Γεωπολιτικές και στρατηγικές παράµετροι ενός ελληνοτουρκικού πολέµου

του Παναγιώτη

Κονδύλη

από το βιβλίο του «Θεωρία του Πολέμου», εκδ. Θεμέλιο

πόλεµος αποτελεί συνέχεια της πολιτικής υπό δύο θεµελιώδεις έννοιες. Όταν ο όρoς «πολιτική» εκλαµβάνεται µε την αντικειµενική του σηµασία, για να χαρακτηρίσει τη διαµορφωµένη µέσα στον χρόνο ιστορικοκοινωνική φυσιογνωµία ενός συλλογικού πολιτικού υποκειµένου, τότε o πόλεµος συνεχίζει την πολιτική υπό την έννοια ότι αποτυπώνει εκ των πραγµάτων, και ανεξάρτητα από τα τρέχοντα µελήµατα και βουλήµατα των δρώντων προσώπων, τη φυσιογνωµία αυτή, την οποία µπορούµε να δούµε από πολλές πλευρές και, ανάλογα, να την ονοµάσουµε πολιτισµική ή κοινωνική ή γεωπολιτική κατάσταση, οικονοµικό ή στρατιωτικό δυναµικό κ.τ.λ. Με την υποκειµενική της σηµασία, πάλι, η «πολιτική» υποδηλώνει τους σκοπούς και τις βλέψεις συγκεκριµένων προσώπων µε βαρύνοντα λόγο στα πολιτικά πράγµατα ενός συλλογικού υποκειµένου· τότε ο πόλεµος συνεχίζει την πολιτική ως µέσο προς εκπλήρωση αυτών των σκοπών και αυτών των βλέψεων. Στο επίπεδο αυτό τίθενται τα προβλήµατα της λεγόµενης «υψηλής στρατηγικής», και το σηµαντικότερο απ' όλα τους µπορεί να διατυπωθεί ως εξής: κατά πόσο η πολιτική µε την αντικειµενική έννοια του όρου επιτρέπει την πραγµάτωση των σκοπών της πολιτικής µε την υποκειµενική έννοια του όρου; Ή, πώς πρέπει να διαµορφωθούν οι σκοποί της υποκειµενικής πολιτικής, ούτως ώστε ν' αντιστοιχούν στα δεδοµένα της αντικειµενικής πολιτικής; Ή, προς ποιά κατεύθυνση και σε ποιά έκταση πρέπει να επηρεασθούν τα δεδοµένα της αντικειµενικής πολιτικής (αν µάλιστα αυτά είναι δυσµενή) προκειµένου να υπηρετήσουν τους στόχους της υποκειµενικής πολιτικής; Αν ως µέσο προς πραγµάτωση των σκοπών της υποκειµενικής πολιτικής επιλεγεί -αδιάφορο αν εκούσια ή ακούσια, δηλαδή για επιθετικούς ή αµυντικούς σκοπούς- ο πόλεµος, τότε τίθεται ένα δεύτερο στρατηγικό ερώτηµα: µε ποιόν τρόπο πρέπει να διεξαχθεί ο

