آدولف آیشمن

کارل آدولف آیشمان
آدولف آیشمن در سال ۱۹۶۱ در دادگاه بین المللی اورشلیم ،اسرائیل
زاده	۱۹ مارس ۱۹۰۶ زولینگن، استان راین، پادشاهی پروس، امپراتوری آلمان
درگذشته	۱ ژوئن ۱۹۶۲ (۵۶ سال) زندان آیالون، کشور اسرائیل
درجه	اوبراشتورمبانفورر
یگان	اس‌اس، RSHA
جنگ‌ها و عملیات‌ها	جنگ دوم جهانی
نشان‌ها	صلیب آهنین، درجه دوم صلیب لیاقت در جنگ کلاس اول با شمشیر
همسر(ان)	ورونیکا لیب (ا. ۱۹۳۵)
فرزندان	کلاوس آیشمان (متولد ۱۹۳۶ در برلین) هورست آدولف آیشمان (متولد ۱۹۴۰ در وین) دیتر هلموت آیشمان (متولد ۱۹۴۲ در پراگ) ریکاردو فرانسیسکو آیشمان (متولد ۱۹۵۵ در بوئنوس آیرس)
امضاء

آدولف اُتو آیشمن (به آلمانی: Adolf Otto Eichmann) مسئول «اداره امور مربوط به یهودیان» در «اداره اصلی امنیت رایش» بود. وی که از افسران بلندپایه حزب نازی بود، در جریان جنگ جهانی دوم، دستور فرستادن بسیاری از یهودیان را به «کوره‌های آدم‌سوزی» صادر کرده بود. وی پس از شکست آلمان نازی در جنگ جهانی دوم، موفق شد تا به همراه خانواده‌اش به آرژانتین فرار کند. موساد آیشمان را شناسایی کرد و به‌دست یک گروه تکاوری از افسران موساد و شاباک (سازمان اطلاعات پیشرفته اسرائیل)، ربود و به اسرائیل آورد. وی در دادگاهی در اورشلیم به ۱۵ جرم مختلف که مهم‌ترین آن‌ها «جنایت علیه قوم یهود»، «جنایت علیه بشریت» و «جنایت جنگی در دورهٔ آلمان نازی» بود، متهم و محکوم شد. وی در سال ۱۹۶۲ میلادی در زندان آیالون در اسرائیل اعدام شد.

آیشمن پس از تحصیل ضعیف در مدرسه، برای مدت کوتاهی برای شرکت معدنی پدرش در اتریش کار کرد، جایی که خانواده در سال ۱۹۱۴ به آنجا نقل مکان کرده بودند. او در سال ۱۹۳۳ به آلمان برگشت وبه Sicherheitsdienst (SD، "سرویس امنیتی") پیوست. در آنجا او به عنوان رئیس بخش مسئول امور یهودیان منصوب شد - به ویژه مهاجرت، که نازی‌ها از طریق خشونت و فشار اقتصادی آن را تشویق کردند. پس از شروع جنگ جهانی دوم در سپتامبر ۱۹۳۹، آیشمن و کارکنانش ترتیبی دادند که یهودیان در محله‌های یهودی نشین در شهرهای بزرگ متمرکز شوند با این انتظار که آنها به شرق یا خارج از دریا منتقل شوند. او همچنین نقشه‌هایی برای رزرو یهودیان، ابتدا در نیسکو در جنوب شرقی لهستان و بعداً در ماداگاسکار طراحی کرد، اما هیچ‌یک از این طرح‌ها اجرا نشد.

