Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94

 1

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 2

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Το καθολικό

της μονής Αγάθωνος:

αρχιτεκτονική, ζωγραφική και χρονολόγηση

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 4

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ

ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΔΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΕΣ

ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΕΣ ΣΠΟΥΔΕΣ

ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

Δ. Ι. ΚΥΡΙΤΣΗΣ

Το καθολικό της μονής Αγάθωνος,

αρχιτεκτονική, ζωγραφική και χρονολόγηση

ΕΠΟΠΤΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ

Ι. Δ. ΒΑΡΑΛΗΣ

Δ. Ι. ΚΥΡΤΑΤΑΣ

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΒΟΛΟΣ 2019

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 6

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Στον αδερφό μου
Γιώργο

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 8

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Σελ.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ 11-12
Βιβλιογραφικές συντμήσεις 13-29
Εισαγωγή: Ίδρυση και εξέλιξη της μονής Αγάθωνος 31-47
Κεφάλαιο 1ο: Η αρχιτεκτονική του καθολικού 48
Οι εργασίες αποκατάστασης του καθολικού 48-49
Η αρχιτεκτονική του καθολικού 49-55
Οικοδομικές φάσεις του καθολικού 56-63
Το πρότυπο του καθολικού 63-65
Χρονολόγηση του καθολικού 65-68
Κεφάλαιο 2ο: Οι τοιχογραφίες των τυπικαριών και παρεκκλησίων 69
Εικονογραφικό πρόγραμμα και εικονογραφική ανάλυση 70-91
Εικονογραφικές παρατηρήσεις 92-93
Τεχνοτροπικές Παρατηρήσεις 93-95
Οι ζωγράφοι καθολικού 96-98
Συμπεράσματα 99-100
ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ 102-106
ΧΑΡΤΗΣ 110
ΕΙΚΟΝΕΣ 113-168

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 10

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Στα πλαίσια του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών με τίτλο:

Διεπιστημονικές προσεγγίσεις στις Ιστορικές, Αρχαιολογικές και
Ανθρωπολογικές Σπουδές του Τμήματος ΙΑΚΑ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας,
μου δόθηκε η δυνατότητα να μελετήσω το καθολικό της μονής Αγάθωνος. Ένα
ιδιαίτερο καθολικό που συχνά αναφέρεται στη βιβλιογραφία ως
χαρακτηριστικό παράδειγμα μεταβυζαντινής αρχιτεκτονικής στη Φθιώτιδας,
χωρίς ωστόσο να έχει μελετηθεί ενδελεχώς. Στόχος της παρούσας διπλωματικής
εργασίας είναι η επισταμένη μελέτη του καθολικού της μονής Αγάθωνος. Η
εισαγωγή επιχειρεί να σκιαγραφήσει την ιστορική εξέλιξη της μονής από την
ίδρυση μέχρι και την ανακαίνισή της από τον καταστροφικό σεισμό του 1740.
Στο πρώτο κεφάλαιο θα παρουσιαστεί η αρχιτεκτονική του καθολικού, οι
οικοδομικές φάσεις, το πρότυπο που ακολούθησε και τέλος η χρονολόγηση της
ίδρυσης και των οικοδομικών φάσεων του καθολικού. Στο δεύτερο και
τελευταίο κεφάλαιο θα μελετηθεί ο τοιχογραφικός διάκοσμος των τυπικαριών
και των παρεκκλησίων. Στόχος αυτού του κεφαλαίου είναι η χρονολόγηση της
εντοίχιας ζωγραφικής και η ταύτιση του ζωγραφικού εργαστηρίου.
Ευχαριστώ την Εφορεία Αρχαιοτήτων Φθιώτιδας και Ευρυτανίας, και
ιδιαίτερα την Προϊσταμένη της κ. Ευθυμία Καράτζαλη, καθώς και την
αρχαιολόγο κ. Αλεξία Υφαντή, για την άδεια μελέτης και δημοσίευσης του
καθολικού της μονής Αγάθωνος. Στην μελέτη μου μεγάλη ήταν η συμβολή των
εποπτών καθηγητών μου: ιδιαίτερα ευχαριστώ τον κ. Ιωάννη Βαραλή για την
αμέριστη βοήθεια και συμπαράσταση σε όλη τη διάρκεια της συγγραφής της
παρούσας εργασίας. Οι καίριες παρατηρήσεις και συμβουλές του με
συντρόφευσαν σ’ αυτό το ταξίδι και με βοήθησαν να αποφύγω κάθε σκόπελο.
Επιπλέον, ένα μεγάλο ευχαριστώ οφείλω στον κ. Ιωάννη Τσιουρή η αμέριστη

11

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 βοήθειά του ήταν πολύτιμη, μέσω των συμβουλών και των παρατηρήσεών του
με μύησε σ’ έναν άγνωστο μέχρι πρότινος κόσμο για μένα, σε αυτόν της
ζωγραφικής του 18ου αιώνα. Επίσης, ευχαριστώ την κ. Μαρία Βασιλάκη που με
μεγάλη χαρά με βοήθησε και απάντησε σε κάθε απορία μου. Ιδιαίτερη ήταν η
συμβολή του κ. Μοχαμάντ Σχαριάτ Παναχί, που με βοήθησε επιβεβαιώνοντας
τη μετάφραση των οθωμανικών εγγράφων της μονής Αγάθωνος. Επίσης, στον
αναπλ. καθ. του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου
Θεσσαλίας κ. Θεοκλή Καναρέλλη οφείλεται η σύνθεση της εικ. 32, όπου
εικονίζονται οι κατόψεις των καθολικών των μονών Αντινίτσας και Αγάθωνος
στην ίδια κλίμακα — τον ευχαριστώ πολύ. Τέλος, οφείλω πολλές θερμές
ευχαριστίες στον καθηγούμενο της Ι. Μ. Αγάθωνος αρχιμανδρίτη Γερμανό
Γιαντσίδη και στη συνοδεία του, για την πρόσχαρη και γεμάτο αγάπη υποδοχή
και βοήθεια που έλαβα.
Μεγάλη παράλειψη θα ήταν να μην αναφέρω τους γονείς μου και τον
αδερφό μου που με βοήθησαν ηθικά και υλικά στην πραγμάτωση των στόχων
μου. Ένα μεγάλο ευχαριστώ είναι το λιγότερο που μπορώ να τους προσφέρω.
Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλω στον αδερφό μου, ο οποίος με συντρόφευσε στις
σκέψεις και στα ταξίδια που έκανα γι’ αυτή τη διπλωματική εργασία, σε αυτόν
λοιπόν την αφιερώνω.

12

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Βιβλιογραφικές συντμήσεις
Α. Περιοδικά και Συνέδρια

ΑΔ Αρχαιολογικόν Δελτίον
ΑΕΘΣΕ Αρχαιολογικό Έργο Θεσσαλίας και Στερεάς
Ελλάδας
Αθηνά Σύγγραμμα περιοδικόν της εν Αθήναις
Επιστημονικής Εταιρείας
Αρχαιολογία Αρχαιολογία και τέχνες
Βυζαντινά Βυζαντινά. Επιστημονικό όργανο του Κέντρου
Βυζαντινών Ερευνών Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου
Βυζαντίς Επιθεώρησις των Βυζαντιακών σπουδών
εκδιδομένη κατά τριμηνίαν υπό της εν Αθήναις
Βυζαντιολογικής Εταιρείας
ΔΧΑΕ Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής
Εταιρείας
Δωδώνη Επιστημονική Επιτηρίδα του τμήματος Ιστορίας
και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του
Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
ΕΕΒΣ Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών
Eκκλησίες Εκκλησίες στην Ελλάδα μετά την Άλωση
Θασιακά Περιοδική Έκδοση της Θασιακής Ένωσης
Καβάλας
ΘεσσΗμ Θεσσαλικό Ημερολόγιο
ΘΗΕ Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαιδεία
ΙΕΕ Ιστορία του Ελληνικού Έθνους έκδ. Εκδοτική
Αθηνών
Κληρονομία Περιοδικόν δημοσίευμα του Πατριαρχικού
Ιδρύματος Πατερικών Μελετών
Μακεδονικά Σύγγραμμα περιοδικόν της Εταιρίας Μακεδονικών
Σπουδών
ΝΕ Νέος Ελληνομνήμων
Πελοποννησιακά Εταιρεία Πελοποννησιακών Σπουδών
Συμπόσιο ΧΑΕ Συμπόσιο βυζαντινής και μεταβυζαντινής
αρχαιολογίας και τέχνης, Πρόγραμμα και
περιλήψεις
Τρικαλινά Ετήσιο Φιλολογικό, Ιστορικό, Λαογραφικό,
Λογοτεχνικό περιοδικό σύγγραμμα
Υπάτη Περιοδική έκδοση του Συνδέσμου Υπαταίων

ACIEB Actes du congrès international d’etudes

byzantines

13

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 BSCA Byzantine Studies Conference Abstracts of
Papers
CahArch Cahiers Archéologiques
Church Studies Church Studies, Nis
DOP Dumparton Oaks Papers
LCI. Lexikon der christlichen Ikonographie
PLP Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit
PLRP Prosopography of the Late Roman Empire
PMBZ Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit
Zograf Zograf, Revue d’art medieval

Β. Βοηθήματα

Ἀγάπιος μοναχός 1804 Ἀγάπιος μοναχός Κρης, Νέος Παράδεισος

ἤτοι λόγοι διάφοροι καί βίοι ἁγίων ἐκ τοῦ
Μεταφραστοῦ Συμεών. Εἰς τήν κοινήν
ἡμετέραν διάλεκτον, μεταγλωττισθέντες
μέν παρά Ἀγαπίου μοναχοῦ τοῦ Κρητός,
Ἑνετίησιν 1804
Αναγνωστάκης 2004 Αναγνωστάκης Η., «Από την εικόνα της
μοναχής Ευφροσύνης στον βίο των οσίων
του Μεγάλου Σπηλαίου: Η ιστορία μιας
κατασκευής», στο Β. Κόντη (επιμ.), Ο
μοναχισμός στην Πελοπόννησο από τον 4ο μέχρι
τον 15ο αιώνα, Αθήνα 2004
Αναγνωστάκης, Ιουστίνος 1987 Αναγνωστάκης Η., ιερομόναχος Ιουστίνος,
Οι Θεσσαλονικείς όσιοι Συμεών και Θεόδωρος,
πρώτοι κατοικήτορες του Άθω και της Πανελλάδος
πολιούχοι, Καρυές Αγίου Όρους 1987
Ανδριτσοπούλου 2011 Ανδριτσοπούλου Μ.Ε., «Μονή Αγάθωνος
Υπάτης Φθιώτιδας: Κοινωνική, πολιτιστική και
εκπαιδευτική παρουσία», Διδ. διατριβή (Εθνικό
και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών,
Αθήνα 2011)
Ασφενταγάκης, Βάββα 2016 Ασφενταγάκης Μ., Βάββα Μ., «Απεικονίσεις
των αγίων Ηρωδίωνα και Ρωδίωνα στη
βυζαντινή και μεταβυζαντινή
εικονογραφία», στο Δ. Γόνης (επιμ.) Ο άγιος
Ηρωδίων και η τιμή του στην Υπάτη και τον
ελλαδικό χώρο, 25 Νοεμβρίου 2016, Πρακτικά,
Λαμία 2016, 85-121
Αχειμάστου-Ποταμιάνου 1983 Αχειμάστου-Ποταμιάνου Μ., Η μονή των
Φιλανθρωπηνών και η πρώτη φάση της
μεταβυζαντινής ζωγραφικής, Αθήνα 1983
Βαραλής 1989-1990 Βαραλής Ι., «Εικόνα με ιδιότυπη παράσταση
Ανάληψης», ΔΧΑΕ 14 (1989-1990) 161-178

14

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Βασδραβέλλης 1954 Βασδραβέλλης Ι., Ιστορικά αρχεία Μακεδονίας,
τόμ. 2, Θεσσαλονίκη 1954
Βασιλάκη 1985-1986 Βασιλάκη Μ., «Εικόνα του αγίου
Χαραλάμπους», ΔΧΑΕ 13 (1985-1986) 247-
260
Βασιλάκη 2015 Βασιλάκη Μ., Σχέδια εργασίας των ζωγράφων
μετά την Άλωση. Ο φάκελος Ανδρέα
Ξυγγόπουλου του μουσείου Μπενάκη, Αθήνα
2015
Βαφειάδης 2003 Βαφειάδης Κ., «Το εικονογραφικό θέμα Άνω
σε εν θρόνω κάτω σε εν τάφω», Μακεδονικά 33
(2003) 217-241
Βέης 1909 Βέης Ν., «Βίος καὶ πολιτεία τοῦ ὁσίου
πατρός ἡμῶν Ἀθανασίου, ἀσκήσαντος ἐν
τοῖς Σταγοῖς, ἐν τῷ λίθῳ τῷ ὑπ` αὐτοῦ
κληθέντι Μετεώρῳ», στο: Συμβολή εἰς τὴν
ἱστορίαν τῶν μονῶν τῶν Μετεώρων,
Βυζαντίς 1 (1909) 237-260
Βίος Συμεών και Θεοδώρου 1706 Σύναξις Κανόνων τινῶν, Ἐγκωμιαστικῶν
τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου, τῆς ἐν τῷ
μεγάλῳ Σπηλαίῳ τῷ ἐν Πελοποννήσῳ
ὄρους Χελμοῦ, καὶ τῶν Ὁσίων Πατέρων
Συμεὼν καὶ Θεδώρου, τῶν Κτητόρων καὶ
Ἀρχηγῶν τῆς ἐν τῷ Σπηλαίῳ παλαιᾶς
Μονῆς καὶ τῆς Ὁσίας Εὐφροσύνης,
Ἐνετίησιν ˏ αψς ́
Βογιατζής 2000 Βογιατζής Σ., Συμβολή στην ιστορία της
εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής της Κεντρικής
Ελλάδος κατά το 16ο αιώνα. Οι μονές του Αγίου
Βησσαρίωνος (Δούσικο) και του Οσίου Νικάνορος
(Ζάβορδα), Αθήνα 2000
Βοκοτόπουλος 1967 Βοκοτόπουλος Π.Λ., «Μεσαιωνικά Αιτωλίας
και Ακαρνανίας», ΑΔ 22(1967), Β’2-Χρονικά,
332-333
Βοκοτόπουλος 1990 Βοκοτόπουλος Π.Λ., Εικόνες της Κερκύρας,
Αθήνα 1990
Βοκοτόπουλος 1995 Βοκοτόπουλος Π.Λ., Βυζαντινές Εικόνες,
Ελληνική τέχνη, Αθήνα 1995
Βορτσέλας 1907 Βορτσέλας Ι.Γ., Φθιώτις, η προς Νότον της
Όθρυος, Εν Αθήναις 1907
Γόνης 1987-1988 Γόνης Δ., «Η βυζαντινή Υπάτη», Υπάτη 17-19
(1987-1988) 115-147
Γόνης 2011 Γόνης Δ., «Ιστορικό διάγραμμα της
Μητροπόλεως Νέων Πατρών», στο Δ. Γόνης
(επιμ.), Η Υπάτη στην εκκλησιαστική ιστορία,

15

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 την εκκλησιαστική τέχνη και τον ελλαδικό
μοναχισμό, Υπάτη 8-10 Μαΐου 2009, Πρακτικά,
Αθήνα 2011, 19-40
Γούναρης 1980 Γούναρης Γ., Οι τοιχογραφίες των Αγίων
Αποστόλων και της Παναγίας Ρασιώτισσας στην
Καστοριά, Θεσσαλονίκη 1980
Γριτσόπουλος 1991-1992 Γριτσόπουλος Τ.Α., «Η εκκλησία της
Πελοποννήσου μετά την Άλωσιν»,
Πελοποννησιακά 19 (1991-1992) 1-224
Δελόπουλος 2011 Δελόπουλος Γ., «Στου Μπογόμιλου:
Τοπωνύμιο «εποχής» με θρησκευτική
σημασία», στο Δ. Γόνης (επιμ.), Η Υπάτη στην
εκκλησιαστική ιστορία, την εκκλησιαστική τέχνη
και τον ελλαδικό μοναχισμό, Υπάτη 8-10 Μαΐου
2009, Πρακτικά, Αθήνα 2011, 121-133
Δημητρακόπουλος 2011 Δημητρακόπουλος Σ., «Μοναστήρια της
Μητροπόλεως Νέων Πατρών», στο Δ. Γόνης
(επιμ.), Η Υπάτη στην εκκλησιαστική ιστορία,
την εκκλησιαστική τέχνη και τον ελλαδικό
μοναχισμό, Υπάτη 8-10 Μαΐου 2009, Πρακτικά,
Αθήνα 2011, 135-148
Δημητροκάλλης 1999-2000 Δημητροκάλλης Γ., «Το εικονογραφικό θέμα
«Άνω σε εν θρόνω κάτω σε εν τάφω» εν
Νοτίω Ελλάδι», ΕΕΒΣ 50 (1999-2000) 489-500
Δούκουρης 2006 Δούκουρης Β.Ν., Ιερά μονή Αγίου Νικολάου
Γαλατάκη Β. Εύβοιας, Λίμνη 2006
Ερμηνεία 1909 Διονυσίου του εκ Φουρνά, Ερμηνεία της
ζωγραφικής τέχνης, έκδ. Α. Παπαδοπούλου-
Κεραμέως, Εν Πετρουπόλει 1909
Ευστρατιάδης 1935 Ευστρατιάδης Σ., Αγιολόγιον της Ορθοδόξου
Εκκλησίας, Αθήναι 1935
Ζάρρας 2006 Ζάρρας Ν., «Ο εικονογραφικός κύκλος των
εωθινών ευαγγελίων στην παλαιολόγεια
μνημειακή ζωγραφική των Βαλκανίων», Διδ.
Διατριβή (Εθνικό και Καποδιστριακό
Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα 2006)
Ζαχαράκης 2015 Ζαχαράκης Δ., Ο όσιος Αγάθων, βίος και
θαύματα, ασματική ακολουθία, παρακλητικός
κανών, Μονή Αγάθωνος 2015
Ζίας, Χρυσοχοΐδης 1999 Ζίας Ν., Χρυσοχοΐδης Κ., Μοναστήρια της
Εγνατίας Οδού 1, Ήπειρος – Δυτική Μακεδονία,
Νότιος Αλβανία, Αθήνα 1999
Ζωσιμάς Εσφιγμενίτης 1895 Ζωσιμάς Εσφιγμενίτης, «Η Λαμία και τα
πέριξ αυτού», Προμηθεύς Βόλου 7 (1895) 594
Ηλιάδης 1996-1997 Ηλιάδης Ι., «Ο φωτισμός των
μεταβυζαντινών ναών της Θάσου», Θασιακά
10 (1996-1997) 293-308

16

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Θεοχαρίδης 2002 Θεοχαρίδης Π., «Η αρχιτεκτονική στο Άγιο
Όρος την εποχή των Παλαιολόγων», στο:
Συμπόσιο. Η Μακεδονία κατά την εποχή των
Παλαιολόγων Θεσσαλονίκη 14-20 Δεκεμβρίου
1992, Θεσσαλονίκη 2002, 373-397
Ιωαννίδου 1993 Ιωαννίδου Ν., «Μονή Διονυσίου στον
Όλυμπο, Αναστήλωση-Συντήρηση-
Προστασία μνημείων και συνόλων», Αθήνα
1993, 255-279
Κακαβάς, Υφαντή 2009 Κακαβάς Γ., Υφαντή Α., «Η αρχαιολογική
έρευνα στο Κάστρο της Υπάτης στο πλαίσιο
του επιχειρησιακού προγράμματος
«Πολιτισμός»», στο Α. Μαζαράκης-Αινιάν
(επιμ.), 3ο Αρχαιολογικό Έργο Θεσσαλίας και
Στερεάς Ελλάδας, Πρακτικά επιστημονικής
συνάντησης, Βόλος 12-15 Μαρτίου 2006, τόμ. 2,
Βόλος 2009, 1287-1301
Κακαβάς, Υφαντή 2011 Κακαβάς Γ., Υφαντή Α., «Υπάτη, μια
βυζαντινή καστροπολιτεία. Η αρχαιολογική
έρευνα στο κάστρο της Υπάτης», στο Δ.
Γόνης (επιμ.), Η Υπάτη στην εκκλησιαστική
ιστορία, την εκκλησιαστική τέχνη και τον
ελλαδικό μοναχισμό, Υπάτη 8-10 Μαΐου 2009,
Πρακτικά, Αθήνα 2011
Καλλιγά-Γερουλάνου 1962-1963 Καλλιγά-Γερουλάνου Α., «Η σκηνή του «Μη
μου Άπτου» όπως εμφανίζεται σε βυζαντινά
μνημεία και η μορφή που παίρνει στον 16ο
αιώνα», ΔΧΑΕ 3 (1962-1963) 203-230
Καραγεώργος 1952 Καραγεώργος Χ., Η ιερά μονή Αγάθωνος,
εφημ. Λαμιακός Τύπος, φύλλα 30/04/1952 και
3ης – 4ης – 6ης – 7ης – 8ης – 9ης/5/1952
Καραμπερίδη 2006 Καραμπερίδη Α., «Η μονή Πατέρων και η
ζωγραφική του 17ου αιώνα στην περιοχή της
Ζίτσας Ιωαννίνων», Διδ. Διατριβή
(Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Ιωάννινα 2006 )
Καρατζόγλου 1982 Καρατζόγλου Ι., «Η μονή Αγίας Tριάδος
Δρακότρυπας (Σκλάταινας)», Εκκλησίες 2
(1982) 139-150
Καρατζόγλου 2002 Καρατζόγλου Ι., «Ναοί αθωνικού τύπου στα
θεσσαλικά Άγραφα, 16ος – 18ος αιώνας», Διδ.
Διατριβή (Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο,
Αθήνα, 2002)
Καρατζόγλου 2011 Καρατζόγλου Ι., «Παρατηρήσεις στην
αρχιτεκτονική του καθολικού της Ι. Μονής
Αγάθωνος», στο Δ. Γόνης (έκδ.), Η Υπάτη
στην εκκλησιαστική ιστορία, την εκκλησιαστική

17

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 τέχνη και τον ελλαδικό μοναχισμό, Υπάτη 8-10
Μαΐου 2009, Πρακτικά, Αθήνα 2011, 441-462
Κατσιώτη 1998 Κατσιώτη Α., Οι σκηνές της ζωής και ο
εικονογραφικός κύκλος του αγίου Ιωάννη
Προδρόμου στη Βυζαντινή τέχνη, Αθήνα 1998
Κίζης 1982 Κίζης Γ., «Η μονή Φλαμουρίου στο Πήλιο»,
Εκκλησίες 2 (1982) 151-166
Κοκκίνης 1976 Κοκκίνης Σ., Τα μοναστήρια της Ελλάδος,
Αθήνα 1976
Κοτσίλης 1999-2001 Κοτσίλης Κ., «Προβλήματα για το χρόνο
ίδρυσης και τους κτίτορες της Ι. Μονής
Αγάθωνος Υπάτης», Υπάτη 42-45 (1999-2001)
119-135
Κουκιάρης 1990 Κουκιάρης Σ., «Η θέση του τιμωμένου αγίου
στο εικονογραφικό πρόγραμμα», Κληρονομία
22 (1990) 105‐123
Κουκιάρης 2018 Κουκιάρης Σ., «Τα μαρτυρία του αγίου
Χαραλάμπους στην εντοίχια μεταβυζαντινή
ζωγραφική του 18ου αιώνα», Church Studies
15 (2018) 869-885
Κουμουλίδης, Δεριζιώτης 1985 Κουμουλίδης Τ., Δεριζιώτης Λ., Εκκλησίες
της Αγιάς Λαρίσης, Αθήνα 1985
Κουμουλίδης, Δεριζιώτης, Σδρόλια 1991 Κουμουλίδης Ι., Δεριζιώτης Λ.,
Σδρόλια Στ., Το μοναστήρι της Τατάρνας.
Ιστορία και κειμήλια, Αθήνα 1991
Κωνσταντινίδη 2008 Κωνσταντινίδη Χ., Ο Μελισμός. Οι
συλλειτουργούντες ιεράρχες και οι άγγελοι –
διάκονοι μπροστά στην αγία τράπεζα με τα τίμια
δώρα ή τον ευχαριστιακό Χριστό, Θεσσαλονίκη
2008
Κώστα 1999 Κώστα Α., «Χρονικό σεισμών στο Μαλλιακό
κόλπο», Στερεά Ελλάς (1999) 16-20
Κωτούλα 1983 Κωτούλα Δ., Αγάπιος Λάνδος ο Κρης, συμβολή
στη μελέτη του έργου του, Διδ. Διατριβή
(Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων,Ιωάννινα 1983)
Λαζαρίδης 1961-1962 Λαζαρίδης Π., «Μονή Αγάθωνος», ΑΔ 17
(1961-1962), Β’-Χρονικά, 166-167
Λαζαρίδης 1964 Λαζαρίδης Π.,«Μονή Αγάθωνος», ΑΔ 19
(1964), Β’-Χρονικά, 230-236
Λαζαρίδης 1965 Λαζαρίδης Π., «Μονή Αγάθωνος», ΑΔ 20
(1965), Β’-Χρονικά, 308-310
Λαϊνάς 1961 Λαϊνάς Θ.Α., Το μοναστήρι του Αγάθωνος,
εφημ. Εθνικός Αγών Λαμίας, φύλλα 6/8/1961
Λαϊνάς 1974 Λαϊνάς Θ.Α., «Ιερά Μονή Αντινίτσης»,
Στερεά Ελλάς 67 (1974) 416-418
Λαϊνάς 1991 Λαϊνάς Θ.Α., Ιερά Μονή Αγάθωνος, Αθήνα
1991
18

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Λαμπάκης 1903 Λαμπάκης Γ., «Μουσείον της Χριστιανικής
Αρχαιολογικής Εταιρείας. Μελέται, εργασίαι
και περιηγήσεις του 1896», ΔΧΑΕ 3 (1903) 37-
51
Λίβα-Ξανθάκη 1980 Λίβα-Ξανθάκη Θ., Οι τοιχογραφίες της Μονής
Ντίλιου, Ιωάννινα 1980
Μαμαλούκος, Σδρόλια 2010 Μαμαλούκος Στ., Σδρόλια Στ., «Το αρχικό
καθολικό και ο παλαιός περίβολος της μονής
Στομίου», στο Στ. Γ. Γουλούλης, Στ. Σδρόλια
(επιμ.), Άγιος Δημήτριος Στομίου. Ιστορία -
Τέχνη - Ιστορική γεωγραφία του μοναστηριού και
της περιοχής των εκβολών του Πηνειού, Λάρισα
2010
Ματθαίου 19461 Ματθαίου Β., Ο Μέγας συναξαριστής της
Ορθοδόξου Εκκλησίας, Αθήναι 19461
Μεσσής 2009 Μεσσής Β., «Το καθολικό της Μονής του
Αγίου Δημητρίου στο Τσάγεζι. Ζητήματα
οικοδομικών φάσεων», στο 29ο Συμπόσιο
ΧΑΕ, Αθήνα 2009, 78-79
Μεσσής 2010α Μεσσής Β., «Ναοί αθωνικού τύπου», Διδ.
Διατριβή (Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο
Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 2010)
Μεσσής 2010β Μεσσής Β., «Σκέψεις και στοιχεία σχετικά με
την οικοδομική ιστορία και την
αρχιτεκτονική του καθολικού της μονής του
Αγίου Δημητρίου στο Τσάγεζι», στο Στ. Γ.
Γουλούλης-Στ. Τ. Σδρόλια (επιμ.), Άγιος
Δημήτριος Στομίου. Ιστορία - Τέχνη - Ιστορική
γεωγραφία του μοναστηριού και της περιοχής των
εκβολών του Πηνειού, Λάρισα 2010, 83-92
Μιχάλαγα 2011 Μιχάλαγα Δ., «Η ανθενωτική πολιτική του
Σεβαστοκράτορος Ιωάννου Δούκα» στο Δ.
Γόνης (επιμ.), Η Υπάτη στην εκκλησιαστική
ιστορία, την εκκλησιαστική τέχνη και τον
ελλαδικό μοναχισμό, Υπάτη 8-10 Μαΐου 2009,
Πρακτικά, Αθήνα 2011, 293-312
Μότσιανος 2011 Μότσιανος Ι., «Ο τεχνητός φωτισμός κατά τη
βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο», στο
Ι. Μότσιανος, Ε. Μπίντση (επιμ.) Μια Ιστορία
από Φως στο Φως, Θεσσαλονίκη 2011, 90-125
Μουτσόπουλος 2006 Μουτσόπουλος Ν.Κ., Γρεβενά. Αρχαιότητες,
κάστρα, οικισμοί, μοναστήρια και εκκλησίες του
Νομού Γρεβενών, Θεσσαλονίκη 2006
Μπαλατσούκας 2011 Μπαλατσούκας Σ.Ι., Τα άγια λείψανα της
Μονής Αγάθωνος, Υπάτη 2011
Μπαλτογιάννη 2000 Μπαλτογιάννη Χρ., «Η Παναγία στις
φορητές εικόνες», στο Μ. Βασιλάκη (επιμ.),

19

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Μήτηρ Θεού. Απεικονίσεις της Παναγίας στη
βυζαντινή τέχνη, κατάλογος έκθεσης, Μουσείο
Μπενάκη, Αθήνα, Μιλάνο 2000, 139-153
Μπούρας 1991 Μπούρας Χ., «Η εκκλησιαστική
αρχιτεκτονική κατά τον 16ο αιώνα», στο: 11ο
Συμπόσιο ΧΑΕ, Αθήνα 1991, 26
Μπούρας 1994 Μπούρας Χ., «Η βυζαντινή παράδοση στην
εκκλησιαστική αρχιτεκτονική στα Βαλκάνια
του 16ου και του 17ου αιώνος», στο J.J.
Yannias (επιμ.), Η βυζαντινή παράδοση μετά την
Άλωση της Κωνσταντινούπολης, Αθήνα 1994,
147-191
Μπούρας 1999 Μπούρας Χ., «Το καθολικό της μονής
Μαλεσίνας στην Λοκρίδα», Εκκλησίες 4
(1999) 129-142
Μπούρας 2001 Μπούρας Χ., Βυζαντινή και μεταβυζαντινή
αρχιτεκτονική στην Ελλάδα, Αθήνα 2001
Μπούρας 20013 Μπούρας Χ., Ιστορία της Αρχιτεκτονικής, τόμ.
2, Αρχιτεκτονική στο Βυζάντιο, το Ισλάμ και την
Δυτική Ευρώπη κατά τον Μεσαίωνα, Αθήνα
20013
Μπούρας, Μπούρα 2002 Μπούρας Χ., Μπούρα Λ., Η ελλαδική ναοδομία
κατά τον 12ο αιώνα, Αθήνα 2002
Μπούρας 2003 Μπούρας Χ., «Η αρχιτεκτονική του
καθολικού της μονής Αγίου Δημητρίου
Στομίου (τ. Τσάγεζι)», ΔΧΑΕ 24 (2003) 144-
162
Μπούρας 2013 Μπούρας Χ., «Ζητήματα εκκλησιαστικής
αρχιτεκτονικής του 18ου αιώνος», στο:
Εκκλησίες 7 (2013) 139-153
Μυλωνάς 1982 Μυλωνάς Π., «Η μονή Πέτρας στη Νότια
Πίνδο», στο: Εκκλησίες 2 (1982) 121-138
Μυλωνάς 1989 Μυλωνάς Π., «Τα καθολικά Προφήτη Ηλιού
Θεσσαλονίκης και Κουτλουμουσίου Αγίου
Όρους: η τελευταία φάση στην εξέλιξη του
αγιορείτικου καθολικού», 9ο Συμπόσιο ΧΑΕ,
Αθήνα 1989, 58-60
Νέος Παράδεισος ‚αχξδ’ Βιβλίον καλούμενον Νέος Παράδεισος ἐκ
τοῦ μεταφραστοῦ. εἰς τήν κοινήν ἡμετέραν
διάλεκτον. μεταφρασθέν μέν παρά Ἀγαπίου
μοναχοῦ τοῦ Κρητός. τυπωθέν δέ καί μετά
πλείστης ἐπιμελείας διορθωθέν παρά
Ἀκακίου ἱερομονάχου Διακρούση τοῦ ἐκ
νήσου Κεφαλληνίας, Conlicenzade’superiori
& priuilegio. Ἕτη ἀπό Χριστοῦ, ‚αχξδ’.
Ἑνετίησιν, Παρά Ἀνδρέᾳ τῷ Ἰουλιανῷ

20

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Νικήτα-Σκαρτάδου 1977 Νικήτα-Σκαρτάδου Β., «Το μοναστήρι της
Μπουνάσιας και τα λιθανάγλυφα του»,
Μακεδονικά 17 (1977) 213-233
Νικόλαος Φθιώτιδος 1998 Νικόλαος Φθιώτιδος, Εκκλησιαστικά κειμήλια
της Φθιώτιδας, Λαμία 1998
Νικόλαος Φθιώτιδος 2003 Νικόλαος Φθιώτιδος, Ιστορικά εκκλησιαστικά
μνημεία της Ιεράς Μητροπόλεως Φθιώτιδος,
Λαμία 2003
Νικονάνος 1979 Νικονάνος Ν., Βυζαντινοί ναοί της Θεσσαλίας
από το 10ο αιώνα ως την κατάκτηση της περιοχής
από τους Τούρκους το 1393. Συμβολή στη
βυζαντινή αρχιτεκτονική, Αθήναι 1979
Ντούρου-Ηλιοπούλου 2011 Ντούρου-Ηλιοπούλου Μ., «Η λατινική
εκκλησία των Νέων Πατρών την περίοδο
των Καταλανών (1318-1388)», στο Δ. Γόνης
(επιμ.), Η Υπάτη στην εκκλησιαστική ιστορία,
την εκκλησιαστική τέχνη και τον ελλαδικό
μοναχισμό, Υπάτη 8-10 Μαΐου 2009, Πρακτικά,
Αθήνα 2011, 313-321
Ξυγγόπουλος 1973 Ξυγγόπουλος Α., Αι τοιχογραφίαι του καθολικού
της Μονής Προδρόμου παρά τας Σέρρας,
Θεσσαλονίκη, Αθήνα 1973
Ορλάνδος 1930 Ορλάνδος Α., «Η επί της Όθρυος μονή της
Αντινίτσης», ΕΕΒΣ 7 (1930) 369-389
Ορλάνδος 19992 Ορλάνδος Α., Μοναστηριακή αρχιτεκτονική,
Αθήναι 19992
Ορλάνδος 20002 Ορλάνδος Α., Η εν Ελλάδι εκκλησιαστική
αρχιτεκτονική επί Τουρκοκρατίας, Αθήνα 20002
Παϊσίδου 2002 Παϊσίδου Μ., Οι τοιχογραφίες του 17ου αιώνα
στους ναούς της Καστοριάς. Συμβολή στη μελέτη
της μνημειακής ζωγραφικής της Δυτικής
Μακεδονίας, Αθήνα 2002
Παλιούρας 1985 Παλιούρας Αθ., Βυζαντινή Αιτωλοακαρνανία,
Συμβολή στη βυζαντινή και τη μεταβυζαντινή
μνημειακή τέχνη, Αθήνα 1985
Παλιούρας 1997 Παλιούρας Αθ., Το μοναστήρι της Παναγίας
στον Προυσό, Αθήνα 1997
Παλιούρας 2011 Παλιούρας Αθ., «Ο ζωγράφος Γεώργιος από
το Μαυρίλο Φθιώτιδας ζωγραφίζει στη μονή
Προυσού Ευρυτανίας», στο Δ. Γόνης (επιμ.),
Η Υπάτη στην εκκλησιαστική ιστορία, την
εκκλησιαστική τέχνη και τον ελλαδικό μοναχισμό,
Υπάτη 8-10 Μαΐου 2009, Πρακτικά, Αθήνα
2011, 481-494
Πάλλης 2011 Πάλλης Γ., «Ο μοναχισμός στο Όρος Οίτη
κατά τη βυζαντινή περίοδο, αρχαιολογικές
μαρτυρίες», στο Δ. Γόνης (επιμ.), Η Υπάτη

21

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 στην εκκλησιαστική ιστορία, την εκκλησιαστική
τέχνη και τον ελλαδικό μοναχισμό, Υπάτη 8-10
Μαΐου 2009, Πρακτικά, Αθήνα 2011, 495-517
Πανουσάκη, Χριστοδουλοπούλου 1992 Πανουσάκη Χ., Χριστοδουλοπούλου
Ρ., «Οδοιπορικό στις μεταβυζαντινές
εκκλησίες της Φθιώτιδας», Αρχαιολογία 45
(1992) 42-57
Παπαδοπούλου, Κασκάνης 2002 Παπαδοπούλου Β.Ν., Κασκάνης Β., «Η
Μονή Πατέρων Λιθίνου Ζίτσας», στο:
Εκκλησίες 6 (2002) 135-150
Παπαζώτος 1997 Παπαζώτος Θ., «Ο ναός του Προφήτη Ηλία»,
στο: Βυζαντινά και μεταβυζαντινά μνημεία της
Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1997
Παπαζώτος 2007 Παπαζώτος Θ., «Η Μονή Ακαπνίου – Ο ναός
του Προφήτη Ηλία», Θεσσαλονικέων Πόλις 21
(2007) 154-207
Παπακωσταντίνου 2015 Παπακωσταντίνου Μ.Φ (επιμ.), Ναός
Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, Βράχα
Ευρυτανίας. Οι τοιχογραφίες μετά τις εργασίες
συντήρησης, Λαμία 2015
Παπαμαστοράκης 2001 Παπαμαστοράκης Τ., Ο διάκοσμος του τρούλου
των ναών της παλαιολόγειας περιόδου (1261 -
1453) στη Βαλκανική χερσόνησο και την Κύπρο,
Αθήνα 2001
Πασαλή 1993α Πασαλή Α., «Ο Άγιος Παντελεήμων στην
Ανατολή Αγιάς Θεσσαλίας», στο: Εκκλησίες 4
(1993) 113-128
Πασαλή 1993β Πασαλή Α., «H Αγία Ανάληψις στα Καλύβια
Αναλήψεως Ελασσόνος», στο: 13ο Συμπόσιο
ΧΑΕ, Αθήνα 1993, 49-50
Πασαλή 1994 Πασαλή Α., Ναοί της Επισκοπής Δομενίκου και
Ελασσόνος, Θεσσαλονίκη 1994
Πασαλή 1998 Πασαλή Α., «Η Αγία Παρασκευή
Νεραϊδοχωρίου Τρικάλων», στο: Εκκλησίες 5
(1998) 189-206
Πασαλή 1998-1999 Πασαλή Α., «Ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος
στο Ζάρκο Τρικάλων», ΔΧΑΕ 20 (1998-1999)
133-147
Πασαλή 2000 Πασαλή Α., «Το καθολικό της Μονής του
Προφήτη Ηλία στον Τύρναβο», Βυζαντινά 21
(2000) 589-616
Πασαλή 2002α Πασαλή Α., «Η Μεταμόρφωση του Σωτήρος
στο Μόδιον Φθιώτιδας», στο: Εκκλησίες 6
(2002) 151-164
Πασαλή 2002β Πασαλή Α., «Το εικονογραφικό θέμα «Άνω
σε εν θρόνω κάτω σε εν τάφω» στην Κεντρική
Ελλάδα», Κληρονομία 34 (2002) 255-294
22

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Πασαλή 2003 Πασαλή Α., Ναοί της Επισκοπής Δομενίκου και
Ελασσώνος. Συμβολή στη μεταβυζαντινή
αρχιτεκτονική, Θεσσαλονίκη 2003
Πασαλή 2006 Πασαλή Α., «Το καθολικό της μονής Αγίου
Βλασίου στην Στυλίδα Φθιώτιδας», στο:
Δώρον. Τιμητικός τόμος στον καθηγητή Ν.
Νικονάνο, Θεσσαλονίκη 2006, 331-344
Προσκυνητάριον 1939 Ηγουμενοσυμβουλίου της Ι. Μονής
Αγάθωνος, Προσκυνητάριον της εν Υπάτη της
Φθιώτιδος Ι. Μονής Κοίμησις της Θεοτόκου, της
επιλεγομένης του Αγάθωνος, Εν Βόλω 1939
Ρηγόπουλος 2006 Ρηγόπουλος Γ., Φλαμανδικές επιδράσεις στη
μεταβυζαντινή ζωγραφική, τόμ. Β’, Αθήναι
2006
Ρουβιό Υ Λιούκ 1912 Ρουβιό Υ Λιούκ Α., Περί καταλανικών
φρουρίων της ηπειρωτικής Ελλάδος, μτφρ. Γ.Ν.
Μαυράκης, Εν Αθήναις 1912
Σαββίδης 1995 Σαββίδης Α., «Τα προβλήματα για την
Οθωμανική κατάληψη και εξάπλωση των
κατακτητών στο θεσσαλικό χώρο», ΘεσσΗμ
28 (1995) 33-64
Σαββοπούλου-Κατσίκη 2009 Σαββοπούλου-Κατσίκη Ξ., «Η μονή του
Ευαγγελισμού της Θεοτόκου (Μπουνάσιας)
στο νομό Γρεβενών», στο: 29ο Συμπόσιο ΧΑΕ,
Αθήνα 2009, 106-107
Σάθας 1968 Σάθας Κ., «Ανέκδοτος κώδηξ της
μητροπόλεως Νέων Πατρών», Αττικόν
Ημερολόγιον 3 (1968) 205-208
Σαμπανίκου 1997 Σαμπανίκου Ε.Δ., Ο ζωγραφικός διάκοσμος του
παρεκκλησίου των Τριών Ιεραρχών της Μονής
Βαρλαάμ στα Μετέωρα (1637), Τρίκαλα 1997
Σαραντάκης, Πετρούλια 2000 Σαραντάκης Π., Πετρούλια Ν.Γ., Αρκαδία. Τα
μοναστήρια και οι εκκλησίες της, Οδοιπορικό 10
αιώνων, Αθήνα 2000
Σδρόλια 2012 Σδρόλια Στ., Οι τοιχογραφίες του καθολικού της
μονής Πέτρας (1625) και η ζωγραφική των ναών
των Αγράφων του 17ου αιώνα, Βόλος 2012
Σιαξαμπάνη-Στεφάνου 1989 Σιαξαμπάνη-Στεφάνου Χ., «Το καθολικό της
Μονής Διονυσίου στον Όλυμπο», Εκκλησίες 3
(1989) 111-124
Σιμόπουλος 1985 Σιμόπουλος Θ.Ν., Παλαιοχριστιανικά,
βυζαντινά, μεταβυζαντινά μνημεία Φθιώτιδος,
Θεσσαλονίκη 1985
Σοφιανός 1990α Σοφιανός Δ.Ζ., Μετέωρα, Οδοιπορικό, Λάρισα,
Μετέωρα 1990
Σοφιανός 1990β Σοφιανός Δ.Ζ., Ο όσιος Αθανάσιος ο
Μετεωρίτης. Βίος, Ακολουθία, Συναξάρια.