Ο

πόλεµος, ούτως ώστε ν' αποδειχθεί πράγµατι κατάλληλο µέσο προς πραγµάτωση των πολιτικών στόχων; Και πιο συγκεκριµένα: πόσο ολοκληρωτική νίκη πρέπει να καταγάγει κανείς αν θέλει να πετύχει εξ ολοκλήρου τους σκοπούς του; Γιατί, αν είναι προφανές ότι ολοκληρωτικοί σκοποί (η πλήρης καθυπόταξη του αντιπάλου) απαιτούν ολοκληρωτικές νίκες, όµως δεν είναι διόλου προφανές ότι οι περιορισµένοι σκοποί (π.χ. η απλή υπεράσπιση των συνόρων) επιτυγχάνονται παντού και πάντοτε µε περιορισµένες µόνον νίκες και περιορισµένους µόνον πολέµους· συχνότατα απαιτείται καί στην περίπτωση του περιορισµένου σκοπού νίκη τόσο ολοκληρωτική όσο καί εάν ο σκοπός ήταν ολοκληρωτικός. Τότε, όπως γνωρίζουµε από τον Clausewitz, η εσωτερική λογική του µέσου (του πολέµου) εκδιπλώνεται αυτόνοµα και µέσα στην αιµατηρή της εκδίπλωση, υπερφαλαγγίζει τους πολιτικούς σκοπούς. Αν τώρα κατέβουµε ακόµα ένα σκαλί στη στρατηγική µας ανάλυση, αν δηλαδή στενέψουµε ακόµα περισσότερο τον κύκλο της και θεωρήσουµε όχι πλέον τον πόλεµο ως µέσο της πολιτικής, αλλά, προϋποθέτοντάς το αυτό, εξετάσουµε την επιτυχή διεξαγωγή του πολέµου ως σκοπό καθ' εαυτόν, τότε διαπιστώνουµε ότι, όπως η πολιτική ως σκοπός συµµορφώνεται µε τη λογική του πολέµου ως µέσου της, έτσι και ο πόλεµος ως σκοπός συµµορφώνεται µε τη λογική των δικών του µέσων, δηλαδή της τεχνικής υφής των όπλων και των οπλικών συστηµάτων, η οποία από µόνη της µπορεί να επιβάλει µιαν στρατηγική απόφαση, π.χ. την απόφαση επιθετικής ή αµυντικής διεξαγωγής του πολέµου.

Η λογική και εννοιολογική αυτή κλίµακα δεν είναι ούτε προϊόν ούτε εργαλείο του σπουδαστηρίου. Είναι θεωρία ζωντανή και µεστή, δηλαδή συνοψίζει αφαιρετικά τους παράγοντες που οφείλει απαραίτητα να λάβει υπ' όψιν του και να ιεραρχήσει κατά την εκάστοτε προτεραιότητά τους ο υπεύθυνος πολιτικός, καθοδηγούµενος από την «λεπταισθησία της κρίσης» του, όση διαθέτει. Και σε αντίθεση µε τις νοητικές κατασκευές πλείστων όσων «θεωρητικών» και «φιλοσόφων», τις οποίες µπορεί να παραλλάζει ή και να ανατρέπει κανείς επ' άπειρον χωρίς να µεταβάλλει τίποτε παραπάνω εκτός από τις µόδες που επικρατούν εναλλάξ σε τέτοιους αιθεροβάµονες και λεξιλάγνους κύκλους, εδώ πρόκειται για µεγέθη «ου παικτά», συνδεδεµένα µε βαρύνουσες και µη ανακλητές

