... Η εκπληκτική εφεύρεση του νομίσματος......................................................................................... 21.................................................... Τα ρομπότ υπόσχονται εκπλήξεις.................... 28............................. 16.................. 32................................................................... τα συνδικάτα....................................... 8..ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1....................... 7...... Πώς έγιναν τα μεγάλα τζάκια................... Ο φασισμός έχει πολλά πρόσωπα......... Οι εφοπλιστές..................... Ποιος μπορεί σ τ’ αλήθεια να πλουτίσει................................................... 27...................................... Βόμβα κάτω από χρυσές καρέκλες................ Η φεουδαρχία δεν πέθανε στην Ελλάδα......... Οι πρώτοι μισθοφόροι εξορμούν.............................. 33......................... και οι μασόνοι....... 9.. Κλέφτες υπεράνω υποψίας.................................................................. 13............. Η ώρα για τη μεγάλη δοκιμασία........ 24.............. 6.... 4.... 12................. «Πολυφωνία» για πολίτες χωρίς φωνή........... Μια λύση για τον υπαρκτό σοσιαλισμό.............................................................. 20................................... Η οικονομία μάς αιχμαλώτισε........................................................................................................... Η απάτη με το «λαϊκό» καπιταλισμό....... 17.......................................................................... 19.................................................... Η ορθοδοξία δεν αγαπάει το κεφάλαιο................................ Ζήτω η φεουδαρχία.......... 10........................................ 30......... ........ Οι σύγχρονοι μπίζνεσμεν......................................... Οι εξόριστοι της εύφορης κοιλάδας.................. 26........ Μην ταράζετε τον ύπνο των νοικοκυραίων............................ 14...................... 25................... 7 12 17 22 27 32 37 42 47 52 57 62 67 72 77 82 87 92 97 102 107 112 117 122 127 132 137 142 147 152 157 162 167 229 ................................................................... Ο νόμος της ζούγκλας..................... 2...............................

............... Η τράπεζα πίσω απ’ τον γκισέ........................ Ο φουκαράς που «ντύθηκε» καπιταλιστής............... 44.................... Το επόμενο κοινωνικό σύστημα......................................... 40..................... Αποκαλύψεις στο ναό του καπιταλισμού... Οι ανώνυμες εταιρείες μάς περιφρονούν.......................................34.......... 36................... Η δολοφονία του μεγάλου ανθρωπιστή........................................................................................................... Ποιος είναι σ τ' αλήθεια προοδευτικός...... Ζητούνται Έλληνες..................................................................... Κυνηγώντας το φάντασμα του εβραίου......................................... 35............. 172 177 182 187 191 1% 201 206 211 216 221 ........................ Οι μακρινοί πρόγονοι του τοκογλύφου............................ Ο σοσιαλισμός που κανένας δεν γνώρισε.......... 39. 42 43.................. 41........................................................................... 38.......................................... 37...........................