23

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Προλεγόμενα – Μετάφραση του Βίου – Κριτική
έκδοση κειμένου, Μετέωρα 1990
Σοφιανός 1999-2001 Σοφιανός Δ.Ζ., «Ιστορική διαδρομή στην
Εκκλησία και στο τοπικό αγιολόγιο της
Υπάτης», Υπάτη 42-45 (1999-2001) 33-41
Σπανός 2011 Σπανός Κ., «Η πανούκλα στη Θεσσαλία κατά
τον 17ο και 18ο αιώνα», Δέλτος 41 (2011) 23-26
Στείρος 1995 Στείρος Σ., «Σεισμοί και ναοδομία στη
Φθιώτιδα κατά τον 16ο και τον 18ο αι.»,
Αρχαιολογία 54 (1995) 23-24
Στεφανίδης 19592 Στεφανίδης Β.Κ., Εκκλησιαστική ιστορία,
Αθήναι 19592
Στογιόγλου 1971 Στογιόγλου Γ.Α., «Η εν Θεσσαλονίκη
Πατριαρχική Μονή των Βλατάδων»,
Ανάλεκτα Βλατάδων 12 (1971) 106-124
Στυλιανού 1982 Στυλιανού Ρ., «Το καθολικό της Μονής
Σωσίνου», στο: Εκκλησίες 2 (1982) 67-86
Σωτηρίου 1925 Σωτηρίου Γ., «Ιστορικά σημειώματα», Αθηνά
37 (1925) 163-166
Σωτηρίου 1928α Σωτηρίου Γ., «Βυζαντινά μνημεία Θεσσαλίας
ΙΓ΄ και ΙΔ΄ αιώνος, Η μονή της Παναγίας και
του Αγίου Δημητρίου παρά το Τσάγεζι
(Κομνήνειο - Κονομειό)», ΕΕΒΣ 5 (1928) 348-
375
Σωτηρίου 1928β Σωτηρίου Γ., «Βυζαντινά μνημεία της
Θεσσαλίας, ΙΓ΄ και ΙΔ΄ αιώνος (Συμβολή εις
την βυζαντινήν αρχιτεκτονικήν της
τελευταίας περιόδου), 1. Μονή
Ολυμπιωτίσσης», ΕΕΒΣ 5 (1928) 313-331
Σωτηρίου 1932 Σωτηρίου Γ., «Βυζαντινά μνημεία της
Θεσσαλίας ΙΓ΄ και ΙΔ΄ αιώνος. Αι μοναί των
Μετεώρων», ΕΕΒΣ 9 (1932) 383-415
Σωτηρίου 1942 Σωτηρίου Γ., Χριστιανική και Βυζαντινή
Αρχαιολογία, Αθήναι 1942
Τέντες 1913 Τέντες Ι., «Κατάλογος των κωδίκων της ιεράς
μονής Προυσού», ΝΕ 10 (1913) 289-321
Τούρτα 1991 Τούρτα Α., Οι ναοί τον Αγίου Νικολάου στη
Βίτσα και του Αγίου Μηνά στο Μονοδένδρι,
Αθήνα 1991
Τριβυζά 2003 Τριβυζά Ε., «Ο ζωγραφικός διάκοσμος του
τέμπλου στο καθολικό της Ι. Μονής Βυτουμά
Καλαμπάκας (1592)», Τρικαλινά 23 (2003) 249-
279
Τριώδιον Τριώδιον, εκδ. Φως, Αθήναι 1967
Τσέλιγκα-Αντουράκη 2010 Τσέλιγκα-Αντουράκη Α., «Ο κύκλος του
βιβλίου της Γένεσης στη μονή Αγίων
Τεσσαράκοντα Λακωνίας, έργο του Γεωργίου
24

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Μόσχου», στο: ΑΝΤΑΠΟΔΟΣΗ, Μελέτες
βυζαντινής και μεταβυζαντινής αρχαιολογίας και
τέχνης προς τιμήν της καθηγήτριας Ελένης
Δωρή, Αθήνα 2010, 495-518
Τσιάκας 1995 Τσιάκας Κ.Ε., Το Μαυρίλον Φθιώτιδος. Ιστορία,
μεταβυζαντινά μνημεία, Αθήναι 1995
Τσιγαρίδας 1976 Τσιγαρίδας Ε., «Βυζαντινά και Μεσαιωνικά
Μνημεία Χαλκιδικής – Αγίου Όρους», ΑΔ 31
(1976) Β’2-Χρονικά, 274-276
Τσιλιπάκου 2002 Τσιλιπάκου Αγ., «Η μνημειακή ζωγραφική
στη Βέροια το 17ο αιώνα», Διδ. Διατριβή
(Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης,
Θεσσαλονίκη 2002)
Τσιουρής 2008 Τσιουρής Ι., Οι τοιχογραφίες της Μονής Αγίας
Τριάδος Δρακότρυπας (1758) και η μνημειακή
ζωγραφική του 18ου αιώνα στην περιοχή των
Αγράφων, Αθήνα 2008
Τσιουρής 2011 Τσιουρής Ι., Ο τοιχογραφικός διάκοσμος του
καθολικού της μονής Γηρομερίου Θεσπρωτίας
(1577-1590). Συμβολή στη μελέτη της εντοίχιας
θρησκευτικής ζωγραφικής του 16ου αιώνα στην
Ήπειρο, Αθήνα 2011
Τσιουρής 2014-2015 Τσιουρής Ι., «Ο διάκοσμος του νάρθηκα των
παρεκκλησίων στο καθολικό της μονής
Δουσίκου Τρικάλων», Δωδώνη 43-44 (2014-
2015) 227-241
Τσιουρής 2015 Τσιουρής Ι., «Παρατηρήσεις στη ζωγραφική
του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου
Ραψάνης», στο Α. Μαζαράκης-Αινιάν
(επιμ.), 4ο Αρχαιολογικό Έργο Θεσσαλίας και
Στερεάς Ελλάδας, Πρακτικά επιστημονικής
συνάντησης, Βόλος 15-18 Μαρτίου 2012, τόμ. 1,
Βόλος 2015
Φλώρου 2016 Φλώρου Κ., «Οι τοιχογραφίες του ναού του
Αγίου Νικολάου Τσαριτσάνης (1614/5) και ο
ζωγράφος Ιωάννης ιερέας εξ’ ιδίας κώμης.
Συμβολή στη μελέτη της μνημειακής ζωγραφικής
του α΄ μισού του 17ου αιώνα στη Βόρεια
Θεσσαλία», Διδ. Διατριβή (Πανεπιστήμιο
Ιωαννίνων, Ιωάννινα 2016)
Φουντάς 1999 Φουντάς Π., «Η χρονολόγηση του καθολικού
της μονής Κουτλουμουσίου», Μακεδονικά 32
(1999) 443-482
Χατζηδάκη 1982-1983 Χατζηδάκη Ν., «Γέννηση Παναγίας –
Γέννηση Προδρόμου. Παραλλαγές και
αποκρυστάλλωση ενός θέματος στην

25

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Κρητική εικονογραφία του 15ου-16ου
αιώνα», ΔΧΑΕ 11 (1982-1983) 127-180
Χατζηδάκη 1983 Χατζηδάκη Ν. (επιμ.), Εικόνες της Κρητικής
Σχολής 15ος – 16ος αιώνας, κατάλογος έκθεσης,
Μουσείο Μπενάκη, Αθήνα 1983
Χατζηδάκης 1974 Χατζηδάκης Μ., «Η μεταβυζαντινή τέχνη
(1453-1700) και η ακτινοβολία της», ΙΕΕ Ι΄,
Αθήναι 1974
Χατζηδάκης 1986 Χατζηδάκης Μ., Ο Κρητικός ζωγράφος
Θεοφάνης. Η τελευταία φάση της τέχνης του στις
τοιχογραφίες της Ιεράς Μονής Σταυρονικήτα,
Άγιον Όρος 1986
Χατζηδάκης 1987 Χατζηδάκης Μ., Έλληνες ζωγράφοι μετά την
Άλωση (1450-1830), τόμ. 1, Αθήνα 1987
Χατζηδάκης, Σοφιανός 1990 Χατζηδάκης Μ., Σοφιανός Δ., Το Μεγάλο
Μετέωρο. Ιστορία και τέχνη, Αθήνα 1990
Χώρα 1991 Χώρα Γ.Α., «Η ανέγερση ναών επί
Τουρκοκρατίας (ειδικώτερον εις την περιοχή
Σερβίων και Κοζάνης)», στο: Οικοδομική και
Μαρτυρία, Έκφρασις αγάπης και τιμής εις τον
Σεβ. Μητροπολίτην Σερβίων και Κοζάνης
Διονύσιον, Θεολογία, Κοζάνη-Αθήναι 1991, 34-
53

Altripp 1998 Altripp M., Die Prothesis und ihre

Bildausstattung in Byzanz unter besonderer
Berücksichtigung der Denkmäler Griechenlands,
Frankfurt am Main 1998
Belting 1980-1981 Belting H., «An Image and its Function in the
Liturgy: The Man of Sorrows in Byzantium»,
DOP 34-35 (1980-1981) 1-16
Bouras 1984 Bouras Ch., «Byzantine Architecture in the
Μiddle of the 14th Century», στο Djurić V.
(επιμ.), Dečani et l’art byzantin au milieu du
XIVe siècle, Beograd 1984, 47-54
Buckton 1994 Buckton D. (επιμ.), Byzantium. Treasures of
Byzantine Art and Culture from British
Collections, κατάλογος έκθεσης, Βρετανικό
Μουσείο, London 1994
Chatzidakis 1988 Chatzidakis M., «Une icône avec les trois
inventions de la tête du Prodrome à Lavra»,
CahArch 36 (1988) 85-97
Constantinides 1992 Constantinides E., The Wall Paintings of the
Panagia Olympiotissa at Elasson in Northern
Thessaly, τόμ.1-2, Athens 1992

26

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Ćurčić 2010 Ćurčić S., Architecture in the Balkans from
Diocletian to Süleyman the Magnificent, New
Haven, London 2010
Geanakoplos 1953 Geanakoplos D.J., «Greco-Latin Relations on
the Eve of the Byzantine Restoration: The
Battle of Pelagonia-1259», DOP 7 (1953) 99-
141
Grabar 1928 (1968) Grabar A., «Le schéma iconographique de la
Pentecôte», Seminarium Kondakovianum 2
(1928) 223-239 (ανατ. στοL’ art de la fin de
l’antiquité et du moyen âge, τόμ. II, Paris 1968,
615-627)
Grabar 1968α Grabar A., «Un rouleau liturgique
Constantinopolitain et ses peintures», DOP 8
(1954) 163-199 (ανατ. στο L’art de la fin de
l’antiquité et du moyen âge, τόμ. Ι, Paris 1968,
469-496
Grabar 1968β Grabar Α., «Iconographie de la sagesse
divine et de la Vierge», CahArch 8 (1956) 254-
261 (ανατ. στο L'art de la fin de l'antiquité et du
moyen âge, τόμ. Ι, Paris 1968, 555-560)
Jones 1971 Jones A.H.M., Prosopography of the Late Roman
Empire, τόμ. 1, Cambridge 1971
Kanari 2003 Kanari Tr., Les peintures du catholicon du
monastère de Galataki en Eubée, 1586, Le
Narthex et la Chapelle de Saint-Jean-le-
Precurseur, Athènes 2003
Koder, Hild 1976 Koder J., Hild F., Tabula Imperii Byzantini 1,
Hellas und Thessalia, Wien 1976
Koukiaris 2011 Koukiaris S., «The Depiction of the Vision of
Saint Peter of Alexandria in the Sanctuary of
Byzantine Churches», Zograf 35 (2011) 63-71
Koumoulides, Walter 1975 Koumoulides J., Walter Chr., Byzantine and
Post-Byzantine Monuments at Agia in Thessaly,
London 1975
Koumoulides 1984 Koumoulides J., «The Monastery of Tatarna
at Evritania in Greece», BSCA 10 (1984) 47-48
Lafontaine-Dosogne 1976 Lafontaine-Dosogne J., «Une icône d’Angélos
et l’iconographie de saint Jean-Baptiste ailé»,
Bulletin des musées royaux d’art et d’histoire 48
(1976) 121-143
Lilie κ.ά 1998-2000 Lilie R.-J. κ. ά, Prosopographie der mittel-
byzantinischen Zeit, Berlin-New York 1998-
2000
Mamaloukos, Polyviou κ.ά. 1996 Mamaloukos St.,. Polyviou M,.Theocharides
P, Kizis Y., «Aspects of Post-byzantine
Architecture», στο K. Fledelius (επιμ.),
27

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Byzantium. Identity, Image, Influence, ACIEB
XIX, Major Papers, Copenhagen 1996, 282-305
Messis 2012 Messis B., «Le catholicon du monastère de
Saint-Démétrius à Tsajézi sur le mont
Kissavos en Thessalie orientale: questions de
périodes architecturales», Byzantinoslavica
70.1-2 (2012) 220-240
Millet 1927 Millet G., Monuments de l’Athos, I. Les
peintures, Paris 1927
Mylonas 1994 Mylonas P., «Le catholicon de Kutlumus
(Athos). La dernière étape de la formation du
catholicon athonite: l'apparition des
typikaria», CahArch 42 (1994) 75-86
Nicol 1975 Nicol D.M., Meteora. Τhe Rock Monasteries of
Thessaly, Revised Edition, London 1975
Olcay 2001 Olcay B.Y., «Lighting methods in the
Byzantine Period and finding of Glass
Lamps in Anatolia», DOP 43 (2001) 77-87
Papazotos 1991 Papazotos T., «The Identifications of the
Church of “Profitis Elias” in Thessaloniki»,
DOP 45 (1991) 121-127
Pockoke 1743 Pockoke R., A Description of the East and Some
Other Countries, τόμ. ΙΙ, London 1743
Selçuk 2003 Selçuk A.S., Historical Dictionary of the
Ottoman Empire, Scarecrow Press 2003
Semoglou 1995 Semoglou A., Le décor mural de la chapelle
athonite de Saint Nicolas (1560). Application
d’un nouveau langage pictural par le peintre
thébain Frangos Catelanos, Paris 1995
Setton 1975 Setton K.M., Catalan Domination of Athens,
1311-1388, London 1975
Spatharakis 1996 Spatharakis I., «An Exceptional
Representation of the Supper at Emmaus in
the Church of St. Antonios at Vrontisi,
Crete», στο: Studies in Byzantine Manuscript
Illumination and Iconography, London 1996,
άρθρο XVI, 249-292
Timken-Mathews 1981 Timken-Matthews J., «The Changing
Interpretation of the Dome Pantocrator», στα
ACIEB XV, τόμ. II, Athènes 1981, 419-426
Trap 1976 Trap E. κ.ά., Prosopographisches Lexikon der
Palaiologenzeit, τόμ. 1, Wien 1976
Tsiouris 2013 Tsiouris I., «Artistic Trends and Aesthetic
Approaches in 18th Century Monumental
Painting. The Case of Thessaly», Проблеми на
изкуството 2 (2013) 18-23

28

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Velmans 1984 Velmans T., «Quelques programmes
iconographiques des coupoles chypriotes du
XIIe au XVe siècle», CahArch 32 (1984) 137-
162
Vitaliotis 1998 Vitaliotis I., Le vieux catholikon du monastère
Saint - Etienne aux Météores. La première phase
des peintures murales, Paris 1998

29

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 30

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εισαγωγή:
Ίδρυση και εξέλιξη της μονής Αγάθωνος

Η μονή Αγάθωνος είναι ανδρώα κοινοβιακή και έχει ιδρυθεί στους πρόποδες
του όρους Οίτη σε υψόμετρο 553 μ., 7 χλμ. δυτικά της Υπάτης1. Η Υπάτη,
γνωστή από τη μεσοβυζαντινή εποχή έως και την κατάκτησή της από τους
Οθωμανούς (1392-1393) με το όνομα Νέαι Πάτραι2, γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση
κατά την ύστερη βυζαντινή περίοδο. Ιδιαίτερα, μετά τη διάσπαση του
Δεσποτάτου της Ηπείρου λόγω του θανάτου του δεσπότη Θεόδωρου Άγγελου
(1230), απέβη η πρωτεύουσα του αυτόνομου κρατιδίου της Θεσσαλίας που
ίδρυσε ο νόθος γιος του δεσπότη της Ηπείρου, σεβαστοκράτορας Ιωάννης Α΄
Δούκας (1269-1271). Έντονα αισθητή είναι η πρόοδος του μοναχισμού κατά την
περίοδο αυτή, όπως φανερώνει η συμμετοχή εκατό (100) μοναχών στην τοπική
ανθενωτική σύνοδο των Νέων Πατρών που πραγματοποιήθηκε το 1277, έπειτα
από κάλεσμα του σεβαστοκράτορα Ιωάννη3. Ο Δημήτρης Γόνης συνδέει αυτήν
την ακμή με το γεγονός της παρουσίας σημαντικών ιεραρχών στον
μητροπολιτικό θρόνο των Νέων Πατρών· αξιοσημείωτο παράδειγμα αποτελεί ο
λόγιος ιεράρχης Ευθύμιος Μαλάκης4.
Το καθολικό της μονής Αγάθωνος είναι αφιερωμένο στην Κοίμηση της
Θεοτόκου και εορτάζει δύο φορές: στις 6 Αυγούστου, στην επέτειο της κατά την
προφορική παράδοση εύρεσης της εφέστιας εικόνας της Θεοτόκου, και στις 15
Αυγούστου. Με την ιστορία της μονής έχουν ασχοληθεί αρκετοί μελετητές5, με

1.Νικόλαος Φθιώτιδος 2003, 32-33. ΘΗΕ 1 (1962) 107, λήμμα «Αγάθωνος, μονή» (Θ.Α.
Λαϊνάς).
2. Γενικά για το όνομα των Νέων Πατρών, βλ. Γόνης 1987-1988, 115-147. Koder, Hild

1976, 223-224.
3. Για την τoπική ανθενωτική σύνοδο που συγκάλεσε ο Ιωάννης στις Νέες Πάτρες [1η

Μαΐου (;) 1277], βλ. Γόνης 1987-1988, 126, υποσ. 65. Geanakoplos 1953, 116-118, 123, υποσ. 115.
Μιχάλαγα 2011, 302-312.
4. Γόνης 1987-1988, 143–145. Γόνης 2011, 19-40.
5. Λαμπάκης 1903, 46-47. Ζωσιμάς Εσφιγμενίτης 1895, 594. Βορτσέλας 1907, 476.

Προσκυνητάριον 1939. Καραγεώργος 1952, φύλλα 30/04/1952 και 3ης – 4ης – 6ης – 7ης – 8ης –

31

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 πιο πρόσφατη μελέτη τη διδακτορική διατριβή της Μαρίας Ανδριτσοπούλου6,
όπου περισσότερο βάρος δίνεται στην κοινωνική, πολιτιστική και εκπαιδευτική
δράση της μονής στην κοινωνία της Φθιώτιδας.
Η παράδοση αναφέρει ότι η ίδρυση του μοναστηριού συνδέεται με τον
μοναχό Αγάθωνα, ο οποίος εντόπισε με θαυμαστό τρόπο την εικόνα της
Θεοτόκου7, το σημερινό παλλάδιο της μονής. Η παράδοση τονίζει ότι ο Αγάθων
μόναζε σε προγενέστερη μονή στα όρια των χωριών Λυχνού και Καστανιάς. Η
περιοχή αυτή αναφέρεται ως «Παλαιομονάστηρο», που εγκαταλείφθηκε αφού
κατέρρευσε έπειτα από ισχυρό σεισμό8. Το γεγονός αυτό, καθώς και η εύρεση
της εικόνας, οδήγησαν τον Αγάθωνα να ιδρύσει μονή στη σημερινή της θέση, σε
μικρή απόσταση από το σημείο εύρεσης της εικόνας.
Μια άλλη εκδοχή για τον εντοπισμό της εικόνας περιλαμβάνεται στο
Προσκυνητάριον της μονής9. Οι κάτοικοι του οικισμού Μάρμαρα, τη νύχτα της
6ης Αυγούστου10, διέκριναν ένα φως να προβάλλει από σπηλαίωμα σε μικρή
απόσταση από τη μονή. Το γεγονός διήγειρε την περιέργεια των κατοίκων λόγω
της περιοδικής επανεμφάνισής του. Τελικά, δύο Οθωμανοί αδερφοί,
αποφάσισαν να εξετάσουν από κοντά την προέλευση του φωτός. Όταν
πλησίασαν στο σημείο, αντίκρισαν την εικόνα της Θεοτόκου να περιβάλλεται
από φως και την πήραν μαζί τους. Στη συνέχεια, αυτοί οι «ευλαβείς Οθωμανοί»,
όπως αναφέρει το Προσκυνητάριον, δώρισαν μεγάλη έκταση γης και ίδρυσαν
μοναστήρι για να αφιερώσουν εκεί την ευρεθείσα εικόνα της Θεοτόκου11. Όμως,
κατ’ οικονομία της Θεοτόκου η εικόνα της εξαφανίστηκε από το μοναστήρι για
να σώσει τους μοναχούς, από επικείμενη καταβύθιση των εγκαταστάσεων της
μονής λόγω σεισμού. Οι μοναχοί ξαναβρήκαν την εικόνα σε μικρή απόσταση
από το χωριό Λυχνό και την επανέφεραν στην μονή. Η εικόνα εξαφανίστηκε,
ωστόσο, κατά θαυμαστό τρόπο και δεύτερη και τρίτη φορά, αλλά εντοπίστηκε

9ης/5/1952. Λαϊνάς 1961, φύλλο της 6ης/8/1961. ΘΗΕ 1 (1962) 106-109, λήμμα «Αγάθωνος
μονή», (Θ.Α. Λαϊνάς). Λαϊνάς 1991. Κοκκίνης 1976, 153. Κοτσίλης 1999-2000, 119-135.
6. Ανδριτσοπούλου 2011.
7. Λαϊνάς 1991, 17-18.
8. Σιμόπουλος 1985, 102.
9. Προσκυνητάριον 1939, 86-87.
10. Στο Προσκυνητάριον δεν προσδιορίζεται το έτος εύρεσης της εικόνας.
11. Προσκυνητάριον 1936, 87.

32

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 πάλι στο ίδιο σημείο. Τότε οι μοναχοί κατάλαβαν ότι πρόκειται για επιθυμία
της Θεοτόκου να εγκαταλείψουν την παλαιά και να ιδρύσουν νέα μονή με
χορηγία κάποιου Αγάθωνα το έτος 140012.
Οι παραπάνω παραδόσεις δυστυχώς δεν μπορούν να επαληθευτούν,
διότι λείπουν οι καταγεγραμμένες μαρτυρίες ή και τα έγγραφα εκείνα που θα
ήταν δυνατόν να τις τεκμηριώνουν ή τουλάχιστον να τις προϋποθέτουν.
Ολέθρια για την ιστορία της μονής αποτέλεσε η πυρπόληση του καθολικού και
των κελιών από τους Τούρκους το 182113. Η πρώτη καταγραφή της μονής έγινε
από τον Γεώργιο Λαμπάκη14, που επισκέφθηκε τη μονή στις 17 Σεπτεμβρίου
1896 με τη συνοδεία του μητροπολίτη Φθιώτιδος Κωνσταντίνου Καλοζύμη.
Χάρη στην επίσκεψή τους δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά η κάτοψη του
καθολικού (εικ. 1) και πιθανολογήθηκε η ίδρυσή του μεταξύ του 15ου και 16ου
αιώνα.
Ως πρώτος ιδρυτής του καθολικού φέρεται ότι υπήρξε ένας μοναχός με το
όνομα Αγάθων. Ο Ιωάννης Βορτσέλας, το 1907, υποστήριξε ότι ο ιδρυτής της
μονής ονομαζόταν Αάθων ή ορθότερα Αγαθώνη15. Αν και το Αάθων φαίνεται ότι
είναι αμαρτύρητο όνομα, ενδεχομένως προέρχεται από σίγηση του γράμματος
γάμμα (γ) του ονόματος Αγάθων, δηλ. ίσως το όνομα Αγάθων προφερόταν στην
ντοπιολαλιά της περιοχής ως Α’άθων-Αάθων. Ως προς το Αγαθώνη, το όνομα
προέρχεται κατά πάσαν πιθανότητα από παρερμηνεία της επιγραφής σταυρού
ευλογίας, που φυλάσσεται στο κειμηλιαρχείο της μονής: ΗΓΟΥΜΕΝΟΥ
ΑΓΑΘΟΝΗ 175416: προφανώς πρόκειται για ανορθόγραφη αφιερωματική
επιγραφή που δηλώνει είτε το χρόνο κατασκευής, δηλ. ότι ο σταυρός
φιλοτεχνήθηκε επί Ἡγουμένου [τῆς ἐν] Ἀγάθωνι [μονῆς], είτε τον ιδιοκτήτη του

σταυρού, ότι δηλ. ο σταυρός είναι του Ἡγουμένου [τῆς ἐν] Ἀγάθωνι [μονῆς].
Ωστόσο, στο Προσκυνητάριον δεν γίνεται κάποια ταύτιση του Αγάθωνα
ούτε διατυπώνονται εικασίες για τον βίο και την πολιτεία του, ούτε καν αν

12. Προσκυνητάριον 1936, 87.

13. Σιμόπουλος 1985, 98.
14. Λαμπάκης 1903, 46-47.
15. Βορτσέλας 1907, 476.
16. Νικολάου Φθιώτιδος 1998, 64, εικ. 31.

33

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 ήταν μοναχός17. Το μόνο που προσδιορίζεται είναι το θαύμα της εύρεσης της
εικόνας της Θεοτόκου από τους δύο Οθωμανούς αδελφούς, που ίδρυσαν την
παλαιά μονή, και ότι η σημερινή μονή χτίστηκε το 1400 υπό τη χορηγία του
Αγάθωνα. Είναι γνωστό ότι κατά το διάστημα από το 1393 έως το 1425 η
Θεσσαλία καταλήφθηκε σταδιακά από τους Οθωμανούς18, επομένως το
μνημονευόμενο έτος 1400 αποτελεί μια συμβολική χρονολογία για την ίδρυση
της μονής κατά την περίοδο της πρώιμης Οθωμανοκρατίας σε μια περιοχή που
η τύχη της επηρεαζόταν άμεσα από την ιστορική μοίρα της Θεσσαλίας.
Πρόσφατα, ο Κωνσταντίνος Κοτσίλης19 συνέδεσε τον Αγάθωνα με έναν
ομώνυμο μοναχό που μνημονεύεται στον βίο του οσίου Αθανασίου του
Μετεωρίτη (1305-1383)20, ο οποίος ως γνωστόν καταγόταν από τις Νέες Πάτρες.
Συγκεκριμένα, ο όσιος μετά την κατάκτηση της γενέτειράς του από τους
Καταλανούς, το 1319, και ύστερα από διάφορες περιπέτειες, κατέφυγε πρώτα
στο Άγιον Όρος και στη συνέχεια, λόγω συγκυριών, εγκαταστάθηκε στα
Μετέωρα21. Μεταξύ των συμμοναζόντων αδελφών στο Άγιον Όρος υπήρχε και
ο πνευματικός Αγάθων22, που συνδεόταν με τον Αθανάσιο με στενή φιλία. Ο
Αγάθων αναφέρεται ότι μαζί με τη συνοδεία του ακολούθησε τον φίλο του
Αθανάσιο στα Μετέωρα23. Έπειτα από λίγο, όμως, εγκατέλειψε τη μονή λόγω
κάποιας σωματικής ασθένειας που τον οδήγησε στο θάνατο. Σύμφωνα με τον
βιογράφο του, ο Αθανάσιος τον προόριζε για διάδοχό του, αλλά η εκδημία του
τον έκανε να παραδώσει τη διαδοχή στον Ιωάσαφ24.
Ο Κοτσίλης υποστηρίζει ότι το όνομα Αγάθων είναι σπανιότατο «στην
Ελληνική Γραμματεία, την Ιστορία και την Εκκλησία»25. Η έρευνα αποδεικνύει ότι το

17.Εξαιρετικά περίεργο είναι το γεγονός ότι ο βίος του «οσίου Αγάθωνα» συντάχθηκε
μόλις το 2015 από τον τότε ηγούμενο της μονής Αρχιμ. Δαμασκηνό Ζαχαράκη, βλ. Ζαχαράκης
2015, 15-47.
18. Σαββίδης 1995, 33-64.
19. Κοτσίλης 1999-2001, 119-135. Βλ. και Ανδριτσοπούλου 2011, 53-60, που ακολουθεί

άκριτα τις απόψεις του Κοτσίλη.

20. Βιογραφικά στοιχεία για τον όσιο Αθανάσιο τον Μετεωρίτη: Βέης 1909, 237-260. Nicol

1975, όπου συγκεντρωμένη η σχετική βιβλιογραφία.

21. Σοφιανός 1990β, 133-140. Σοφιανός 1999-2001, 33-41.
22. Βέης 1909, 253.
23. Βέης 1909, 253.
24. Σοφιανός 1990β, 116.
25. Κοτσίλης 1999-2001, 133.

34

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 όνομα Αγάθων δεν είναι εξαιρετικά σπάνιο26. Στο Prosopographisches Lexicon der
Palaiologenzeit καταγράφονται έξι άτομα με το όνομα Αγάθων: ένας ηγούμενος
της μονής της Θεοτόκου της Λεμβιώτισσας στη Σμύρνη (1274-1282)27, ένας
ηγούμενος σε αδιευκρίνιστη μονή του Μυστρά (1300-1301)28, ένας ηγούμενος
από το Αρδαμύτιο της Μικράς Ασίας (πριν από το 1315)29, ένας μοναχός (1336-
1367) και μετέπειτα ιερομόναχος (1345)30, ο πνευματικός Αγάθων που
αναφέρεται στο βίο του οσίου Αθανασίου του Μετεωρίτη31 και, τέλος, ο Αγάθων
Μανουήλ αξιωματούχος από την Κωνσταντινούπολη32. Πουθενά, όμως, δεν
αναφέρεται κάποιος Αγάθων ως κτήτορας του καθολικού της μονής Αγάθωνος.
Αν δεχτούμε ότι ιδρυτής της μονής Αγάθωνος είναι ο πνευματικός Αγάθων, ο
φίλος του οσίου Αθανασίου του Μετεωρίτη, τότε η ίδρυση του καθολικού
οφείλει να αναχθεί στο α’ μισό του 14ου αιώνα, προτού ο πνευματικός Αγάθων
μονάσει στο Άγιον Όρος και πολύ πριν μεταβεί στα Μετέωρα. Αλλά μια τέτοια
υπόθεση προϋποθέτει τουλάχιστον ότι καταγόταν και αυτός από τις Νέες
Πάτρες, γεγονός που είναι παντελώς άδηλο, αφού δεν μαρτυρείται πουθενά.
Είναι γεγονός ότι κατά τον 14ο αιώνα η μοναστική και η θρησκευτική
ζωή των Νέων Πατρών γνωρίζει ύφεση. Γεγονότα που συντέλεσαν σε αυτή την
παρακμή ήταν η κατάληψη της πόλης από τους Καταλανούς το 1319 και η
σύσταση καθολικής αρχιεπισκοπής με έδρα την Υπάτη33, καθώς και η κατάληψη
της πόλης από τον σουλτάνο Βαγιαζήτ το 1393. Επομένως, θα ήταν μάλλον
αδόκητο να ιδρυθεί κάποιο ορθόδοξο μοναστήρι στην περιφέρεια της Υπάτης
αυτήν την περίοδο. Επιπλέον, τα αρχιτεκτονικά και μορφολογικά στοιχεία του

26.
Ενδεικτικά στο Prosopography of the Late Roman Empire αναφέρεται ο Αγάθων έπαρχος
Αλεξάνδρειας (551) (PLRE σελ. 25-26). Επίσης, στο Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit
αναφέρονται με το όνομα Ἀγάθων ένας πάπας (PMBZ αρ. 129), ένας πατριάρχης Ιεροσολύμων
(PMBZ αρ. 20178), ένας επίσκοπος (PMBZ αρ. 20176), τρεις μητροπολίτες (PMBZ αρ. 130, 20175
και 20174), ένας αναγνώστης και νοτάριος (PMBZ αρ. 132) και δύο μοναχοί (PMBZ αρ. 133 και
20179).
27. Ἀγάθων (PLP αρ. 81).
28. Ἀγάθων (PLP αρ. 82).
29. Ἀγάθων (PLP αρ. 83).
30. Ἀγάθων (PLP αρ. 84 και 85).
31. Ἀγάθων (PLP αρ. 86 και 87).
32. Ἀγάθων (PLP αρ. 88).
33. Ρουβιό Υ Λιούκ 1912, 58-59 και 65-69. Setton 1975, 93-96. Ντούρου-Ηλιοπούλου 2011,

313-321. Γενικά για το μεσαιωνικό κάστρο της Υπάτης, βλ. Κακαβάς, Υφαντή 2009, 1287-1301.
Κακαβάς, Υφαντή 2011, 41-61.

35

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 καθολικού δεν οδηγούν σε μια πρώιμη χρονολόγησή του στον 14ο αιώνα (βλ.
παρακάτω κεφ. 1ο).
Τον Απρίλιο του 1959, έπειτα από αναστηλωτικές εργασίες που
πραγματοποιήθηκαν στη μονή αποκαλύφθηκε καμαροσκεπής τάφος (διαστ.
1,55 × 1,05 μ.) (εικ. 2-3). Συγκεκριμένα, εντοπίστηκε στη νότια πλευρά του
καθολικού και σε στενή επαφή με την αψίδα του ιερού βήματος του
νοτιοδυτικού παρεκκλησίου, που τιμάται στη μνήμη του αγίου Ιωάννου του
Προδρόμου. Ο Έφορος Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Παύλος Λαζαρίδης, που
ήταν υπεύθυνος για τις εργασίες συντήρησης του καθολικού, διατύπωσε
προφορικά την εξής άποψη, σύμφωνα με τον τότε ηγούμενο Γερμανό Δημάκο:
«ο τάφος αυτός είναι κτιτορικός και τούτο αποδεικνύεται από τη δόμησή του. Είναι
κτισμένος μαζί με το παρεκκλήσι του Προδρόμου. Το κεφάλι του τάφου είναι, ακριβώς,
κάτω από το θυσιαστήριο του παρεκκλησίου34». Η καμπύλη δυτική απόληξη του
τάφου, το «κεφάλι του τάφου» που ανέφερε ο Λαζαρίδης, δεν βρίσκεται ακριβώς
κάτω από την αψίδα του ιερού του παρεκκλησίου, αλλά προς τα ΝΔ της.
Ουσιαστικά ο τάφος είναι προσκολλημένος στον ανατολικό τοίχο, εξωτερικά
της αψίδας. Το στοιχείο αυτό υποδεικνύει ότι ο τάφος είναι μεταγενέστερος του
καθολικού, αφού προϋποθέτει την ύπαρξη της αψίδας. Επομένως, ο τάφος δεν
είναι κτητορικός, αλλά ενός σημαντικού προσώπου της μοναστικής κοινότητας.
Στον βόρειο τοίχο του νοτιοδυτικού παρεκκλησίου του Προδρόμου,
υπάρχει τοιχογραφία ενός μοναχού που φέρει κουκούλιο και κρατά ομοίωμα
ναΐσκου, σήμερα εξαιρετικά κατεστραμμένη (εικ. 4). Είναι ο μοναχός της
τοιχογραφίας ο ιδρυτής Αγάθων; Δεν μπορεί εξαρχής να αποκλειστεί. Αλλά
είναι εξίσου πιθανόν ο μοναχός αυτός να είναι κάποιος άλλος, ιδιαίτερα
τιμώμενος μοναχός και με εξέχουσα θέση στην ιεραρχία της μονής, ενδεχομένως
ηγούμενος, ο οποίος θα έπαιξε ρόλο στην επισκευή ή τη διακόσμηση του
παρεκκλησίου κατά τον 18ο αιώνα, την εποχή των εκτενών ανακαινίσεων και
συμπλήρωση της διακόσμησης μετά τον σεισμό του 1740.
Για την ταύτιση της μορφής αυτής, ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός
ότι στην ίδια θέση του βόρειου τοίχου του βορειοδυτικού παρεκκλησίου, που

34. Μπαλατσούκας 2011, 45-46.