αποφάσεις. Ο Poincare, ο µεγάλος Γάλλος µαθηµατικός, είπε κάποτε ότι ο πόλεµος είναι πειραµατική επιστήµη στην οποία δεν είναι δυνατόν να διεξαχθούν πειράµατα. Τα περιθώρια για πειραµατισµούς είναι ακόµα στενότερα σε χώρες όπως η Ελλάδα που, αν δούµε τα πράγµατα έστω και σε µεσοπρόθεσµη απλώς ιστορική προοπτική, περπατούν πάνω στην κόψη του ξυραφιού. Το λυπηρό παράδοξο σε ακροσφαλείς ιστορικές καταστάσεις συνοδευόµενες από διάχυτα παρακµιακά φαινόµενα είναι ότι η στρατηγική σκέψη θολώνει τόσο περισσότερο, όσο εντονότερα τη χρειάζεται ένα έθνος. Όπως ο βαριά άρρωστος δεν αναρωτιέται τί θα κάµει σε δέκα χρόνια, αλλά αν θα βγάλει τη νύχτα, έτσι ο ιστορικά ανίσχυρος χαρακτηρίζεται από την έλλειψη µακρόπνοων συλλήψεων και την προσήλωση στα άµεσα δεδοµένα - η διαφορά ανάµεσα σ' όποιον χαροπαλεύει βιολογικά και σ' όποιον αποσυντίθεται ιστορικά είναι βέβαια ότι η προσήλωση του πρώτου στα άµεσα δεδοµένα εµφανίζεται ως προσπάθεια υπέρβασης ενός πόνου, ενώ του δεύτερου ως κοντόθωρη ευδαιµονιστική επιδίωξη. Η τάση άρνησης ή απώθησης των µακροπρόθεσµων παραγόντων και εξελίξεων, δηλαδή των δεδοµένων της πολιτικής υπό την αντικειµενική έννοια του όρου, δυναµώνει όταν τα δεδοµένα αυτά θίγουν νευραλγικά ψυχολογικά σηµεία, µε άλλα λόγια τις εθνικές αυταρέσκειες και ψευδαισθήσεις. Υπό την επήρειά τους συνήθως υπερτιµάται η σηµασία των τοµέων, στους οποίους υπερέχει πραγµατικά ή φανταστικά η Ελλάδα (π .χ. θεωρείται ουσιώδες πολιτικό και ιστορικό πλεονέκτηµα ότι η Ελλάδα είναι χώρα «ευρωπαϊκή» και «δηµοκρατική», ενώ η Τουρκία «οθωµανική», «βάρβαρη», «φασιστική» κ.τ.λ.), και ταυτόχρονα η ισχύς ή οι επιτυχίες της άλλης πλευράς αποδίδονται κατά σύστηµα στην εύνοια των Μεγάλων, στον ανθελληνισµό της ∆ύσης κ.ο.κ. Τέτοια φαινόµενα είναι από πολλές απόψεις φυσιολογικά και αναπόδραστα, ιδιαίτερα όταν δρούν οι µηχανισµοί της µαζικής ψυχολογίας και της διαµόρφωσης συλλογικών ταυτοτήτων και δεν θα ήσαν ούτε καν επικίνδυνα, αν υπήρχαν σοβαρές ενδείξεις ότι η πολιτική ηγεσία του τόπου, στο σύνολο και στη διαχρονική της συνέχεια, σκεφτόταν και ενεργούσε µε βάση εντελώς διαφορετικές κατηγορίες καί παραστάσεις. Όµως αυτό δεν συµβαίνει, επαρκώς τουλάχιστον. Την σκέψη σε ιστορικές και στρατηγικές διαστάσεις την κατάπιε εντελώς σχεδόν, µαζί µε όσα θα έπρεπε να τη στηρίζουν έµπρακτα, το πελατειακό σύστηµα, το δούναι και λαβείν, το οποίο τελευταία, στο πλαίσιο του ακάθεκτου εκσυγχρονισµού µας, έχει πάρει την πολιτισµένη ονοµασία

ο όρος αυτός έχει διάφορα επίπεδα γενικότητας. δεν σηµαίνει ούτε ότι η πολιτική καθορίζει οπωσδήποτε τη γεωγραφία (αν και µερικές φορές την επηρεάζει ουσιαστικά. εξετάζοντας κατά πόσο και µε ποια µορφή µπορεί ο πόλεµος ν' αποτελέσει µέσο για την πραγµάτωσή τους. Από τα µακροδεδοµένα της αντικειµενικής πολιτικής θα πρέπει να περάσει στους σκοπούς της υποκειµενικής πολιτικής. διαλόγου των πάντων µε τους πάντες περί των πάντων εις πάντας τόπους και πάντας χρόνους. η οποία. Σηµαίνει πολύ περισσότερο ότι η πολιτική δεν µπορεί παρά να αναπτύσσεται σε στενή συνάφεια µε έναν συγκεκριµένο γεωγραφικό χώρο. Και θα πρέπει να θυµάται πάντοτε ότι ο καθένας είναι τόσο σοβαρός ο ίδιος.να σταθµίσει στρατηγικά έναν ενδεχόµενο ελληνοτουρκικό πόλεµο στο φως της εννοιολογικής κλίµακας που αναπτύξαµε εισαγωγικά. έχει την ελευθερία και την υποχρέωση . Αλλά σε κανένα απ' αυτά το γεωπολιτικό δυναµικό δεν ταυτίζεται µε τη γυµνή γεωγραφία. όπως όταν π. και στην Ιστορία εναπόκειται να αποφασίσει µε ποιάν έννοια και ποιάν απόκλιση θα καταστεί αµφίδροµη η σχέση αυτή. Όπως θα δούµε αµέσως. όσο σοβαρό θεωρεί τον εχθρό του και όσο σοβαρά τον αντιµετωπίζει.του «διαλόγου» . Οι ηθικολογίες είναι ένας εύκολος τρόπος για να καθίσταται ο εχθρός αξιοπεριφρόνητος. π. νησιωτική θέση της Μεγάλης Βρεταννίας). όπως έµοιαζε τουλάχιστον να δέχεται µια παρωχηµένη πλέον αγγλοσαξονική και γερµανική γεωπολιτική σκέψη.χ.διαλόγου οπισθοβούλου. Η συµπλοκή των δύο συνθετικών στον όρο «γεωπολιτική» δεν υποδηλώνει µιαν αναγκαία αιτιώδη συνάφεια. θητεύοντας σ' έναν γεωγραφικό ντετερµινισµό. διανοίγει τη διώρυγα του Σουέζ ή του Παναµά) ούτε ότι η γεωγραφία καθορίζει οπωσδήποτε την πολιτική (αν και εδώ η επιρροή µπορεί να είναι ουσιώδης. αντλούσε τις πολιτικές πράξεις και προοπτικές των κρατών και των εθνών από τη γεωγραφική τους θέση. Γι' αυτό και δεν αποδεικνύουν τίποτε άλλο πέρα από την πολιτική ελαφρότητα εκείνου που τις χρησιµοποιεί. Ώστε στο ευρύτερο επίπεδο γενικότητας µπορούµε να ορίσουµε το . Όποιος δεν µετέχει σε τέτοιους διάλογους και δεν υπόκειται στις σκοπιµότητές τους. και στην ανάλυσή µας θα ξεχωρίσουµε κατ' αρχήν τρία.χ. Ας συνοψίσουµε κατά σύµβαση τα µακροδεδοµένα της αντικειµενικής πολιτικής µε τον όρο «γεωπολιτικό δυναµικό». πολυδαιδάλου καί πολυµήχανου.