نازی‌ها حمله به اتحاد جماهیر شوروی را در ۲۲ ژوئن ۱۹۴۱ آغاز کردند و سیاست یهودی آنها از مهاجرت اجباری به نابودی تغییر کرد. برای هماهنگی برنامه‌ریزی برای نسل‌کشی، راینهارد هایدریش، مافوق آیشمن، میزبان رهبران اداری رژیم در کنفرانس Wannsee در ۲۰ ژانویه ۱۹۴۲ بود. آیشمن برای او اطلاعات جمع‌آوری کرد، در کنفرانس شرکت کرد و صورتجلسه را تهیه کرد. آیشمن و کارکنانش مسئول تبعید یهودیان به اردوگاه‌های کشتار شدند، جایی که قربانیان با گاز مورد استفاده قرار می‌گرفتند. پس از اینکه آلمان مجارستان را در مارس ۱۹۴۴ اشغال کرد، آیشمن بر اخراج بیشتر جمعیت یهودی نظارت کرد. بیشتر قربانیان به اردوگاه کار اجباری آشویتس فرستاده شدند، جایی که حدود ۷۵ درصد به محض ورود به قتل رسیدند. تا زمان توقف حمل و نقل در ژوئیه ۱۹۴۴، ۴۳۷۰۰۰ نفر از ۷۲۵۰۰۰ یهودی مجارستان کشته شده بودند. دیتر ویسلیسنی در دادگاه نورنبرگ شهادت داد که آیشمن به او گفت که «با خنده به گور خواهد پرید، زیرا این احساس که پنج میلیون نفر بر وجدان خود دارد برای او منبع رضایت فوق‌العاده‌ای خواهد بود.»

پس از شکست آلمان در سال ۱۹۴۵، آیشمن توسط نیروهای آمریکایی دستگیر شد، اما او از یک اردوگاه بازداشت گریخت و برای جلوگیری از بازداشت مجدد دائماً در حومه آلمان نقل مکان می‌کرد. او درنهایت به روستایی کوچک در نیدرزاکسن رفت و تا سال ۱۹۵۰ در آنجا زندگی کرد تا زمانی که با استفاده از اسناد جعلی که با کمک سازمانی به سرپرستی اسقف کاتولیک آلویس هودال به دست آورده بود، به آرژانتین نقل مکان کرد. اطلاعات جمع‌آوری شده توسط موساد، آژانس اطلاعاتی اسرائیل، مکان او را در سال ۱۹۶۰ تأیید کرد. تیمی از مأموران موساد و شین بت آیشمن را دستگیر کردند و او را به اسرائیل آوردند تا در ۱۵ اتهام جنایی ازجمله جنایات جنگی، جنایت علیه بشریت و جنایت علیه مردم و قوم یهود محاکمه شود. در طول محاکمه، او هولوکاست یا نقش خود در سازماندهی آن را انکار نکرد، اما گفت که صرفاً دستورهای یک سیستم توتالیتر Führerprinzip را دنبال می‌کند. او در تمام اتهامات مجرم شناخته شد و در ۱ ژوئن ۱۹۶۲ به دار آویخته شد. این محاکمه به‌طور گسترده در رسانه‌ها دنبال شد و بعدها موضوع چندین کتاب از جمله آیشمن در اورشلیم اثر هانا آرنت شد که آرنت در آن عبارت «ابتذال شر» برای توصیف آیشمن را ابداع کرد.

زندگی

اتو آدولف آیشمن، بزرگ‌ترین فرزند از پنج فرزند، در روز نوزدهم مارس سال ۱۹۰۶ در یک خانواده پروتستان کالوینیست در شهر زولینگن آلمان متولد شد. پدر و مادر او آدولف کارل آیشمن، یک حسابدار، و ماریا یک زن خانه‌دار بودند. پس از مرگ ماریا در سال ۱۹۱۶، پدر آیشمن با ماریا زاورزل، پروتستان متدین که دو پسر داشت ازدواج کرد. در سال ۱۹۱۴ پس از مرگ مادر جوانش همراه خانواده به شهر لینز در کشور اتریش مهاجرت کرد. آیشمن در لینز در دبیرستانی که آدولف هیتلر ۱۷ سال قبل در آن تحصیل کرده بود، در مدرسه قیصر فرانتس جوزف استاتسوبررئالشول (دبیرستان دولتی) تحصیل کرد. او ویولن می‌نواخت و در ورزش‌ها و باشگاه‌ها، از جمله گروه پیشاهنگی و پیشاهنگی Wandervogel که شامل چند پسر بزرگتر که اعضای شبه نظامیان مختلف جناح راست بودند، شرکت می‌کرد. عملکرد ضعیف او در مدرسه باعث شد پدرش او را در دانشکده فنی Höhere Bundeslehranstalt für Elektrotechnik, Maschinenbau und Hochbau ثبت نام کند. او بدون دریافت مدرک تحصیلی آنجا را ترک کرد و به شرکت جدید پدرش، شرکت معدنی آنترسبرگ پیوست و چند ماه در آنجا کار کرد. از سال ۱۹۲۵ تا ۱۹۲۷ او به عنوان منشی فروش برای شرکت رادیویی Oberösterreichische Elektrobau AG کار کرد. بعد، بین سالهای ۱۹۲۷ و اوایل ۱۹۳۳، آیشمن در اتریش علیا و سالزبورگ به عنوان نماینده منطقه ای برای شرکت نفت وکیوم AG کار کرد. در آوریل سال ۱۹۳۲ به حزب نازی اتریش پیوست و در سال ۱۹۳۴ به اس اس (نیروی ویژه پلیس نازی) پیوست و در سمت سرجوخگی در اردوگاه کار اجباری به خدمت گماشته شد.