36

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 τιμάται στη μνήμη του αγίου Χαραλάμπους, εικονίζεται ο άρχων Δημάκης
Χατζηαναγνώστου Οικονόμου να κρατεί επίσης ομοίωμα παρεκκλησίου (εικ. 5).
Ο Δημάκης ήταν γιός του Χατζηχρήστου Αναγνώστου Οικονόμου, που
διετέλεσε διοικητής Νέων Πατρών35, με καταγωγή από το Μαυρίλο Φθιώτιδας.
Ο Βορτσέλας αναφέρει ότι σε κώδικα της Μητρόπολης των Νέων Πατρών ο
πατέρας του Δημάκη χαρακτηρίζεται ως δίκαιος διοικητής των Χριστιανών36. Ο
Χατζηχρήστος Αναγνώστου Οικονόμου πέθανε στις 20 Ιανουαρίου 179237 και
τότε ο Δημάκης ανέλαβε την διοίκηση της πόλης38, όταν στη Μητρόπολη των
Νέων Πατρών προήδρευε ο μητροπολίτης Πολύκαρπος (1791-1819). Σύμφωνα
με τον τελευταίο, ο άρχων Δημάκης χρηματοδότησε την κατασκευή του Αγίου
Νικολάου, του μητροπολιτικού ναού της Υπάτης39. Επιπλέον, προτού γίνει
διοικητής στη θέση του πατέρα του, χορήγησε την έκδοση ασματικής
ακολουθίας του αγίου Αθανασίου του Μετεωρίτη στη Βενετία το έτος 178840.
Επομένως, ο μοναχός στον βόρειο τοίχο του νοτιοδυτικού παρεκκλησίου,
θα ήταν δυνατόν να ταυτιστεί με τον ηγούμενο της μονής κατά την περίοδο της
αποκατάστασης των ζημιών από τον σεισμό του 1740 και της διακόσμησης του
καθολικού, των τυπικαριών και των παρεκκλησίων του41.
Ένα επιπλέον ενδιαφέρον στοιχείο αποτελεί σημείωμα σε φύλλο χαρτιού
προερχόμενο από κώδικα της μονής Προυσού42 της Ευρυτανίας. Το σημείωμα
δημοσιεύτηκε από τον Ιωάννη Τέντε στο περιοδικό Νέος Ελληνομνήμων το
191343 και αναφέρει τα εξής: «Τότε καὶ οἱ δύω ὅσιοι ἱεροκήρυκες Συμεὼν καὶ

Θεόδωρος ἀσκήτευον πλησίον τῆς Νέας Πάτρας καὶ αὐτοὶ φαίνεται νὰ εἶναι οἱ

πρότιστοι κτίτορες τῆς ἐκεῖ Ἀγαθῆς μονῆς ὀνομαζομένης, τὴν ὁποίαν Ἀγαθὴν

ὠνόμαζαν ὡς ἀγαθή καὶ καθαρά ἐκ τῆς αἰρέσεως ἐκείνης (τῶν εἰκονομάχων)

35. Ο Σιμόπουλος 1985, 150 παραθέτει προφορική μαρτυρία που υποστηρίζει ότι οι

Χατζαίοι ήταν κάτοικοι της Υπάτης που εκδιώχθηκαν από Τούρκους.

36. Βορτσέλας 1907, 384.
37. Στο ναό του Αγίου Δημητρίου στο Μαυρίλο Φθιώτιδας υπάρχει η επιτύμβια πλάκα

του Χρήστου Χατζηαναγνώστου Οικονόμου. Βλ. Σιμόπουλος 1985, 153-154 και Βορτσέλας 1907,
383.
38. Βορτσέλας 1907, 384.
39. Σάθας 1968, 205-208.
40. Βορτσέλας 1907, 358. Σοφιανός 1990β, 158-159.
41. Βλ. εισαγωγή σελ. 42 κεξ.
42. Κοτσίλης 1999-2001, 121-122.
43. Τέντες 1913, 321.

37

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 ὡς ὁ Ἀθηναῖος Ἰωάννης Πατούσας γράφει. Οἵτινες ἐδίδασκον ὅλην τὴν

Ἑλλάδα, ἀλλά καὶ τῆς μεγίστης μονῆς τοῦ Μεγάλου σπηλαίου κτίτορες

ἐχρημάτισαν». Από το σημείωμα αντλούμε σημαντικά στοιχεία. Μαθαίνουμε

για τους ιεροκήρυκες Συμεών και Θεόδωρο που ασκήτεψαν σε μικρή απόσταση
από την Υπάτη και ίδρυσαν την «Αγαθή» μονή, προσωνύμιο που, κατά τον
συντάκτη, έλαβε εξαιτίας του ότι έμεινε αλώβητη από την εικονομαχική αίρεση.
Στη συνέχεια, οι δύο ιεροκήρυκες ανέλαβαν μεγάλη κατηχητική δράση και
κατέληξαν ως κτήτορες της μονής του Μεγάλου Σπηλαίου. Σύμφωνα με τον
συντάκτη του σημειώματος οι πληροφορίες προέρχονται από τον Ιωάννη
Πατούσα, εκδότη του βίου των δύο οσίων44.
Οι ιεροκήρυκες αυτοί είναι οι γνωστοί Θεσσαλονικείς όσιοι Συμεών και
Θεόδωρος, οι ιδρυτές της μονής του Μεγάλου Σπηλαίου45. Από τον βίο τους
μαθαίνουμε ότι έμειναν και δίδαξαν ικανό διάστημα στις Νέες Πάτρες και, στη
συνέχεια, μετέβησαν σε κάποια ορεινή περιοχή κοντά στις Θερμοπύλες46. Ο
Γεώργιος Πάλλης θεωρεί ότι η ορεινή αυτή περιοχή είναι το σημερινό
Καλλίδρομο όρος, φυσικό όριο του στενού των Θερμοπυλών47. Η «Αγαθή μονή»
που ίδρυσαν, σύμφωνα με το σημείωμα, έμεινε αλώβητη από κάποια αίρεση,
όχι αναγκαστικά από αυτήν της Εικονομαχίας, αλλά ενδεχομένως από αυτήν
των Βογομίλων48. Κατά την περίοδο της Εικονομαχίας μια ομάδα Βογομίλων
ίσως εγκαταστάθηκε στη Φθιώτιδα, όπως έχει υποτεθεί από την ύπαρξη του
τοπωνυμίου «Βογόμιλος49», το σημερινό Αργυροχώρι, στα νοτιοανατολικά της
Υπάτης.
Προβληματική φαντάζει η σύνδεση της «Αγαθής μονής» με τη μονή
Αγάθωνος. Αν υπάρχει σύνδεση, τότε μια πρώτη μοναστική κοινότητα θα είχε
εγκατασταθεί στα περίχωρα της Υπάτης την εποχή της Εικονομαχίας. Θα ήταν
δυνατόν να ήταν αυτή η πρώτη μοναστική εγκατάσταση στο λεγόμενο

44.
Ο Ιωάννης Πατούσας, που διετέλεσε διδάσκαλος του Φλαγγινιανού Ελληνομουσείου
της Βενετίας, με χορηγία του Αθηναίου Βερνάρδου Μάκολα εξέδωσε στη Βενετία το 1706 τον
Βίο των οσίων Συμεώνος και Θεοδώρου. Βλ. Βίος Συμεών και Θεοδώρου 1706.
45. Αναγνωστάκης, Ιουστίνος 1987, 37. Αναγνωστάκης 2004, 147-198.
46. Αναγνωστάκης, Ιουστίνος 1987, 83.
47. Πάλλης 2011, 498, υποσ. 16.
48. Στεφανίδης 19592, 421-423. Γόνης 1987-1988, 118, υποσ. 28.
49. Για το τοπωνύμιο, βλ. Δελόπουλος 2011, 121-133.

38

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 «Παλαιομονάστηρο», την πρώτη μονή που ίδρυσαν οι δυο ευσεβείς Οθωμανοί
αδελφοί κατά το Προσκυνητάριον50; Χωρίς να διαθέτουμε επιγραφικά,
αρχαιολογικά ή φιλολογικά στοιχεία που να τεκμηριώνουν την ύπαρξη
προγενέστερης μονής στην ευρύτερη περιοχή όπου ιδρύθηκε το καθολικό της
μονής Αγάθωνος, δεν μπορούμε με τα μέχρι στιγμής δεδομένα να δεχτούμε την
ύπαρξη του «Παλαιομονάστηρου»51.
Η πρώτη επίσημη αναφορά στη μονή Αγάθωνος γίνεται στο τέλος του α’
μισού του 18ου αιώνα και προέρχεται από οθωμανική ιεροδικαστική απόφαση
με την οποία επιτρέπεται η ανακαίνιση και συντήρηση της μονής έπειτα από
τον σεισμό του 174052. Τον ιδιαίτερα καταστροφικό σεισμό επιβεβαιώνει και ο
Άγγλος περιηγητής Richard Pockoke, αφού συνέβη κατά τη διάρκεια της
παραμονής του στη Λαμία53. Επιπλέον, ο σεισμός αναφέρεται και σε ενθύμηση
στο βιβλίο των Χρονικών της μονής Ταξιαρχών Ζαγοράς Πηλίου54. Ο 16ος και ο
18ος αιώνας χαρακτηρίζονται από περιοδικές σεισμικές δονήσεις που έπληξαν
την Φθιώτιδα, με αποτέλεσμα πολλά καθολικά μονών και ναοί να υποστούν
σημαντικές βλάβες55. Οι βλάβες αυτές οδήγησαν σε ανακαινίσεις, επιδιορθώσεις
και ανακατασκευές ναών με αδειοδότηση των Οθωμανών56. Έτσι, η ναοδομία
της Φθιώτιδας γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση κατά το δεύτερο μισό του 18ου και
κατά το α’ μισό του 19ου αιώνα57.

50.Βλ. παραπάνω κεφ. 1 σελ. 2.

51.Μια αβέβαιη θέση μονής κοντά στην Υπάτη τεκμηριώνεται από το τοπωνύμιο Αγία ή
Άι-Μονή. Ο Σιμόπουλος 1985, 444, αναφέρει ότι βρισκόταν στον περίγυρο του νεότερου
εξωκκλησιού της Αγίας Κυριακής στα νοτιοανατολικά του οικισμού. Σήμερα στον
περιβάλλοντα χώρο του εξωκκλησιού δεν εντοπίζονται αρχιτεκτονικά κατάλοιπα που να
προέρχονται από παλαιότερα κτίσματα. Μπορεί η «Αγαθή μονή» που ίδρυσαν οι όσιοι Συμεών
και Θεόδωρος να ταυτίζεται με την αταύτιστη, σήμερα, θέση της Αγίας Μονής στην Υπάτη;
52. Σωτηρίου 1925, 163. Ο Σωτηρίου αποδίδει το οθωμανικό έτος 1158 στο χριστιανικό

έτος 1742. Ο Καρατζόγλου 2011, 443, υποσ. 14 διορθώνει στο έτος 1745.
53. Pockoke 1743, 155.

54. «Ἐν ἔτι 1740 Σεπτεμβρίου 23 ἡμέρα Τρίτη καὶ νύκτα ἔγινε μεγάλος σεισμός καὶ βοή

μεγάλη καὶ ἠς τὰ μέρη τὴ Εὑρίπου καὶ Ζητούνη καὶ ἠς οὕλα τὰ μέρη ἐκῖνα ἔπησα νπολλὰ
σπίτια καὶ ἐκκλησίης καὶ χωρήα τελήος ἐδάφισαν», βλ. Κώστα 1999, 16.
55. Στείρος 1995, 23-24.
56. Ιδιαίτερα κατατοπιστικό για την διαδικασία ίδρυσης ή επισκευής ναών στην

Οθωμανική περίοδο αποτελεί το άρθρο του Χώρας, βλ. Χώρας 1991, 34-53.
57. Στείρος 1995, 24, πίν. 1. Ιδιαίτερα κατατοπιστικός είναι ο πίνακας που οργανώθηκε με

τα στοιχεία από τους Πανουσάκη, Χριστοδουλοπούλου 1992, 42-57.

39

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Η ιεροδικαστική απόφαση58 (εικ. 6-8) που παραχωρεί την άδεια
επισκευής του καθολικού από τον καταστροφικό σεισμό του 174059 έχει ως εξής:
Ὁ

Κατῆς τοῦ Καζᾶ Ὑπάτης Ἀχμὲτ - Ἐφέντης,

Καζᾶ Ὑπάτης χωρίον Μάρμαρα·εἰς αὐτὸ πλησίον ἦτον τὸ μοναστῆρι

Ἀγάθωνης ὀνομαζόμενον·ἦτο ἡγούμενος ὁ Παπαχρῆστος ὅστις παρουσιασθείς

εἰς τὸ Μεζλῆσι θεληματικῶς, εἶπεν ὅτι τὸ ρηθὲν Μοναστῆρι ἦτο μοναστήριον

καὶ ἀπὸ μεγάλον σεισμὸν ἔπεσεν καὶ ἀπὸ τὰ τέσσαρα μέρη καὶ ἐπειδὴ πλησίον

τῶν χωρίων ἐκείνων δὲν εἶναι ἂλλη ἐκκλησία, εἶναι ἀπόλυτος ἀνάγκη διὰ νὰ

ἐπισκευασθῇ τὸ μοναστήριον ὡς ἦτο ἀνέκαθεν χωρὶς νὰ μεγαλώσῃ οὔτε καὶ

νὰ ὑψωθῇ καὶ διὰ τὴν ἐπισκευὴν μᾶς ἐπαρουσίασεν Βασιλικὸν Φιρμάνι,

ντουβλέτι, ἐλιέ, καθὼς καὶ διαταγὴν τοῦ Βαλῆ Ναυπάκτου Μουσταφᾶ Πασᾶ

καὶ τρίτη διαταγήν. Δυνάμει τῶν ἀνωτέρω, ἀπὸ τὸν μουσελίμην Δομοκοῦ καὶ

κατὰ τὰς διαταγὰς ἐπήγαμεν οἱ ὑποφαινόμενοι εἰς τὸ μοναστήρι, ἀπὸ μὲ τὸν

μεχαμέτ, Ἀχμὲτ Ἐφέντης Χουσεῒν, ἐκ τῆς ἰδίας ἐπαρχίας, ὁ βοϊβόντας

Μαχμούταγας καὶ ἐστάθημεν εἰς τὴν θέσιν τοῦ Μοναστηρίου καὶ

συγκροτήσαμεν μεζλῆσι ὅπου εἶπεν ο Παπαχρῆστος, κατὰ τὸ Φιρμάνι καὶ τὰς

διαταγάς θέλω νὰ ἐπιδιορθωθῇ τὸ μοναστῆρι καὶ νὰ κάμωμε τὴν ἐκτίμησιν

καὶ ἡμεῖς παρατηρόντας ἀπὸ τὰ τέσσαρα μέρη τοῦ μοναστηρίου εἲδομεν

πραγματικῶς ὅτι ἦτο μοναστήριον μὲ θόλον πέτρινον καὶ ἀπὸ τὸν σεισμὸν εἰς

μερικὰ μέρη οἱ θόλοι ἐγκρημνίσθησαν καὶ αἱ ἀστρέχαις εὐγῆκαν ἔξω καὶ τὰ

τείχη ἀπὸ τὰ τέσσαρα μέρη ἐγκρημνίσθησαν καὶ τὰ χωρία ὅσα εὑρίσκονται

πλησίον τοῦ μοναστηρίου δὲν ἔχουν ἐκκλησίας καὶ ὡς ἀπόλυτος ἀνάγκη

ἀπεφασίσαμεν διὰ νὰ κτισθῇ τὸ μοναστήριον ὅλον τὸ μεζλῆσι ἐδώσαμεν

καράρι.

Λοιπὸν παρετηρήσαμεν ἀπ’ ἔξω τὸ μοναστῆρι·ἕνα μεγάλον, ἔχον ἀπὸ τὸ

δεξιὸν καὶ ἀριστερὸν μέρος δύο θόλους πέτρινους, ἔχον ὀντάδες μὲ πάτωμα

58. Ο Σωτηρίου 1925, 164 αναφέρει ότι «το δημοσιευόμενον Ιλιάμιον έχει επικυρωθή ως πιστή

εκ του πρωτοτύπου μετάφρασις υπό της Ελληνικής αρχής των πρώτων χρόνων της βασιλείας του Όθωνα».
59. Pockoke 1743, 155.

40

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 καὶ μὲ κεραμίδια σκεπασμένους, καὶ δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ δύο ἄλλους ὀντάδες

μικροὺς μὲ τρία παράθυρα καὶ μὲ ξύλινες πόρτες καὶ δέκα τρία παράθυρα

μεγάλα μὲ τζάμια, ἔχει τὸ μοναστῆρι καὶ ὑποκάτωθεν τῶν θόλων εἶναι

ζωγραφισμένη ἡ ἐκκλησία, τὸ ἅγιο βῆμα εἰς δύο διῃρημένο καὶ τὸ

σκευοφυλάκιον τὸ ὁποῖον ἒχει δέκα ἕξη ντουλάπια διὰ βιβλία καὶ ἂλλα ὀκτὼ

ἀκόμη ντουλάπια διὰ βιβλία καὶ ὁ θόλος θὰ γίνῃ εἰς τέσσαρες κολῶνες ἀπάνω

καὶ εἰς τὴν μέση μία πόρτα τῆς ὀποίας το ὕψος εἶναι σύμφωνα μὲ τὸν πῆχυν

τοῦ ἀρχιτέκτονος ὅπου εὑρίσκεται εἰς τὸ χασαπᾶ μας θὰ γίνῃ ἑννέα πήχεις τὸ

ὕψος καὶ ὅλοι οἱ θόλοι τὸ ὕψος τῶν θὰ εἶναι ἑπτὰ πήχεις ἀπὸ τὴν ἐπιφάνειαν

τῆς γῆς, καὶ θὰ εἶναι ἑννέα ἥμισυ πήχεις τὸ μάκρος καὶ ὀκτὼ ἥμισυ πήχεις τὸ

πλάτος, καὶ ἀπ’ ἒξω ἀπὸ τὴν πόρτα καὶ τὸ κατώφλιον ἀπὸ τὴν γῆν τέσσαρες

πήχεις τὸ ὕψος καὶ δέκα ἥμισυ πήχεις τὸ μάκρος, καὶ ἀπ’ ἔξω ἀπὸ τὴν πόρτα

τοῦ μοναστηρίου ὅπου εἶχαν τὸ χαγιάτι ἔνδεκα ἥμισυ πήχεις τὸ μάκρος καὶ

τέσσαρες τὸ ὕψος ἀπὸ τὴν γῆν καὶ δώδεκα ξύλινα στήλια ἐπάνω, καὶ τὸ

πάτωμα μὲ ξύλα στρωμένο καὶ μὲ κεραμύδια·καὶ τὰ τείχη τοῦ μοναστηρίου

ἀπ’ ἔξω ἀπὸ τὰ τέσσαρα μέρη θὰ εἶναι καὶ ἑννέα ἀγγονάρια καὶ οἱ θόλοι

ἀσβεστόκτιστοι καὶ μὲ κεραμύδια σκεπασμένοι.

Μὲ τὸν βοϊβόνταν εἴδομεν καὶ παρατηρήσαμεν τὰ ὡς ἄνωθεν καὶ

σύμφωνα με τὸ Βασιλικόν Φιρμάνιον χωρίς νὰ μεγαλώσῃ ούτε καὶ νὰ ὑψωθῇ

οὕτε καὶ νὰ πλατύνῃ, ἀμή ὡς ἦτο ἀνέκαθεν καὶ ὡς ἄνωθεν εἴπομεν, ἐδώσαμεν

ἀπόφασιν καὶ ἄδειαν διὰ νὰ γίνῃ καὶ ἐπιδιορθωθῇ καὶ ὡς ἀπόδειξιν.

ἔτος ἀραβικόν κατά τὴν σελήνην 1158 ραπηγιὰλ ἀχὴρ ΙΙ

Οἱ μάρτυρες

Χατζῆ - ἰσμαΐλαγας ἀλη αγα

Μαχμούτης Σαρτὰρ χασάν αγα

Πέσιος Ἀχμέταγας τοῦ Χατζῆ Μεχμέτ αγα

Ἰσοὺφ ἐφέντης τοῦ Μουσταφᾶ πασᾶ

41

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Τόνη (;) Μαζούρης τοῦ Χουσαΐν

Ἀχμέτ ἀγᾶς Τζελεπὲ Ζαδὲ Ζιτουνιάτης.

Από την παραπάνω ιεροδικαστική απόφαση του ισλαμικού έτους 1158

(χριστιανικό έτος: 1745) πληροφορούμαστε ότι η μονή Αγάθωνος υπαγόταν
στην επαρχία (καζά) Υπάτης και βρισκόταν κοντά στον οικισμό Μάρμαρα. Ο
Βορτσέλας σχετικά με τον οικισμό αυτόν αναφέρει: «Το χωριό Μάρμαρα ή
Μαρμαρά, που δεν υπάρχει σήμερα, μνημονεύει και ο περιηγητής Πουκεβίλ, λέγοντας ότι
έχει κατοίκους 15»60. Ηγούμενος της μονής ήταν ο παπα-Χρήστος που ανέλαβε
να ενημερώσει τους άρχοντες της τοπικής Οθωμανικής διοίκησης για τη
θλιβερή και επικίνδυνη κατάσταση του καθολικού και αιτήθηκε την επισκευή
του. Είναι γεγονός ότι η επισκευή χριστιανικών ναών κατά την Οθωμανική
περίοδο υποβαλλόταν από εκπρόσωπο του χριστιανικού πληθυσμού ή τον
τοπικό επίσκοπο-μητροπολίτη και συχνά από το ίδιο το Οικουμενικό
Πατριαρχείο61. Επιπλέον, μαθαίνουμε ότι η μονή Αγάθωνος ήταν η μοναδική
εκκλησία που εξυπηρετούσε τις λατρευτικές ανάγκες των Χριστιανών της
περιοχής. Βέβαια αυτή η επισήμανση του ηγουμένου παπα-Χρήστου εμπεριέχει
μια δόση υπερβολής, ώστε να δικαιολογήσει στις οθωμανικές αρχές την άμεση
αδειοδότηση για τις επισκευαστικές εργασίες του καθολικού.
Η φράση «…ὅτι τὸ ῥηθὲν Μοναστῆρι ἦτο μοναστήριον…» του παπα-
Χρήστου ήταν καίριας σημασίας για την έγκριση της άδειας επισκευής του
μοναστηριού. Από εγκύκλια διαταγή του πασά του σαντζακίου Θεσσαλονίκης
προς τους ιεροδικαστές των καζάδων Βεροίας, Γιαννιτσών, Εδέσσης και
Ναούσης62 μαθαίνουμε ότι η ανέγερση νέων εκκλησιών στην επικράτεια του
Οθωμανικού κράτους απαγορευόταν, αλλά ότι επιτρεπόταν η επισκευή ναών
που κατά την Άλωση παραχωρήθηκαν στους Χριστιανούς, η οποία τελούσε υπό
τον αυστηρό έλεγχο αξιωματούχων του κράτους. Χαρακτηριστικές είναι οι
απαγορεύσεις, όπως να μην εισάγεται ξυλεία και οικοδομικό υλικό από άλλη
περιοχή και – το σημαντικότερο – να μην ανυψώνονται περισσότερο απ’ ό,τι

60. Βορτσέλας 1907, 476.

61. Χώρας 1991, 34.
62. Βασδραβέλλης 1954, 137 (έγγραφο 161), 119, 132 και 157.

42

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 ήταν πριν από την καταστροφή τους. Γι’ αυτόν τον λόγο ο ηγούμενος της μονής
Αγάθωνος παρουσιάζει επίσημα έγγραφα των οθωμανικών αρχών, όπως
«Βασιλικόν Φιρμάνι», «ντουβλέτ», «ελιέ», «διαταγή του Βαλή Ναυπάκτου Μουσταφά–
Πασά», καθώς και μια «τρίτη διαταγή», που κατά πάσαν πιθανότητα τεκμηρίωναν
την παλαιότητα της μονής και την αρχιτεκτονική διάρθρωσή της63. Το
«Βασιλικόν Φιρμάνι»64 (εικ. 9) που αναφέρεται στην ιεροδικαστική απόφαση είναι η
πρώτη καταγραφή του προβλήματος που αντιμετώπιζε η μονή Αγάθωνος έπειτα από
τον σεισμό του 1740. Στο φιρμάνι ο σουλτάνος Μαχμούτ Α΄ (1696-1754) απευθύνεται
στον Οθωμανό δικαστή της Υπάτης Μεχμέτ εφέντη, στους προκρίτους της περιοχής και
στον στρατιωτικό διοικητή Υπάτης να οργανώσουν επιτροπή, η οποία θα επιβεβαιώσει
αν η εκκλησία, την ανέγερση της οποίας ζητούν οι κάτοικοι, είναι η μονή Αγάθωνος ή
κάποια άλλη. Επίσης, ζητά να ερευνηθεί αν οι κάτοικοι έχουν άλλη εκκλησία στην
περιοχή και αν η μονή υπήρχε κατά την κατάκτηση της περιοχής από τους
Οθωμανούς. Το φιρμάνι μεταφράστηκε στην ελληνική γλώσσα από τον επίσημο
διερμηνέα Δ. Α. Κοσώνη στις 25/4/1870 και επικυρώθηκε από τον δήμαρχο Αθηναίων
Π. Κυριακό65 (εικ. 10).

63. Η διαδικασία αυτή γίνεται για να αποδειχθεί ότι οι τρούλοι και τα παρεκκλήσια –

τυπικαριά του καθολικού που κατέπεσαν από το σεισμό υπήρξαν.

64. Σύμφωνα με τον τουγρά του φιρμανιού σουλτάνος ήταν ο Μαχμούτ ο Α΄ (1730-1754),

Selçuk 2003, 169-170.

65. Το φιρμάνι και η μετάφρασή του στην ελληνική εντοπίζονται στο Ψηφιακό

Αποθετήριο της Ακαδημίας Αθηνών. Το φιρμάνι:

http://repository.academyofathens.gr/gr/listItems/197563 (τελευταία επίσκεψη στην
ιστοσελίδα: 23/9/2019), η μετάφρασή του:
http://repository.academyofathens.gr/gr/listItems/197580 (τελευταία επίσκεψη στην
ιστοσελίδα: 23/9/2019). Η μεταγραφή του εγγράφου της ελληνικής μετάφρασης έχει ως εξής:

Σουλτανικόν έμβλημα
Μεχμέδ, Χαν υιού Αβδουλ, Χαμίδ υιού Μουσταφά, Χάν ο άμποτε τροπαιούχος.
Πρόκριτε των Δικαστών και Κριτών, μετά πολλών αρετών και λόγων, σεβάσμιε Δικαστά Υπάτης
(αυξηνθείη Σου η αρετή), και Πρόκριτοι του ομοτίμου και ομοιοβάθμου Σας Έπαρχε Υπάτης, Στρατιωτικέ
Αρχηγέ, Άρχοντες της Επαρχίας και υπάλληλοι (αυξηνθείη το αξίωμα υμών). Άμα τη αφίξει του παρόντος
υψηλού Αυτοκρατορικού Μου Διατάγματος γνωστού έστω υμίν, ότι Σύ ο ρηθείς Δικαστής Υπάτης
(αυξηνθείη Σού η αρετή) έπεμψεν τω υψηλώ Μου βήματι έκθεσιν διαλαμβάνουσαν ότι οι χριστιανοί
ραγιάδες κάτοικοι της Επαρχίας Υπάτης παρουσιασθέντες απαξάπαντες ενώπιον του αυτόθι Δικαστηρίου
παρέστησαν, ότι η εκκλησία ήτις κείται ενταύθα υπό το όνομα Αγάθωνης εγνωσμένης και εις την
περιφέρειαν του χωρίου Μάρμαρα της αυτής Επαρχίας κειμένης Μονήν κατέπεσεν όταν τη θεία Βουλή
συνέβη εις την Επαρχίαν Υπάτης ο μέγας σεισμός, καθόν εκ μέν των θεμελίων των τεσσάρων αυτού μερών
εκρημνίσθη το πλείστον μέρος, η δε στέγη αυτής εντελώς κατέπεσεν, ώστε αδύνατον καθίσταται αυτοίς η εν
αυτή εκπλήρωσις των θρησκευτικών αυτών χρεών, και ότι ουδεμίαν άλλην εις το μέρος αυτό εκκλησίαν
έχοντες, έχουσιν απόλυτον ανάγκην αυτής. Διό απεφάσισα και διέταξα, ίνα, άνευ ουδεμιάς ευρύνσεως και
υψώσεως αυτής, διορθωθή και ανοικοδομηθή η εκκλησία αύτη, καθά ανέκαθεν.
Επομένως, φθάσαντος του παρόντος υψηλού Μου ορισμού θέλετε ενεργήση επί του προκειμένου
κατά το ανωτέρω εκδοθέν Διάταγμά Μου, ανάγκης πάσα όμως να εξετασθή προηγουμένως εάν η εκκλησία,

43

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Το συμβούλιο66 (μεζλῆσι) των Οθωμανών αξιωματούχων αναφέρει ότι οι
τοίχοι και οι θόλοι του ναού καταβυθίστηκαν και υπέστησαν σοβαρές βλάβες
και από τα τέσσερα «μέρη», δηλαδή από όλες τις πλευρές. Στη συνέχεια της

απόφασης (καράρι) οι εμπειρογνώμονες δηλώνουν: «…παρετηρήσαμεν ἀπ’

ἔξω τὸ μοναστῆρι·ἔνα μεγάλον, ἔχον ἀπὸ τὸ δεξιὸν καὶ ἀριστερὸν μέρος δύο

θόλους πέτρινους, ἔχον ὀντάδες μὲ πάτωμα καὶ μὲ κεραμίδια

σκεπασμένους…». Ουσιαστικά περιγράφεται ο κυρίως ναός («ἕνα μεγάλον»),

οι δύο χοροί («ἀπὸ τὸ δεξιὸν καὶ ἀριστερὸν μέρος δύο θόλους πέτρινους»), και

ενδεχομένως τα γωνιακά διαμερίσματα και ο νάρθηκας («ὀντάδες»). Στη

συνέχεια περιγράφονται τα παρεκκλήσια: «…καὶ δεξιὰ καὶ αριστερὰ δύο

ἄλλους ὀντάδες μικροὺς μὲ τρία παράθυρα καὶ μὲ ξύλινες πόρτες…». Τέλος,

προσδιορίζονται τα τυπικαριά που πλαισίωναν το ιερό βήμα: «…τὸ ἅγιο βῆμα

εἰς δύο διῃρημένο καὶ τὸ σκευοφυλάκιον τὸ ὁποῖον ἔχει δέκα ἕξη ντουλάπια

διὰ βιβλία καὶ ἄλλα ὀκτὼ ἀκόμη ντουλάπια διὰ βιβλία…». Επίσης, το καθολικό

ής την ανέγερσιν ζητούσιν οι αναφερόμενοι, είναι αυτή εκείνη της ρηθείσης Μονής Αγάθωνης ήτις
εκρημνίσθη κατά τον συμβάντα αυτόθι μεγάλον σεισμόν ή άλλη τις∙ εάν οι αναφερόμενοι ουδεμίαν άλλην
έχωσιν εκκλησίαν κειμένην εις τα πέριξ χωρία∙ εάν η ειρημένη εκκλησία, της Μονής Αγάθωνης υπήρχε
και κατά τον χρόνον της κατακτήσεως της Επαρχίας Υπάτης υπό της οθωμανικής Δυναστείας εάν πράγματι
εκρημνίσθησαν ολοτελώς τα θεμέλια αυτής, και εάν πράγματι έχωσιν αυτήν απόλυτον ανάγκην, και τότε
και μόνον θέλετε επιτρέψη αυτοίς να επιδιορθώσωσι τον εκ του σεισμού καταπεσόντα αυτής μέρος, κατά το
παλαιόν αυτής σχέδιον, άνευ ουδεμιάς ευρύνσεως και υψώσεως αυτής, και αφού προηγουμένως, Σύ αυτός ο
Μεχμέδ Εφένδης, Δικαστής Υπάτης, ο υποβαλλών την αίτησιν ταύτην μεταβής επιτοπίως και ίδης
αυτοπροσώπως και ιδίοις όμμασι εάν πράγματι η εκ του γενομένου σεισμού κρημνισθείσα εκκλησία είναι
αυτή εκείνη, περί ης πρόκειται, και εάν ουδεμίαν άλλην έχωσιν οι αναφερόμενοι πρός εκπλήρωσιν των
θρησκευτικών αυτών χρεών, προσέχη επί του προκειμένου και απαγορεύων την νεωστί ανέγερσιν
εκκλησίας εις μέρος ένθα δεν υπήρχε τοιαύτη έκπαλαι και προφυλάτην ούτω τους πτωχούς ραγιάδες από
πρόθεσιν χρηματικής κερδοσκοπίας, συμμορφούμενος και εκτελών ακριβώς την έννοιαν του παρόντος
υψηλού Μου Διατάγματος. Ούτω γνώτε και πιστεύετε τω ιερώ Μου σημείω.
Εξεδόθη κατά τας αρχάς της Σελήνης τηχατζή(;)
του χιλιοστού εκατοστού πεντηκοστού εβδόμου έτους(Σελήνης).
Εν τη υψηλή Αυτοκρατορική Καθέδρα της Κωνσταντινουπόλεως.
Διά το πιστόν και ακριβές της παρούσης μεταφράσεως από του οθωμανικού πρωτοτύπου
Σουλτανικού Διατάγματος, εκδοθέντος κατά το καθ ημάς χριστιανικόν έτος, 1742(;) περίπου.
Εν Αθήναις τη 25 Απριλίου 1870.
ο επί της οθωμανικής γλώσσης Διερμηνεύς
Δ.Α.Κοσώνης (;)
Επικυρωθέν γνήσιον του ανωτέρω αντιγράφου
Εν Αθήναις αυθημερόν
Ο Δήμαρχος Αθηναίων
Π.Κυριακός
66. Εκτός των Οθωμανών εμπειρογνωμόνων, την πραγματογνωμοσύνη βοηθούσαν και

Οθωμανοί περίοικοι της περιοχής, οι οποίοι τεκμηρίωναν αν πράγματι ο ναός ήταν παλαιός,
βλ. Χώρας 1991, 37.

44

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 έφερε τοιχογραφίες: «…ὑποκάτωθεν τῶν θόλων εἶναι ζωγραφισμένη ἡ

ἐκκλησία…».
Εκτός από την ανωδομή των τυπικαριών και των παρεκκλησίων, θα
πρέπει να είχε καταβυθιστεί και ο κεντρικός τρούλος του ναού, αφού είχαν
καταπέσει και οι τέσσερις κίονες που τον στήριζαν. Αυτό τεκμηριώνεται με την
υπόδειξη της απόφασης ότι: «…ὁ θόλος θὰ γίνῃ εἰς τέσσαρες κολώνες ἀπάνω

καὶ εἰς τὴν μέση μία πόρτα τῆς ὁποίας τὸ ὕψος εἶναι σύμφωνα μὲ τὸν πῆχυν

τοῦ ἀρχιτέκτονος ὅπου εὑρίσκεται εἰς τὸ χασαπᾶ…». Η «πόρτα» οφείλει

μάλλον να ταυτιστεί με τον κεντρικό τρούλο. Στη συνέχεια, παρατίθενται
συγκεκριμένες διαστάσεις (πήχεις) που θα πρέπει να τηρηθούν κατά την
επισκευή του καθολικού67. Μονάδα μέτρησης των διαστάσεων είναι ο
αρχιτεκτονικός πήχυς της εποχής, ο οποίος κατά τον Ιωάννη Καρατζόγλου
ισούται με 0,75 μ.68.
Ο Γεώργιος Σωτηρίου κατά την επίσκεψή του στη μονή εντόπισε
«ἐπιγραφὴ ἐπὶ φαιόχρου λίθου, ἀποκειμένη εἰς τὴν αὐλήν τῆς Μονῆς

Ἀγάθωνος ἀναγράφει τὸ ἔτος ͵ζλάʹ (7031=1524). Πρόκειται πιθανότατα περὶ

ἐπισκευῆς τινός τῆς Μονῆς ἢ τοῦ βυζαντινοῦ Καθολικοῦ εἰς προγενεστέρους

τῆς ἐκδόσεως τοῦ Ἰλιαμίου (της ιεροδικαστικής απόφασης) χρόνους69». Σήμερα,

δυστυχώς, η επιγραφή αυτή δεν εντοπίζεται στη μονή. Αν πράγματι η επιγραφή
προερχόταν από το καθολικό ή από κάποιο κτίριο του μοναστηριού και δεν
είχε μεταφερθεί εκεί από την ευρύτερη περιοχή, τότε πρόκειται για μια
οικοδόμηση του καθολικού ή κάποιου άλλου κτίσματος στο τέλος του πρώτου
τετάρτου του 16ου αιώνα.
Επιπλέον, την ύπαρξη της μοναστικής κοινότητας στο α’ μισό του 16ου
αιώνα επιβεβαιώνει και μια αφιερωματική επιγραφή του έτους 1537 που έχει
χαραχθεί στην επένδυση του λειψάνου του αγίου Παντελεήμονος: αγ.
Παντελεήμονος | Ι.Μ. Αγάθωνος ͵αφλζʹ. Η επιγραφή συνοδεύεται από τέσσερις

67. Ο Καρατζόγλου 2011, 453, παρατηρεί ότι μερικές διαστάσεις που παρατίθενται στην

ιεροδικαστική απόφαση βρίσκονται σε συμφωνία με το καθολικό.

68. Καρατζόγλου 2011, 446, υποσ. 31.
69. Σωτηρίου 1925 163, υποσ. 1.

45

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 αδιάγνωστες υπογραφές αρχιερέων70. Σήμερα, η επιγραφή αυτή δεν είναι
ορατή, διότι το επενδεδυμένο ενεπίγραφο τεμάχιο του λειψάνου του αγίου έχει
τοποθετηθεί στο εσωτερικό ενός σύγχρονου αγίου ποτηρίου.
Ωστόσο, ο μόνος σίγουρος και αδιαμφισβήτητος αφιερωτής και χορηγός
της επισκευής και ανακαίνισης του καθολικού στα μέσα του 18ου αιώνα είναι ο
άρχων Δημάκης Χατζηαναγνώστου Οικονόμου. Ο Λαμπάκης αναφέρει ότι «ἐν

τῷ παρεκκλησίῳ τοῦ Ἁγίου Χαραλάμπους εὕρηται ἡ εἰκὼν τοῦ κτήτορος

Χατζηδημάκη, ὅστις κρατῶν τὴν ὑπ’ αὐτοῦ κτισθεῖσαν Ἐκκλησίαν71». Ο

Δημάκης, βεβαίως, δεν κρατά ομοίωμα ολόκληρου του καθολικού, αλλά
ομοίωμα του παρεκκλησίου στο οποίο έχει εικονιστεί. Φαίνεται ότι ο Δημάκης
χορήγησε μέρος τουλάχιστον της επιδιόρθωσης της ανωδομής του κυρίως ναού,
των παρεκκλησίων και των τυπικαριών, καθώς και του τοιχογραφικού
διακόσμου τους (βλ. παρακάτω κεφ. 2ο).
Με τα παραπάνω στοιχεία που έχουν συγκεντρωθεί στο παρόν κεφάλαιο
προκύπτουν σημαντικά ερωτήματα. Η προφορική παράδοση, που όμως
καταγράφηκε μόλις πρόσφατα, ανάγει την ίδρυση της μονής Αγάθωνος στον
μοναχό Αγάθωνα που εντόπισε την εικόνα της Θεοτόκου, όταν η μονή στην
οποία εγκαταβίωνε καταστράφηκε. Το 1939, ωστόσο, το Προσκυνητάριον
αναφέρει ότι η εικόνα δεν εντοπίστηκε από τον Αγάθωνα, αλλά από δύο
ευσεβείς Οθωμανούς αδερφούς, οι οποίοι ίδρυσαν μονή για χάρη της εικόνας,
γεγονός εξαιρετικά περίεργο και αδόκητο. Στη συνέχεια, η μονή των δύο
αδελφών Οθωμανών καταστράφηκε και τότε εμφανίστηκε ο Αγάθων, άνευ
μοναστικής ιδιότητας, ως χορηγός της νέας μονής. Μπορεί η μονή των δύο
Οθωμανών να είναι η «Αγαθή μονή» του σημειώματος που θησαυρίζεται σε
φύλλο κώδικα της μονής Προυσού; Θα ήταν δυνατόν οι δύο όσιοι Συμεών και
Θεόδωρος, οι ιδρυτές της «Αγαθής μονής»,να πέρασαν στη λήθη και να
ταυτίστηκαν με τους δύο ευσεβείς Οθωμανούς που ίδρυσαν την πρώτη μονή,
προτού εμφανιστεί ο αφιερωτής Αγάθων, σύμφωνα με το Προσκυνητάριον;
Μήπως το επίθετο αγαθή ονομάτισε, σε μεταγενέστερους χρόνους, τον χορηγό

70. Μπαλατσούκας 2011, 53.