ούτε µπόρεσαν ποτέ οι λεγόµενοι Ελληνοαµερικανοί να ασκήσουν στην τωρινή πατρίδα τους καθοριστική επιρροή υπέρ των συµφερόντων του ελληνικού κράτους και έθνους. Και οι καταστροφές αυτές δεν επιδέχονται αναπλήρωση ή αντιστάθµιση. που διαρκεί ως σήµερα. Το ελληνικό κράτος δεν στάθηκε σε καµµία φάση ικανό να προστατεύσει αποτελεσµατικά τον ευρύτερο ελληνισµό και να αναστείλει τη συρρίκνωση ή τον αφανισµό . Ακολούθησε η εκδίωξη του ελληνισµού από την Κωνσταντινούπολη (1955) καί την βόρειο Κύπρο (1974). Το έθνος συνέπεσε εν τέλει µε το κράτος όχι γιατί το κράτος διευρύνθηκε.γεωπολιτικό δυναµικό ως την Ιστορικο-κοινωνική παρουσία ενός συλλογικού υποκειµένου που µε την πολιτική και λοιπή δυναµική του γεµίζει ορισµένο γεωγραφικό χώρο. προ παντός µε τους Βαλκανικούς Πολέµους. µετά την ένωση των Ιονίων Νήσων. Οι εργατοϋπάλληλοι του Σίδνεϋ δεν είναι οι Μπενάκηδες και οι Καβάφηδες της Αλεξάνδρειας. Έκτοτε αρχίζει η αντίστροφη µέτρηση. των Βαλκανίων καί της Μέσης Ανατολής (ιδίως µετά το 1945). Ασίας (µετά το 1922). Πρόκειται για µιαν εξαιρετικά πυκνή αλυσίδα εθνικών καταστροφών µέσα σε διάστηµα ελάχιστο από ιστορική απόψη εβδοµήντα µόλις χρόνια. αλλά γιατί το έθνος ακρωτηριάσθηκε καί συρρικνώθηκε. το γεωπολιτικό δυναµικό της ελληνικής πλευράς αποτυπωνόταν κατά τον 19ο αι. για να κλείσει µέσα του τουλάχιστον όσα τµήµατα του έθνους βρίσκονταν εκάστοτε στις παρυφές του. Οι σηµερινές ελληνικές παροικίες των Ηνωµένων Πολιτειών και της Αυστραλίας βρίσκονται τόσο µακριά και µέσα σε κοινωνίες τόσο διαφορετικές. της Μ. και αυτό το κατόρθωσε.. απλωνόταν από την Ουκρανία ως την Αίγυπτο κι από τις παρακαυκάσιες χώρες ως τις ακµαίες παροικίες των Βαλκανίων και της κεντρικής και δυτικής Ευρώπης. φτάνοντας σε µιαν ανεπανάληπτη κορύφωση το 1920. πολύ περισσότερο στο έθνος παρά στο κράτος. και ίσαµε το σηµαδιακό έτος 1922. Με αυτήν την έννοια. Το έθνος ήταν κατά πολύ ευρύτερο από το κράτος. Το κράτος ζητούσε να επεκταθεί. ώστε µάλλον χρειάζονται την ενίσχυση του ελληνικού κράτους προκειµένου να διατηρούν δεσµούς µαζί του παρά είναι οι ίδιες σε θέση να του δώσουν ουσιαστική υλική ενίσχυση ή πνευµατική ώθηση. ενώ σήµερα παρευρισκόµαστε µάρτυρες της αποσύνθεσης καί της µαζικής φυγής του ελληνισµού της Βορείου Ηπείρου. γιατί αφανίσθηκε ή εκτοπίσθηκε ο ελληνισµός της Ρωσσίας (µετά το 1919). Ας κλείσουµε αυτή την άκρως συνοπτική ανασκόπηση µε τη θλιβερότερη ίσως διαπίστωση.