کمی بعد به اداره مهاجرت یهودیان منتقل شد و موفقیتش در کار توجه هیدریش و هیملر سران اس اس را به خود جلب کرد و مقرر شد تا به بررسی «راه حل نهایی مسئله یهود» بپردازد. آیشمان به دلیل تعارض ایجاد دولتی یهودی با افکار نازی، با این ایده مخالف بود. در سال ۱۹۳۸ به وین فرستاده شد و اداره مرکزی مهاجرت یهود را بنا نهاد. این اداره اختیار صدور مجوز به یهودیانی که خواستار ترک اتریش بودند و مصادره اموال‌شان به هنگام بازگشت را داشت. در سال ۱۹۳۹ به آلمان بازگشت.

آدولف آیشمن، سال ۱۹۴۲

در آغاز جنگ جهانی دوم به درجه سروانی اس اس ارتقا یافت و او با تلاش مستمر خود در بیرون راندن یهودیان از سرزمین رایش سوم تا درجه سرهنگی بالا رفت. آیشمان متهم به انتقال یهودیان از سراسر اروپا به اردوگاه‌های مرگ می‌باشد. در سال ۱۹۴۴ به مجارستان که در تصرف آلمان بود فرستاده شد و متهم است که یهودیان بسیاری را در تبعید به مرگ روانه اتاق‌های گاز کرده است.

در پایان جنگ جهانی دوم به عنوان خلبان آلمانی توسط ارتش آمریکا دستگیر شد، اما توانست در اوایل سال ۱۹۴۶ بگریزد و سالها در مناطق مختلف آلمان پنهان گردد. در سال ۱۹۵۰ با کمک نیروهای زیرزمینی اس اس با نام نیکولاس کلمنت به ایتالیا رفت و از آنجا روانه آرژانتین شد و تا سال ۱۹۶۰ تحت همین نام با همسر و فرزندانش در آنجا زندگی کرد. آیشمان در سال ۱۹۶۰ توسط سرویس امنیتی اسرائیل (موساد) شناسایی و از آرژانتین ربوده و به خاک اسرائیل فرستاده شد. محاکمه آیشمان در ۱۲ دسامبر ۱۹۶۱ در تل آویو آغاز شد. وی در دادگاه اتهاماتش را نپذیرفت و خود را بیگناه دانست، اما دادگاه او را گناهکار تشخیص داد و به مرگ محکوم کرد و در شب سی و یکم ماه مه سال ۱۹۶۲ در زندان رمله به طناب دار آویخته شد. جنازه وی در یک قایق پلیس در دریای مرکزی سوزانده شد و خاکسترش را به دریا ریختند.

محاکمه آیشمن

آیشمن در حیاط زندان آیالون در اسرائیل، ۱۹۶۱

تیم دفاعی آیشمن به دادگاه عالی اسرائیل نسبت به حکم صادره اعتراض کرد. این اعتراض توسط هیئتی پنج‌نفره از قضات دیوان عالی، شامل رئیس دیوان عالی ییتسحاک اولشان و قضات شیمون آگرانات، موشه زیلبرگ، یوئل زوسمان و آلفرد ویتکون بررسی شد. تیم دفاعی عمدتاً بر استدلال‌های حقوقی دربارهٔ صلاحیت قضایی اسرائیل و قانونی بودن قوانینی که آیشمن بر اساس آن‌ها محاکمه شده بود، تکیه داشت. جلسات استماع اعتراض بین ۲۲ تا ۲۹ مارس ۱۹۶۲ برگزار شد. همسر آیشمن، ورا، در پایان آوریل به اسرائیل پرواز کرد و آخرین بار او را دید. در ۲۹ مه، دیوان عالی اعتراض را رد کرد و حکم دادگاه بدوی را در تمامی موارد تأیید نمود.