71. Λαμπάκης 1903, 98.

46

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 και κτήτορα Αγάθωνα; Τα παραπάνω ερωτήματα δεν μπορούν εύκολα να
απαντηθούν, λόγω της έλλειψης στοιχείων που να τα προϋποθέτουν, όμως
προβληματίζουν τον μελετητή της ιστορίας της μονής Αγάθωνος.
Ξεκάθαρα είναι τα στοιχεία από το 1745, έτος έκδοσης της ιεροδικαστικής
απόφασης για την ανακατασκευή του καθολικού της μονής. Στο έγγραφο
αναφέρεται η μονή ως Αγάθωνη, σε γένος θηλυκό («…τὸ μοναστῆρι Ἀγάθωνης

ὀνομαζόμενον…») και όχι του Αγάθωνος. Ο προσδιορισμός Αγάθωνη αποτελεί

το προσωνύμιο της εφέστιας εικόνας του μοναστηριού. Το παραπάνω έγγραφο
επιβεβαιώνει μια δεύτερη οικοδομική φάση της μονής. Στο κεφάλαιο που
ακολουθεί θα γίνει η παρουσίαση της αρχιτεκτονικής και η ταύτιση των
οικοδομικών φάσεων του καθολικού της μονής Αγάθωνος.

47

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Κεφάλαιο 1ο:
Η αρχιτεκτονική του καθολικού

Οι εργασίες αποκατάστασης του καθολικού

Από τα μέσα του 19ου αιώνα γίνεται μια σειρά προσθηκών στο καθολικό με
αποτέλεσμα την αισθητή αλλοίωση της αρχικής όψης του1. Το καθολικό
εξωτερικά μετατράπηκε σε μια σταυροειδή βασιλική με τρούλο (εικ. 11-12).
Χαρακτηριστικά, ο Λαμπάκης παρατηρεί ότι η εξωτερική όψη του καθολικού
δεν ταιριάζει με την εσωτερική2. Οι εξωτερικές επιφάνειες καλύφθηκαν με
επίχρισμα, με αποτέλεσμα την απόκρυψη της αρχικής τοιχοποιίας. Οι δύο
καμαροσκεπείς κεραίες του σταυρού καλύφθηκαν με δίρριχτη στέγη που έφερε
αετωματικές απολήξεις. Οι κορυφές των στεγών υψώνονταν πάνω από την
ποδιά των παραθύρων του δωδεκάπλευρου τρούλου. Το συνολικό ύψος του
τρούλου ήταν 3,60 μ., ενώ ο θόλος του ήταν ξύλινος και εξωτερικά καλυμμένος
με φύλα μολύβδου3. Το τύμπανο περιέτρεχε λοξότμητος κοσμήτης και σειρά
από τόξα που εδράζονταν σε γύψινους κιονίσκους. Ο νάρθηκας συνενώθηκε με
το δυτικό σκέλος του σταυρού. Ο αρχικός νάρθηκας, ωστόσο, στεγαζόταν
χαμηλότερα, στο ύψος της βάσης των τρουλίσκων των παρεκκλησίων4. Η θέση
έδρασης της στέγης του νάρθηκα τεκμηριώθηκε από τις εργασίες συντήρησης,
όπου εντοπίστηκαν οι οπές των δοκών της αρχικής στέγης5 (εικ. 13). Τα
παρεκκλήσια καλύφθηκαν με δίρριχτη στέγη, που περιέκλεισε εσωτερικά τους
τρουλίσκους τους (εικ. 15). Επιπλέον, προστέθηκε διώροφος εξωνάρθηκας (εικ.
15).

1.
Γενικά για τις μεταγενέστερες προσθήκες και την αποκατάσταση του καθολικού, βλ.
Λαζαρίδης 1961-1962, 166-167. Λαζαρίδης 1964, 230-236. Λαζαρίδης 1965, 308-310. Επιπλέον, ο
Κοκκίνης 1962, 153 αναφέρει ότι το καθολικό ανακαινίστηκε διαδοχικά ανάμεσα στα έτη 1840-
1962.
2. Λαμπάκης 1903, 46-47.
3. Λαζαρίδης 1964, 232.
4. Λαζαρίδης 1965, 308.
5. Λαζαρίδης 1965, 308.

48

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Οι εργασίες αποκατάστασης της αρχικής αρχιτεκτονικής του καθολικού
ξεκίνησαν συστηματικά από το 1962 και διήρκησαν μέχρι το 1970. Αρχικά,
αφαιρέθηκε η κεράμωση του δυτικού μισού του ναού που κάλυπτε τον
νάρθηκα, τα παρεκκλήσια και τον εξωνάρθηκα6. Έτσι, εμφανίστηκε το αρχικό
τετράγωνο της βάσης του τυμπάνου του τρούλου, που ήταν χαμηλότερο από τη
ποδιά των παραθύρων του τυμπάνου κατά 0,30 μ. Το τετράγωνο της βάσης
περιέτρεχε λοξότμητος πώρινος κοσμήτης ύψους 0,10 μ. . Το δυτικό σκέλος του
σταυρού ήταν αρχικά χαμηλότερο κατά 0,60 μ. από τη στέγη της προσθήκης.
Τέλος, ο εξωνάρθηκας αφαιρέθηκε και αντικαταστάθηκε από υπόστυλη ανοικτή
στοά.
Κατά τη διάρκεια της αφαίρεσης των επιχρισμάτων εμφανίστηκε η
αρχική τοιχοποιία. Το καθολικό είναι κτισμένο σχεδόν εξολοκλήρου με
πωρόλιθους κατά το ισόδομο σύστημα (εικ. 16-17). Επιπλέον, σε μερικά μέρη
της ανωδομής και του τρούλου παρατηρείται η εναλλαγή μονής ή διπλής
σειράς πλίνθων και πωρόλιθων κατά το πλινθοπερίκλειστο σύστημα (εικ. 20).
Με την αφαίρεση των επιχρισμάτων αποκαλύφθηκαν πέντε δίλοβα παράθυρα
με πώρινα πλαίσια (εικ. 21), τα οποία είχαν τειχιστεί, καθώς και η βόρεια
πυλίδα του παρεκκλησίου του αγίου Χαραλάμπους.

Η αρχιτεκτονική του καθολικού

Αρκετοί μελετητές έχουν ασχοληθεί με την αρχιτεκτονική του καθολικού της
μονής Αγάθωνος, χωρίς ωστόσο να έχουν επιχειρήσει μια επισταμένη μελέτη
της οικοδομικής ιστορίας και της χρονολόγησης του καθολικού7.
Το καθολικό, διαστ. 17,5 × 12,5 μ., ανήκει στον τύπο του πλήρως
απαρτισμένου αθωνικού τύπου με πλάγιους χορούς, προβεβλημένα τυπικαριά,
προσαρτημένα παρεκκλήσια, στενό νάρθηκα και υπόστυλη ανοικτή στοά στα

6.
Λαζαρίδης 1964, 232-235.
7.
Λαμπάκης 1903, 46-47. Σωτηρίου 1925, 161-166. Σωτηρίου 1928β, 361 κεξ. . Σωτηρίου
1942, 496-497. Μπούρας 20013, 474. Μπούρας 2001, 250. Κίζης 1982, 161. Λαζαρίδης 1961-1962,
166-167, σχ. 4, πίν. 180α, β, 181α, β, 183α, β. Λαζαρίδης 1964, 230-235, πίν. 272α-δ, 273α-δ, 275α-
δ, 276α-δ. Λαζαρίδης 1970, 268, πίν. 233β. Πανουσάκης, Χριστοδουλοπούλου 1992, 49-52.
Βογιατζής 2000, 129, 136. Μεσσής 2010α, 298. 297-302. Καρατζόγλου 2011, 441-462.

49

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 δυτικά (εικ. 22-25). Κατασκευάστηκε μάλιστα εξ ολοκλήρου σε μια οικοδομική
φάση, αφού απουσιάζουν οικοδομικοί αρμοί μεταξύ του κυρίως ναού και των
τυπικαριών και παρεκκλησίων.
Στο ιερό βήμα δύο τοίχοι, στους οποίους ανοίγονται χαμηλές δίοδοι,
διαχωρίζουν τον κεντρικό χώρο από τα παραβήματα. Οι τοίχοι αυτοί στα
δυτικά σχηματίζουν δύο τετράγωνους πεσσούς, διαστ. 0,75 × 0,75 μ., στους
οποίους στηρίζεται το ξύλινο τέμπλο. Η αψίδα του βήματος είναι πεντάπλευρη
εξωτερικά και ημικυκλική εσωτερικά και η χορδή και το ύψος της ισούνται με
τη χορδή και το ύψος των εκατέρωθεν χορών. Τα πέρατα της χορδής της αψίδας
έως τη γένεση περίπου του τεταρτοσφαιρίου, που τονίζεται με κοσμήτη,
διαμορφώνονται ως ενδομημένοι ημικιονίσκοι8 (εικ. 26). Η πρόθεση και το
διακονικό φέρουν υποτυπώδεις ημικυκλικές κόγχες που εγγράφονται στο
πάχος του ανατολικού τοίχου. Η κάλυψη του κεντρικού ιερού βήματος
πραγματοποιείται με την επέκταση της καμάρας του ανατολικού σκέλους του
σταυρού. Ο Βασίλης Μεσσής τονίζει ότι η κατά μήκος διάσταση του ιερού είναι
μεγαλύτερη από την αντίστοιχη του ανατολικού σκέλους του σταυρού 9. Στο
τεταρτοσφαίριο της αψίδας δημιουργείται τόξο μετώπου έως το ύψος του
κοσμήτη. Η κάλυψη των παραβημάτων γίνεται με κατά μήκος καμάρες.
Το ιερό βήμα πλαισιώνουν δύο πλήρως ανεπτυγμένα τυπικαριά. Σήμερα
τα τυπικαριά είναι παρεκκλήσια που τιμώνται στους αγίους Αποστόλους, το
βόρειο, και στη Μεταμόρφωση του Κυρίου, το νότιο. Δεν γνωρίζουμε αν την
ίδια χρήση είχαν και στην αρχική οικοδομική φάση του καθολικού. Πολύ
πιθανόν να χρησιμοποιήθηκαν αρχικά ως τυπικαριά10, και στη συνέχεια, να
μετατράπηκαν σε παρεκκλήσια11. Τα τυπικαριά εσωτερικά είναι τρίκογχα: η
μόνη κόγχη που προβάλλει εξωτερικά είναι η ανατολική, ημικυκλική εσωτερικά
και πεντάπλευρη εξωτερικά, οι υπόλοιπες εγγράφονται στο πάχος των τοίχων.
Τα τυπικαριά επικοινωνούν με την πρόθεση και το διακονικό, αντίστοιχα, με
χαμηλή τοξωτή δίοδο επικοινωνίας. Η κάλυψη των τυπικαριών γίνεται με

8.
Μεσσής 2010α, 298.
9.
Μεσσής 2010α, 298.
10. Για τη χρήση των τυπικαριών, βλ. κυρίως Mylonas 1994, 75-86.
11. Σήμερα στο νότιο τυπικαριό φυλάσσεται η εφέστια εικόνα της μονής σε σύγχρονο

προσκυνητάρι.

50

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 φουρνικά που εξωτερικά διαμορφώνονται ως τυφλοί τρούλοι με χαμηλό
τύμπανο. Στο νότιο τυπικαριό έχει ανοιχτεί μεταγενέστερη είσοδος στη νότια
πλευρά, η οποία προέκυψε με τη διεύρυνση του αρχικού δίλοβου παραθύρου 12.
Στην κάτοψη, ο κυρίως ναός (διαστ. 9 × 6,5 μ.) είναι ορθογώνιος με το
δυτικό σκέλος του σταυρού να είναι πιο επίμηκες απ’ ό,τι το ανατολικό. Οι
κίονες του κεντρικού τετραγώνου τοποθετούνται πολύ κοντά στους πλάγιους
τοίχους, διευρύνοντας το κεντρικό τετράγωνο του τρούλου και μειώνοντας
αισθητά το μέγεθος των γωνιακών διαμερισμάτων. Οι κίονες σχηματίζονται
από σπονδύλους ικανού ύψους από φαιοπράσινο ασβεστόλιθο και κονίαμα,
που ίσως επενδύει μεταλλικούς συνδέσμους στο κέντρο τους, και φέρουν
τεκτονικά κιονόκρανα με στρογγυλεμένες τις κάτω γωνίες τους, σαν να
σχηματίζουν σφαίρα που τέμνεται από τέσσερα κατακόρυφα επίπεδα13. Τα
γωνιακά διαμερίσματα οριοθετούνται μέσω των τόξων που εδράζονται αφενός
στους κίονες και αφετέρου στους πεσσούς του ιερού και στους μακρούς τοίχους
του κυρίως ναού. Τα ανατολικά γωνιακά διαμερίσματα είναι τετράγωνα, ενώ
τα δυτικά, που επιμηκύνονται προς δυσμάς, ορθογώνια14. Η κάλυψη του
κεντρικού διαμερίσματος του σταυρικού τετραγώνου γίνεται με δωδεκάπλευρο
τρούλο, ενώ τα δυτικά γωνιακά διαμερίσματα στεγάζουν διαμήκεις καμάρες
και τα ανατολικά σταυροθόλια. Οι πλάγιοι χοροί είναι εσωτερικά ημικυκλικοί
και εξωτερικά πεντάπλευροι. Η κάλυψη των χορών γίνεται με τεταρτοσφαίρια
που υψώνονται χαμηλότερα από τις κλείδες των καμαρών των εγκαρσίων
σκελών. Επιπλέον, τα τεταρτοσφαίρια διαθέτουν μικρή υποχώρηση σε σχέση με
τους πλευρικούς τοίχους στους οποίους ανοίγονται, δημιουργώντας τόξα
μετώπου που φτάνουν έως το ύψος του κοσμήτη που ορίζει τη γένεση των
τεταρτοσφαιρίων15. Οι χοροί δεν καταλαμβάνουν ολόκληρο το εγκάρσιο σκέλος

12.Λαζαρίδης 1964, 234.

13.Βλ. Ορλάνδος, 19992, 60 και εικ. 77, για ανάλογους κίονες και κιονόκρανα της παλαιάς
τράπεζας της μονής του Μεγάλου Μετεώρου.
14. Το ορθογώνιο σχήμα των δυτικών γωνιακών διαμερισμάτων προκύπτει διότι το μήκος

των κατά μήκος σκελών του σταυρού διαφέρει από αυτό των εγκαρσίων. Επιπλέον, το δυτικό
σκέλος είναι πιο επίμηκες του ανατολικού, με αποτέλεσμα τα δυτικά γωνιακά διαμερίσματα να
είναι ορθογώνια και μεγαλύτερα των ανατολικών.
15. Μεσσής 2010α, 298.

51

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 του σταυρού. Στις γωνίες στα άκρα της χορδής τους, έως περίπου τη γένεση των
τεταρτοσφαιρίων, υπάρχουν ενδομημένοι ημικιονίσκοι 16.
Δυτικά του καθολικού εκτείνεται ο μονόχωρος ορθογώνιος νάρθηκας. Η
είσοδος στο νάρθηκα πραγματοποιείται από μεγάλη θύρα στο μέσον του
δυτικού τοίχου17. Η επικοινωνία του νάρθηκα με τον κυρίως ναό γινόταν μέσω
τριών εισόδων: η κεντρική βρίσκεται στο μέσον του ανατολικού τοίχου και οι
άλλες δύο μικρότερες εκατέρωθεν. Σήμερα, οι δύο πλάγιες είσοδοι έχουν
σφραγιστεί με τοιχοποιία18 και μόνον η κεντρική είσοδος υπάρχει, με κόγχη
πάνω από το ανώφλι της, όπου έχει ζωγραφιστεί η Θεοτόκος Πλατυτέρα με τον
μικρό Χριστό να ευλογεί και με τα δύο χέρια (εικ. 27). Στις στενές πλευρές του
νάρθηκα ανοίγονται χαμηλές τοξωτές θύρες, για την επικοινωνία με τα
παρεκκλήσια. Η στέγη του νάρθηκα σήμερα είναι μονόρριχτη και με κλίση
προς τα δυτικά, όπως και στην αρχική φάση.
Εκατέρωθεν του νάρθηκα προσαρτώνται δύο παρεκκλήσια, το βόρειο
του Αγίου Χαραλάμπους και το νότιο του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου. Και
τα δύο παρουσιάζουν μεγάλη ομοιότητα μεταξύ τους, αφού έχουν υιοθετήσει
τον τύπο του συνεπτυγμένου σταυροειδούς19. Το ιερό βήμα των παρεκκλησίων
είναι κατά μια βαθμίδα ψηλότερο απ’ ό,τι ο κυρίως ναός τους και διαχωρίζεται
με κτιστό χαμηλό φράγμα από ορθογωνισμένους πωρόλιθους, που στο μέσον
ενσωματώνει τετράγωνους λίθους με σταυρούς, των οποίων οι κεραίες
απολήγουν σε τρίφυλλα, αποδοσμένους σε επιπεδόγλυφη τεχνική. Η αψίδα των
παρεκκλησίων είναι ημικυκλική εσωτερικά και πεντάπλευρη εξωτερικά. Ο
βόρειος και ο νότιος τοίχος του ιερού τους διαθέτουν ημικυκλικές κόγχες, ενώ
στο δυτικό τοίχο του κυρίως ναού τους ανοίγεται από μια ορθογώνιας τομής

16.
Μεσσής 2010α, 298 και Καρατζόγλου 2011, 446.
17.
Η είσοδος αυτή και τα εκατέρωθεν παράθυρα φέρουν εξωτερικά μαρμάρινα πλαίσια
του 1908. Στο μπροστινό τμήμα του περβαζιού του αριστερού παραθύρου υπάρχει η εξής
αφιερωματική επιγραφή: «Εἰς αἰωνίαν μνήμην Ἰω. Δ. Ζουλούμη δαπάνῃ υἱῶν του. Ἐγένετο τόδε
καὶ τὸ ἕτερον 1908» (βλ. εικ. 28).
18.Το περίγραμμα των δύο μικρών εισόδων διακρινόταν μέχρι πρόσφατα στο κονίαμα

που κάλυπτε τον ανατολικό τοίχο του νάρθηκα. Βλ. και Μεσσής 2010α, 299, υποσ. 736.
19. Ο Καρατζόγλου τονίζει ότι ο τύπος του συνεπτυγμένου σταυροειδούς εντοπίζεται ήδη

από τον 16ο αιώνα στο προσαρτημένο παρεκκλήσιο της μονής Κορώνης, βλ. Καρατζόγλου
2011, 446 και Καρατζόγλου 2002, αρ. σχ. 1, 4 και 6. Βέβαια, το πιο πρώιμο παράδειγμα
παρεκκλησίου στον τύπο του συνεπτυγμένου σταυροειδούς στη Φθιώτιδα το εντοπίζουμε στο
καθολικό της μονής Αντινίτσας, βλ. Ορλάνδος 1930, 370 εικ. 2, 374.

52

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 τοξωτή κόγχη. Το ιερό βήμα καλύπτεται με καμάρα, ενώ ο κυρίως ναός με
οκτάπλευρο τρούλο που φέρεται από τα τέσσερα τόξα που συνδέουν τους
γωνιακούς πεσσούς. Στο τύμπανο των τρούλων ανοίγεται μόνον ένα μικρό
παράθυρο στην ανατολική πλευρά. Το βόρειο παρεκκλήσιο επικοινωνεί μέσω
τοξωτής θυρίδας στο βόρειο τοίχο με τον έξω χώρο, ενώ το νότιο παρεκκλήσιο
στην αντίστοιχη θέση διαθέτει δίλοβο παράθυρο.
Εξωτερικά το καθολικό διαρθρώνεται σε τέσσερις ζώνες. Η πρώτη ζώνη
ξεκινά από το κρηπίδωμα του ναού και φτάνει έως τα γείσα των χορών, των
παρεκκλησίων και των τυπικαριών, η δεύτερη περιλαμβάνει τους τοίχους πάνω
από τον κύριο κοσμήτη έως τα γείσα των στεγών του κυρίως ναού, η τρίτη ζώνη
αποτελείται από τα σκέλη του σταυρού, τους τρούλους των παρεκκλησίων και
των τυπικαριών και από τη βάση του κεντρικού τρούλου. Τέλος, η τέταρτη ζώνη
περιλαμβάνει το τύμπανο και το θόλο του τρούλου.
Το καθολικό βαίνει κατά πάσαν πιθανότητα πάνω σε κρηπίδωμα20, το
οποίο σήμερα, έπειτα από τις εργασίες ανακαίνισης, φαίνεται στην πρόσθια
όψη του κτιστού θρανίου να είναι κατασκευασμένο από ορθογώνιες λαξευμένες
πώρινες λιθοπλίνθους και αργούς λίθους. Από το κρηπίδωμα έως και τον κύριο
κοσμήτη, που αντιστοιχεί με την γένεση των τεταρτοσφαιρίων των πλαγίων
χορών, η τοιχοποιία του ναού είναι κατασκευασμένη από ορθογωνισμένους
πωρόλιθους (διαστ. 0,20 × 0,35 μ. κατά μ.ό.), τοποθετημένους σύμφωνα με το
ισόδομο σύστημα. Οι επίπεδοι και αδιάρθρωτοι τοίχοι δίνουν στο καθολικό μια
όψη αυστηρότητας και επιβλητικότητας. Διάσπαρτα, στους πώρινους δόμους
των αψίδων των τυπικαριών και των παρεκκλησίων παρατηρούνται έγγλυφα
κοσμήματα, όπως σταυροί που εγγράφονται σε κύκλο, ακτινωτά σχέδια και
ρόδακες21 (εικ. 31). Πάνω από τον κεντρικό πώρινο κοσμήτη υπάρχει πάλι η
ισόδομη τοιχοποιία, αλλά κατά τόπους παρατηρούμε εναλλαγή λίθων και
πλίνθων (διαστ. πλίνθων κατά μ.ό. 0,30 × 0,035 μ.) ή και πλινθοπερίκλειστο

20. Το αρχικό κρηπίδωμα του ναού δεν είναι ορατό διότι έχει καλυφθεί με μεταγενέστερο

κτιστό θρανίο.
21. Τα παραπάνω έγγλυφα κοσμήματα εντοπίζονται κυρίως στην ανατολική αψίδα του

παρεκκλησίου του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, εκεί όπου εντοπίστηκε ο «κτητορικός»
τάφος. Είναι πιθανόν, αυτά ειδικά, να έχουν χαραχθεί πρόσφατα, μετά την εύρεση και
συντήρηση του τάφου.

53

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 σύστημα. Πιο συγκεκριμένα, στο τμήμα των τοίχων των παρεκκλησίων πάνω
από τον κοσμήτη, στους τρουλίσκους των τυπικαριών, καθώς και στη βάση και
στο τύμπανο του κεντρικού τρούλου χρησιμοποιήθηκαν ορθογωνισμένοι λίθοι,
μικρότερων διαστάσεων εν γένει, εναλλασσόμενοι με μονή ή και διπλή στρώση
πλίνθων. Στη βορειοδυτική γωνία του βόρειου τυπικαριού και στη νοτιοδυτική
γωνία του νότιου τυπικαριού υπάρχουν φαλτσογωνιές (αποκομμένες γωνίες),
που διακοσμούνται στο εσωτερικό τους με σχοινοειδές κόσμημα22 (εικ. 30). Οι
φαλτσογωνιές που εντοπίζονται εκατέρωθεν των τυπικαριών μαρτυρούν την
παρουσία παλαιότερων κτηρίων που δεν σώζονται σήμερα και βρίσκονταν
μάλλον πολύ κοντά στο υπάρχον καθολικό.
Ο δωδεκάπλευρος κεντρικός τρούλος του καθολικού βαίνει εξωτερικά σε
κυβική βάση και φέρει ορθογώνιο γείσο. Το τύμπανο του τρούλου διατρυπάται
από τέσσερα τοξωτά παράθυρα που τοποθετούνται στα τέσσερα σημεία του
ορίζοντα. Παρομοίως διαρθρώνονται και οι πεντάπλευροι τρουλίσκοι των
παρεκκλησίων. Οι τρουλίσκοι των τυπικαριών διαφέρουν, διότι στο χαμηλό
τύμπανό τους δεν ανοίγεται κανένα παράθυρο και προεξέχουν ελάχιστα από
την υπόλοιπη στέγη. Η κάλυψη των δυτικών γωνιακών διαμερισμάτων γίνεται
μέσω της στέγης του δυτικού σκέλους του σταυρού, ενώ τα ανατολικά
καλύπτονται με ανεξάρτητες εξωτερικά καμπύλες στέγες. Επιπλέον, η διαμήκης
στέγη του ιερού βήματος συνέχεται με τη στέγη του ανατολικού σκέλους του
σταυρού. Η κόγχη της ανατολικής πλευράς και οι κόγχες των χορών φτάνουν
σε χαμηλότερο επίπεδο από ό,τι οι στέγες των κεραιών του σταυρού και σήμερα
καλύπτονται με καμπύλες στέγες.
Στον κάθετο άξονα της κεντρικής αψίδας, των αψίδων των τυπικαριών
και των παρεκκλησίων και στον άξονα καθενός από τους πλάγιους χορούς
υπάρχουν δίλοβα παράθυρα με πώρινα πλαίσια, κατασκευασμένα από θολίτες.
Επιπλέον, δίλοβα παράθυρα εντοπίζονται στον πλάγιο τοίχο του βόρειου
τυπικαριού και των παρεκκλησίων, στα τύμπανα των εγκάρσιων σκελών πάνω
από τους χορούς, στο τύμπανο του δυτικού σκέλους, και στον ανατολικό τοίχο
πάνω από την κόγχη του βήματος. Στο δυτικό τοίχο του νότιου παρεκκλησίου

22. Στη φαλτσογωνιά του βόρειου τυπικαριού το κόσμημα έχει απολαξευτεί.

54

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 και στο βόρειο και το δυτικό τοίχο του βόρειου παρεκκλησίου, πάνω από τον
κοσμήτη, ανοίγονται πολεμιστροειδή παράθυρα με λαξευτά πώρινα πλαίσια.
Τέλος, ορθογώνια παράθυρα, ενδεχομένως από την εποχή των ανακατασκευών
του 20ου αιώνα, ανοίχθηκαν από ένα στους πλάγιους τοίχους των γωνιακών
διαμερισμάτων, από τα οποία τα παράθυρα των δυτικών σφραγίστηκαν
πρόσφατα με τοιχοποιία, πίσω από το μεταλλικό πλαίσιο. Ίδιου σχήματος
παράθυρα υπάρχουν στο νότιο τοίχο του νότιου παρεκκλησίου, πάνω από τον
κοσμήτη, και στο βόρειο τοίχο του βόρειου παρεκκλησίου, πάνω από την
είσοδο, γεγονός που ενισχύει την εντύπωση ότι πρόκειται για πολύ πρόσφατες
επεμβάσεις.
Ο φυσικός φωτισμός23 του καθολικού δεν είναι έντονος. Τα δίλοβα
παράθυρα και τα δύο ορθογώνια στους πλάγιους τοίχους των ανατολικών
γωνιαίων διαμερισμάτων που τροφοδοτούν το κεντρικό ναό με φως είναι
αρκετά στενά, με αποτέλεσμα το φυσικό φως που εισέρχεται στον ναό να είναι
λιγοστό. Αλλά και τα τέσσερα παράθυρα του τρούλου δεν βοηθούν ιδιαίτερα
για επαρκή φωτισμό. Παρόμοια λιγοστός είναι και ο φωτισμός που υπάρχει στα
παρεκκλήσια και τα τυπικαριά. Ο τεχνητός φωτισμός24 είναι απαραίτητος
πολλές φορές και κατά τη διάρκεια της ημέρας. Ο Χαράλαμπος Μπούρας έχει
από παλαιά τονίσει ότι το εσωτερικό των ναών κατά την Οθωμανική περίοδο
χαρακτηρίζεται από έλλειψη φωτός, με αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός
ιδιότυπου χώρου που τον χαρακτηρίζει η μυστικοπάθεια και η περισυλλογή 25.
Γενικότερα, στην πλειονότητα των μεταβυζαντινών ναών παρατηρείται έντονα
η πρόθεση να μειωθούν σε αριθμό και μέγεθος τα παράθυρα και οι θύρες,
γενικά τα ανοίγματα. Την παραπάνω πρακτική ο Μπούρας την αποδίδει στην
εσωστρέφεια και απομόνωση των Χριστιανών από το εξωτερικό εχθρικό

23. Γενικά για το φυσικό φωτισμό των μεταβυζαντινών ναών, βλ. Ηλιάδης 1996-1997, 293-
308.
24.
Για τον τεχνητό φωτισμό στο Βυζάντιο και τις πρακτικές που χρησιμοποιούνται και
στη μεταβυζαντινή περίοδο, βλ. Olcay 2001, 77-87 και Μότσιανος 2011, 90-125.
25. Μπούρας 20013, 471.

55

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 περιβάλλον, καθώς και σε πρακτικούς λόγους, όπως η αδυναμία δημιουργίας
μεγάλων ανοιγμάτων και η κατασκευή διαφραγμάτων26.

Οικοδομικές φάσεις του καθολικού

Ο Καρατζόγλου, που πρόσφατα δημοσίευσε μελέτη για την αρχιτεκτονική της
μονής Αγάθωνος, θεωρεί ότι το καθολικό, έπειτα από τον καταστροφικό σεισμό
του 1740, κτίστηκε εξαρχής σε μία και μόνη οικοδομική φάση27. Αντιθέτως, ο
Μεσσής λίγο πιο πριν είχε χρονολογήσει την ίδρυση του συγκεκριμένου
καθολικού στο τέλος του 16ου ή στις αρχές του 17ου αιώνα και διαβλέψει την
ύπαρξη μιας δεύτερης φάσης επιδιόρθωσης στον 18ο αιώνα χωρίς, ωστόσο, να
τις έχει αποτυπώσει28.
Είναι γεγονός ότι αν παρατηρήσει κανείς προσεκτικά την τοιχοποιία του
καθολικού θα μπορούσε να διακρίνει εύκολα δύο οικοδομικές φάσεις, από τις
οποίες η πρώτη σχετίζεται με την ίδρυση του καθολικού και η δεύτερη
χρονολογείται με ακρίβεια μετά από την ιεροδικαστική απόφαση του 174529.
Στην πρώτη οικοδομική φάση τοποθετείται η πρώτη, η δεύτερη και εν
μέρει η τρίτη ζώνη του καθολικού. Η τοιχοποιία εδώ αποτελείται εξ ολοκλήρου
από το ισόδομο σύστημα με τις πώρινες λιθοπλίνθους. Οι ορθογωνισμένες
λιθόπλινθοι διατάσσονται με μεγάλη ακρίβεια και συνέπεια, ενώ καταβάλλεται
μια προσπάθεια απόκρυψης του κονιάματος στους αρμούς μεταξύ των
λιθοπλίνθων. Η ισόδομη τοιχοποιία του καθολικού ομοιάζει με την τοιχοποιία
της ανατολικής όψης του καθολικού της μονής Μαλεσίνας, που χρονολογείται
στον 16ο αιώνα30 και του νάρθηκα του ναού της Μεταμορφώσεως στο Μόδιο
Φθιώτιδας, που χρονολογείται το 1571 βάσει κτητορικής επιγραφής31. Ο

26.
Μπούρας 2001, 242. Χαρακτηριστικό αποτελεί το παράδειγμα του Οσίου Λουκά, στο
οποίο συστηματικά από το 16ο αιώνα σφραγίζονται με τοιχοποιία σχεδόν όλα τα παράθυρα.
27. Καρατζόγλου 2011, 454.
28. Μεσσής 2010α, 162.
29. Πρβλ. 1ο κεφ. Ίδρυση και εξέλιξη της μονής Αγάθωνος.
30. Μπούρας 1999, 132.
31. Πασαλή 2002α, 154 και 161-162. Παρατηρώντας τους οικοδομικούς αρμούς μεταξύ του

νάρθηκα και του κυρίως ναού γίνεται αντιληπτό ότι ο νάρθηκας έχει ενσωματωθεί
μεταγενέστερα, αλλά δεν απέχει αρκετά χρονικά από την κατασκευή του κυρίως ναού. Θα
μπορούσαμε να τον τοποθετήσουμε στα τέλη του 16ου ή στις αρχές του 17ου αιώνα.

56

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Μπούρας σημειώνει ότι οι τοιχοποιίες εξολοκλήρου από καλολαξευμένο
πωρόλιθο έχουν βυζαντινή αφετηρία και η διάδοσή τους έγινε μέσω της
υιοθέτησης των ίδιων τεχνικών από τους οικοδόμους των τζαμιών32. Είναι όμως
αρκετές οι ομοιότητες αυτές στις εν λόγω τοιχοποιίες για την τοποθέτηση της
αρχικής φάσης του καθολικού στον 16ο αιώνα; Υπάρχουν άλλα στοιχεία για
μια χρονολόγησή του σε στενότερα πλαίσια; Για να δοθούν απαντήσεις στα
παραπάνω ερωτήματα, θα εξετάσουμε στοιχεία της κάτοψης, της μορφολογίας
και της κατασκευής του καθολικού που μας απασχολεί.
Ο διαχωρισμός του βήματος από το ανατολικό τμήμα του κυρίως ναού
στο καθολικό της μονής Αγάθωνος επιτυγχάνεται με διαχωριστικούς τοίχους, οι
οποίοι διατρυπώνται από στενά και χαμηλά ανοίγματα επικοινωνίας μεταξύ
βήματος και παραβημάτων. Ο παραπάνω τρόπος οριοθέτησης του ιερού από
τον κυρίως ναό παρατηρείται σε όλους τους βυζαντινούς ναούς του πλήρως
απαρτισμένου αθωνικού τύπου, καθώς και σε ναούς του 16ου και των αρχών
του 17ου αιώνα εντός και εκτός Αγίου Όρους33.
Οι τέσσερις κίονες του κυρίως ναού που φέρουν τα βάρη των τόξων και
του κεντρικού τρούλου είναι τυπικοί για τον 16ο αιώνα: παρόμοιοι από το ίδιο
υλικό κατασκευασμένοι και με καθ’ όλα όμοια κιονόκρανα απαντούν στην
παλαιά τράπεζα του Μεγάλου Μετεώρου34, που χρονολογείται το 1557.
Οι πεντάπλευροι εξωτερικά χοροί που φέρει το καθολικό γνωρίζουν
ιδιαίτερη διάδοση από τον 16ο αιώνα και εξής στη Θεσσαλία35. Στη Φθιώτιδα
αντιπροσωπευτικά παραδείγματα είναι οι χοροί των καθολικών των μονών
Αντινίτσας και Αγάθωνος. Ο Μεσσής παρατηρεί ότι οι πεντάπλευροι χοροί
πρωτοεμφανίζονται στο καθολικό της μονής Χελανδαρίου36 και διαδίδονται
ευρέως κατά την μεταβυζαντινή περίοδο.
Επίσης, ελάχιστα καθολικά εκτός Αγίου Όρους φέρουν δίλοβο παράθυρο
στον άξονα των πλαγίων χορών, όπως στο καθολικό της μονής Αγάθωνος. Τα

32.Μπούρας 2001, 243.

33.Μεσσής, 2010, 259, βλ. υποσ. 1116 και 1117.
34. Ορλάνδος 19992, 47, 60 και εικ. 56, 77. Σοφιανός 1990α, 108.
35. Βλ. ενδεικτικά, τα καθολικά των μονών του Μεγάλου Μετεώρου (β’ φάση) (Σωτηρίου

1932, 395, εικ. 3), Αγίου Παντελεήμονος Αγιάς (Koumoulides, Walter 1975, 58, εικ. ΙΙΙ.6) και τον
ναό του Αγίου Παντελεήμονος στην Ανατολή (Πασαλή 1993α, 113-118).
36. Μεσσής 2010α, 232.

57

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 καθολικά αυτά χρονολογούνται από το 15ο έως τον 17ο αιώνα, όπως των
μονών Αντινίτσας, Στομίου, Αγίου Διονυσίου Ολύμπου37, Αγίας Αναλήψεως
Καλυβίων Ελασσόνας38 και Αγίας Τριάδος Μελιγούς39.
Οι χοροί στο καθολικό της Αγάθωνος είναι αρκετά χαμηλοί, αφού το
κλειδί του τεταρτοσφαιρίου των χορών τοποθετείται πολύ χαμηλότερα απ’ ό,τι
το κλειδί των εγκαρσίων σκελών του σταυρού. Ο Μεσσής υποστηρίζει ότι οι
ιδιαίτερα χαμηλοί χοροί είναι ελάχιστοι και εντοπίζονται κυρίως στη Θεσσαλία
σε ναούς μετά το 160040, όπως στα καθολικά των μονών Προφήτη Ηλία
Τυρνάβου41 (1631/2), Θεολόγου Ζάρκου42 (αρχών του 18ου αι.), Τσούκας
Νεραϊδοχωρίου43 (1792) και Μπουνάσιας Γρεβενών44 (1816). Αυτό όμως δεν
προδικάζει ότι δεν θα ήταν δυνατόν να υπάρχουν χαμηλοί χοροί και κατά τον
16ο αιώνα, με ένα από τα πρώτα ίσως παραδείγματα το καθολικό της μονής
Αγάθωνος. Και πράγματι, οι χοροί των καθολικών των μονών Αντινίτσας και
Στομίου είναι ψηλοί και φτάνουν έως τις στέγες των εγκάρσιων σκελών του
σταυρού, αλλά φέρουν παράθυρα και τυφλά αψιδώματα σε δύο στάθμες45. Στο
καθολικό της μονής Αγάθωνος είναι πιθανόν για κατασκευαστικούς και
αισθητικούς λόγους, ή και για λόγους απλοποίησης παλαιότερων προτύπων, να
μην υιοθετήθηκε η ζώνη με την δεύτερη στάθμη των παραθύρων στους χορούς,
με αποτέλεσμα την ταπείνωση του ύψους τόσο των πλάγιων χορών όσο και της
κεντρικής αψίδας.
Ο δωδεκάπλευρος τρούλος που φέρει το καθολικό της μονής Αγάθωνος
αποτελεί χαρακτηριστικό της ναοδομίας της πρώιμης μεταβυζαντινής περιόδου

37.Σιαξαμπάνη-Στεφάνου 1989, 111-124 και Ιωαννίδου 1993, 255-279.