Ενώ το ελληνικό έθνος συρρικνωνόταν ακατάπαυστα για να συµπέσει µε ένα κράτος. που σηµαδεύουν βαθιά το τουρκικό έθνος. Και αν αυτά τα έκαµαν οι δικτάτορες. που ασφαλώς κάτι εγνώριζε από πολιτική. την επαύριο του Πρώτου Παγκοσµίου Πολέµου. προβλήµατα µειονοτήτων. ακριβώς δηλαδή ό.και όλα αυτά συνιστούσαν και συνιστούν ένα αντιφατικό πλέγµα. της Ιµβρου και της Τενέδου. Απεναντίας µάλιστα. το 1974 την καταστροφή την προκάλεσε. υπογράµµιζε ότι την αδιάκοπη επέκταση της Ρώµης προς τα έξω την προκαλούσαν οι συνεχείς διενέξεις µεταξύ πληβείων και πατρικίων στο εσωτερικό.δηλαδή να επιτελέσει την κατ' εξοχήν αποστολή του . µε τα σύνορα. Η αποδεδειγµένη ανικανότητα του ελληνικού κράτους να υπερασπίσει το ελληνικό έθνος . απ' όπου η Τουρκία µπορεί ν' αντλεί άµεσα ακόµα και σήµερα. ανισοµέρειες περιφερειακές καί αγκυλώσεις κοινωνικές . πάνω από µισόν αιώνα αργότερα. του οποίου τα σύνορα είχαν ουσιαστικά διαµορφωθεί ήδη από το 1913. παρέµειναν ενεργά ζωτικά κατάλοιπα οθωµανισµού. η απότοµη και οδυνηρή αυτή µετάβαση όχι µόνο δεν συνεπέφερε τον πολιτικό κατακερµατισµό. Ο Machiavelli. διάχυτα και από καιρό σε καιρό πιεστικά ρεύµατα µουσουλµανικού λαϊκισµού.του. Γιατί ήδη το ελληνικό κράτος βαθµηδόν φανερώνεται ανήµπορο να προστατεύσει ακόµα και το έθνος που βρίσκεται εντός των συνόρων του. αλλά απεναντίας συνδέθηκε µ' ένα µεταρρυθµιστικό έργο. Θα ήταν όµως µεγάλο λάθος να θεωρήσει κανείς τις εσωτερικές αντιφάσεις και διαµάχες. Χάρη στη µεγάλη προσωπικότητα του Κεµάλ. η ολέθρια πραξικοπηµατική ενέργεια που προήλθε από τη µητροπολιτική Ελλάδα. µέσα στα όποια όφειλε να ζήσει στο έξης το τουρκικό έθνος. ως παράγοντα µε αναγκαστικά αρνητική επίδραση πάνω στο γεωπολιτικό του δυναµικό.συνιστά τον ανησυχητικότερο οιωνό για το µέλλον. µ' ένα νέο αίσθηµα ανάτασης καί µε µια νέα συλλογική µυθολογία.τι θα µπορούσε να θεωρηθεί η αγιάτρευτη πληγή της πόλης. η Τουρκία διήνυσε τον αντίθετο ακριβώς δρόµο: τα σύνορα του οθωµανικού κράτους συρρικνώθηκαν για να συµπέσουν λίγο-πολύ. άµεσα τουλάχιστον. Ώστε οι εσωτερικές τριβές και αντιφάσεις σε ορισµένες τουλάχιστον περιπτώσεις θέτουν σε κίνηση µια . Από την άλλη µεριά. οι κοινοβουλευτικές κυβερνήσεις σίγουρα δεν έχουν λόγους να είναι υπερήφανες για τη χλιαρή έως ανύπαρκτη αντίδρασή τους απέναντι στον ξερριζωµό των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης.