آیشمن بلافاصله از رئیس‌جمهور اسرائیل، اسحاق بن زوی، درخواست عفو کرد. محتوای نامهٔ او و دیگر اسناد دادگاه در ۲۷ ژانویهٔ ۲۰۱۶ علنی شد. وکیل مدافع، سرواتیوس، درخواست عفو را به بن‌زوی ارائه داد و تقاضای تعویق اجرای حکم را تا زمان بررسی درخواست‌های استرداد به دولت آلمان غربی مطرح کرد. همسر و برادران آیشمن نیز نامه‌هایی به بن‌زوی نوشتند و خواستار عفو شدند. شخصیت‌های عمومی همچون هوگو برگمان، پرل باک، مارتین بوبر و ارنست سیمون با اجرای حکم اعدام مخالفت کردند. بن‌گوریون جلسهٔ ویژه‌ای در کابینه تشکیل داد تا موضوع را بررسی کند. کابینه تصمیم گرفت به رئیس‌جمهور بن‌زوی توصیه کند که عفو اعطا نشود و بن‌زوی نیز درخواست عفو را رد کرد. حدود ساعت ۷ شب، آیشمن آخرین وعدهٔ غذایی خود را همراه با یک بطری شراب خورد. ساعت ۸ شب در ۳۱ مه، به او اطلاع داده شد که درخواست عفو ریاست‌جمهوری رد شده است.

چند ساعت بعد، آیشمن در زندان رمله به دار آویخته شد. اعدام که برای نیمه‌شب ۳۱ مه برنامه‌ریزی شده بود، اندکی به تأخیر افتاد و چند دقیقه پس از نیمه‌شب اول ژوئن ۱۹۶۲ انجام گرفت. مراسم اعدام با حضور گروه کوچکی از مقامات، چهار روزنامه‌نگار و کشیش کانادایی ویلیام لاول هال، که مشاور معنوی آیشمن در زندان بود، برگزار شد. آخرین سخنان گزارش‌شدهٔ آیشمن چنین بود:

زنده باد آلمان. زنده باد آرژانتین. زنده باد اتریش. این‌ها سه کشوری هستند که بیشترین ارتباط را با آن‌ها داشته‌ام و فراموششان نخواهم کرد. همسرم، خانواده‌ام و دوستانم را درود می‌فرستم. آماده‌ام. به‌زودی دوباره دیدار خواهیم کرد، همان‌گونه که سرنوشت همهٔ انسان‌هاست. من در حالی می‌میرم که به خدا ایمان دارم.

رافی ایتان، که آیشمن را تا پای چوبهٔ دار همراهی کرده بود، در سال ۲۰۱۴ ادعا کرد که او پس از آن زیر لب گفته است: «امیدوارم همهٔ شما [سرنوشت] مرا دنبال کنید»، و این جمله آخرین سخنان واقعی او بوده است. اجرای حکم توسط زندانبان شالوم ناگار انجام شد. چند ساعت بعد، جسد آیشمن سوزانده شد و خاکسترش توسط یک قایق گشتی نیروی دریایی اسرائیل در دریای مدیترانه، خارج از آب‌های سرزمینی اسرائیل، پراکنده گردید.

پس از مرگ

این دادگاه پوشش گسترده‌ای در مطبوعات آلمان غربی دریافت کرد و بسیاری از مدارس مطالبی دربارهٔ مسائل مطرح‌شده در آن را به برنامهٔ درسی خود افزودند. در اسرائیل، شهادت شاهدان در دادگاه به آگاهی عمیق‌تر از تأثیر هولوکاست بر بازماندگان، به‌ویژه در میان شهروندان جوان‌تر، انجامید. این دادگاه باور پیش‌تر رایج مبنی بر اینکه یهودیان «مانند گوسفند به کشتارگاه» رفته‌اند را کاهش داد.