38.Τα παράθυρα των χορών ίσως ήταν αρχικά δίλοβα και μετασκευάστηκαν σε
ορθογώνια. Πασαλή 2003, 320, σχέδ. 133-134, εικ. 183, 185, 187.
39. Γριτσόπουλος 1991-1992, 160-163 και Σαραντάκης, Πετρούλια 2000, 164-165.
40. Μεσσής 2010α, 230.
41. Πασαλή 2000, 603.
42. Πασαλή 1998-1999, 147.
43. Πασαλή 1998, 202.
44. Μουτσόπουλος 2006, 152. Νικήτα-Σκαρτάδου 1977, 213-233. Σαββοπούλου-Κατσίκη

2009, 106-107.
45. Για τη μονή Στομίου, η άνω ζώνη των αψιδωμάτων των πλαγίων χορών

αποκαθίσταται με βάση τα σχέδια του Γάλλου αρχιτέκτονα A. Normand, όπως σώζονταν το

1851, βλ. Μπούρας 2003, 146-147, εικ. 1-2, που αναδημοσιεύτηκε στο Στ. Γ. Γουλούλης - Στ.
Σδρόλια (επιμ.), Άγιος Δημήτριος Στομίου. Ιστορία - Τέχνη - Ιστορική γεωγραφία του μοναστηριού και
της περιοχής των εκβολών του Πηνειού, Λάρισα 2010, 53. 62, σχέδ. 21-23, 25-28]. Για την μονή της
Αντινίτσας, βλ. Ορλάνδος 1930, 373, 375, εικ. 6-7.

58

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 και εμφανίζεται κυρίως στο Άγιο Όρος όπου γνωρίζει ιδιαίτερη διάδοση46.
Εκτός του Άθω δωδεκάπλευροι τρούλοι εντοπίζονται σχεδόν αποκλειστικά σε
ναούς του 16ου αιώνα, όπως στα καθολικά των μονών Αντινίτσας, Στομίου,
Τατάρνας47 (ίσως του 1556), Μεταμόρφωσης Μετεώρων, Πέτρας48 (των μέσων
του 16ου αι.), Πατέρων Λιθίνου (τέλη 16ου αι.49), Φλαμουρίου50 (ίδρυση στο
διάστημα 1595-1602, βάσει κτητορικής επιγραφής) και Σωσίνου (α’ φάση του
1598 σύμφωνα με κτητορική επιγραφή51). Πρέπει να σημειώσω ότι ο κεντρικός
τρούλος του καθολικού ανήκει στη β’ οικοδομική φάση, υπόθεση που
τεκμηριώνει και η ιεροδικαστική απόφαση: «…καὶ ὁ θόλος θὰ γίνῃ εἰς

τέσσαρες κολῶνες ἀπάνω…» — εδώ είναι μια από τις σπάνιες φορές όπου το
οικοδομικό εργαστήριο που επισκεύασε το καθολικό τήρησε τα προγενέστερα
μορφολογικά και κατασκευαστικά χαρακτηριστικά του καθολικού.
Η κάλυψη των ανατολικών γωνιακών διαμερισμάτων του καθολικού της
μονής Αγάθωνος με σταυροθόλια, σύμφωνα με τον Μεσσή, είναι
κατασκευαστικό χαρακτηριστικό που τοποθετεί χρονικά το καθολικό στον
όψιμο 16ο αιώνα. Ο Μεσσής τονίζει ότι από το 17ο αιώνα και εξής εκτός Αγίου
Όρους η κάλυψη των γωνιακών διαμερισμάτων με σταυροθόλια εντοπίζεται σε
δύο ναούς της Θεσσαλίας, στα καθολικά των μονών Αναλήψεως Καλυβίων
Ελασσόνας (τέλη 16ου- αρχές 17ου αιώνα52) και Αγίας Τριάδας Δρακότρυπας
(1740/253 ή 174354). Βέβαια, η ύπαρξη σταυροθολίων στα ανατολικά γωνιακά
διαμερίσματα μπορεί να αποτελεί ανακατασκευή που έγινε στις επισκευαστικές
εργασίες μετά το 1745, ώστε αυτή τη χρονική τοποθέτηση των σταυροθολίων να
μην μπορεί να βαρύνει αποφασιστικά σε μια χρονική τοποθέτηση της πρώτης
οικοδομικής φάσης του καθολικού στον 16ο αιώνα.

46.
Μεσσής 2010α, 240. Βλ. τα καθολικά Διονυσίου, Καρακάλλου, Δοχειαρίου και
Σιμωνόπετρας.
47. Κουμουλίδης, Δεριζιώτης, Σδρόλια 1991, 14. Koumoulides 1984, 39-40.
48. Μυλωνάς 1982, 113. Βογιατζής 2000, 128 και 135.
49. Ζίας, Χρυσοχοΐδης 1999, 52-53. Παπαδοπούλου, Κασκάνης 2002, 135-150.

Καραμπερίδη 2006, 23-33.

50. Κίζης 1982, 158.
51. Στυλιανού 1982, 77.
52. Πασαλή 1993β, 49-50.
53. Καρατζόγλου 1982, 148.
54. Τσιουρής 2008, 39.

59

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Χαρακτηριστικά είναι τα πώρινα πλαίσια των δίλοβων παράθυρων του
καθολικού. Ο τρόπος επεξεργασίας τους μαρτυρεί ικανό οικοδομικό συνεργείο
που ακολουθεί βυζαντινά πρότυπα λιθοξοϊκής σε πωρόλιθο55, τα οποία
σπανίζουν στην μεταβυζαντινή ναοδομία. Παρόμοια δίλοβα παράθυρα με
τοξωτά λίθινα πλαίσια εντοπίζονται στο καθολικό της μονής του Αγίου
Γεωργίου Πόρτας Μπαμπίνη56 (τέλη 16ου - αρχές 17ου αι.) (εικ. 31).
Το καθολικό της μονής Αγάθωνος έχει πολλά από τα χαρακτηριστικά της
εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής του 16ου αιώνα57. Στην κάτοψη, η ύπαρξη
ανεξάρτητων τυπικαριών, ο διαχωρισμός του κεντρικού ιερού βήματος από τα
παραβήματα με τοίχους, ο ορθογώνιος κυρίως ναός με επιμηκυσμένο το δυτικό
σκέλος του σταυρού, οι ισχυρώς εξέχουσες πεντάπλευρες εξωτερικά κόγχες, η
τοποθέτηση των τεσσάρων κιόνων κοντά στους εξωτερικούς τοίχους, όλα είναι
στοιχεία που έλκουν την καταγωγή τους από παλαιά βυζαντινά πρότυπα και
επαναλαμβάνονται στα αθωνικού τύπου καθολικά μονών του 15ου και του 16ου
αιώνα. Επιπλέον, η τοιχοποιία με τους ορθογωνισμένους πωρόλιθους, που
αποδίδεται ομοίως όπως και στο καθολικό της μονής Μαλεσίνας, ενώ και τα
από θολίτες αποτελούμενα πλαίσια των δίλοβων παραθύρων, που ομοίως
απαντούν στο καθολικό της μονής Πόρτας Μπαμπίνη, είναι κι αυτά ισχυρά
στοιχεία που υποδεικνύουν τη χρονική τοποθέτηση της α’ φάσης του καθολικού
της μονής Αγάθωνος στον 16ο αιώνα.
Ο Μεσσής εύστοχα υποστηρίζει58 ότι κατά τον 16ο αιώνα
κατασκευάζονται στην ευρύτερη περιοχή της Στερεάς Ελλάδας τρία καθολικά
τα οποία μας βοηθούν ιδιαίτερα να κατανοήσουμε την εξέλιξη και εφαρμογή
του πλήρως απαρτισμένου αθωνικού τύπου. Είναι τα καθολικά των μονών
Τατάρνας, Γαλατάκη59 και Αγάθωνος.
Η δεύτερη οικοδομική φάση περιλαμβάνει ένα μέρος της δεύτερης
ζώνης, το τμήμα των αψίδων και των τοίχων πάνω από τον κεντρικό κοσμήτη

55.Βλ. σχετικά Μπούρας, Μπούρα 2002, ιδιαίτ. 509.

56.Βοκοτόπουλος 1967, 332-333. Παλιούρας 1985, 337-341.
57. Για τον 16ο αι., βλ. Χατζηδάκης 1974, 416-418. Μπούρας 1994, 147-191. Βογιατζής 2000,

135 κεξ. .
58. Μεσσής 2010α, 158-159.
59. Βογιατζής 2000, 117-118. Kanari 2003, 31-40. Δούκουρης 2006, 29-47.

60

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 των δύο παρεκκλησίων, καθώς και την τρίτη και τέταρτη ζώνη του καθολικού.
Αυτή η οικοδομική φάση, όπως σημειώσαμε παραπάνω, μπορεί να
χρονολογηθεί με ασφάλεια λίγο μετά το 1745. Πράγματι, η ιεροδικαστική
απόφαση για την επισκευή του καθολικού της μονής Αγάθωνος αναφέρει ότι:
«…ἀπὸ τὸν σεισμὸν εἰς μερικὰ μέρη οἱ θόλοι ἐγκρημνίσθησαν καὶ αἱ

ἀστρέχαις εὐγῆκαν ἔξω…», καθώς και ότι ορισμένοι τουλάχιστον τοίχοι του
κυρίως ναού και του νάρθηκα και οι πλάγιοι χοροί ήταν ακόμη ιστάμενοι και
διατηρούσαν ως έναν βαθμό την κεραμοσκεπή τους: «…παρετηρήσαμεν ἀπ’

ἔξω τὸ μοναστῆρι· ἕνα μεγάλον, ἔχον ἀπὸ τὸ δεξιὸν καὶ ἀριστερὸν μέρος δύο

θόλους πέτρινους, ἔχον ὀντάδες μὲ πάτωμα καὶ μὲ κεραμίδια σκεπασμένους,

καὶ δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ δύο ἄλλους ὀντάδες μικροὺς μὲ τρία παράθυρα καὶ μὲ

ξύλινες πόρτες καὶ δέκα τρία παράθυρα μεγάλα μὲ τζάμια, ἔχει τὸ

μοναστῆρι…».Ως δεύτερη οικοδομική φάση πρέπει να θεωρήσουμε τα τμήματα

που έχουν κατασκευαστεί με πωρόλιθους μικρότερων διαστάσεων και τούβλα,
κατά το πλινθοπερίκλειστο σύστημα, καθώς και τις στέγες και τους τρούλους
των τυπικαριών και των παρεκκλησίων, αλλά και τον κεντρικό τρούλο μαζί με
την κυβική του βάση.
Πράγματι, με μια πιο προσεκτική ματιά παρατηρούμε ότι η τοιχοποιία
των κεραιών του σταυρού και της βάσης του τρούλου διαφέρει από την
τοιχοποιία της πρώτης οικοδομικής φάσης, που εκτείνεται έως τον κοσμήτη. Οι
πώρινοι λίθοι είναι μικρότεροι σε μέγεθος, ενδεχομένως προέρχονται από την
επαναχρησιμοποίηση υλικών της πρώτης οικοδομικής φάσης, και σε πολλές
περιπτώσεις παρεμβάλλονται μεταξύ τους αργοί λίθοι60.
Χαρακτηριστικά είναι τα πολεμιστροειδή παράθυρα που τοποθετούνται
πάνω από τον κοσμήτη στους δυτικούς τοίχους των παρεκκλησιών, στη βόρεια
πλευρά του παρεκκλησίου του αγίου Ιωάννη του Προδρόμου και στη νότια
πλευρά του παρεκκλησίου του αγίου Χαραλάμπους. Τα πολεμιστροειδή

60. Είναι πολύ λογικό το συνεργείο που ανέλαβε την επισκευή των τμημάτων των τοίχων,

τα οποία κατέρρευσαν από το σεισμό του 1740, και την κατασκευή νέων στεγών να
συγκέντρωσε και να επαναχρησιμοποίησε τα παλαιά δομικά υλικά και να τα συμπλήρωσε με
νεότερα.

61

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 παράθυρα είναι αρκετά διαδεδομένα στον 18ο αιώνα61. Παράθυρα αυτού του
τύπου εντοπίζονται και σε ναούς της ίδιας περιόδου στη Φθιώτιδα62, όπως στον
Άγιο Βλάσιο Στυλίδας, στον Άγιο Γεώργιο Μυγδαλιάς και στους Ταξιάρχες
Νεράιδας, κοντά στη Στυλίδα63.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος δόμησης των τρούλων. Οι τρούλοι
των τυπικαριών ανέρχονται σε ύψος μόλις ενός δόμου και συμπληρώνονται
άνω και κάτω με μονή στρώση πλίνθων. Οι τρούλοι των παρεκκλησίων
ανέρχονται σε ύψος τριών δόμων, με τον μεσαίο να έχει περίπου το ήμισυ του
ύψους των δύο άλλων, και μεταξύ τους παρεμβάλλονται δύο μονές στρώσεις
πλίνθων. Ο κεντρικός τρούλος διαθέτει τέσσερις δόμους πωρόλιθων που
χωρίζονται μεταξύ τους με μονή στρώση πλίνθων και επιστέφεται από διπλή
στρώση πλίνθων κάτω από το πώρινο γείσο. Οι τρούλοι των τυπικαριών είναι
τυφλοί, των παρεκκλησίων, όπως προαναφέρθηκε, διαθέτουν ένα παράθυρο
μόνον στα ανατολικά, και ο κεντρικός τρούλος τέσσερα παράθυρα στις πλευρές
που κοιτάζουν τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Οι τυφλοί τρούλοι, το χαμηλό
τύμπανό τους και η έλλειψη παραθύρων μαρτυρούν επιρροές από την
οθωμανική αρχιτεκτονική64.
Στον 18ο αιώνα παρατηρείται μια συστηματική απλοποίηση και νόθευση
της τυπολογίας και κατ’ επέκταση της ναοδομίας, με αποτέλεσμα την
απομάκρυνση από τη βυζαντινή παράδοση και την εφαρμογή νέων τάσεων65.
Όμως αυτή η πρακτική δεν παρατηρείται στο καθολικό της μονής Αγάθωνος,
διότι κατά τη δεύτερη φάση το οικοδομικό συνεργείο επισκεύασε μόνο την
ανωδομή και κινήθηκε στα πλαίσια της πρώτης φάσης του καθολικού. Βέβαια,
αυτό μπορεί να οφείλεται στις απαγορεύσεις της ιεροδικαστικής απόφασης που
υπογράμμιζε ότι το καθολικό θα πρέπει να κατασκευαστεί σύμφωνα με την
πρότερη κατάστασή του. Παρομοίως έδρασε, επισκευάζοντας κι αντιγράφοντας
τα κεραμοπλαστικά κοσμήματα μιας παλαιάς μονόχωρης εκκλησίας του τέλους

61.
Ορλάνδος 20002, 20.
62.
Γενικά για την εκκλησιαστική αρχιτεκτονική του 18ου αι., βλ. Μπούρας 2013, 139-153.
63. Πανουσάκης, Χριστοδουλοπούλου 1992, 53.
64. Για επιρροές της οθωμανικής αρχιτεκτονικής στη μεταβυζαντινή εκκλησιαστική

αρχιτεκτονική, βλ. Μπούρας 20013, 465-476.

65. Mamaloukos, Polyviou, Theocharides, Kizis 1996, 288.

62

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 του 13ου ή του 14ου αιώνα, το οικοδομικό συνεργείο στον Άγιο Γεώργιο Αγιάς,
το 174966, όπου όμως ο ναός τελικά απέβη τρίκλιτος.

Το πρότυπο του καθολικού

Ο πλήρως απαρτισμένος αθωνικός τύπος ναού με εγγεγραμμένο σταυροειδή
πυρήνα, πλάγιους χορούς, λιτή, τυπικαριά και παρεκκλήσια εμφανίζεται στα
τέλη της παλαιολόγειας περιόδου, με αρχαιότερο παράδειγμα το ναό του
Προφήτη Ηλία στη Θεσσαλονίκη67 (μέσα 14ου αιώνα ή ανάμεσα στα έτη 1351-
136968). Καθολικά του ιδίου τύπου είναι αυτά της μονής Κουτλουμουσίου69
(1370-137870, χωρίς εξωνάρθηκα και παρεκκλήσιο, και σε ολοκληρωμένη μορφή
στα τέλη του 15ου ή στις αρχές του 16ου αι.71), της μονής Αντινίτσας72 (στα τέλη
του 14ου ή στις αρχές του 15ου αι.73 ή στα τέλη 15ου αιώνα74) και της μονής
Αγίου Δημητρίου Στομίου75 (α’ φάση στα τέλη του 14ου ή στις αρχές του 15ου
αι.76 και β’ φάση στα μέσα του 16ου αι.77). Δεν υπάρχουν αδιάσειστα στοιχεία
για το ποιο από αυτά τα καθολικά προηγείται και ποιο έπεται78, αλλά είναι
γεγονός ότι το πρώτο ιδρύθηκε στο Άγιον Όρος γύρω στο 1500, το τρίτο στη
βορειοανατολική Θεσσαλία ήδη από τα τέλη του 14ου αιώνα και μάλλον αυτό

66.Νικονάνος 1979, 59, σχέδ. 9-10, πίν. 22. Κουμουλίδης, Δεριζιώτης 1985, 106-110, εικ. 2.
67.Γενικά για την αρχιτεκτονική και χρονολόγηση του Προφήτη Ηλία Θεσσαλονίκης, βλ.
Bouras 1989, 47-53. Μυλωνάς 1989, 58-60. Papazotos 1991, 121-127. Παπαζώτος 1997, 128-136.
Παπαζώτος 2007, 154-207.
68. Παπαζώτος 1997, 184.
69. Για την αρχιτεκτονική και τη χρονολόγηση, βλ. Τσιγαρίδας 1976, 274-276 και 283.

Mylonas 1994, 75-86.Μυλωνάς 1989, 58-60. Φουντάς 1999, 443-482.

70. Φουντάς 1999, 469.
71. Θεοχαρίδης 2002, 376.
72. Το καθολικό καταστράφηκε ολοσχερώς, έπειτα από βομβαρδισμό, κατά τον Β΄

Παγκόσμιο Πόλεμο. Για την αρχιτεκτονική του καθολικού της μονής Αντινίτσας Ορλάνδος
1930, 369-389. Βογιατζής 2000, 129-130.
73. Βογιατζής 2000, 129-130.
74. Ορλάνδος 1930, 379-381.
75. Για την αρχιτεκτονική και χρονολόγηση, βλ. Σωτηρίου 1928α, 348-375. Νικονάνος

1979, 99, 125, 156-160, 166, 170-176. Μπούρας 2003, 51-82. Μεσσής 2009, 78-79. Μεσσής 2010β,
83-92. Μαμαλούκος, Σδρόλια 2010, 93-106.
76. Mylonas 1994, 83, υποσ. 46. Μεσσής 2009, 83-91. Messis 2012, 224-225 και 231-232.
77. Μπούρας 2003, 65-66.
78. Εύστοχα ο Μεσσής παρατηρεί ότι δεν υπάρχουν αδιάσειστα στοιχεία για να δοθεί μια

απάντηση σχετικά με το ποιός από τους ναούς αυτούς προηγείται χρονικά, βλ. Μεσσής 2010α,
132.

63

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 αποτέλεσε το πρότυπο για τα καθολικά των Μετεώρων, ενώ το δεύτερο
ιδρύθηκε στη βόρεια Φθιώτιδα και αποτέλεσε για αρκετούς μελετητές το
πρότυπο για το καθολικό της μονής Αγάθωνος.
Πράγματι, τα καθολικά της μονής Αντινίτσας (εικ. 32) και της μονής
Αγάθωνος παρουσιάζουν πολλές ομοιότητες. Πιο συγκεκριμένα, η εγγύτητα
μεταξύ των δύο ιδρυμάτων και ο ίδιος εξεζητημένος αρχιτεκτονικός τύπος είναι
στοιχεία που καθιστούν το καθολικό της μονής Αντινίτσας το πρότυπο για το
καθολικό της μονής Αγάθωνος79.
Το καθολικό της μονής Αντινίτσας υιοθετεί τον πλήρως απαρτισμένο
αθωνικό τύπο, με τυπικαριά εκατέρωθεν του ιερού βήματος, παρεκκλήσιο στα
νότια, στον τύπο του συνεπτυγμένου σταυροειδούς εγγεγραμμένου, δικιόνια
λιτή και εξωνάρθηκα. Η κεντρική αψίδα του βήματος είναι πεντάπλευρη
εξωτερικά και ημικυκλική εσωτερικά, όπως και οι κόγχες των πλαγίων χορών,
ενώ έχει το ίδιο μήκος χορδής με τους χορούς. Οι κόγχες των παραβημάτων των
δύο ναών εγγράφονται στο πάχος του ανατολικού τοίχου. Ο κυρίως ναός είναι
ορθογώνιος με τη μεγάλη διάσταση στο διαμήκη άξονα, ενώ ο κεντρικός χώρος
είναι τετράγωνος. Οι εσωτερικές επιφάνειες των μακρών τοίχων διαθέτουν
τυφλά αψιδώματα στα γωνιακά διαμερίσματα. Τρεις είναι οι είσοδοι μεταξύ
νάρθηκα και κυρίως ναού. Η κεντρική οδηγεί στο δυτικό σκέλος του σταυρού,
ενώ οι πλάγιες στα δυτικά γωνιαία διαμερίσματα. Και μόνον η περιγραφή
δείχνει τη στενή σχέση μεταξύ των δύο ναών.
Και τα δύο καθολικά φέρουν ανεξάρτητα τρίκογχα τυπικαριά που
καλύπτονται με φουρνικά, στην Αντινίτσα, και με τυφλούς τρούλους, στην
Αγάθωνος80. Στη βορειοδυτική γωνία του βόρειου και στη νοτιοδυτική γωνία
του νότιου τυπικαριού υπάρχουν φαλτσογωνιές και στους δύο ναούς. Τα
παρεκκλήσια είναι συνεπτυγμένοι σταυροειδείς εγγεγραμμένοι ναοί και
καλύπτονται με όμοιο τρόπο: ο κεντρικός χώρος φέρει οκτάπλευρο τρούλο και
το ιερό κατά μήκος καμάρα.

79. Μια πρώτη επιγραμματική καταγραφή των ομοιοτήτων και των διαφορών μεταξύ των

δύο ναών επιχειρεί ο Καρατζόγλου 2011, 451-452.

80. Ο Μεσσής τονίζει ότι τα τυπικαριά της Αντινίτσας αρχικά μπορεί να καλύπτονταν με

τρούλους και η κάλυψή τους με φουρνικά να προέκυψε σε μια μεταγενέστερη φάση επισκευών,
βλ. Μεσσής 2010α, 297.

64

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Η ιστορική μοίρα των δύο μονών αντέστρεψε τη σειρά: κατά την περίοδο
της βασιλείας του Όθωνα η μονή της Αντινίτσας απέβη μετόχι της μονής
Αγάθωνος, διατηρώντας ωστόσο ανεξάρτητη οικονομική διαχείριση και
διοίκηση81. Στα κειμήλια της μονής Αγάθωνος συγκαταλέγεται και μια
λειψανοθήκη από τη μονή της Αντινίτσας82, δείγμα ότι ορισμένα από τα
κειμήλιά της παραχωρήθηκαν για φύλαξη στην κυρίαρχη μονή.

Χρονολόγηση του καθολικού

Σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουν συγκεντρωθεί για την ιστορία της μονής
Αγάθωνος, μπορούμε να υποστηρίξουμε την ύπαρξη μοναστικής κοινότητας με
το όνομα Αγάθωνος στο α’ μισό του 16ου αιώνα. Στοιχεία που μαρτυρούν την
ύπαρξη της μονής είναι η οικοδομική (;) επιγραφή με τη χρονολογία 1524, την
οποία είδε ο Σωτηρίου να φυλάσσεται στη μονή Αγάθωνος κατά την επίσκεψή
του εκεί, καθώς και η επιγραφή της λειψανοθήκης του αγίου Παντελεήμονος
του έτους 1537, όπου μνημονεύεται η μονή ως μονή Αγάθωνος. Οι δύο αυτές
επιγραφές θα μπορούσαν να έχουν μεταφερθεί από αλλού, ενδεχομένως από το
«Παλαιομονάστηρο», την αρχική θέση της μονής; Από πρώτη ματιά, θα ήταν
δυνατόν.
Ωστόσο, δεν χρειάζεται να υποτεθεί ότι τα κειμήλια αυτά μεταφέρθηκαν
από αλλού, δεδομένου ότι η αρχική φάση του καθολικού μπορεί να τοποθετηθεί
χρονικά στον 16ο αιώνα, και κατά πάσαν πιθανότητα στο α’ μισό του.
Πράγματι, τα στοιχεία της κάτοψης και οι αναλογίες αντιγράφουν σχεδόν

81. Βλ. Αρχείο Ι. Μ. Φθιώτιδος. Φ. 1. Έγγραφα των ετών 1944 – 1962. Στο Αρχείο της Ι. Μ.

Φθιώτιδος φυλάσσεται το υπ’ αριθμ. πρωτ. 618/Διεκ. 309 της 4ης Μαρτίου 1961 έγγραφο της
Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος προς το Υπουργείο Θρησκευμάτων και Εθνικής
Παιδείας, με το οποίο εγκρίνει την προτεινόμενη με το υπ’ αριθμ. πρωτ. 545/23 – 2 – 1961
έγγραφο του τότε Μητροπολίτη Φθιώτιδος Δαμασκηνού υπαγωγή στην ανδρική Μονή
Αγάθωνος των μονών Αντινίτσας και Αγ. Γεωργίου Σαπουνά, αμφοτέρων γυναικείων, που
υπάγονταν στην μονή Δαμάστας και παρακαλεί να γίνουν ενέργειες για την έκδοση του
σχετικού Βασιλικού Διατάγματος. Το έγγραφο αυτό, που πρωτοκολλήθηκε από την Ι. Μ.
Φθιώτιδος με αριθμ. πρωτ. 821/29 – 3 – 1961, μας πληροφορεί ότι η μονή Αντίνιτσας είχε
ξαναγίνει μετόχι της μονής Αγάθωνος στα νεότερα χρόνια. Επιπλέον, βλ. Λαϊνάς 1974, 416-418.
Γενικά για τα μοναστήρια της Μητροπόλεως των Νέων Πατρών, βλ. Δημητρακόπουλος 2011,
135-148.
82. Μπαλατσούκας 2011, 141-142, υποσ. 1.

65

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 λεπτομερειακά το καθολικό της κοντινής μονής Αντινίτσας, που μπορεί να
τοποθετηθεί στις αρχές του 15ου αιώνα, και αυτή η τόσο στενή σχέση πρότυπου
και αντιγράφου δεν είναι λογικό να απέχει χρονικά πάνω από έναν αιώνα.
Επιπλέον, ορισμένες χαρακτηριστικές κατασκευαστικές λεπτομέρειες, όπως η
εξαιρετικά φροντισμένη τοιχοποιία από πωρόλιθους, οι ενδομημένοι κιονίσκοι
στα άκρα των αψίδων του ιερού βήματος και των χορών, και τα πλίνθινα
πλαίσια από θολίτες στα παράθυρα, μαρτυρούν ότι το συνεργείο πρέπει να είχε
εκπαιδευτεί σε πολλά και καλά βυζαντινά ή πρώιμα μεταβυζαντινά πρότυπα,
σαν να ήθελε να μιμηθεί τοιχοποιίες που δεν περιείχαν τούβλα. Τα πρότυπα
που θα υπήρχαν στην ευρύτερη περιοχή πιθανώς υποδείχθηκαν από τους
δωρητές ή από τους ίδιους τους αρχιμάστορες του συνεργείου. Παρόμοια
άψογη τοιχοποιία από ορθογωνισμένους πωρόλιθους και με ενδομημένους
κιονίσκους, προς το εξωτερικό όμως αυτή τη φορά, υπάρχουν στο καθολικό της
μονής Μαλεσίνας, που έχει τοποθετηθεί από τον Χαράλαμπο Μπούρα στον 16ο
αιώνα83, ίσως στις αρχές του.
Η βασιλεία του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς (1520-1566) αποτελεί
μεγάλη τομή για την Οθωμανική αυτοκρατορία84. Η μακροχρόνια ειρήνη και η
ευημερία που πρόσφερε η βασιλεία του συγκεκριμένου σουλτάνου είχε
ευεργετικά αποτελέσματα. Κατά την περίοδο αυτή αναζωογονήθηκε η
αρχιτεκτονική και η καλλιτεχνική δραστηριότητα των υπόδουλων
Χριστιανών85. Την περίοδο αυτή οι μοναστικές κοινότητες αυξήθηκαν και
αναδιοργανώθηκαν συστηματικά σε όλην την επικράτεια της αυτοκρατορίας
και ειδικά στα μεγάλα μοναστικά κέντρα (Άγιον Όρος, Μετέωρα)86. Η ακμή
των μοναστηριών επιβοηθήθηκε και από το Οικουμενικό Πατριαρχείο87. Ειδικά
οι μονές που είχαν ιδρυθεί μακριά από τις πόλεις γνώρισαν ιδιαίτερη ακμή,

83.
Ο Μπούρας 1999, 138 αναφέρει ότι «η χρονολόγηση του καθολικού της Μαλεσίνας έχει ως
terminus ante quem την εκτέλεση της ζωγραφικής διακοσμήσεως το 1599[…] Ίσως η απουσία μνείας της
ανεγέρσεως στην κτητορική επιγραφή να αποτελεί ένδειξη ότι υπήρχε σημαντική χρονική απόσταση του
κτίσματος από το 1599».
84. Ćurčić 2010, 703 κεξ.
85. Μπούρας 20013, 463. Ćurčić 2010, ιδιαίτ. 787-798.
86. Mamaloukos 1996, 283.
87. Μπούρας 2001, 238.

66

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 αφού προστατεύτηκαν από τους νόμους της αυτοκρατορίας ως θρησκευτικά
καθιδρύματα88.
Η αρχιτεκτονική του 16ου αιώνα χαρακτηρίζεται από την
παραγωγικότητα και την ποιότητα των καθολικών που οικοδομήθηκαν τότε89.
Τη περίοδο αυτή το Άγιον Όρος γνωρίζει μια ραγδαία αρχιτεκτονική
δραστηριότητα. Κτίζονται επιβλητικά χρηστικά κτίρια, οχυρωματικά έργα και
άρτια καθολικά μονών. Η ανέγερση και διακόσμηση των καθολικών αυτής της
περιόδου γίνεται με την αρωγή Πατριαρχών και ηγεμόνων της Βλαχίας και
Μολδαβίας. Μερικά παραδείγματα είναι τα καθολικά των μονών Ιβήρων
(1514), Διονυσίου (1539), Κουτλουμουσίου (1540), Φιλοθέου (1540),
Σταυρονικήτα (1542), Ξενοφώντος (1544) και Δοχειαρίου (1568)90. Την ίδια
άνθηση γνωρίζουν τα Μετέωρα που εξελίχθηκαν σε μεγάλο μοναστικό κέντρο
της Θεσσαλίας. Οι μονές του Μεγάλου Μετεώρου (Μεταμορφώσεως), Βαρλαάμ,
Αγίου Στεφάνου και Ρουσάνου επιβεβαιώνουν την παραπάνω άποψη. Μέσα σε
αυτά τα πλαίσια της ευημερίας θα πρέπει να τοποθετήσουμε την ίδρυση του
καθολικού της μονής Αγάθωνος.
Με το τέλος της βασιλείας του Σουλεϊμάν η Οθωμανική αυτοκρατορία
παρουσίασε εσωστρέφεια και ύφεση στους πολιτικούς και κοινωνικούς
θεσμούς91. Η πρότερη φιλικά προσκείμενη μεταχείριση των μοναστηριών από
τους Οθωμανούς τερματίστηκε τη διετία 1568-1570, όταν ο σουλτάνος Σελίμ ο Β’
διέταξε απογραφή των μοναστηριών και αυστηροποίηση στην ίδρυση νέων
μοναστικών καθιδρυμάτων92. Επομένως, θα ήταν αδόκητο να ιδρυθεί ένας ναός
με τα χαρακτηριστικά του καθολικού της μονής Αγάθωνος μετά το τέλος της
δεκαετίας του 1560. Σύμφωνα με τα στοιχεία που είναι μέχρι σήμερα διαθέσιμα
και έχουν συγκεντρωθεί στη παρούσα μελέτη μπορούμε να χρονολογήσουμε
την πρώτη οικοδομική φάση του καθολικού της μονής Αγάθωνος στο α’ μισό
του 16ου αιώνα και ειδικότερα στην περίοδο της βασιλείας του Σουλεϊμάν του
Μεγαλοπρεπούς.

88. Μπούρας 2001, 238.

89. Μπούρας 1991, 26.
90. Χατζηδάκης 1974, 416-418.
91. Μπούρας 20013, 463.
92. Μπούρας 2001, 238.

67

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Το καθολικό της μονής Αγάθωνος ήλθε ξανά στο προσκήνιο μέσω της
ιεροδικαστικής απόφασης του 1745 με το οποίο χορηγήθηκε άδεια επισκευής
του από τον καταστροφικό σεισμό του 1740. Το έγγραφο αυτό επιτρέπει με
ασφάλεια να χρονολογήσουμε τη δεύτερη οικοδομική φάση του καθολικού λίγο
μετά το 1745.

68

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Κεφάλαιο 2ο:
Οι τοιχογραφίες των τυπικαριών και των παρεκκλησίων

Ολόκληρο το καθολικό είναι τοιχογραφημένο. Βέβαια, οι τοιχογραφίες του

κυρίως ναού έχουν φιλοτεχνηθεί πρόσφατα στο τέλος του 20ού αιώνα.
Σύμφωνα όμως με την ιεροδικαστική απόφαση του 1745 το καθολικό έφερε
εντοίχια ζωγραφική «…καὶ ὑποκάτωθεν τῶν θόλων εἶναι ζωγραφισμένη ἡ

ἐκκλησία…». Πολύ πιθανόν οι τοιχογραφίες του κυρίως ναού να

καταστράφηκαν από την πυρπόλησή του από τους Τούρκους το 18211.
Ξεχωρίζουν οι τοιχογραφίες των τυπικαριών και των παρεκκλησίων. Η
τοιχογράφησή τους ανάγεται μετά το 1745, μετά τις επισκευαστικές εργασίες
στο καθολικό. Πιθανόν ο χορηγός της ζωγραφικής του καθολικού να είναι ο
Δημάκης Χατζηαναγνώστου Οικονόμου, του οποίου το πορτραίτο ως νέου
κτήτορα τοποθετείται στη βόρεια ζώνη των μεμονωμένων αγίων του
παρεκκλησίου του Αγίου Χαραλάμπους2.
Οι τοιχογραφίες είναι εξαιρετικά κατεστραμμένες λόγω της επικάλυψής
τους από στρώματα αλάτων και αιθάλης. Σε πολλά σημεία τα στρώματα των
αλάτων και της αιθάλης έχουν καταστρέψει εντελώς την ζωγραφική επιφάνεια.
Στις περισσότερες τοιχογραφίες, και ειδικά στο παρεκκλήσιο του Αγίου
Ιωάννου του Προδρόμου σώζονται μόνον τα περιγράμματα και το σχέδιο των
μορφών. Οι τοιχογραφίες του βόρειου τυπικαριού έχουν καλυφθεί σε μεγάλο
βαθμό από επάλληλα στρώματα αιθάλης. Τα καλύτερα διατηρημένα
τοιχογραφικά σύνολα είναι του παρεκκλησίου του Αγίου Χαραλάμπους και του
νότιου τυπικαριού.

1. Σιμόπουλος 1985, 98.

2. Βλ. παραπάνω σελ. 36-37, εικ. 5.

69

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Όλος ο τοιχογραφικός διάκοσμος φαίνεται να έχει φιλοτεχνηθεί από ένα
ζωγραφικό εργαστήριο. Βέβαια, καμία επιγραφή δεν σώζεται που να αφορά
την τοιχογράφηση του ναού. Επιπλέον, οι ενθυμήσεις που έχουν χαραχθεί
πάνω στη ζωγραφική επιφάνεια χρονολογούνται από το 1800 και μετά. Για τη
μελέτη και την ταύτιση του εργαστηρίου θα επικεντρωθώ στις καλύτερα
σωζόμενες τοιχογραφίες και ειδικά σε αυτές του παρεκκλησίου του αγίου
Χαραλάμπους. Συγκεκριμένα, η ανάλυση, που ακολουθεί θα επικεντρωθεί στις
παραστάσεις των τυπικαριών και των παρεκκλησίων που σώζονται σε καλή
κατάσταση και επιτρέπουν την μελέτη και την εικονογραφική και τεχνοτροπική
ανάλυσή τους.

Εικονογραφικό πρόγραμμα και εικονογραφική ανάλυση

Βόρειο τυπικαριό (παρεκκλήσιο Αγίων Αποστόλων)

Στην ανατολική κόγχη του βόρειου τυπικαριού ιστορείται η παράσταση Ἄνω σε

ἐν θρόνῳ κάτω σε ἐν τάφῳ: στο τεταρτοσφαίριο ο Χριστός εικονίζεται ένθρονος

να ευλογεί (εικ. 33),και πιο κάτω, στον ημικύλινδρο της κόγχης, τοποθετούνται
οι αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ όρθιοι να κρατούν σκήπτρο και σφαίρα
(εικ. 34), ενώ στην κατώτερη ζώνη παριστάνεται ο τάφος του Κυρίου (εικ. 35).
Στο θόλο του τυφλού τρούλου του τυπικαριού ιστορείται ο Παλαιός των
Ημερών μέσα σε κυκλική δόξα, την οποία κρατούν εξαπτέρυγα χερουβίμ στα
σφαιρικά τρίγωνα (εικ. 36).
Στο ανώτερο τμήμα των τυμπάνων του νότιου, δυτικού και βόρειου
τοίχου του τυπικαριού εικονίζονται αρχάγγελοι ως την οσφύ με ανοικτές τις
φτερούγες τους να προβάλλουν από νέφη (εικ. 37). Κρατούν σκήπτρο και
σφαίρα και φορούν χιτώνα λευκόφαιο και μανδύα κοκκινωπό, που πορπώνεται
πλάγια, πάνω στον δεξί ώμο. Αμέσως κάτω από τη ζώνη αυτή τοποθετούνται
δύο σκηνές από τα Εωθινά ευαγγέλια, το Μη μου Άπτου, στον νότιο τοίχο, και το
Δείπνο εἰς Ἐμμαούς, στον δυτικό, ενώ στον βόρειο εικονίζεται η Θυσία του Άβελ

70

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 και του Κάιν ψηλά και το Όραμα του Πέτρου Αλεξανδρείας στην κατώτερη ζώνη,
επειδή το σημείο αυτό έχει περισσότερη σχέση με την πρόθεση των τιμίων
δώρων και την ακολουθία της προσκομιδής.
Στην τρίτη ζώνη, στον νότιο τοίχο πάνω από την πυλίδα που οδηγεί στο
ιερό βήμα του καθολικού τοποθετείται άγγελος στηθαίος, και στον δυτικό τοίχο
τοποθετούνται οι άγιοι Ρωμανός (ὁ ἅγιος Ῥωμανός ὁ μελωδός)3 και Στέφανος (ὁ

ἅγιος[…] ὁ πρωτομάρτυρας)4 (εικ 38).