Γενικά. ζυµωµένων ακόµα µε τις πατριαρχικές αξίες . οι εσωτερικές αντιφάσεις επιδρούν παραλυτικά στους ανίσχυρους . Αν αυτό γίνει πράγµατι. καθοδηγούµενες από ξεσκολισµένες.χειµαρρώδη επεκτατική ορµή. Μάζες µισοχορτασµένων ή µισοπεινασµένων. όποια ελίτ κι αν πάρει στα χέρια της µακροπρόθεσµα τα ηνία. όπου ύψιστη αποστολή της πολιτικής ηγεσίας είναι ακριβώς να εγγυάται τη διατήρηση αυτού του µέσου όρου και αυτής της πλαδαρότητας. ενώ αποδεσµεύουν επεκτατικές δυνάµεις σε όσους έχουν εκ των πραγµάτων ένα τέτοιο γεωπολιτικό δυναµικό. oι οποίοι το 1997 καταπολεµούν τον «ισλαµισµό» φοβούµενοι ότι δεν µπορούν πλέον να τον ελέγξουν.µάζες τέτοιες. Οι «κεµαλιστές» στρατιωτικοί. ενθάρρυναν µετά το πραξικόπηµα του 1980 µετριοπαθείς θρησκευτικές τάσεις θέλοντας να τίς χρησιµοποιήσουν ως αντίβαρο εναντίον του αριστερού ριζοσπαστισµού· το ίδιο έκανε κι ο πρωθυπουργός Οζάλ λίγο αργότερα. Σε σχέση µε τη σηµερινή Τουρκία. µακροπρόθεσµα και ψυχρά σκεπτόµενες διπλωµατικές και στρατιωτικές ελίτ. µεταβάλλεται σε ιδεώδες µίγµα για την άσκηση επιθετικής εξωτερικής πολιτικής µε όλα τα µέσα. παρά τον κατά τα αλλά φιλελεύθερο-οικονοµιστικό προσανατολισµό του. ικανών να φανατισθούν και να πεθάνουν. πολύ περισσότερο γιατί. µάλλον στρατιωτικοκεµαλική ή µάλλον οικονοµικοπολιτική («δυτική») χροιά. αποτελούν όργανο επέκτασης πολύ προσφυέστερο από ένα πλαδαρό κοινωνικό σώµα αιωρούµενο γύρω από τον µέσο όρο µιας γενικής ευηµερίας. αν δηλαδή θα πάρουν µάλλον ισλαµική. ώστε δεν τους αποµένει παρά το άλµα ή η φυγή προς τα εµπρός. τότε ό. σε ποια κοίτη θα µπούν και µε ποια πρόσηµα θα προβάλουν. είναι πρακτικά αδιάφορο σε ποιο χωνευτήρι θα συντηχθούν οι αντιφάσεις.τι στα προκατειληµµένα µάτια των «εκσυγχρονισµένων» και «πολιτισµένων» «δηµοκρατών» εµφανίζεται ως «υπανάπτυξη» καί άρνηση της «κοινωνίας των πολιτών». Με άλλα λόγια: τα βαθύτερα στρώµατα της ιστορικής και κοινωνικής ύπαρξης ενός συλλογικού υποκειµένου προσδιορίζουν το πώς θα λειτουργήσουν oι εσωτερικές του αντιφάσεις. για να προσελκύσει κατά το δυνατόν ευρύτερες µάζες θα καταφύγει σ’ έναν ελαστικό ιδεολογικό εκλεκτισµό. Μπροστά στην επεκτατική εκδίπλωση του γεωπολιτικού δυναµικού όλα αυτά είναι επιφανειακά και συµβεβηκότα. Στη σηµερινή Τουρκία δρούν αχαλίνωτες .