ریکاردو آیشمن، کوچک‌ترین پسر آیشمن، گفته است که نسبت به اسرائیل به‌خاطر اعدام پدرش کینه‌ای ندارد. او با این نظر که استدلال پدرش مبنی بر «اجرای دستورها» می‌تواند اعمال او را توجیه کند موافق نیست و اشاره می‌کند که فقدان پشیمانی پدرش برای خانوادهٔ آیشمن «احساسات دشواری» به‌وجود آورد. ریکاردو تا سال ۲۰۲۰ استاد باستان‌شناسی در مؤسسه باستان‌شناسی آلمان بود.

استفاده از «آیشمن» به‌عنوان نمونهٔ نمادینی از مفهوم «ابتذال شر» از اندیشهٔ هانا آرنت سرچشمه می‌گیرد. آرنت، نظریه‌پرداز سیاسی که گزارش دادگاه آیشمن را برای نشریهٔ نیویورکر تهیه کرد، در کتاب آیشمن در اورشلیم او را تجسم «ابتذال شر» توصیف کرد، زیرا معتقد بود که او شخصیتی عادی دارد و نه احساس گناه و نه نفرت نشان می‌دهد. سیمون ویزنتال در کتاب خود عدالت، نه انتقام (۱۹۸۸) نوشت: «جهان اکنون مفهوم 'قاتل پشت میز' را درک می‌کند. می‌دانیم که برای قتل میلیون‌ها نفر لازم نیست فردی افراطی، سادیست یا بیمار روانی باشد؛ کافی است پیرو وفاداری باشد که مشتاق انجام وظیفهٔ خود است.» اصطلاح «آیشمن‌های کوچک» به‌عنوان یک واژهٔ تحقیرآمیز برای کارگزارانی به‌کار رفت که به‌طور غیرمستقیم و نظام‌مند به دیگران آسیب می‌رسانند.

بتینا اشتانگنت در کتاب آیشمن پیش از اورشلیم (۲۰۱۱)، که عمدتاً بر پایهٔ مصاحبه‌های ساسن و یادداشت‌های آیشمن در دوران تبعید نوشته شده، استدلال می‌کند که آیشمن یک یهودستیز ایدئولوژیک و نازی متعهد مادام‌العمر بود که عمداً برای دادگاه چهره‌ای از یک مأمور پشت پرده ساخت. تاریخ‌نگارانی چون کریستوفر براونینگ، دبورا لیپستات، یاکوف لوزویک و دیوید سسرانی نیز به نتیجه‌ای مشابه رسیدند: اینکه آیشمن آن کارمند بی‌فکر و صرفاً وظیفه‌شناس نبود که آرنت تصور می‌کرد. تاریخ‌نگار باربارا تاکمن دربارهٔ آیشمن نوشت: «شواهد نشان می‌دهد که او کار خود را با ابتکار و اشتیاقی دنبال می‌کرد که اغلب از دستورهای خود فراتر می‌رفت. چنان شور و شوقی داشت که برای تعامل بهتر با قربانیان، عبری و ییدیش آموخت.» تاکمن دربارهٔ توصیف مشهور ابتذال شر مشاهده کرد: «آیشمن فردی فوق‌العاده بود، نه معمولی، و کارنامهٔ او به‌هیچ‌وجه نمونه‌ای از 'ابتذال' شر نیست. اینکه نویسندهٔ آن عبارت وصف‌ناپذیر—در ارتباط با قتل شش میلیون نفر—چنان تحت تأثیر روایت آیشمن از خود به‌عنوان یک کارمند عادی مطیع دستورها قرار گرفته باشد، یکی از معماهای روزنامه‌نگاری مدرن است.»

منابع

• آدولف آیشمن
• وبگاه جایگاه تاریخ
• واتسن، دیوید (۱۳۸۵)، هانا آرنت، ترجمهٔ فاطمه ولیانی، نشر هرمس.

پیوند به بیرون

• کتاب‌های آدولف آیشمن در آمازون‌دات‌کام