Το εικονογραφικό πρόγραμμα του βόρειου τυπικαριού διαθέτει
ευχαριστιακό χαρακτήρα, αφού χρησιμεύει ως πρόθεση: ο Επιτάφιος Θρήνος,
το όραμα του Πέτρου Αλεξανδρείας, η Θυσία του Άβελ και του Κάιν και η
ευλόγηση του άρτου από τον Χριστό στους Εμμαούς είναι ενδεικτικές. Η θέση
της παράστασης του οράματος του Πέτρου Αλεξανδρείας έχει καθιερωθεί στο
βόρειο τοίχο της πρόθεσης, λόγω της άμεσης σχέσης του με το μυστήριο της
θείας ευχαριστίας και του θεολογικού νοήματός του που υπογραμμίζει την
καταδίκη των αιρέσεων5.
Η αψίδα φέρει διάκοσμο που σχετίζεται με την ενανθρώπιση του Λόγου
και τη σωτηρία του ανθρώπινου γένους. Το εικονογραφικό θέμα Άνω Ἄνω σε ἐν

θρόνῳ κάτω σε ἐν τάφῳ στην αψίδα είναι εμπνευσμένο από το τροπάριο της α’
ωδής του κανόνα του Μεγάλου Σαββάτου6. Άνω, ο Χριστός κάθεται σε
ξυλόγλυπτο θρόνο με ερεισίνωτο, που διακοσμείται με ξύλινα κομβία, γύρω
από τον οποίο εικονίζονται νεφέλες. Κρατά κλειστό ειλητό και ευλογεί και
αναπαύει τα πόδια του πάνω σε φτερωτούς τροχούς (Θρόνους). Ο Κύριος φορεί
βαθυγάλαζο χιτώνα και κόκκινο ιμάτιο. Κάτω, στην παράσταση του τάφου7, ο
Χριστός εικονίζεται σε λίθινη σαρκοφάγο ύπτιος και σαβανωμένος. Κοντά στην
κεφαλή του η Θεοτόκος θρηνεί, φέρνοντας το αριστερό χέρι στο μάγουλό της, σε
ένδειξη θλίψης, και ακουμπώντας το δεξί στη λίθινη σαρκοφάγο. Πάνω από τον

3.
Ευστρατιάδης 1935, 410. LCI 8 (1974) 279-280, λήμμα «Romanos der Melode von
Konstantinopel» (G. Kaster).
4. Ευστρατιάδης 1935, 432. LCI 8 (1974) 395-403, λήμμα «Stephan» (G. Nitz).
5. Grabar 1968α, 488. Altripp 1998, 10-11, 164. Koukiaris 2011, 63-71.
6. Βλ. Τριώδιον 1967, 425, 481.
7. Η παράσταση διακόπτεται στη μέση από το ανατολικό παράθυρο της κόγχης του

τυπικαριού.

71

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Κύριο διακρίνονται τα φτερά ενός ημίσωμου αγγέλου που κατά πάσαν
πιθανότητα εικονίζεται να πετά.
Το παλαιότερο γνωστό σωζόμενο μνημείο όπου εικονίζεται το θέμα Ἄνω

σε ἐν θρόνῳ κάτω σε ἐν τάφῳ8 είναι το παρεκκλήσιο των αποστόλων Πέτρου

και Παύλου στο καθολικό της μονής Βλατάδων9, αλλά γνωρίζει ιδιαίτερη
διάδοση στη Θεσσαλία και την κεντρική Στερεά Ελλάδα κατά τον 17ο και 18ο
αιώνα10. Η μορφή του σαβανωμένου Κυρίου και το τμήμα από φτερούγα του
αγγέλου θυμίζει την ομώνυμη παράσταση στο παρεκκλήσιο του Προδρόμου
στη μονή Βύλιζας και του παρεκκλησίου του αγίου Ανδρέα Κρήτης στη μονή
Αγίου Γεωργίου Νεράιδας Στυλίδας11.
Στο κέντρο του Μη μου Άπτου (εικ. 39-40) ο Χριστός απευθύνεται στη
γονατιστή Μαγδαληνή. Ο Κύριος με το δεξί χέρι της δείχνει την λογχισμένη
πλευρά του και με το αριστερό κρατά ανοιχτό ειλητό. Δίπλα, στα δεξιά της
σκηνής, στο εσωτερικό της σαρκοφάγου κάθονται δύο άγγελοι. Στο βάθος της
σκηνής εικονίζονται βουνά. Η παράσταση φέρει την επιγραφή: Ὁ Χ(ριστό)C

φ[…] τῇ Μαγδαληνῇ. Για την ιστόρηση του επεισοδίου ο ζωγράφος στηρίζεται

σε χωρίο του ευαγγελιστή Ιωάννη12. Η παράσταση απαντά ήδη από τη
βυζαντινή περίοδο13. Ο συγκεκριμένος εικονογραφικός τύπος
αποκρυσταλλώθηκε κατά τον 15ο αιώνα14 και υιοθετήθηκε στη μεταβυζαντινή
ζωγραφική χωρίς ιδιαίτερες τροποποιήσεις15. Η χαρακτηριστική αντικίνηση του
σώματος του Χριστού απαντά σε ικανό αριθμό έργων από τον 16ο αιώνα και
εξής16.

8. Για το εικονογραφικό θέμα, βλ. Δημητροκάλλης 1999-2000, 489-500. Πασαλή 2002β,

217-241. Παπακωσταντίνου 2015, 167.

9. Στογιόγλου 1971, 106-124, εικ. 40, 47α.
10. Ενδεικτικά, βλ. Τούρτα 1991, 38-39, 203-207. Σαμπανίκου 1997, 72-74. Πασαλή 2002β,

257-263.
11. Πασαλή 2002β, 285, 286 εικ. 10 και 13, αντιστοίχως.
12. Ιωαν. κ΄, 14-17.
13. Καλλιγά-Γερουλάνου 1962-1963, 204. Ζάρρας 2006, 140-149.
14. Βοκοτόπουλος 1990, 81.
15. Καλλιγά-Γερουλάνου 1962-1963, 212 κεξ. όπου και παραδείγματα.
16. Βλ. ενδεικτικά στη μονή του Μεγάλου Μετεώρου (Χατζηδάκης, Σοφιανός 1990α, 100)

και στις μονές Διονυσίου και Δοχειαρίου (Millet 1927, πίν. 203. 1 και 230.1-231.1). Για τον 18ο
αι., βλ. την παράσταση στη μονή Αγίας Τριάδας Δρακότρυπας (Τσιουρής 2008, 542, εικ. 151).

72

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Στο κέντρο της σκηνής του Δείπνου εις Εμμαούς17 (εικ. 41) τοποθετείται ο
Χριστός μετωπικός να ευλογεί τον άρτο και εκατέρωθέν του εικονίζονται οι δύο
μαθητές Λουκάς και Κλεόπας σε στάση τριών τετάρτων. Οι μορφές κάθονται σε
κυκλικό τραπέζι καλυμμένο με τραπεζομάντηλο, πάνω στο οποίο υπάρχουν
εδέσματα. Το βάθος της παράστασης καταλαμβάνεται από κτήρια που φέρουν
θόλους στο κέντρο, στο ύψος του Χριστού, και στα πέρατά τους. Η σκηνή
παραπέμπει στον καθιερωμένο τύπο που έλκει την καταγωγή του από την
Κρητική ζωγραφική18. Με τον ίδιο εικονογραφικό τύπο απαντά και στην
Ερμηνεία19. Η κίνηση του Χριστού να ευλογεί τον άρτο δεν είναι συχνή20, αλλά
παρομοίως απαντά στο ναό της Αγίας Παρασκευής Βραγγιανών Ευρυτανίας
(1648)21 και στο καθολικό της μονής Αγίας Τριάδας Δρακότρυπας (1758)22.
Στη Θυσία του Άβελ και του Κάιν23 (εικ. 42) το κέντρο καταλαμβάνουν οι
δύο πυρές: δεξιά, αυτή του Άβελ με το σφάγιο και με τις φλόγες να υψώνονται
κατακόρυφα προς τον ουρανό ως ένδειξη αποδοχής της θυσίας από το Θεό, και
αριστερά η πυρά του Κάιν, όπου οι φλόγες στρέφονται προς το πρόσωπό του ως
ένδειξη της μη αποδοχής της θυσίας. Ο Άβελ, ντυμένος με σκελίδες και κοντό
χιτώνα, κοιτά προς τον ουρανό και υψώνει τα χέρια του σε στάση δέησης, ενώ ο
Κάιν, ντυμένος μακρύ χιτώνα, στρέφει το πρόσωπό του προς τη γη. Επιπλέον,
στα πόδια των δύο αδερφών τοποθετούνται τα δηλωτικά του επαγγέλματός
τους: σπαρτά για τον Κάιν και κοπάδι προβάτων για τον Άβελ. Με την ίδια
εικονογραφική διάταξη αναφέρεται η σκηνή και στην Ερμηνεία24. Η ιστόρηση
του επεισοδίου δεν είναι ιδιαίτερα συχνή στο Θεσσαλικό χώρο25. Συνήθως
ιστορούνται η καλλιέργεια της γης από τον Κάιν, το θέρισμα των καρπών και η

17.
Για το εικονογραφικό θέμα, βλ. Spatharakis 1996, 250-292. Ζάρρας 2006, 102-111.
18.
Παρόμοιες παραστάσεις που συνδέονται με την Κρητική σχολή: καθολικά μονών
Μεγίστης Λαύρας, Διονυσίου, Ιβήρων βλ. Millet 1927, πίν. 131. 3, 203. 2 και 255. 1.,
Σταυρονικήτα, βλ. Χατζηδάκης 1986, 73-74, πίν. 127 και Μεγάλου Μετεώρου, βλ. Χατζηδάκης,
Σοφιανός 1990α, 141.
19. Ερμηνεία 1909, 111.
20. Τσιουρής 2008, 145.
21. Σδρόλια 2012, 415, εικ. 322.
22. Τσιουρής 2008, 544, εικ. 154.
23. Για την εικονογραφία της Γενέσεως, όπου αναφέρεται και η θυσία των Άβελ και Κάιν,

βλ. Τσέλιγκα–Αντουράκη 2010, 495-518. Τσιουρής 2014-2015, 234-237.

24. Ερμηνεία 1909, 48.
25. Τσιουρής 2014-2015, 235, υποσ. 52.

73

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 ιστόρηση του Άβελ ως βοσκού26. Βέβαια, η θέση αυτής της σκηνής στο βόρειο
τυπικαριό που λειτουργεί ως πρόθεση υπογραμμίζει τον ευχαριστιακό
χαρακτήρα του χώρου: η θυσία του Άβελ έγινε αποδεκτή από τον Θεό λόγω της
καθαρότητας και της αγνότητάς του. Οι μορφές αποδίδονται εντελώς
διαφορετικά απ’ ό,τι στη γνωστή εικόνα του Θεόδωρου Πουλάκη της Συλλογής
Κοντομηνά, που αντιγράφει χαρακτικό του Jan Sadeler σε σχέδιο του M. De
Vos27: εκεί τα τέκνα των πρωτόπλαστων εικονίζονται μόνο με ένα περίζωμα σε
δραματικές στάσεις και σε τοπίο της υπαίθρου με πολλές λεπτομέρειες.
Στο Όραμα του αγίου Πέτρου Αλεξανδρείας (εικ. 43) ο Πέτρος απευθύνεται
προς τον νεαρό Χριστό με τα γνωστά λόγια: «τίς σου τὸν χιτῶνα διῆλεν

Χριστέ;», που σημειώνονται δίπλα του. Ο Χριστός στέκεται όρθιος πάνω σε

αγία τράπεζα, που καλύπτεται από κιβώριο. Φορά σχισμένο χιτώνα και δείχνει
προς τα κάτω. Συνήθως στο κατώτερο τμήμα της σκηνής εικονίζεται ο
αιρεσιάρχης Άρειος είτε συντετριμμένος γονυπετής ή να καταβροχθίζεται από
ένα θαλάσσιο τέρας, αλλά εδώ ο Άρειος παραλείπεται, καθώς, όπως τονίζει ο
Ιωάννης Τσιουρής, η παράσταση του Αρείου θεωρείται αυτονόητη και συχνά
δεν εικονογραφείται κατά την μεταβυζαντινή περίοδο 28. Το εικονογραφικό
θέμα απαντά από τον 11ο αιώνα σε μικρογραφίες χειρογράφων29 και γνωρίζει
ιδιαίτερη διάδοση κατά την παλαιολόγεια περίοδο 30. Ο Κύριος τοποθετείται
κάτω από κιβώριο σε αρκετά παραδείγματα, όπως στο παλαιό καθολικό της
μονής αγίου Στεφάνου31, στο παρεκκλήσιο των Τριών Ιεραρχών της μονής
Βαρλαάμ32, στη μονή Προυσού33 και στο ναό των Ταξιαρχών στο Μύρεσι
Αγράφων34. Βέβαια, η σκηνή αυτή εντοπίζεται στην πλειονότητα των
παραστάσεων των ναών του 17ου αιώνα στην περιοχή των Αγράφων35.

26. Τσιουρής 2014-2015, 252, εικ. 10.

27
. Ρηγόπουλος 2006, 177 αρ. 27, εικ. 332.
28. Τσιουρής 2008, 82.
29. Grabar 1968α, 469 κεξ.
30. Constantinides 1992, πίν. 70-73. Για το θέμα, βλ. πρόσφατα Koukiaris 2011, 63-71.
31. Vitaliotis 1998, 82, πίν. 41.
32. Σαμπανίκου 1997, 69, πίν. 33.
33. Παλιούρας 2011, 489, εικ. 8.
34. Χατζηδάκης 1987, 228, εικ. 88.
35. Βλ. Τσιουρής 2008, 81, υποσ. 532. Σδρόλια 2012, 135.

74

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Νότιο τυπικαριό (παρεκκλήσιο της Μεταμορφώσεως του Κυρίου)
Στο τεταρτοσφαίριο της ανατολικής κόγχης εικονίζεται με φτερά ο άγιος
Ιωάννης ο Πρόδρομος [ὁ ἅγιος Ἰω(άννης)] έως την οσφύ να κρατά ανοικτό

ειλητό με τα λόγια: Μετανοεῖτε, ἤγγικε γάρ ἡ Βασιλεία τῶν οὐρανῶν. Φορά

καστανωπή μηλωτή και πράσινο ιμάτιο που καλύπτει τον αριστερό ώμο και το
χέρι του και ζώνεται στη μέση. Στο ανώτερο μέρος του ημικυλίνδρου της
αψίδας τοποθετούνται ο άγιος Βαβύλας (ὁ ἅγιος Βαβύλας) και άλλος ένας

ιεράρχης (ὁ ἅγιος Πο[…]ιος, ίσως ο Πορφύριος Γάζης;) ως συλλειτουργούντες.

Στο κατώτερο μέρος του ημικυλίνδρου εικονίζονται με μοναχικά ενδύματα οι
άγιοι Διονύσιος (ὁ ἅγιος Διονύσιος ὁ ἐν Ὀλύμπῳ) και Αγάπιος36 (ὁ ἅγιος

Ἀγάπιος). Σήμερα οι ζώνες του ημικυλίνδρου δεν είναι πλέον ορατές, διότι
έχουν καλυφθεί από ξυλόγλυπτο προσκυνητάρι.
Στον τυφλό τρούλο εικονίζεται ο Χριστός Εμμανουήλ [Ἰ(ησού)C

Χ(ριστό)C Ἐμμανουήλ] σε μετάλλιο, ενώ στα λοφία τοποθετούνται εξαπτέρυγα

χερουβίμ που κρατούν τη δόξα του Κυρίου (εικ. 44).
Στο ανώτερο τμήμα του νότιου, δυτικού και βόρειου τοίχου εικονίζονται
ως την οσφύ να προβάλλουν από νέφη αρχάγγελοι με ανοικτές τις φτερούγες
τους. Κρατούν σκήπτρο και σφαίρα και φορούν χιτώνα λευκόφαιο και μανδύα
κοκκινωπό, που πορπώνεται πλάγια, πάνω στον δεξί ώμο (εικ. 45).
Στην δεύτερη ζώνη εικονίζονται: στον νότιο τοίχο ο άγιος Αυτόνομος (ὁ

ἅγιος Αὐτόνομος) (εικ. 46) και ένας άλλος αδιάγνωστος, στον δυτικό τοίχο οι

άγιοι Νίκανδρος (ὁ ἅγιος Νίκανδρος) και Αχίλλειος37 (ὁ ἅγιος Ἀχίλλειος) (εικ.

47) και στον βόρειο τοίχο οι άγιοι Λέων επίσκοπος Κατάνης (ὁ ἅγιος Λέων ὁ

Κατάνης) και ο Γερμανός, πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως (ὁ ἅγιος Γερμανός

Κωνσταντινουπόλεως) (εικ. 48).

36. LCI 5 (1974) 44, λήμμα «Agapius» (M. Lechner).

37. LCI 1 (1974) 21-22, λήμμα «Achilius von Larisa» (K.G. Kaster).

75

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Στην τρίτη και τελευταία ζώνη εικονίζονται: στον νότιο τοίχο οι άγιοι
Αειθαλάς38 (ὁ ἅγιος Ἀειθαλᾶς) και Ρουφίνος (ὁ ἅγιος Ῥουθῖνος), των οποίων τα
σώματα έχουν καταστραφεί από τη μεταγενέστερη διάνοιξη της πυλίδας του
τυπικαριού, στον δυτικό δύο αδιάγνωστοι ιεράρχες σε νεαρή ηλικία (εικ. 49),
ενώ στον βόρειο τοίχο έχουν τοποθετηθεί οι άγιοι Νικηφόρος πατριάρχης
Κωνσταντινουπόλεως (ὁ ἅγιος Νικηφόρος Κωνσταντινουπόλεως) και Ευμένιος

(ὁ ἅγιος Εὐμένιος), με τα σώματά τους να παραλείπονται λόγω της διόδου που

οδηγεί στο ιερό βήμα (εικ. 50).
Στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας η παράσταση του φτερωτού αγίου
Ιωάννου του Προδρόμου (εικ. 51) έλκει την καταγωγή της από παλαιολόγεια
πρότυπα, όπως αποκρυσταλλώθηκαν στην Κρητική ζωγραφική39. Ωστόσο,
πτερωτός ή όχι, η μορφή του Προδρόμου προέρχεται από σκηνές Δέησης που
εκτείνεται όχι μόνο στην κεντρική αψίδα, αλλά και στα παραβήματα, ή από
βιογραφικούς κύκλους του, οι οποίοι άλλοτε ιστορούνταν στην πρόθεση και
άλλοτε στο διακονικό40. Ως τελευταίος προφήτης της Παλαιάς και πρώτος
μάρτυρας της Καινής Διαθήκης και αυτόπτης της θεότητας του Χριστού 41,
δικαιωματικά τοποθετείται σε αψίδες, όπως και στην αψίδα του τυπικαριού.
Η σύνδεση μεταξύ Παλαιάς και Καινής Διαθήκης εκφράζεται επιπλέον
με την εικόνιση του Παλαιού των Ημερών στον τρούλο του βόρειου τυπικαριού
και του Χριστού ως Εμμανουήλ στον τρούλο του νότιου τυπικαριού. Οι δύο
αυτές μορφές, αν κατανοηθούν συνδυαστικά, δηλώνουν το ομοούσιο του
Πατρός και του Υιού και παραπέμπουν στη Δευτέρα Παρουσία42.
Οι άγιοι που καταλαμβάνουν τους τοίχους του τυπικαριού είναι κυρίως
επίσκοποι και μόνο δύο μοναχοί. Πρόκειται για τους Γερμανό43 (εικ. 48),
Νικηφόρο44 (εικ. 50) και Νίκανδρο45 (εικ. 47), πατριάρχες

38.
LCI 5 (1974) 65, λήμμα «Aithalas» (K.G. Kaster).
39.
Για την εικόνιση του φτερωτού Ιωάννη, κατά κρόταφον ή μετωπικού, βλ. Lafontaine-
Dosogne 1976, 121-143. Χατζηδάκη 1983, 18 αρ. 2. Buckton 1994, 216-218 αρ. 231 (M. Vassilaki).
40. Altripp 1998, 111-114.
41. ΘΗΕ 6 (1965) 1119-1125 λήμμα «Ιωάννης Πρόδρομος» (Γ. Γρατσέας).
42. Velmans 1984, 137-162, ιδιαίτ. 154 κ. εξ. Semoglou 1995, 79.
43. Ευστρατιάδης 1935, 90.
44. Ευστρατιάδης 1935, 354. LCI 8 (1974) 40-42, λήμμα «Nikephorus von Konstantinopel»

(J. Kraner).

76

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Κωνσταντινουπόλεως, τον Βαβύλα Αντιοχείας46, τον Πορφύριο Γάζης47, τον
Ευμένιο Γορτύνης48 και τους Λέοντα Κατάνης49 (εικ. 48) και Αυτόνομο
Πρεναίστου50. Στη χορεία των επισκόπων συγκαταλέγονται περιέργως με
αρχιερατικά άμφια και οι μάρτυρες Αειθαλάς51 και Ρουφίνος52. Οι δύο μοναχοί
είναι ο Διονύσιος ο εν Ολύμπω53 και ο Αγάπιος, πιθανώς ο Βατοπεδινός54, που
τοποθετούνται ξεχωριστά από τους υπόλοιπους στην ανατολική αψίδα. Η
ιδανική αυτή συγκέντρωση ιεραρχών, ως επί το πλείστον, εκφράζει πιθανώς το
χαρακτήρα και τη χρήση του τυπικαριού ως χώρου σκευοφυλακίου και
φύλαξης αμφίων, τόσο για τους ιερείς και επισκόπους όσο και για τον
λειτουργικό εξοπλισμό του ναού.

Βόρειο παρεκκλήσιο (του Αγίου Χαραλάμπους)

Στο ιερό βήμα η Θεοτόκος στον τύπο της Βλαχερνίτισσας εικονίζεται στο
τεταρτοσφαίριο της κόγχης. Στην κατώτερη ζώνη ιστορείται ο Μελισμός: στο
κέντρο ο Χριστός σε νεανική ηλικία προβάλλει από κάλυκα αγίου ποτηρίου.
Εκατέρωθεν του Χριστού συλλειτουργούντες ιεράρχες κρατούν ανοιχτά ειλητά,
αριστερά ιεράρχης που δεν διασώζεται ούτε η μορφή ούτε το όνομά του (ὁ

ἅγιος[…]) και δεξιά ίσως ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης55 (ὁ ἅγιος Γρηγόριος), του
οποίου το πρόσωπο έχει καταστραφεί. Το ειλητό που κρατεί φέρει την
επιγραφή: Κύρι|ε ὁ Θε|όc ἡ|μῶν| τὴν| ἐκ τῶ|ν ἡμ(ῶν) | ταῦ|την (εικ. 52).
Στην καμάρα του ιερού βήματος εικονίζονται οι Μυροφόρες στο μνήμα στο
βόρειο τμήμα και η Ψηλάφηση του Θωμά στο νότιο, ενώ ανάμεσά τους
τοποθετείται μέσα σε μετάλλιο ο δίκαιος Ισαάκ. Κάτω από τις Μυροφόρες, στον

45. Μάλλον πρόκειται για τον Νίκανδρο Μύρων, βλ. Ευστρατιάδης 1935, 350.
46. Ευστρατιάδης 1935, 67.
47. Ευστρατιάδης 1935, 399.
48. Ευστρατιάδης 1935, 147.
49. Ευστρατιάδης 1935, 274. LCI 7 (1974) 390-391, λήμμα «Leo von Catania» (K.G Kaster).
50. Ευστρατιάδης 1935, 64.
51. Ευστρατιάδης 1935, 11.
52. Ευστρατιάδης 1935, 409.
53. Ευστρατιάδης 1935, 116.
54. Ευστρατιάδης 1935, 8.
55. Ευστρατιάδης 1935, 102.

77

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 βόρειο τοίχο, δύο ιεράρχες ως την οσφύ σε μετάλλια: οι άγιοι Ιωσήφ
Θεσσαλονίκης56 (ὁ ἅγιος Ἰωσήφ) και Ελευθέριος επίσκοπος Ιλλυρικού57 (ὁ ἅγιος

Ἐλευθέριος) (εικ. 53), ενώ κάτω από την Ψηλάφηση, στον νότιο τοίχο,

αδιάγνωστος ιεράρχης (ὁ ἅγιος[…]) και ο άγιος Μελέτιος αρχιεπίσκοπος

Αντιοχείας58 (ὁ ἅγιος Μελέτιος) (εικ. 54). Στη βόρεια κόγχη του ιερού, που
χρησιμεύει ως πρόθεση, εικονίζεται ο Χριστός ως Άκρα Ταπείνωση, ενώ στη
νότια κόγχη ο άγιος Αθανάσιος Αλεξανδρείας (εικ. 55).
Στον τρούλο εικονίζεται ο Χριστός Παντοκράτορας μέσα σε κυκλική
δόξα59 και στο τύμπανο τα εννέα τάγματα των αγγέλων60 (εικ. 56). Στα
σφαιρικά τρίγωνα εικονίζονται καθήμενοι υμνογράφοι που γράφουν σε
ανοικτά ειλητά. Τα εργαλεία γραφής (διακρίνεται μόνο το μελανοδοχείο)
τοποθετούνται σε μικρό τραπέζι που φέρει διακόσμηση από ξυλόγλυπτα
κομβία, κοντά στα πόδια τους. Οι μορφές πλαισιώνονται από κτίρια, που
αποδίδουν τρουλαίο οίκημα και δρομική βασιλική. Από τους τέσσερις
υμνογράφους μπορούν να ταυτιστούν μόνον οι δύο: ο άγιος Εφραίμ επίσκοπος
Καρίας (ὁ ἅγιος Ἐφραίμ Καρίας) κρατά ανοιχτό ειλητό με τη φράση: Οἱ

ἄγγελοι σου Χ(ριστ)έ τ(ῷ) θρόνῳ [της μεγαλωσύνης] (εικ. 57), στο

νοτιοανατολικό σφαιρικό τρίγωνο, και ο άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης61 (ὁ

ἅγιος Θεόδωροςὁ Στουδίτης) κρατά ειλητό με τη φράση: Αἰσχύνθητε

ἄ[νομοι…], στο νοτιοδυτικό σφαιρικό τρίγωνο (εικ. 58).

Το ανώτερο τμήμα του νότιου, του δυτικού και του βόρειου τοίχου
καταλαμβάνουν τρεις σκηνές από τον Βίο του αγίου Χαραλάμπους: η
συνομιλία του αγίου με τον έπαρχο Κρίσπο τοποθετείται στο τύμπανο της
νότιας καμάρας, ενώ στο τύμπανο της δυτικής καμάρας ο άγιος συνομιλεί με
τον ηγεμόνα Λουκιανό, στα αριστερά, και ο Λουκιανός τοξεύει προς τον

56.Ευστρατιάδης 1935, 243. LCI 7 (1974) 223, λήμμα «Josef Studita von Thessalonike» (M.
Lechner).
57. LCI 6 (1974) 116-117, λήμμα «Eleutherius von Illyricum» (J. Boberg).
58. Ευστρατιάδης 1935, 331.
59. Για τον Παντοκράτορα, βλ. Timken-Matthews 1981, 419 κεξ. . Παπαμαστοράκης 2001,

95 κεξ.
60. Για τα εννέα τάγματα των αγγέλων, βλ. Παπαμαστοράκης 2001, 158 κεξ.
61. Ευστρατιάδης 1935, 182.

78

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 ουρανό ενώ ο έπαρχος Κρίσπος κρεμιέται, στα δεξιά. Τέλος, η αποτομή του
αγίου Χαραλάμπους καταλαμβάνει το τύμπανο της βόρειας καμάρας.
Στην επόμενη ζώνη, τοποθετούνται απόστολοι και άγιοι μετωπικοί μέσα
σε μετάλλια που σχηματίζονται από κλαδιά αμπέλου, από τα οποία εκφύονται
τσαμπιά και φύλλα. Οι απόστολοι εικονίζονται να κρατούν κλειστά ειλητά. Στο
νότιο τοίχο κατά σειρά εικονίζονται: αδιάγνωστος απόστολος, ο Τυχικός62 (ὁ

ἅγιος Τυχικός), ο Φιλήμων63 (ὁ ἅγιος Φιλήμων) και ο Νάρκισσος64 (ὁ ἅγιος

Νάρκισσος), στο δυτικό τοίχο: ο Τρόφιμος65 (ὁ ἅγιος Τρόφιμος), αδιάγνωστος

απόστολος, ο άγιος Μηνάς66 (ὁ ἅγιος[...]ηνᾶς) και ο Αρίσταρχος67 (ὁ ἅγιος

Ἀρίσταρχος), ενώ στο βόρειο τοίχο τοποθετούνται κατά σειρά: δύο

αδιάγνωστοι απόστολοι και οι Σωσίπατρος68 (ὁ ἅγιος Σωσίπατρος) και Ιάσων69

(ὁ ἅγιος Ἰάσων).
Στην κατώτερη ζώνη του νότιου τοίχου παριστάνονται ιαματικοί άγιοι: ο
Χαράλαμπος70 (ὁ ἅγιος Χαράλαμπος), ο επώνυμος άγιος του παρεκκλησίου71

(εικ. 59), και στη συνέχεια ο Δαμιανός72 (ὁ ἅγιος Δαμιανός), ο Κοσμάς73 (ὁ ἅγιος

Κοσμᾶς) (εικ. 60) και ο Παντελεήμονας74 (ὁ ἅγιος Παντελεήμων) (εικ. 61). Στο

δυτικό τοίχο εικονίζονται οι όσιοι: Ιωάννης ο Κολοβός75 (ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ

Κολοβός) (εικ. 62), Στυλιανός ο Παφλαγόνας76 (ὁ ἅγιος Στυλιανός ο

62.
Ευστρατιάδης 1935, 454. Για τους εβδομήκοντα, βλ. LCI 5 (1974) 238-244, λήμμα
«apostel» (K.G. Kaster).
63. Ευστρατιάδης 1935, 462.
64. Ευστρατιάδης 1935, 344.
65. Ευστρατιάδης 1935, 453.
66. Ευστρατιάδης 1935, 334-335.
67. Ευστρατιάδης 1935, 54.
68. Ευστρατιάδης 1935, 444.
69. Ευστρατιάδης 1935, 209.
70. Ευστρατιάδης 1935, 473. LCI 5 (1974) 485-486, λήμμα «Charalampius von Magnesia» (I.

Ramseger).
71. Για την θέση του τιμωμένου αγίου στο εικονογραφικό πρόγραμμα ναών, βλ.

Κουκιάρης 1990, 105‐123.

72. Ευστρατιάδης 1935,106. Για τους Κοσμά και Δαμιανό, βλ. LCI 7 (1974) 344-352, λήμμα

«Kosmas und Damian» (W. Artelt).

73. Ευστρατιάδης 1935, 258.
74. Ευστρατιάδης 1935, 373. LCI 8 (1974) 112-113, λήμμα «Pantaleimon von Nikomedien»

(K. Welker).
75. Ευστρατιάδης 1935, 230. LCI 7 (1974) 144, λήμμα «Johannes Kolobos» (G. Kaster).
76. Ευστρατιάδης 1935, 435. LCI 8 (1974) 410-411, λήμμα «Stylianus von Paphlagonien»

(V.H. Elbern).

79

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Παφλαγόνος) (εικ. 63) και Ιωάννης ο Παλαιολαυρίτης77 (ὁ Ἰωάννης ὁ

Παλαιολαυρίτης) (εικ. 64). Τέλος, στο βόρειο τοίχο ιστορούνται ο δωρητής,

Δημάκης Χατζηαναγνώστου Οικονόμου (ἄρχων Δημάκης) (εικ. 5), και οι δύο

μεγαλομάρτυρες Δημήτριος78 (ὁ ἅγιος Δημήτριος)και Γεώργιος79(ὁ ἅγιος

Γεώργιος) (εικ. 65-66).

Η Θεοτόκος, Μ(ήτη)ρ Θ(εο)ῦ, ως [Πλατυτέρα] τῶν οὑρανῶν εικονίζεται

με τα χέρια υψωμένα σε στάση δέησης (εικ. 67). Μπροστά στο στήθος της ο
μικρός Χριστός τοποθετείται μέσα σε κυκλική διάφανη δόξα, ευλογώντας και με
τα δύο χέρια. Εκατέρωθεν του ένσταυρου φωτοστεφάνου με την επωνυμία ὁ ὢν

διαβάζονται τα συμπιλήματα [Ἰ(ησοῦ)Σ] Χ(ριστό)Σ. Η Παναγία φορεί χιτώνα

βαθυγάλανο, κεκρύφαλο και πορφυρό μαφόριο που πτυχώνεται με μαύρες
γραμμές και φωτίζεται με λευκορόδινες αποχρώσεις. Το μαφόριο έχει
χρυσοκέντητη παρυφή στολισμένη με μαργαριτάρια. Ο Χριστός φορά λευκό
χιτώνα με δύο σημεία στα πλάγια και ζώνη που περισφίγγει τη μέση του στο
χρώμα της ώχρας και πορφυρό ιμάτιο με ανοιχτόχρωμες κόκκινες πτυχές. Η
Θεοτόκος εικονίζεται στον τύπο της Βλαχερνίτισσας80, που αποτελεί σύνηθες
θέμα για το τεταρτοσφαίριο της αψίδας κατά τη μεταβυζαντινή περίοδο 81.
Ανάλογη παράσταση της Θεοτόκου εντοπίζεται στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας
του ιερού του παρεκκλησίου της μονής Αγίου Βλασίου Στυλίδας82 και στο
τεταρτοσφαίριο της αψίδας του ιερού στο καθολικό της μονής Προυσού83.
Ο Μελισμός, αποτελείται από τη μορφή του Χριστού που πλαισιώνεται
από δύο συλλειτουργούντες ιεράρχες (εικ. 68). Η παράσταση του Χριστού ως
ζωηφόρου άρτου είναι εξαιρετικά κατεστραμμένη, σώζονται μόνο τα
περιγράμματα της σύνθεσης. Η μορφή του Κυρίου να προβάλλει από άγιο

77.Ευστρατιάδης 1935, 235. LCI 7 (1974) 139-144, λήμμα «Johannes Kalybites» (G. Kaster).
78.Ευστρατιάδης 1935, 109.
79. Ευστρατιάδης 1935, 94.
80. Για τον εικονογραφικό τύπο της Βλαχερνίτισσας κατά τη βυζαντινή περίοδο, βλ.

Grabar 1968β, 558-560. Μπαλτογιάννη 2000, 139-141.

81. Για την μεταβυζαντινή περίοδο, βλ. Τσιλιπάκου 2002, 157-158, όπου παλαιότερη

σχετική βιβλιογραφία. Παϊσίδου 2002, 59-61, πίν. 1, 30β. Αχειμάστου-Ποταμιάνου 1983, 44-45,
πίν. 19.
82. Πασαλή 2006, 341, εικ. 17.
83. Παλιούρας 2011, 488, εικ. 5.

80

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 ποτήριο84 συνδέεται άμεσα με το συμβολισμό της θείας μεταλήψεως και τονίζει
τη θυσία του. Σύμφωνα με τη Χαρά Κωνσταντινίδη ο εικονογραφικός τύπος του
Χριστού ως ζωηφόρου άρτου εντός αγιοπότηρου απαντά για πρώτη φορά στην
Ευαγγελίστρια του Μυστρά85, ενώ γνωρίζει μεγάλη διάδοση κατά την
μεταβυζαντινή περίοδο86. Ο Τσιουρής τονίζει ότι το εικονογραφικό θέμα του
Μελισμού γνωρίζει ιδιαίτερη διάδοση το 18ο αιώνα σε ναούς της περιοχής των
Αγράφων87. Ανάλογη σκηνή εντοπίζεται και στο καθολικό της μονής Προυσού
(1785)88.
Στην παράσταση της κόγχη της προθέσεως, που επιγράφεται Ἡ

ἀποκαθήλωσις τοῦ Χ(ριστο)ῦ, ο Χριστός γυμνός προβάλλει πίσω από λίθινη

σαρκοφάγο με σταυρωμένα τα χέρια μπροστά στη μέση του (εικ. 69). Πίσω
τοποθετείται ο σταυρός με τη δέλτο στην κορυφή που φέρει την επιγραφή: ΙΝΒΙ.
Εκατέρωθεν του σώματος του Κυρίου τοποθετούνται η λόγχη αριστερά και ο
κάλαμος με τον σπόγγο. Στις άκρες στέκονται περίλυποι η Θεοτόκος και ο
απόστολος Ιωάννης, που με το ένα χέρι δείχνουν προς τον Κύριο και με το άλλο
πιάνουν τα μάγουλά τους σε ένδειξη θλίψης. Η Παναγία φορεί βαθυγάλαζο
χιτώνα και κόκκινο μαφόριο. Τα επιμάνικα του χιτώνα είναι χρυσοκέντητα και
στολίζονται με μαργαριτάρια. Ο Ιωάννης φορεί γαλάζιο χιτώνα και καστανό
ιμάτιο με ανοιχτόχρωμες πτυχές. Δεξιά κι αριστερά στην κεφαλή του Ιωάννη
σημειώνεται η επιγραφή Ἰω(άννης) ὁ Θεολόγος. Το θέμα της Άκρας ταπείνωσης
σχετίζεται άμεσα με τη θεία ευχαριστία και η συνήθης θέση της είναι στην κόγχη
της πρόθεσης89. Η στάση του Χριστού με τα σταυρωμένα χέρια, γνωστή από την
παλαιολόγεια παράδοση, διαδίδεται κατά τη μεταβυζαντινή περίοδο90. Η
στάση της Παναγίας και του Ιωάννη έλκουν την καταγωγή τους από
παραστάσεις Σταύρωσης. Παρόμοια εικονογραφική διάταξη εντοπίζεται στη

84.Γενικά για την σκηνή του Μελισμού στη βυζαντινή ζωγραφική, βλ. Κωνσταντινίδη
2008, 31-34, 49-50. Για τη μεταβυζαντινή περίοδο, βλ. Γούναρης 1980, 27 κεξ. Τούρτα 1991, 61-
62. Σαμπανίκου 1997, 62 κεξ. Παϊσίδου 2002, 62 κεξ.
85. Κωνσταντινίδη 2008, 111-112.
86. Τσιουρής 2008, 76, υποσ. 469.
87. Τσιουρής 2008, 77.
88. Παλιούρας 1997, 69, εικ. 80-82.
89. Belting 1980-1981, 1-16. Για τη μεταβυζαντινή περίοδο, βλ. Λίβα-Ξανθάκη 1980, 25-27.

Αχειμάστου-Ποταμιάνου 1983, 47. Τούρτα 1991, 63-64. Γούναρης 1980, 33.

90. Τσιουρής 2008, 78, υποσ. 487 και 488.

81

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Θεσσαλία ήδη από τα τέλη του 16ου αιώνα στο ναό της Κοιμήσεως της
Θεοτόκου Πολυδενδρίου91. Η παράσταση συνεχίζει να αναπαράγεται έως τον
18ο αιώνα. Παραδείγματα εντοπίζονται στο καθολικό της μονής Βυτουμά
Καλαμπάκας (1600)92, στο ναό της Παναγίτσας Αγιάς (τέλη 17ου-αρχές 18ου
αιώνα)93, στο ναό του αγίου Δημητρίου Μαυρίλου Φθιώτιδας (1728-1735)94 και
στο καθολικό της μονής Προυσού (1785)95.
Στο ανώτερο μέρος της παράστασης της επισκέψεως των Μυροφόρων στο
μνήμα (εικ. 70) υπάρχει εξίτηλη και δυσανάγνωστη δίστιχη επιγραφή που
υπομνηματίζει το θέμα της παράστασης, και μάλλον προέρχεται από
ευαγγελική περικοπή96. Στα δεξιά εικονίζονται τρεις Μυροφόρες κρατώντας
δοχεία και κοιτώντας με έκπληξη προς τα αριστερά. Στο κέντρο τοποθετείται ο
τάφος του Χριστού με τα σάβανα. Πλησίον του τάφου κάθεται σε βράχο
άγγελος, οποίος απευθύνει το λόγο στις Μυροφόρες. Το εικονογραφικό θέμα
της επισκέψεως στον τάφο του Κυρίου καθιερώνεται στη μνημειακή ζωγραφική
ήδη από τον 12ο αιώνα97. Η απεικόνιση τριών Μυροφόρων ακολουθεί το
κείμενο του ευαγγελιστή Λουκά98. Επειδή και οι τρεις μορφές φέρουν
φωτοστέφανο και δεν εντοπίζονται επιγραφές, η μορφή της Παναγίας φαίνεται
να ταυτίζεται με την πρώτη αριστερά.
Στο κέντρο της σκηνής με την Ψηλάφηση του Θωμά (επιγραφή: Ἡ

Ψηλάφησις τοῦ Θωμᾶ) (εικ. 71) ο Χριστός προβάλλεται πάνω σε τοξωτή

δίφυλλη θύρα να πατά πάνω σε ελλειψοειδές γαλάζιο υποπόδιο. Γέρνει ελαφρά
προς τα δεξιά το σώμα και σηκώνει το δεξί χέρι, ενώ με το αριστερό τραβά το
ρούχο του και αποκαλύπτει τη λογχισμένη του πλευρά. Ο Κύριος φορεί ρόδινο
χιτώνα και κόκκινο ιμάτιο. Από τα αριστερά με συγκρατημένο βηματισμό
πλησιάζει ο Θωμάς, που απλώνει το χέρι και ακουμπά την πληγή. Από την μία
και την άλλη πλευρά εικονίζονται οι απόστολοι σε δύο ομάδες να

91. Κουμουλίδης, Δεριζιώτης 1985, 146, πίν. 4.