περνώντας από 1.7% επί του συνόλου και οι θάνατοι το 0. στην Τουρκία ο πληθυσµός αυξάνεται τουλάχιστον κατά 2% τον χρόνο (το 1993 π.χ.000). Ο αλβανικός πληθυσµός.000 στην Αλβανία.000 κατοίκους (απογραφή 1928) και η Τουρκία 13.200. ενώ η Τουρκία έχει ξεπεράσει τα 62. έχοντας µετατραπεί εν τω µεταξύ πλήρως σε χώρα ηλικιωµένων.000 σήµερα.500.400.000 κατοίκους της απογραφής του 1990 φτάσαµε στους σηµερινούς 61-62.000.000 (απογραφή 1991).250. ενώ παράλληλα η Ελλάδα. ήτοι πάνω-κάτω τους διπλάσιους.7%. δηλαδή το σηµερινό εξαπλάσιο θα έχει γίνει δεκαπλάσιο. Μόλις σε διάστηµα µιας γενεάς η διαφορά αυτή διπλασιάστηκε: η Ελλάδα είχε πληθυσµό 8. ήτοι σχεδόν τετραπλάσιο. στο Κοσσυφοπέδιο.000 (απογραφή 1927).000 (απογραφή 1964). της οποίας τα βασικά δεδοµένα θα συγκεφαλαιώσουµε στη διαχρονική τους εξέλιξη και σε αντιπαράθεση µε τα αντίστοιχα ελληνικά. από τους 56. Αυτό σηµαίνει ότι κάθε χρόνο προστίθενται πάνω από 1.000 το 1945 σε 3.στοιχειακές δυνάµεις. oι γεννήσεις ήσαν το 2. .000. της οποίας ο πληθυσµός µεταπολεµικά σχεδόν τριπλασιάστηκε. ο οποίος σήµερα αριθµεί συνολικά σχεδόν 6. που ωθούν τις εσωτερικές αντιφάσεις προς την επέκταση.000.600. θα δέχεται ισχυρότατη δηµογραφική πίεση και από µίαν άλλη. εννοείται.200. και ακόµα κρισιµότερη είναι η διαφορά των ρυθµών της αύξησης.000 άνθρωποι στο ενεργητικό της χώρας .000 κατοίκων (απογραφή 1961) και η Τουρκία 31. Έτσι.000. στο Μαυροβούνιο και στην πρώην ∆ηµοκρατία της Μακεδονίας. Ενώ στην Ελλάδα η δηµογραφική απίσχνανση καθίσταται ενδηµικό φαινόµενο µε ήδη αισθητές συνέπειες για την οικονοµία και την άµυνα. Θα ήταν. Μετά από µίαν ακόµη γενεά η Ελλάδα έχει πληθυσµό 10.µια ολόκληρη Ελλάδα κάθε 7-8 χρόνια! Γύρω στο 2020 η Τουρκία θα έχει φτάσει ή και ξεπεράσει τα 100. Και πρώτη ανάµεσά τους είναι η πληθυσµιακή έκρηξη.400. όχι οπωσδήποτε φιλική πλευρά.000.100. ιστορικά και κοινωνιολογικά αβάσιµο να δεχθεί κανείς µιαν ευθύγραµµη αιτιώδη σχέση ανάµεσα σε πληθυσµιακή έκρηξη και σε επεκτατική επιδίωξη µε την απτή στρατιωτική σηµασία του όρου. Λίγο µετά την εγκατάσταση της Τουρκίας και της Ελλάδας στα σηµερινά τους περίπου σύνορα και επίσης µετά την ανταλλαγή των πληθυσµών η Ελλάδα είχε 6.000. θα έχει γίνει τουλάχιστον ισάριθµος µε τον ελληνικό πληθυσµό· η Αλβανία είναι άλλωστε η µόνη ευρωπαϊκή χώρα.000: η διαφορά έχει περάσει το εξαπλάσιο.