92. Τριβυζά 2003, 28, εικ. 11.
93. Κουμουλίδης, Δεριζιώτης, 1985, 129, πίν. 2.
94. Τσιάκας 1995, 534, εικ. 41.
95. Παλιούρας 1997, 68, εικ. 78.
96. Ματθ. κη΄, 1.
97. Ζάρρας 2006, 60-67, με την προηγούμενη βιβλιογραφία.
98. Λουκ. κδ΄, 10.

82

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 παρακολουθούν έκπληκτοι τη σκηνή. Ο εικονογραφικός τύπος της Ψηλάφησης
ακολουθεί τα ήδη καθιερωμένα παλαιολόγεια πρότυπα99, όπως
αποκρυσταλλώθηκαν από τους Κρητικούς ζωγράφους. Η συγκεκριμένη
απόδοση της ελαφριάς ύψωσης του χεριού του Χριστού και η παρουσία του
αποστόλου Πέτρου ως επικεφαλής της δεξιάς ομάδας μαρτυρεί Κρητικό
υπόδειγμα100, το εικαστικό λεξιλόγιο του οποίου μεταφέρθηκε στο ιδίωμα της
εποχής: τα αετωματικά κτήρια του βάθους έγιναν πλαίσια θύρας με
χαμηλωμένα τόξα και το δίβαθμο υποπόδιο έγινε ελλειψοειδές βάθρο.
Παρόμοιο δίβαθμο υποπόδιο εντοπίζεται σε ανθίβολο του 18ου αιώνα, από τον
φάκελο του Ανδρέα Ξυγγόπουλου του Μουσείου Μπενάκη101.
Οι τρεις σκηνές από τον βίο του αγίου Χαραλάμπους συνιστούν ένα
μικρό βιογραφικό κύκλο ενός αγίου που υπήρξε ιδιαιτέρως αγαπητός στην
μετά τον 17ο αιώνα περίοδο102 και επώνυμος άγιος του παρεκκλησίου. Στη
σκηνή της Συνομιλίας του αγίου με τον έπαρχο (εικ. 72), στο νότιο τοίχο, στο
κέντρο εικονίζεται ο άγιος Χαράλαμπος ενδεδυμένος την ιερατική του στολή να
οδηγείται από έναν αξιωματικό με σπαθί μπροστά στον Κρίσπο, τον έπαρχο της
Μαγνησίας, και να συνομιλεί μαζί του. Ο έπαρχος κάθεται σε πολυτελή θρόνο
με ερεισίνωτο και ψηλό υποπόδιο. Φέρει ιδιαίτερο κάλυμμα κεφαλής και φορεί
κόκκινο χιτώνα με χρυσοκέντητες παρυφές και ρόδινο μανδύα που πορπώνεται
στη βάση του λαιμού. Πίσω από τις μορφές, που πατούν σε κόκκινο έδαφος,
εικονίζονται κτίρια με δίρριχτες στέγες. Η παράσταση φέρει δυσανάγνωστη
επιγραφή στο κέντρο άνω. Η σκηνή της συνομιλίας του αγίου με τον έπαρχο
αναφέρεται στο συναξάριο του αγίου που συνέγραψε ο Αγάπιος Λάνδος στα
μέσα του 17ου αιώνα103. Η παράσταση δεν είναι συχνή σε τοιχογραφίες του
βιογραφικού κύκλου του αγίου104.

99. Βλ. Τσιουρής 2011, 92-94 και Σδρόλια 2012, 208-209, όπου και η παλαιότερη

βιβλιογραφία.
100. Πρβλ. την παράσταση του Θεοφάνη στο καθολικό της Μεγίστης Λαύρας, Millet 1927,

πίν. 119.3.
101. Βασιλάκη 2015, 229, αρ. 205.

102. Για το βίο του αγίου Χαραλάμπους, βλ. Εύστρατιάδης 1935, 473. ΘΗΕ 12 (1968) 73,

λήμμα «άγιος Χαράλαμπος» (Γ.Δ. Μεταλληνός). Ματθαίου 19461, 262-273.

103. Ἀγάπιος μοναχός 1804, 403 κεξ.
104. Κουκιάρης 2018, 869-885.

83

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Η επόμενη παράσταση στο δυτικό τοίχο περιλαμβάνει δύο επεισόδια
(εικ. 73). Το αριστερό τμήμα καταλαμβάνει η συνομιλία του αγίου με τον
ηγεμόνα (επιγραφή: Διαλέγετε ὁ ἅγιος με τὸν βασιλέα),όπου εικονίζεται ο
άγιος Χαράλαμπος ενδεδυμένος με την ιερατική του στολή να οδηγείται από
έναν αξιωματικό με σπαθί μπροστά στον βασιλιά της Μαγνησίας Λουκιανό και
να συνομιλεί μαζί του. Ο ηγεμόνας κρατά σκήπτρο και κάθεται σε ξυλόγλυπτο
θρόνο με ψηλό ερεισίνωτο και υποπόδιο. Φέρει διάδημα στην κεφαλή, σκούρο
γαλάζιο χιτώνα με χρυσοκόσμητες παρυφές, χρυσό λώρο και ζώνη, και κόκκινο
μανδύα που πορπώνεται στο στήθος. Πίσω του ανοίγεται ψηλό άνοιγμα θύρας.
Πίσω από τις μορφές υπάρχουν κτίρια, μάλλον το ανάκτορο. Στο δεξί τμήμα
της παράστασης εικονίζεται ο ηγεμόνας Λουκιανός γονατιστός να τοξεύει με
μίσος προς τον ουρανό, που αποδίδεται κατακόκκινος και συννεφιασμένος. Ο
έπαρχος Κρίσπος εικονίζεται να κρεμιέται από τον ουρανό στα δεξιά, ενώ
αριστερά ψηλά υπάρχει η εξής δυσανάγνωστη επιγραφή: ἐκρεμνίσθησαν (sic)

εἰς τὸν […] ὁ βασιλεύς […]. Η συνομιλία του αγίου με τον ηγεμόνα εικονίζεται
ανάλογα και στο παρεκκλήσιο του Αγίου Χαραλάμπους στο ναό των Αγίων
Αναργύρων στην Τσαριτσάνη Ελασσόνας (1761) 105, ενώ το επεισόδιο με την
τόξευση του ουρανού έχει ληφθεί από το συναξάριο του Αγαπίου Λάνδου106.
Παρομοίως η σκηνή απαντά στο φουρνικό της πρόθεσης του ναού του Αγίου
Νικολάου στο Τσεπέλοβο Ιωαννίνων (1786)107, με τη διαφορά ότι στην
παράσταση του Τσεπελόβου ο Λουκιανός διατάζει τους στρατιώτες του να
τοξεύσουν προς τον ουρανό. Ο έπαρχος Κρίσπος κρεμιέται από τον ουρανό,
όπως και στη μονή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου Βαλτετσινίκου Γορτυνίας (των
αρχών του 18ου αι.)108.

105.
Κουκιάρης 2018, 883, εικ. 11.
106.
«…ὁ βασιλεύς ἐθυμώθη καί ὅρμησε νά πολεμήση τον οὐρανόν ὁ ἀνόητος καί
ρίπτωντας σαΐτας εἰς τόν ἀέρα ἐβόησε. Κατάβα Χριστέ εἰς τήν γή νά πολεμήσωμεν εἰ δέ, ἐγώ
ἀναβαίνω νά σέ εὔρω νά χαλάσω τό στερέωμα, νά σβέσω τόν ἥλιον…» και «…εὐθέως
ἐκρεμάσθησαν εἰς τὸν ἀέρα ὅ,τε ὁ βασιλεύς καὶ ὁ Κρίσπος ὁ ἔπαρχος…», βλ. Ἀγάπιος
μοναχός 1804, 461 και 403. Για τον Αγάπιο Λάνδο, βλ. Κωτούλα 1983, 53-57 και 263-272.
107. Κουκιάρης 2018, 881, εικ. 8.
108. Κουκιάρης 2018, 879, εικ. 3.

84

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Η σκηνή του μαρτυρίου του αγίου Χαραλάμπους φέρει την επιγραφή: Ὁ

ἅγιος Χαράλαμπος τέμνηται τὴν κεφαλήν (εικ. 74). Εκτυλίσσεται στο ύπαιθρο
σε ένα λιβάδι με χαμηλά υψώματα, ενώ στο βάθος υπάρχουν κτίρια με
δίρριχτες στέγες. Στο μέσον του λιβαδιού ο μόλις καρατομημένος άγιος έχει
πέσει μπρούμυτα και η κεφαλή έχει κυλίσει λίγο πιο πέρα από το άψυχο κορμί.
Φορεί την ιερατική του στολή, όπως και στις προηγούμενες παραστάσεις:
στιχάριο μελανόχρωμο, επιτραχήλιο χρυσό και φαιλόνιο κόκκινο. Πάνω από το
σώμα του εικονίζεται στρατιώτης με πλήρη στρατιωτική εξάρτυση να κρατά
υψωμένο το σπαθί που έκοψε την κεφαλή του αγίου. Δεξιά παρακολουθούν την
αποτομή ένα στρατιώτης και αριστερά άλλοι δύο, με πλήρη στρατιωτική
εξάρτυση. Το μαρτύριο του αγίου απαντά ενδεικτικά στο φουρνικό της
πρόθεσης του ναού του Αγίου Νικολάου στο Τσεπέλοβο Ιωαννίνων (1786)109 και
στη μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου Βαλτετσινίκου Γορτυνίας (αρχές 18ου
αιώνα)110, όπου ωστόσο ο άγιος φέρει ακόμη την κεφαλή στους ώμους του, ενώ
εδώ ο άγιος έχει ήδη καρατομηθεί. Επομένως, και στις τρεις σκηνές δεν μπορεί
να ανιχνευτεί ένα εικαστικό πρότυπο, παρά να υποτεθεί ότι οι ζωγράφοι
απέδιδαν τα επεισόδια του βίου, σύμφωνα με το κείμενο του Λάνδου, που
ενδεχομένως είχαν ανά χείρας.
Ο Αγάπιος Λάνδος εμπλούτισε τον βίο του αγίου, προσθέτοντας νέα
επεισόδια, έτσι ώστε να αποκτήσει μεγαλύτερη αίγλη111. Η Μαρία Βασιλάκη
υποστηρίζει ότι στο κείμενο του Λάνδου οφείλεται ο εικονογραφικός
εμπλουτισμός του βίου του αγίου Χαραλάμπους112. Πράγματι, από τα μέσα του
17ου και εξής παρατηρείται μια ενδυνάμωση της τιμής και προσκύνησης προς
τον άγιο Χαράλαμπο και το κείμενο του Λάνδου φαίνεται να έπαιξε σημαντικό
ρόλο. Η Βασιλάκη υποστήριξε ότι η εδραίωση της λατρείας του αγίου οφείλεται
στο ότι θεωρήθηκε προστάτης κατά των επιδημικών ασθενειών και ιδιαίτερα
κατά της πανούκλας113. Ο Λάνδος γράφει στο Νεό Παράδεισο ότι ο Ιησούς
παρουσιάστηκε στον άγιο κατά την αποτομή του και του ανήγγειλε ότι θα

109. Κουκιάρης 2018, 882, εικ. 9.

110. Κουκιάρης 2018, 879, εικ. 4.
111. Νέος Παράδεισος ‚αχξδ’, 401-405.
112. Βασιλάκη 1985-1986, 249, υποσ. 12.
113. Βασιλάκη 1985-1986, 252, υποσ. 36.

85

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 πραγματοποιήσει κάθε επιθυμία του ως αντάλλαγμα για τη πίστη και το
μαρτύριό του. Τότε ο άγιος απάντησε «…παρακαλῶ τήν βασιλείαν σου νά μοῦ

κάμης αὑτήν τήν χάριν, εἰς ὅποιον τόπον εὑρεθῇ κομμάτι ἀπό τόλείψανο μοῦ,

καί εἰς ὁποίαν χώραν μέ θέλουν ἐορτάζει, νά μή γένῃ ἐκεί ποσῶς πεῖνα, οὒτε

πανοῦκλα νά θανατώνῃ τούς ἀνθρώπους ἄωρα…»114. Επομένως, η

συναρίθμηση του αγίου στο νότιο τοίχο του παρεκκλησίου στον χορό των
ιαματικών αγίων είναι απόλυτα συνειδητή. Η παραπάνω πρακτική ενισχύεται
και με τα κρούσματα πανούκλας που μαρτυρούνται για τη Θεσσαλία στον 18ο
αιώνα115.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η προσωπογραφία του άρχοντος
Δημάκη ως κτήτορος που τοποθετείται στον βόρειο τοίχο του παρεκκλησίου
(εικ. 5). Ο Δημάκης Χατζηαναγνώστου Οικονόμου τοποθετείται σε ξεχωριστό
πλαίσιο με λευκό βάθος και επιγράφεται ως ἄρχων Δημάκης. Εικονίζεται
μεσήλιξ, με πλούσια καστανή κόμη και μουστάκι. Στραμμένος προς τα
αριστερά, στο αριστερό χέρι κρατά μακέτα του παρεκκλησίου του Αγίου
Χαραλάμπους. Φορά ποδήρη γκρίζο χιτώνα με χρυσά κομβία στο στήθος και
κόκκινη ζώνη στη μέση, γαλάζιο επενδύτη με γούνινη παρυφή και χρυσά
επιμάνικα, καθώς και κόκκινο παλτό με λευκή γούνινη επένδυση. Η
προσωπογραφία έχει επιζωγραφιστεί από τον ζωγράφο Άλκη Κεραμίδα116.

Νότιο παρεκκλήσιο (του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου)

Το ιερό βήμα φέρει τοιχογραφικό διάκοσμο με την ίδια διάταξη, όπως και στο
παρεκκλήσιο του Αγίου Χαραλάμπους. Στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας
ιστορείται η Πλατυτέρα (εικ. 75) και στο κέντρο της αψίδας τοποθετείται
χερουβίμ αντί του μελιζόμενου Χριστού που πλαισιώνεται από δύο
συλλειτουργούντες ιεράρχες, των οποίων οι επιγραφές και τα πρόσωπα έχουν

114. Ἀγάπιος μοναχός 1804, 507-508.

115. Σπανός 2011, 23-26.
116. Ανδριτσοπούλου 2011, 69.

86

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 εκπέσει117 (εικ. 76). Στην καμάρα του ιερού βήματος, στο κέντρο μέσα σε
μετάλλιο εικονίζεται ο πατριάρχης Ιακώβ ή ο Αβραάμ που πλαισιώνεται από
τις παραστάσεις της Ανάληψης στο βόρειο τμήμα και της Πεντηκοστής στο
νότιο τμήμα της καμάρας. Κάτω από τις παραστάσεις αυτές στο βόρειο και το
νότιο τοίχο του ιερού τοποθετούνται από δύο ιεράρχες μέσα σε διάχωρα που
σχηματίζονται από βλαστούς αμπέλου από τους οποίους εκφύονται φύλλα και
τσαμπιά σταφύλια. Οι ιεράρχες, που ευλογούν και κρατούν κλειστά ευαγγέλια,
μοιάζουν να συνομιλούν μεταξύ τους, αφού κοιτάζουν ο ένας τον άλλο.
Αριστερά, στην κόγχη της πρόθεσης τοποθετείται η Άκρα Ταπείνωση (εικ. 77),
με τον Χριστό να βγαίνει από σαρκοφάγο και να πλαισιώνεται από την
Θεοτόκο και τον άγιο Ιωάννη, όπως ακριβώς στην πρόθεση του βόρειου
παρεκκλησίου. Στη νότια πλευρά του ιερού, στη δεξιά κόγχη, ιστορείται ο
ιερέας και βασιλιάς της Ιερουσαλήμ Μελχισεδέκ (εικ. 78), που αποτελεί
πρόδρομο του Κυρίου στην ιεροσύνη 118 και στην άκρη δεξιά, στο υπόλοιπο του
τοίχου στέκεται ένας διάκονος, ίσως ο Στέφανος, που κρατά ναόσχημη
λιβανωτίδα (εικ. 78).
Στον τρούλο ιστορείται ο Χριστός Παντοκράτορας και στο τύμπανο η
Θεοτόκος δεόμενη να πλαισιώνεται από τάγματα αγγέλων, χερουβίμ, σεραφίμ
και θρόνους. Στα σφαιρικά τρίγωνα ιστορούνται υμνογράφοι, όπως και στο
βόρειο παρεκκλήσιο, του αγίου Χαραλάμπους119 (εικ. 79).
Στα ανώτερα τμήματα του νότιου, δυτικού και βόρειου τοίχου
τοποθετούνται σκηνές από το βίο του αγίου Ιωάννου του Προδρόμου. Στον
νότιο τοίχο εικονίζεται ο Ευαγγελισμός του Ζαχαρία και μία εύρεση της
κεφαλής του Ιωάννου, ίσως η πρώτη, στον δυτικό τοίχο τοποθετείται το Γενέσιο
του Προδρόμου, ενώ στον βόρειο τοίχο το Συμπόσιο του Ηρώδη και η Αποτομή
της κεφαλής του Προδρόμου.

117.
Το τοιχογραφικό πρόγραμμα του παρεκκλησίου του αγίου Ιωάννη του Προδρόμου
σώζεται σε ιδιαίτερα κακή κατάσταση, σε πολλές περιπτώσεις από τη διάβρωση των αλάτων και
της αιθάλης διακρίνονται μόνο τα περιγράμματα των μορφών. Επιπλέον, σε ελάχιστες
περιπτώσεις σώζονται τα ονόματα ή οι συνοδευτικές επιγραφές των παραστάσεων.
118. Προς Εβραίους στ’, 20 και Ψαλμοί ρι’, 4.
119. Εξαίρεση αποτελεί το νοτιοανατολικό σφαιρικό τρίγωνο, όπου δίπλα στη κεφαλή του

υμνογράφου διαβάζονται τα γράμματα Ιω(άννης). Μάλλον πρόκειται για τον άγιο Ιωάννη τον
Δαμασκηνό.

87

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Η αμέσως κατώτερη ζώνη καταλαμβάνεται από σειρά διαχώρων που
σχηματίζονται με κληματίδες και περικλείουν αγίους ως την οσφύ120.
Τέλος, στην τρίτη και τελευταία ζώνη στέκονται όρθιοι άγιοι. Στον νότιο
τοίχο εικονίζονται κατά σειρά: ο άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος (εικ. 80), ακριβώς
δίπλα από το τέμπλο, ως ο επώνυμος άγιος του παρεκκλησίου, δύο αδιάγνωστοι
μάρτυρες πάνω από το παράθυρο, εκ των οποίων ο ένας επιγράφεται ως ὁ

ἅγιος[..]ωδίωνος (ίσως πρόκειται για τον άγιο Ηρωδίωνα121) (εικ. 81) και τέλος ο
άγιος Δημήτριος (εικ. 82). Στον δυτικό τοίχο ιστορούνται τέσσερις μοναχοί, από
τους οποίους ο πρώτος ίσως είναι ο Κύριλλος ο Φιλεώτης122 και ο δεύτερος ο
Γεράσιμος ο Ιορδανίτης123 (ὁ ἅγιος Γεράσιμος) (εικ. 83). Τέλος, στον βόρειο
τοίχο, εικονίζονται κατά σειρά: ανδρική μορφή με μοναχικά ενδύματα και
κάλυμμα κεφαλής, η οποία κρατά ομοίωμα του παρεκκλησίου124 (εικ. 4), όμοιο
με το ομοίωμα που κρατά ο άρχοντας Δημάκης στο βόρειο παρεκκλήσιο, δύο
αδιάγνωστοι νεαροί άγιοι, και ο μεγαλομάρτυς άγιος Γεώργιος (ὁ [άγιος]

Γεώργ[ιος]) (εικ. 84).

Η παράσταση της Ανάληψης (εικ. 85) στη βόρεια πλευρά της ανατολικής
καμάρας είναι εξαιρετικά κατεστραμμένη. Στο κέντρο, στο ανώτερο μέρος της
πολυπρόσωπης σκηνής τοποθετείται ο Χριστός καθισμένος σε δόξα που
κρατούν δύο άγγελοι. Ο Κύριος ευλογεί και με το αριστερό κρατεί κλειστό
ειλητό. Κάτω ακριβώς από τη δόξα, στο έδαφος, στέκεται η Παναγία μετωπική
με τα χέρια ανοιχτά σε στάση δέησης. Πίσω και εκατέρωθεν της Θεοτόκου
τοποθετούνται δύο άγγελοι που κρατούν ανοικτά ειλητά. Οι απόστολοι σε δύο
ομάδες, εκατέρωθεν της Θεοτόκου, με έκδηλη ταραχή κοιτούν προς το
αναληφθέντα Χριστό. Η παράσταση αποδίδεται σύμφωνα με τον
διαμορφωμένο τύπο κατά την υστεροβυζαντινή περίοδο 125. Ο τύπος αυτός

120.
Οι μορφές στο σύνολό τους είναι εξίτηλες και δεν μπορούν να ταυτιστούν.
121.
Ευστρατιάδης 1935, 168, 177 αντίστοιχα. Για τον άγιο Ηρωδίωνα, βλ. Ασφενταγάκης,
Βάββα 2016, 85-107.
122. Ευστρατιάδης 1935, 263.
123. Ευστρατιάδης 1935, 89-90.
124. Η μορφή του μοναχού που κρατά το ομοίωμα του παρεκκλησίου είναι εξαιρετικά

κατεστραμμένη. Καμία επιγραφή δεν σώζεται με το όνομα ή την ιδιότητα της μορφής. Για την
ταυτότητα της μορφής, βλ. παραπάνω, Εισαγωγή, 16-17.
125. Βαραλής 1989-1990, 166.

88

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 γνωρίζει ιδιαίτερη διάδοση από τον 16ο αιώνα και εξής126. Παρόμοια σκηνή
εντοπίζεται στο ναό του Αγίου Νικολάου Τσαριτσάνης (1614-5)127, στη μονή
Αγίας Τριάδας Δρακότρυπας (1758)128 και με χαρακτηριστική ομοιότητα στο
καθολικό της μονής Προυσού (1785)129.
Στη νότια πλευρά της ανατολικής καμάρας τοποθετείται η Πεντηκοστή
(εικ. 86). Στο κέντρο της παράστασης η Παναγία κάθεται σε ξύλινο ημικυκλικό
έδρανο και εκατέρωθέν της τοποθετούνται οι απόστολοι σε δύο ομίλους να
κρατούν κλειστό ειλητό. Από τον ουρανό προβάλλει ημικύκλιο με φλογόσχημες
ακτίνες από τις οποίες αναφαίνονται οι πύρινες γλώσσες που καταλήγουν
πάνω από τα κεφάλια των αποστόλων. Στο κατώτερο μέρος της παράστασης,
στο κέντρο, εικονίζεται η προσωποποιημένη μορφή του Κόσμου κρατά ύφασμα
με δώδεκα κλειστά ειλητά. Στο βάθος της σκηνής τοποθετούνται κτήρια. Ο
εικονογραφικός τύπος της Πεντηκοστής έχει ήδη διαμορφωθεί από τον 9ο
αιώνα130 και αναπαράγεται ως επί το πλείστον με το ίδιο βασικό σχήμα κατά τη
μεταβυζαντινή περίοδο131. Παράλληλη παράσταση εντοπίζεται στο καθολικό
της μονής Προυσού (1785)132.
Τα τρία διάχωρα με σκηνές από τον βίο του αγίου Ιωάννη του
Προδρόμου καταλαμβάνουν τις θέσεις ακριβώς κάτω από τον τρούλο. Στο
διάχωρο του νότιου τοίχου εικονίζονται δύο σκηνές από τη μια και την άλλη
πλευρά του μονόλοβου παραθύρου: αριστερά ο Ο Ευαγγελισμός του Ζαχαρία
και δεξιά η Εύρεση της κεφαλής του Προδρόμου (εικ. 87). Στον Ευαγγελισμό το
κέντρο καταλαμβάνει το θυσιαστήριο, με μορφή αγίας τράπεζας που
καλύπτεται με κιβώριο. Εκατέρωθεν εικονίζονται σε στάση τριών τετάρτων ο
άγγελος και ο Ζαχαρίας, που έκπληκτος προτάσσει το χέρι του σε ένδειξη
χαιρετισμού. Ο άγγελος με δυναμικό βήμα πλησιάζει προς το μέρος του και τον
ευλογεί. Ο Ευαγγελισμός του Ζαχαρία απαντά ήδη από την παλαιοχριστιανική
περίοδο χωρίς σημαντικές διαφοροποιήσεις στο εικονογραφικό σχήμα του

126. Τσιουρής 2008, 122.

127. Φλώρου 2016, εικ. 45.
128. Τσιουρής 2008, 536, εικ. 140.
129. Παλιούρας 1997, 68, εικ. 77.
130. Grabar 1928 (1968), 615 κεξ.
131. Ερμηνεία 1909, 113.
132. Παλιούρας 1997, 68, εικ. 77.

89

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 αγγέλου και του αρχιερέως εκατέρωθεν της αγίας τράπεζας133. Στην παράσταση
του παρεκκλησίου ο Ζαχαρίας δεν εικονίζεται να θυμιάζει.
Στην Εύρεση της κεφαλής, η τίμια κάρα του Προδρόμου βρίσκεται σε
λίθινη σαρκοφάγο. Πάνω από αυτήν σκύβει ανδρική μορφή με μοναχικά
ενδύματα που πλησιάζει και με τα δύο χέρια προς τη σαρκοφάγο. Στο βάθος
εικονίζονται κτήρια. Παρόλο που οι γραπτές πηγές που διασώζουν την ιστορία
των τριών ευρέσεων της τιμίας κάρας του Προδρόμου παρουσιάζουν μια
συγκεχυμένη εικόνα, η ιστορία της πρώτης εύρεσης της κάρας από δύο
μοναχούς που ήταν σε προσκύνημα στα Ιεροσόλυμα και είδαν σε όραμα τον
άγιο Ιωάννη να τους υποδεικνύει τον τόπο εύρεσης της κεφαλής του, είναι αυτή
που μάλλον ακολουθεί η σκηνή στο παρεκκλήσιο134. Αντί για δύο μοναχούς
εικονίζεται μόνον ένας, αλλά η κάρα είναι τοποθετημένη ίσως σε αγγείο και
μέσα σε λάρνακα, όπως εικονίζεται η Πρώτη εύρεση της κεφαλής στη γνωστή
εικόνα του 14ου αιώνα από τη Μεγίστη Λαύρα του Αγίου Όρους135. Τα κτίρια
του βάθους θα μπορούσαν να αποδίδουν το ανάκτορο του Ηρώδη 136.
Στον δυτικό τοίχο στο κέντρο της παράστασης του Γενεσίου του Ιωάννου
του Προδρόμου 137 (εικ. 88), τοποθετείται η κλίνη της Ελισάβετ η οποία κοιτάζει
κάτω και δεξιά, όπου θεραπαινίδα καθιστή σε σκαμνί κρατά το σπαργανωμένο
βρέφος στην αγκαλιά της. Μπροστά στη θεραπαινίδα εικονίζεται το λίκνο του
παιδιού. Από τα δεξιά έρχονται να επισκεφτούν τη λεχώνα τρεις γυναίκες, που
μία από αυτές κρατεί σκεύος με φαγητό. Πίσω από την κλίνη της Ελισάβετ,
ανδρική μορφή με φωτοστέφανο που παρατηρεί από μακριά τα εκτυλισσόμενα
στο δωμάτιο της λεχώνας μπορεί να ταυτιστεί με τον Ζαχαρία. Το βάθος της
σκηνής καλύπτουν κτήρια. Η τοποθέτηση του Ζαχαρία στα αριστερά πίσω από
την κλίνη της Ελισάβετ είναι ασυνήθιστη, συνήθως ο Ζαχαρίας εικονίζεται στα
δεξιά άλλοτε καθιστός να εγγράφει το όνομα του βρέφους ή όρθιος να
παρακολουθεί τα τεκταινόμενα.

133.
Κατσιώτη 1998, 33-39.
134.
Βλ. σχετικά Κατσιώτη 1998, 161-169.
135. Chatzidakis 1988, 85-97. Βοκοτόπουλος 1995, 214, εικ. 97-98.
136. Πρβλ. Chatzidakis 1988, 91. Κατσιώτη 1998, 165.
137. Για το Γενέσιο του Προδρόμου στη βυζαντινή περίοδο, βλ. Κατσιώτη 1998, 48-60. Για

τη μεταβυζαντινή περίοδο, βλ. Χατζηδάκη 1982-1983, 127-180.

90

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Στον βόρειο τοίχο εικονίζονται στο ίδιο διάχωρο δύο σκηνές: το
Συμπόσιο του Ηρώδη και η Αποτομή του Προδρόμου (εικ. 90). Στη σκηνή του
Συμποσίου του Ηρώδη, από τα κτίρια του βάθους αναφαίνεται νεαρή γυναίκα
κρατώντας σφαιρικό σκεύος με κάλυμμα. Στο κέντρο, τρεις ηλικιωμένοι άνδρες,
κάθονται σε κυκλικό τραπέζι. Ο τρίτος άνδρας, μάλλον ο Ηρώδης, φαίνεται να
απευθύνεται στη Σαλώμη που εικονίζεται να χορεύει στα δεξιά. Στην άκρη
δεξιά, η αποτομή του Ιωάννη αποδίδεται λιτά: ο Πρόδρομος μόλις έχει
αποκεφαλιστεί και το νεκρό του σώμα κείται μπρούμυτα και η τιμία κάρα του
έχει κυλίσει στο έδαφος. Πίσω όρθιος στρατιώτης, με πλήρη εξάρτυση και
εντυπωσιακό μανδύα που ανεμίζει, βάζει το σπαθί στο θηκάρι, αφού μόλις
τελείωσε το αποτρόπαιο έργο του. Το Συμπόσιο του Ηρώδη και η Αποτομή του
Ιωάννου είναι οι πιο πρώιμες παραστάσεις που συνθέτουν και ολοκληρώνουν
τον εικονογραφικό κύκλο του Προδρόμου 138. Στο Συμπόσιο η σκηνή ακολουθεί
τα παλαιολόγεια πρότυπα139. Η ίδια σκηνή με πολλές αναλογίες εικονίζεται και
στο ναό του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου στη Ραψάνη (1546)140. Τέλος, η
απεικόνιση του Προδρόμου στο έδαφος αποκεφαλισμένου με τον λαιμό να
αιμορραγεί, έλκει την καταγωγή της από τη βυζαντινή περίοδο 141και απαντά
στην Κρητική ζωγραφική του 15ου και 16ου αιώνα142.

138. Κατσιώτη 1998, 119-133, 134-147.

139. Πρβλ. μονή Προδρόμου Σερρών, Βλ. σχετικά Ξυγγόπουλος 1973, 40 κ. εξ. πίν. 36.
140. Τσιουρής 2015, τόμ. 1, 508, εικ. 8.
141. Κατσιώτη 1998, 141-142.
142. Χατζηδάκης 1986, 74-75, εικ. 215.

91

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Παρατηρήσεις στη ζωγραφική των τυπικαριών και παρεκκλησίων

Εικονογραφικές παρατηρήσεις
Ο άγνωστος ζωγράφος του καθολικού οργάνωσε το εικονογραφικό πρόγραμμα
των τυπικαριών και παρεκκλησίων κατά τον αρχιτεκτονικό τους τύπο. Παρόλο
το μικρό μέγεθός τους κατάφερε να αποδώσει πλήρως το νόημα, καθώς και να
τονίσει τη λειτουργική τους χρήση στο γενικό σύνολο του καθολικού.
Χαρακτηριστική είναι η τοιχογράφηση του βόρειου τυπικαριού ως Πρόθεση και
του νότιου ως Διακονικού. Δε γνωρίζουμε αν την ίδια χρήση είχαν εξαρχής,
πριν τοιχογραφηθούν. Στα παρεκκλήσια μέσω των βιογραφικών σκηνών
αποδίδεται πλήρως η τιμή στον επώνυμο άγιο. Χαρακτηριστική είναι η
τοιχογράφηση του παρεκκλησίου του Αγίου Χαραλάμπους, οι βιογραφικές
σκηνές, καθώς και η συμμετοχή του αγίου στον όμιλο ιαματικών αγίων,
καθιστά ξεκάθαρη τη συνειδητή πρόθεση του παραγγελιοδότη να ενισχύσει την
ιαματική ιδιότητα του αγίου. Οι παραστάσεις ακολουθούν πρότυπα της
Κρητικής ζωγραφικής αποδοσμένα σε ένα ιδίωμα που υπηρετεί τις ανάγκες και
τις δυνατότητες της εποχής, παρεκκλίνοντας από τα πρότυπα της ζωγραφικής
που ήταν του συρμού στη Βορειοδυτική Ελλάδα. Ορισμένες έλκουν την
καταγωγή τους από την παλαιολόγεια περίοδο στοιχείο που υποδεικνύει ότι ο
ζωγράφος είχε υπόψιν παράλληλα έργα ή κατάφερε να τα αποδώσει με τη
χρήση ανθιβόλων143.
Η επιρροή εικονογραφικών τύπων της παλαιολόγειας τέχνης
παρατηρείται σε ένα μικρό αριθμό παραστάσεων, όπως η Βλαχερνίτισσα, ο
Μελισμός, ο Ευαγγελισμός του Ζαχαρία, το Συμπόσιο του Ηρώδη, η Αποτομή
και η α’ εύρεση της κεφαλής του Προδρόμου. Παραστάσεις που έλκουν την
καταγωγή από την εικονογραφική παράδοση της Κρητικής ζωγραφικής είναι οι
Μυροφόρες στο μνήμα, η Ψηλάφηση του Θωμά, η Ανάληψη, η Πεντηκοστή, το

143
. Για την χρήση και διάδοση των αθιβόλων, βλ. Βασιλάκη 2015, 16-31.

92

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Δείπνο εις Εμμαούς, η Θυσία του Άβελ και Κάιν, καθώς και ο φτερωτός
Πρόδρομος. Επιπλέον, πολλές από τις συνθέσεις ακολουθούν πιστά την
Ερμηνεία του Διονυσίου εκ Φουρνά, κύριου εκφραστή της εντοίχιας ζωγραφικής
του 18ου αιώνα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Θυσία του Άβελ και
του Κάιν, η οποία συμβαδίζει πλήρως με την Ερμηνεία. Χρήση δυτικότροπων
στοιχείων δεν εντοπίζονται στο έργο του ζωγράφου, πέραν όσων προέρχονται
από το συρμό στα Βαλκάνια κατά τον 18ο αιώνα .
Η εντοίχια ζωγραφική του καθολικού αναπαράγει εικονογραφικά
πρότυπα του 16ου και 17ου αιώνα αποδοσμένα στον όψιμο 18ο αιώνα
διαμορφωμένα, όχι απαραίτητα από ένα πλαίσιο συγκεκριμένων κανόνων,
αλλά σύμφωνα με την παιδεία και το γενικότερο κλίμα της εποχής που ήταν
αποδεκτό από τους δωρητές και στο οποίο έζησε και εργάστηκε ο ζωγράφος.

Τεχνοτροπικές παρατηρήσεις
Ο διάκοσμος των τυπικαριών και των παρεκκλησίων χαρακτηρίζεται από την
ενότητα στην εικονογραφία και στην τεχνοτροπία στοιχείο που υποδηλώνει
έναν ζωγράφο ή ένα ολιγομελές πολύ καλά συντονισμένο ζωγραφικό
εργαστήριο.
Οι σκηνές αποδίδονται σε πίνακες διαχωριζόμενους με ταινίες, οι
συνθέσεις χαρακτηρίζονται για την λιτότητα στο σχέδιο και την ισορροπημένη
απόδοση των επιμέρους στοιχείων των συνθέσεων. Ως επί το πλείστον οι σκηνές
είναι ολιγοπρόσωπες με εξαίρεση την Ανάληψη, την Πεντηκοστή και τη
Ψηλάφηση του Θωμά. Τα γεγονότα εκτυλίσσονται γύρω από έναν νοητό άξονα
στο κέντρο του οποίου τοποθετείται η κύρια μορφή με τα δευτερεύοντα
πρόσωπα να καταλαμβάνουν τα πλάγια της σύνθεσης. Χαρακτηριστικό
παράδειγμα αποτελεί το Μη μου Άπτου, η κυρίαρχη μορφή του Χριστού
τοποθετείται στο κέντρο και οι μορφές των αγγέλων και της Μαγδαληνής στα
άκρα της παράστασης. Επιπλέον, η απόδοση των επιμέρους επιπέδων στις
πολυπρόσωπες σκηνές γίνεται με παρατακτική τοποθέτηση. Στην Ανάληψη, για

93

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 παράδειγμα σε πρώτο επίπεδο τοποθετείται η Θεοτόκος και τα υπόλοιπα
επίπεδα τονίζονται με την ιεραρχική τοποθέτηση των προσώπων.
Οι σκηνές διακρίνονται για την ισόρροπη σύνθεση ως προς την κλίμακα
και την απόδοση των μορφών. Σε αρκετές παραστάσεις παρατηρείται ο
τονισμός της κύριας μορφής όχι με την σμίκρυνση των υπολοίπων, αλλά με την
κατάλληλη τοποθέτηση της κυρίαρχης μορφής στο κέντρο. Στη Ψηλάφηση του
Θωμά λόγου χάρη, η μορφή του Κυρίου αποδίδεται στην ίδια κλίμακα με τους
αποστόλους αλλά τονίζεται με την τοποθέτησή της πάνω σε υψηλό υποπόδιο.
Τα σώματα των συνθέσεων είναι εύρωστα κοντά και με στιβαρά μέλη, που
αποδίδουν ρεαλιστικά τη σωματοδομή τους. Τα συναισθήματα των προσώπων
αποδίδονται με κινήσεις που αντιγράφουν εκφραστικά μέσα της
καθημερινότητας. Η έκφραση της θλίψης της Παναγίας στην Άκρα Ταπείνωση
αποδίδεται με τη χειρονομία του χεριού που πιάνει το μάγουλό της. Επιπλέον,
η καταβεβλημένη Παναγία στο μνήμα του Κυρίου, στην παράσταση του Ἄνω

σε ἐν θρόνῳ κάτω σε ἐν τάφῳ, γέρνει προς τον Χριστό και ακουμπά με το χέρι
σπλαχνικά και με τρόμο τον κρύο τάφο. Τα πρόσωπα των ιστάμενων αγίων στη
κατώτερη ζώνη χαρακτηρίζονται από συγκρατημένες κινήσεις αποτυπώνοντας
την ευγένεια και την προσήνειά τους.
Το πλάσιμο των γυμνών μελών του σώματος αποδίδεται με μαλακές
διαβαθμίσεις ανοικτού καστανοπράσινου και καστανού χρώματος επάνω στον
σταρόχρωμο προπλασμό. Τα φώτα στο μέτωπο και στις παρειές, καθώς και οι
φωτοσκιάσεις τονίζουν τα προσωπογραφικά χαρακτηριστικά των μορφών. Τα
πρόσωπα κυρίως ωοειδή και στενόμακρα, αποδίδονται σύμφωνα με τα
χαρακτηριστικά της ηλικίας τους. Σχεδόν όλες οι μορφές φέρουν μεγάλα
αμυγδαλωτά μάτια, καμπύλα βλέφαρα με χαρακτηριστική χαλάρωση κάτω από
το κάτω βλέφαρο και λεπτή μύτη. Οι ώριμες και γεροντικές μορφές φέρουν
αδρά και σκληρά χαρακτηριστικά. Επιπλέον, η πλαστικότητα των
ζυγωματικών, το σκληρό πλάσιμο και η γκρίζα ή λευκή γενειάδα, που
χαρακτηρίζουν τις γεροντικές μορφές, τονίζονται με λευκές και φαιές
γραμμικές πινελιές. Χαρακτηριστική είναι η μορφή του αγίου Νικηφόρου, οι
ρυτίδες, ο τονισμός των φρυδιών, της λευκής γενειάδας και η ρωμαλέα και με

94

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 μεγάλα ρουθούνια μύτη τον μετατρέπουν σε μια λεπτεπίλεπτη σεβάσμια μορφή.
Σημαντικό είναι ότι όλα τα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά αποδίδονται με
ζωγραφικό τρόπο.
Τα περισσότερα ενδύματα των μορφών είναι τυπικά για το β’ μισό του
18ου αιώνα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το καμίσιο των αγίων
Γεωργίου, Δημητρίου και Παντελεήμονος με τη χαρακτηριστική αναδίπλωση
του ανάμεσα στα σκέλη. Τα ενδύματα των μορφών ως επί το πλείστον είναι
στατικά όμως σε γενικές γραμμές είναι αποδοσμένα με αρμονία. Είναι
μονόχρωμα με ιδιαίτερα τονισμένες παρυφές. Ιδιαίτερο παράδειγμα αποτελεί ο
μανδύας του στρατιωτικού της αποτομής του Πρόδρομο και η ενδυμασία του
άρχοντος Δημάκη. Η διακόσμηση των ενδυμάτων είναι διακριτική και
περιορισμένη. Ο θώρακας του στρατιώτη στην Αποτομή του Προδρόμου φέρει
σύνθετα γραμμικά σχέδια που έλκει την καταγωγή του από φορητές εικόνες της
Κρητικής ζωγραφικής, βέβαια σε μια πιο απλοποιημένη εκδοχή144. Στην
πλειοψηφία τους τα ενδύματα ακολουθούν τις κινήσεις των μορφών και
φέρουν επιμελημένη γραμμική πτυχολογία. Το χρώμα των ενδυμάτων είναι
κυρίως το ερυθρό, γαλάζιο, καστανό, πράσινο, λευκό και η ώχρα και
ανακυκλώνονται εναλλάξ στις ενδυμασίες των μορφών.
Το βάθος των συνθέσεων αποτελείται κυρίως από δύο επίπεδα, τα
γεγονότα εκτυλίσσονται είτε μπροστά σε κτήρια (Δείπνος εις Εμμαούς,
Ψηλάφηση), είτε σε φυσικό τοπίο (Επίσκεψη των Μυροφόρων στο μνήμα), είτε
σε συνδυασμό (μαρτύριο αγίου Χαραλάμπους). Τα κτήρια στις παραστάσεις
προσδίδουν το απαραίτητο βάθος. Κυρίως είναι τρουλαία αρχιτεκτονήματα,
δρομικές βασιλικές και απλά ορθογώνια κτίσματα με δίρριχτη στέγη.
Ο κάμπος των συνθέσεων είναι σκούρος γαλάζιος και οι διαχωριστικές
ταινίες μεταξύ των παραστάσεων ερυθρές. Τα αντικείμενα καθημερινής χρήσης
που εντοπίζονται στις παραστάσεις είναι περιορισμένα. Κυρίως εντοπίζονται
πινάκια, αγγεία πόσεως και μυροδοχεία.

144. Παρόμοιος θώρακας απαντάται σε έργο του Πουλάκη, βλ. Ρηγόπουλος 2006, 116, πίν.
150.

95

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Οι ζωγράφοι του καθολικού145.
Οι παραπάνω εικονογραφικές και τεχνοτροπικές παρατηρήσεις της
ζωγραφικής των τυπικαριών και παρεκκλησίων του καθολικού της μονής
Αγάθωνος, συνδέουν τις παραστάσεις με το έργο δύο ζωγράφων που έδρασαν
στην ευρύτερη περιοχή της Φθιώτιδας και της Ευρυτανίας, τον Γεώργιο
Γεωργίου (μνείες 1785-1818) από το Μαυρίλο Φθιώτιδας146 και τον Γεώργιο
Αναγνώστου (μνείες 1782-1791) από τον Φουρνά Ευρυτανίας147. Δυστυχώς το
έργο των δύο ζωγράφων δεν έχει δημοσιευτεί, με την εξαίρεση του καθολικού
της μονής Προυσού, που έχει μελετηθεί εν μέρει από τον Αθανάσιο
Παλιούρα148. Οι Γεώργιος Γεωργίου και Γεώργιος Αναγνώστου ζωγραφίζουν
μαζί από το 1785 έως και το 1791, σε πέντε ναούς, σύμφωνα με αφιερωματικές
επιγραφές που αναφέρουν τα ονόματά τους149. Οι ναοί αυτοί είναι: η μονή
Προυσού (1785), ο Προφήτης Ηλίας στην Αγία Τριάδα Κτημενίων Ευρυτανίας
(1785-1790), η Κοίμηση της Θεοτόκου στην κοινότητα Σταυρού (Δεμερλή-
Παλαιοφάρσαλα) στη Θεσσαλία (1786), ο ναός της Παναγίας στους Δομιανούς
Ευρυτανίας (1787) και ο ναός των Ταξιαρχών στο Μύρεσι Ευρυτανίας (1791)150.
Ο Μανόλης Χατζηδάκης τονίζει ότι οι δύο ζωγράφοι εργάστηκαν με μεγάλη
επαγγελματική ικανότητα από το διάστημα 1770-1800 από το Μύρεσι των
Αγράφων έως τη μονή Προυσού151. Σημαντικό στοιχείο είναι ότι ο Γεώργιος
Γεωργίου και ο άρχοντας Δημάκης, ο ανακαινιστής του καθολικού της μονής
Αγάθωνος, ήταν συντοπίτες από το Μαυρίλο.
Η Πλατυτέρα στο τύπο της Βλαχερνίτισσας απαντά και στο καθολικό της
μονής Προυσού με χαρακτηριστική ομοιότητα (εικ. 95). Ο Χριστός ως
μελιζόμενος άρτος που προβάλλει από κάλυκα αγίου ποτηρίου, αν και
εξαιρετικά κατεστραμμένος στη μονή Αγάθωνος, είναι παρόμοιος (εικ. 96).

145.
Ευχαριστώ θερμά τον κ. Ι. Τσιουρή για τη πολύτιμη βοήθεια και τις εύστοχες
παρατηρήσεις του σχετικά με το εργαστήριο που φιλοτέχνησε τις τοιχογραφίες των τυπικαριών
και των παρεκκλησίων.
146. Χατζηδάκης 1987, 227-228.
147. Χατζηδάκης 1987, 163-164.
148. Παλιούρας 2011, 481-494.
149. Παλιούρας 2011, 482-483.
150. Παλιούρας 2011, 482-483.
151. Χατζηδάκης 1987, 113-114.

96

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Ταυτόσημες είναι οι σκηνές της Άκρας Ταπείνωσης, αφού και στους δύο ναούς
ο Χριστός προβάλλει πίσω από λίθινη σαρκοφάγο (εικ. 97). Χαρακτηριστική
λεπτομέρεια είναι ότι από τον κάλαμο με τον σπόγγο εκφύονται μικρά φύλλα
καλαμιάς. Επιπλέον, στην ανατολική καμάρα του καθολικού της μονής
Προυσού και στην αντίστοιχη του παρεκκλησίου του Προδρόμου, βόρεια και
νότια αποδίδονται οι παραστάσεις τις Ανάληψης και Πεντηκοστής με
χαρακτηριστική ομοιότητα (εικ. 95). Στην Ανάληψη η στάση της Θεοτόκου, των
αποστόλων και των αγγέλων που κρατούν τη κυκλική δόξα του Χριστού είναι
ταυτόσημες. Παρομοίως, ταυτόσημη είναι και η σκηνή της Πεντηκοστής με τη
Θεοτόκο στο κέντρο και τους αποστόλους καθιστούς σε ημικυκλικό έδρανο
εκατέρωθεν της Θεοτόκου. Με μεγάλη ομοιότητα τόσο στην απόδοση της
γενειάδας όσο και στα χαρακτηριστικά του προσώπου αποδίδεται ο άγιος
Αχίλλειος (εικ. 100). Γενικά, τα χαρακτηριστικά του προσώπου των μορφών με
τα μεγάλα ωοειδή μάτια, τη λεπτή μύτη και την προσεγμένη κόμμωση
εντοπίζονται και στους δύο ναούς. Λόγου χάρη, ο άγιος Παντελεήμων της
μονής Αγάθωνος με τον Χριστό Εμμανουήλ από τον Προυσό έχουν παρόμοια
προσωπογραφικά χαρακτηριστικά (εικ. 61 και 101). Χαρακτηριστική είναι η
μορφή του αγίου Νίκανδρου που αποδίδεται σπανός και με χαρακτηριστικές
ρυτίδες στο πρόσωπο. Παρόμοιο πλάσιμο στο πρόσωπο εντοπίζεται σε
αδιάγνωστη αγία στο καθολικό της μονής Προυσού (εικ. 47 και 100) Επίσης, η
αποτομή της αγίας Αικατερίνης και του αγίου Θεοδώρου (εικ. 102) στο
καθολικό της μονής Προυσού αποδίδεται με τον ίδιο τρόπο, όπως στις αποτομές
των Παρεκκλησίων της μονής Αγάθωνος. Το σώμα αποδίδεται μπρούμυτα με
τον λαιμό να αιμορραγεί και η κεφαλή να έχει κυλίσει μακριά από το σώμα.
Στις επιμέρους ομοιότητες, οι ενδυμασίες στο καθολικό της μονής
Προυσού είναι πιο εξεζητημένες σε σχέση με το καθολικό της μονής Αγάθωνος,
αλλά οι σταυροί που κοσμούν τα ωμοφόρια των ιεραρχών είναι απόλυτα
ταυτόσημοι μεταξύ των δύο ναών. Επιπλέον η ναόσχημη λιβανωτίδα που
κρατεί ο διάκονος Στέφανος είναι όμοια με τη λιβανωτίδα που κρατά ο ίδιος
στο βόρειο τυπικαριό του καθολικού της Αγάθωνος (εικ. 99). Η διακόσμηση των
υφασμάτων καθώς και η πτυχολογία τους ομοιάζει σε μεγάλο βαθμό. Και στα

97

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 δύο μνημεία χαρακτηριστική είναι η αναδίπλωση του φελονίου των αγίων.
Τέλος, όμοια είναι τα γράμματα που επιγράφουν τις παραστάσεις και τα
ονόματα των αγίων, και στους δύο ναούς το όνομα του αγίου αναγράφεται με
κεφαλαία και το προσωνύμιο με πεζά.
Τα παραπάνω στοιχεία επισημαίνουν τις ομοιότητες που παρατηρούνται
στη ζωγραφική μεταξύ των δύο ναών. Βέβαια στο καθολικό της μονής Προυσού
οι μορφές και οι παραστάσεις είναι εξεζητημένες, γεγονός απόλυτα κατανοητό
αφού προέρχονται από τον κυρίως ναό του καθολικού. Οι ομοιότητες της
ζωγραφικής μεταξύ των δυο ναών είναι περισσότερες απ’ ό,τι οι διαφορές. Ο
άγνωστος ζωγράφος του καθολικού της μονής Αγάθωνος μπορεί να ταυτιστεί
με τους ζωγράφους Γεώργιο Γεωργίου και Γεώργιο Αναγνώστου. Η
τοιχογράφηση του καθολικού της μονής Αγάθωνος δεν μπορεί να
πραγματοποιήθηκε με μεγάλη απόσταση από την επισκευή του λίγο μετά το
1745. Το γεγονός αυτό επιτρέπει να τοποθετηθεί χρονικά η τοιχογράφηση του
καθολικού της μονής Αγάθωνος πριν από την τοιχογράφηση του καθολικού της
μονής Προυσού, δηλαδή πριν από το 1785152. Με μεγάλη επιφύλαξη, αφού δεν
έχουμε στη διάθεσή μας αρκετά δημοσιευμένα έργα των ζωγράφων, μπορούμε
να υποθέσουμε ότι η τοιχογράφηση του καθολικού της μονής Αγάθωνος
αποτελεί ένα από τα πρώιμα έργα των ζωγράφων Γεωργίου Γεωργίου και
Γεωργίου Αναγνώστου.

152
. Για την ζωγραφική στη Θεσσαλία κατά τον 18ο αιώνα, βλ. Tsiouris 2013, 18-23.

98

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Συμπεράσματα

Προβληματικά είναι τα στοιχεία που σχετίζονται με τον πρώτο ιδρυτή του

καθολικού της μονή Αγάθωνος, χωρίς να έχουμε στη διάθεσή μας πηγές ή όλα
εκείνα τα στοιχεία που τεκμηριώνουν ή τουλάχιστον προϋποθέτουν την ύπαρξη
του Αγάθωνα ως ιδρυτή του καθολικού, δε μπορούμε να βασιστούμε στην
πρόσφατα διαμορφωμένη προφορική παράδοση και να ιστορικοποιήσουμε τον
Αγάθωνα. Πιθανόν κάποιος ανώνυμος σε εμάς ιδρυτής χορήγησε την
κατασκευή του καθολικού στο α΄ μισό του 16ου αιώνα. Πρέπει να τονίσουμε ότι
η μονή αναφέρεται σε οθωμανικά έγγραφα ως μονή Αγάθωνης δηλ. ως το
μοναστήρι που είναι αφιερωμένο στη Παναγία με το προσωνύμιο Αγάθωνη. Δεν
μπορούμε να αποδείξουμε αν αυτό το προσωνύμιο προήλθε από την «Αγαθή
μονή» που ίδρυσαν, σύμφωνα με το σημείωμα κώδικος της μονής Προυσού, οι
δύο όσιοι Συμεών και Θεόδωρος ή οι δύο ευσεβείς Οθωμανοί αδελφοί,
σύμφωνα με το Προσκυνητάριο αν και φαντάζει το μόνο πιθανό. Ξεκάθαρα είναι
τα στοιχεία για τον ανακαινιστή του καθολικού, λίγο μετά το 1745. Ο χορηγός
της ανακαίνισης του καθολικού από τον καταστροφικό σεισμό του 1740, που
τεκμηριώνουν τα οθωμανικά έγγραφα του 1745, είναι ό άρχων Δημάκης
Χατζηαναγνώστου Οικονόμου από το Μαυρίλο Φθιώτιδας την εποχή που
ηγούμενος της μονής ήταν ο παπα-Χρήστος, όπως αναφέρει η σχετική
ιεροδικαστική απόφαση. Ο άρχοντας Δημάκης εικονίζεται ως δωρητής στον
βόρειο τοίχο του παρεκκλησίου του Αγίου Χαραλάμπους, ενώ ο παπα-Χρήστος
μάλλον εικονίζεται ως δωρητής στον βόρειο τοίχο του παρεκκλησίου του Αγίου
Ιωάννου του Προδρόμου.
Την ύπαρξη της μονής Αγάθωνος στο α΄ μισό του 16ου αιώνα
προϋποθέτουν δύο στοιχεία: η επιγραφή με τη χρονολογία 1524 που εντόπισε ο

99

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Σωτηρίου κατά την επίσκεψή του και η αρχαιότερη λειψανοθήκη της μονή που
φέρει την χρονολογία 1537. Βέβαια, στην παραπάνω χρονολόγηση συντελούν
και όλα τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά του καθολικού που παρουσιάστηκαν
στο 1ο κεφάλαιο της παρούσας εργασίας. Αδιάσειστο στοιχείο είναι η
αρχιτεκτονική συνάφεια μεταξύ του καθολικού της μονής Αντινίτσας και του
υπό εξέταση καθολικού. Το καθολικό της μονής Αντινίτσας (των αρχών του
15ου αιώνα), αποτελεί το αρχιτεκτονικό πρότυπο του καθολικού της μονής
Αγάθωνος. Επομένως, θα ήταν αδόκητο να κατασκευαστεί το καθολικό της
μονής Αγάθωνος με μεγάλη χρονική απόσταση από την κατασκευή του
προτύπου του. Επομένως η ίδρυση του καθολικού στο α΄ μισό του 16ου αιώνα
είναι πολύ πιθανή. Η δεύτερη οικοδομική φάση του ναού τεκμηριώνεται με
ασφάλεια λίγο μετά το 1745 με αφιερωτή τον άρχοντα Δημάκη.
Τέλος, η τοιχογράφηση των τυπικαριών και των παρεκκλησίων του
καθολικού, πιθανόν χορηγήθηκε και αυτή από τον άρχοντα Δημάκη. Οι
τοιχογραφίες μπορούν να τοποθετηθούν στο τέλος του 18 ου αιώνα,
συγκεκριμένα πριν το 1785. Οι ζωγράφοι του καθολικού μπορούν να
ταυτιστούν με τους Γεώργιο Γεωργίου και Γεώργιο Αναγνώστου. Αν η
παραπάνω ταύτιση ισχύει τότε η εντοίχια ζωγραφική του καθολικού της μονής
Αγάθωνος μπορεί να αποτελεί ένα από τα πρώιμα έργα των δύο ζωγράφων.

100

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 101

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ

Πίν. 1. Χάρτης (και λεπτομ.) του Ι.Γ. Βορτσέλα, όπου σημειώνονται η θέση της
μονής Αγάθωνος και του οικισμού Μάρμαρα (Βορτσέλας 1907, πίν. 1)
Εικ. 1. Κάτοψη του καθολικού της μονής Αγάθωνος (Λαμπάκης 1903, 46, εικ. 9)
Εικ. 2-3. Εξωτερική άποψη και το εσωτερικό του «κτητορικού» τάφου (φωτ.
αρχείο Δ. Κυρίτσης)
Εικ. 4. Παρεκκλήσιο Ιωάννου Προδρόμου, βόρειος τοίχος, τοιχογραφία
μοναχού που κρατεί μακέτα του παρεκκλησίου (φωτ. αρχείο Γ. Βαραλής, Δ.
Κυρίτσης)
Εικ. 5. Παρεκκλήσιο Αγίου Χαραλάμπους, βόρειος τοίχος, ο άρχων Δημάκης
(φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 6-8. Η ιεροδικαστική απόφαση (φωτ. αρχείο Δ. Κ.)
Εικ. 9. Το φιρμάνι που επιτρέπει την ανακαίνιση του καθολικού από τον σεισμό
του 1740 (Ψηφιακό Αποθετήριο της Ακαδημίας Αθηνών:
http://repository.academyofathens.gr/gr/listItems/197563, τελευταία
επίσκεψη στην ιστοσελίδα: 23/9/2019)
Εικ. 10. Η μετάφραση του φιρμανιού στην ελληνική γλώσσα (Ψηφιακό
Αποθετήριο της Ακαδημίας Αθηνών:
http://repository.academyofathens.gr/gr/listItems/197580, τελευταία
επίσκεψη στην ιστοσελίδα: 23/9/2019)
Εικ. 11. Το καθολικό της μονής Αγάθωνος πριν τις εργασίες συντήρησης
(Λαζαρίδης 1964, 272)
Εικ. 12. Το καθολικό της μονής Αγάθωνος πριν τις εργασίες συντήρησης
(Λαζαρίδης 1964, 272)
Εικ. 13. Καθολικό μονής Αγάθωνος, οι αρχικές οπές από τις δοκοθήκες
στέγασης του νάρθηκα (Λαζαρίδης 1964, 274)
Εικ. 14. Παρεκκλήσιο Αγίου Χαραλάμπους, πριν τις εργασίες συντήρησης
(Λαζαρίδης 1964, 272)
Εικ. 15. Καθολικό μονή Αγάθωνος, ο διώροφος νάρθηκας πριν τις εργασίες
συντήρησης (Λαζαρίδης 1964, 274)
Εικ. 16. Καθολικό μονής Αγάθωνος, άποψη από τα νοτιοδυτικά (φωτ. αρχείο Γ.
Β., Δ. Κ.)
Εικ. 17. Καθολικό μονής Αγάθωνος, άποψη από τα νοτιοανατολικά (φωτ.
αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 18. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιος χορός (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 19. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Χαραλάμπους (φωτ.
αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 20. Καθολικό μονής Αγάθωνος, άποψη του κεντρικού τρούλου και των
τρούλων των παρεκκλησίων από τα νοτιοδυτικά (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)

102

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 21. Καθολικό μονής Αγάθωνος, δίλοβο παράθυρο της κεντρικής αψίδας
(φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 22. Καθολικό μονή Αγάθωνος, κάτοψη (Καρατζόγλου 2011, 456, εικ. 1)
Εικ. 23. Καθολικό μονής Αγάθωνος, τομή κατά μήκος (Καρατζόγλου 2011, 456,
εικ. 1)
Εικ. 24. Καθολικό μονής Αγάθωνος, εγκάρσια τομή κατά πλάτος (Καρατζόγλου
2011, 457, εικ. 2)
Εικ. 25. Καθολικό μονής Αγάθωνος, εγκάρσια τομή στα παρεκκλήσια
(Καρατζόγλου 2011, 457, εικ. 2)
Εικ. 26. Καθολικό μονής Αγάθωνος, κυρίως ναός, ενδομημένοι ημικίονες στον
νότιο χορό (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 27. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νάρθηκας, κόγχη με την Πλατυτέρα πάνω
από την θύρα που οδηγεί στον κυρίως ναό (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 28. Καθολικό μονής Αγάθωνος, δίλοβο παράθυρο του δυτικού τοίχου του
νάρθηκα με την αφιερωματική επιγραφή του 1908 (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 29. Καθολικό μονής Αγάθωνος, αψίδα παρεκκλησίου του Αγίου Ιωάννου
Προδρόμου, έγγλυφα σχέδια (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 30. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νοτιοανατολική φαλτσογωνιά (φωτ. αρχείο
Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 31. Ναός Αγίου Ιωάννη, Πόρτας Μπαμπίνη, δίλοβα παράθυρα (Μεσσής
2010α, εικ. 129)
Εικ. 32. Κατόψεις των καθολικών Αντινίτσας και Αγάθωνος
(Ορλάνδος 1930, 370, εικ. 2, Καρατζόγλου 2011, 456, εικ. 1, σύνθεση: Θ.
Καναρέλλης)
Εικ. 33. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, τεταρτοσφαίριο αψίδας,
ένθρονος Χριστός (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 34. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, αρχάγγελος (φωτ. αρχείο
Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 35. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, ο τάφος του Κυρίου
(φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 36. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, ο Παλαιός των Ημερών
(φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 37. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, αρχάγγελος στο
τεταρτοσφαίριο δυτικής αψίδας (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 38. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, οι άγιοι Ρωμανό και
Στέφανος (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 39. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, Μη Μου Άπτου (φωτ.
αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 40. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, Μη Μου Άπτου (φωτ.
αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 41. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, Δείπνο εις Εμμαούς
(φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 42. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, Θυσία του Άβελ και του
Κάιν (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 43. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, Όραμα Πέτρου
Αλεξανδρείας (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)

103

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 44. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιο τυπικαριό, Χριστός Εμμανουήλ (φωτ.
αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 45. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιο τυπικαριό, αρχάγγελος,
τεταρτοσφαίριο δυτικής αψίδας (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 46. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιο τυπικαριό, άγιος Αυτόνομος (φωτ.
αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 47. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιο τυπικαριό, άγιοι Νίκανδρος και
Αχίλλειος (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 48. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιο τυπικαριό, άγιοι Λέων και Γερμανός
(φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 49. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιο τυπικαριό, αδιάγνωστοι ιεράρχες
(φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 50. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιο τυπικαριό, άγιοι Νικηφόρος και
Ευμένιος (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 51. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιο τυπικαριό, άγιος Ιωάννης
πρόδρομος, τεταρτοσφαίριο ανατολικής αψίδας (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 52. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιος
Γρηγόριος (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 53. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιοι
Ελευθέριος και Ιωσήφ (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 54. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους,
αδιάγνωστος ιεράρχης και άγιος Μελέτιος στο νότιο τοίχο του ιερού (φωτ.
αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 55. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιος
Αθανάσιος Αλεξανδρείας (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 56. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, τρούλος
(φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 57. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους,
νοτιοανατολικό σφαιρικό τρίγωνο, άγιος Εφραίμ Καρίας (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ.
Κ.)
Εικ. 58. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους,
νοτιοδυτικό σφαιρικό τρίγωνο, άγιος Θεόδωρος Στουδίτης (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ.
Κ.)
Εικ. 59. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Χαραλάμπους, άγιος
Χαράλαμπος (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 60. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιοι
Δαμιανός και Κοσμάς (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 61. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιος
Παντελεήμων (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 62. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιος
Ιωάννης Κολοβός (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 63. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιος
Στυλιανός Παφλαγόνος (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 64. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιος
Ιωάννης Παλαιολαυρίτης (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)

104

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 65. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιος
Δημήτριος (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 66. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιος
Γεώργιος (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 67. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους,
Πλατυτέρα (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 68. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, Χριστός
του Μελισμού (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 69. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, Άκρα
Ταπείνωση (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 70. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους,
Επίσκεψη των Μυροφόρων στο μνήμα (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 71. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους,
Ψηλάφηση του Θωμά (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 72. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, Η
συνομιλία του αγίου Χαραλάμπους με τον έπαρχο Κρίσπο (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ.
Κ.)
Εικ. 73. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, Η
συνομιλία του αγίου Χαραλάμπους με τον ηγεμόνα της Μαγνησίας Λουκιανό
(φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 74. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, Το
μαρτύριο του αγίου Χαραλάμπους (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 75. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,
Πλατυτέρα (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 76. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,
συλλειτουργούντες ιεράρχες (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 77. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,
Άκρα Ταπείνωση (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 78. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,
ο Μελχισεδέκ και ο άγιος Στέφανος (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 79. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,
τρούλος (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 80. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,
άγιος Ιωάννης (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 81. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,
άγιος Ηρωδίων και αδιάγνωστος (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 82. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,
άγιος Δημήτριος (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 83. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,
άγιοι Κύριλλος και Γεράσιμος (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 84. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,
άγιος Γεώργιος (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 85. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,
Ανάληψη (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 86. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,
Πεντηκοστή (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)

105

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 87. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,
Ευαγγελισμός Ζαχαρία και α΄ εύρεση κεφαλής του Προδρόμου (φωτ. αρχείο Γ.
Β., Δ. Κ.)
Εικ. 88. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,
Γενέσιο του Προδρόμου (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 89. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,
Γενέσιο του Προδρόμου, λεπτομέρειες (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 90. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,
Συμπόσιο του Ηρώδη και Αποτομή της κεφαλής του Προδρόμου (φωτ. αρχείο
Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 91. Καθολικό μονής Αγάθωνος, λεπτομέρεια αγίου Γεωργίου από το βόρειο
παρεκκλήσιο και αρχαγγέλου από τον ημικύλινδρο της ανατολικής αψίδας του
βόρειου τυπικαριού (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 92. Καθολικό μονής Αγάθωνος, λεπτομέρεια των αγίων Ιωάννου
Παλαιολαυρίτη από το βόρειο παρεκκλήσιο και Ευμένιου από το νότιο
τυπικαριού (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 93. Καθολικό μονής Αγάθωνος, λεπτομέρεια του Οράματος του Πέτρου
Αλεξανδρείας από το βόρειο τυπικαριό (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 94. Καθολικό μονής Αγάθωνος, λεπτομέρεια του αγίου Νίκανδρου από το
νότιο τυπικαριό (φωτ. αρχείο Γ. Β., Δ. Κ.)
Εικ. 95. Καθολικό μονής Προυσού, Βλαχερνίτισσα, Ανάληψη και Πεντηκοστή
(Παλιούρας 1997, 68, εικ. 77)
Εικ. 96. Καθολικό μονής Προυσού, Μελισμός (Παλιούρας 1997, 71, εικ. 80)
Εικ. 97. Καθολικό μονής Προυσού, Άκρα Ταπείνωση (Παλιούρας 1997, 68, εικ.
78)
Εικ. 98. Καθολικό μονής Προυσού, Όραμα Πέτρου Αλεξανδρείας (Παλιούρας
1997, 73, εικ. 93)
Εικ. 99. Καθολικό μονής Προυσού, άγιος Στέφανος (Παλιούρας 1997, 71, εικ. 89)
Εικ. 100. Καθολικό μονής Προυσού, άγιος Αχίλλειος και αδιάγνωστη αγία
(Παλιούρας 1997, 72, 75 εικ. 92, 99)
Εικ. 101. Καθολικό μονής Προυσού, Χριστός Εμμανουήλ (Παλιούρας 1997, 82,
εικ. 118)
Εικ. 102. Καθολικό μονής Προυσού, Αποτομή αγίου Θεοδώρου (Παλιούρας
1997, 84, εικ. 123)

106

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 107

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 ΧΑΡΤΗΣ

108

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 109

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Πίν. 1. Χάρτης (και λεπτομ.) του Ι.Γ. Βορτσέλα, όπου σημειώνονται η θέση της μονής Αγάθωνος
και του οικισμού Μάρμαρα

110

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 ΕΙΚΟΝΕΣ

111

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 112

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 1. Κάτοψη του καθολικού της μονής Αγάθωνος (Γ. Λαμπάκης)

Εικ. 2-3. Εξωτερική άποψη και το εσωτερικό του «κτητορικού» τάφου

113

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 4. Παρεκκλήσιο Ιωάννου Προδρόμου, βόρειος τοίχος, τοιχογραφία μοναχού που κρατεί
μακέτα του παρεκκλησίου

114

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 5. Παρεκκλήσιο Αγίου Χαραλάμπους, βόρειος τοίχος, ο άρχων Δημάκης

115

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 6-8. Η ιεροδικαστική απόφαση

116

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 9. Το φιρμάνι που επιτρέπει την ανακαίνιση του καθολικού από τον σεισμό του 1740

Εικ. 10. Η μετάφραση του φιρμανιού στην ελληνική γλώσσα

117

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 11. Το καθολικό της μονής Αγάθωνος πριν τις εργασίες συντήρησης

Εικ. 12. Το καθολικό της μονής Αγάθωνος πριν τις εργασίες συντήρησης

118

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 13. Καθολικό μονής Αγάθωνος, οι αρχικές οπές από τις δοκοθήκες στέγασης του νάρθηκα

Εικ. 14. Παρεκκλήσιο Αγίου Χαραλάμπους, πριν τις εργασίες συντήρησης

119

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 15. Καθολικό μονή Αγάθωνος, ο διώροφος νάρθηκας πριν τις εργασίες συντήρησης

Εικ. 16. Καθολικό μονής Αγάθωνος, άποψη από τα νοτιοδυτικά

120

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 17. Καθολικό μονής Αγάθωνος, άποψη από τα νοτιοανατολικά

Εικ. 18. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιος χορός

121

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 19. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Χαραλάμπους

Εικ. 20. Καθολικό μονής Αγάθωνος, άποψη του κεντρικού τρούλου και των τρούλων των
παρεκκλησίων από τα νοτιοδυτικά

122

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 21. Καθολικό μονής Αγάθωνος, δίλοβο παράθυρο της κεντρικής αψίδας

Εικ. 22. Καθολικό μονή Αγάθωνος, κάτοψη (Ι. Καρατζόγλου)

123

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 23. Καθολικό μονής Αγάθωνος, τομή κατά μήκος (Ι. Καρατζόγλου)

Εικ. 24. Καθολικό μονής Αγάθωνος, εγκάρσια τομή κατά πλάτος (Ι. Καρατζόγλου)

124

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 25. Καθολικό μονής Αγάθωνος, εγκάρσια τομή στα παρεκκλήσια (Ι. Καρατζόγλου)

Εικ. 26. Καθολικό μονής Αγάθωνος, κυρίως ναός, ενδομημένοι ημικίονες στον νότιο χορό

125

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 27. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νάρθηκας, κόγχη με την Πλατυτέρα πάνω από την θύρα
που οδηγεί στον κυρίως ναό

Εικ. 28. Καθολικό μονής Αγάθωνος, δίλοβο παράθυρο του δυτικού τοίχου του νάρθηκα με την
αφιερωματική επιγραφή του 1908

126

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 29. Καθολικό μονής Αγάθωνος, αψίδα παρεκκλησίου του Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,
έγγλυφα σχέδια

Εικ. 30. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νοτιοανατολική φαλτσογωνιά

127

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 31. Ναός Αγίου Ιωάννη, Πόρτας Μπαμπίνη, δίλοβα παράθυρα

Εικ. 32. Κατόψεις των καθολικών Αντινίτσας και Αγάθωνος

(Α. Ορλάνδος, Ι. Καρατζόγλου, σύνθεση: Θ. Καναρέλλης)

128

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 33. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, τεταρτοσφαίριο αψίδας, ένθρονος
Χριστός

Εικ. 34. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, αρχάγγελος

129

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 35. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, ο τάφος του Κυρίου

Εικ. 36. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, ο Παλαιός των Ημερών

130

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 37. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, αρχάγγελος στο τεταρτοσφαίριο δυτικής
αψίδας

Εικ. 38. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, οι άγιοι Ρωμανό και Στέφανος

131

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 39. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, Μη Μου Άπτου

132

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 40. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, Μη Μου Άπτου

133

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 41. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, Δείπνο εις Εμμαούς

Εικ. 42. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, Θυσία του Άβελ και του Κάιν

134

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 43. Καθολικό μονής Αγάθωνος, βόρειο τυπικαριό, Όραμα Πέτρου Αλεξανδρείας

Εικ. 44. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιο τυπικαριό, Χριστός Εμμανουήλ

135

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 45. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιο τυπικαριό, αρχάγγελος, τεταρτοσφαίριο δυτικής
αψίδας

Εικ. 46. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιο τυπικαριό, άγιος Αυτόνομος

136

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 47. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιο τυπικαριό, άγιοι Νίκανδρος και Αχίλλειος

Εικ. 48. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιο τυπικαριό, άγιοι Λέων και Γερμανός

137

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 49. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιο τυπικαριό, αδιάγνωστοι ιεράρχες

Εικ. 50. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιο τυπικαριό, άγιοι Νικηφόρος και Ευμένιος

138

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 51. Καθολικό μονής Αγάθωνος, νότιο τυπικαριό, άγιος Ιωάννης πρόδρομος,
τεταρτοσφαίριο ανατολικής αψίδας

Εικ. 52. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιος Γρηγόριος

139

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 53. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιοι Ελευθέριος και
Ιωσήφ

Εικ. 54. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, αδιάγνωστος ιεράρχης
και άγιος Μελέτιος στο νότιο τοίχο του ιερού

140

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 55. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιος Αθανάσιος
Αλεξανδρείας

Εικ. 56. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, τρούλος

141

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 57. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, νοτιοανατολικό
σφαιρικό τρίγωνο, άγιος Εφραίμ Καρίας

Εικ. 58. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, νοτιοδυτικό σφαιρικό
τρίγωνο, άγιος Θεόδωρος Στουδίτης

142

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 59. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Χαραλάμπους, άγιος Χαράλαμπος

143

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 60. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιοι Δαμιανός και Κοσμάς

Εικ. 61. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιος Παντελεήμων

144

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 62. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιος Ιωάννης Κολοβός

Εικ. 63. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιος Στυλιανός
Παφλαγόνος

145

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 64. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιος Ιωάννης
Παλαιολαυρίτης

146

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 65. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιος Δημήτριος

Εικ. 66. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, άγιος Γεώργιος

147

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 67. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, Πλατυτέρα

Εικ. 68. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, Χριστός του Μελισμού

148

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 69. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, Άκρα Ταπείνωση

Εικ. 70. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, Επίσκεψη των
Μυροφόρων στο μνήμα

149

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 71. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, Ψηλάφηση του Θωμά

Εικ. 72. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, Η συνομιλία του αγίου
Χαραλάμπους με τον έπαρχο Κρίσπο

150

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 73. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, Η συνομιλία του αγίου
Χαραλάμπους με τον ηγεμόνα της Μαγνησίας Λουκιανό

Εικ. 74. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο αγίου Χαραλάμπους, Το μαρτύριο του αγίου
Χαραλάμπους

151

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 75. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, Πλατυτέρα

Εικ. 76. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου,

συλλειτουργούντες ιεράρχες

152

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 77. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, Άκρα
Ταπείνωση

153

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 78. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, ο Μελχισεδέκ
και ο άγιος Στέφανος

154

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 79. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, τρούλος

155

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 80. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, άγιος Ιωάννης

Εικ. 81. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, άγιος Ηρωδίων
και αδιάγνωστος

156

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 82. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, άγιος Δημήτριος

Εικ. 83. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, άγιοι Κύριλλος
και Γεράσιμος

157

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 84. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, άγιος Γεώργιος

Εικ. 85. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, Ανάληψη

158

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 86. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, Πεντηκοστή

Εικ. 87. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, Ευαγγελισμός
Ζαχαρία και α΄ εύρεση κεφαλής του Προδρόμου

159

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 88. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, Γενέσιο του
Προδρόμου

Εικ. 89. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, Γενέσιο του
Προδρόμου, λεπτομέρειες

160

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 90. Καθολικό μονής Αγάθωνος, παρεκκλήσιο Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, Συμπόσιο του
Ηρώδη και Αποτομή της κεφαλής του Προδρόμου

161

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 91. Καθολικό μονής Αγάθωνος, λεπτομέρεια αγίου Γεωργίου από το βόρειο παρεκκλήσιο
και αρχαγγέλου από τον ημικύλινδρο της ανατολικής αψίδας του βόρειου τυπικαριού

Εικ. 92. Καθολικό μονής Αγάθωνος, λεπτομέρεια των αγίων Ιωάννου Παλαιολαυρίτη από το
βόρειο παρεκκλήσιο και Ευμένιου από το νότιο τυπικαριού

162

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 93. Καθολικό μονής Αγάθωνος, λεπτομέρεια του Οράματος του Πέτρου Αλεξανδρείας από
το βόρειο τυπικαριό

Εικ. 94. Καθολικό μονής Αγάθωνος, λεπτομέρεια του αγίου Νίκανδρου από το νότιο τυπικαριό

163

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 95. Καθολικό μονής Προυσού, Βλαχερνίτισσα, Ανάληψη και Πεντηκοστή

Εικ. 96. Καθολικό μονής Προυσού, Μελισμός

164

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 97. Καθολικό μονής Προυσού, Άκρα Ταπείνωση

Εικ. 98. Καθολικό μονής Προυσού, Όραμα Πέτρου Αλεξανδρείας

165

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 99. Καθολικό μονής Προυσού, άγιος Στέφανος

166

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 ..

Εικ. 100. Καθολικό μονής Προυσού, άγιος Αχίλλειος και αδιάγνωστη αγία

Εικ. 101. Καθολικό μονής Προυσού, Χριστός Εμμανουήλ

167

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 Εικ. 102. Καθολικό μονής Προυσού, Αποτομή αγίου Θεοδώρου

168

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 169

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94
 170

Institutional Repository - Library & Information Centre - University of Thessaly

24/08/2021 17:49:38 EEST - 130.43.121.94