ενώ για το 1997 θα φτάσει το 8% (από τα υψηλότερα στον κόσµο). Μόνον εκεί όπου κοχλάζει νεανικό αίµα γεννιούνται ιδέες ικανές να κινητοποιήσουν µάζες. όπου η βιοµηχανία συµµετέχει µε αύξηση πάνω από 11%· στη συνολική διαµόρφωση του εθνικού προϊόντος η τουρκική βιοµηχανία συµβάλλει πλέον µε ποσοστό άνω του ενός τρίτου. κινητικότητα και ερεθιστικότητα που δηµιουργείται εκ των πραγµάτων µέσα σε µια κοινωνία.. Στην περίπτωση της συγκαιρινής µας Τουρκίας. πάνω από τα µισά µέλη της οποίας είναι νεώτερα των 25 ετών.Όµως εξ ίσου επιπόλαιο θα ήταν να παραβλέψει το πλέγµα των παραγόντων που γεννιούνται ή ενεργοποιούνται υπό τίς συνθήκες αυτές. δεν θα πούµε βέβαια τίποτε καινούργιο αν υποµνήσουµε σε ποιο βαθµό η πληθυσµιακή πίεση συντείνει στο take off της εκβιοµηχάνισης καί της οικονοµικής ανάπτυξης γενικότερα. και µπορούµε να είµαστε βέβαιοι ότι. που µόνον προσωρινά ικανοποιούνται µε έργα όπως το Φράγµα Ατατούρκ και που σύντοµα θα ωθήσουν στην επιδιωκόµενη από καιρό απόκτηση ατοµικών αντιδραστήρων µε όχι αµελητέες στρατιωτικές συνέπειες. για να επισηµάνουµε τους ποιοτικούς συντελεστές. τουλάχιστον. ενώ στην Ελλάδα µόλις κατά το ένα τέταρτο. Είναι πρόδηλο σε ποιάν έκταση αυξάνονται παράλληλα οι ενεργειακές ανάγκες. θα διοχετευθεί σε δραστηριότητες συναπτόµενες άµεσα ή έµµεσα µε τον προσδιορισµό και την έµπρακτη προάσπιση της τουρκικής ταυτότητας και της θέσης της µέσα στον κόσµο. την ειδική εκείνη ατµόσφαιρα. ∆εν υπάρχει αµφιβολία ότι η διαδικασία αυτή είναι και θα παραµείνει πηγή εσωτερικών αντιφάσεων καί συγκρούσεων. ότι δηλαδή στο προβλεπτό . Ανάµεσα στο 1980 και στο 1993 ο µέσος ετήσιος ρυθµός αύξησης του εγχωρίου προϊόντος ήταν 4.6% (υπερδιπλάσιος από τον µέσο ετήσιο ορό αύξησης του πληθυσµού). όσο «πρωτόγονες» κι αν φαίνονται οι ιδέες αυτές στα µάτια δηµογραφικά φθινόντων γειτόνων εκλεπτυσµένων από την ξαφνική ευζωία ή διανοουµένων που εξ επαγγέλµατος παράγουν ιδεολογίες του ειρηνιστικού ευδαιµονισµού υπό τις διαφορετικότερες µορφές. Μετά τις παλαιότερες αναλύσεις του Colin Clark και τις νεότερες έρευνες για τη σχέση δηµογραφικών εξελίξεων και βιοµηχανικής επανάστασης στον 18ο καί 19ο αι. πέρα από ή και παράλληλα µε τη στενά εννοούµενη οικονοµική δραστηριότητα. Αυτή η πληθώρα διάχυτης και ακαταστάλαχτης ανθρώπινης ενέργειας ζητά να διοχετευθεί. Αλλά ας αφήσουµε στην άκρη τα ποσοτικά µεγέθη. η γενική αυτή αρχή επιβεβαιώνεται παραδειγµατικά. ανησυχία.

οπότε η σύγκρουσή τους αναφέρεται στο ερώτηµα: κάτω από ποια σηµαία (ταυτότητα) εξυπηρετείται καλύτερα αυτή η αποστολή και ποιος είναι ο καταλληλότερος να την κρατήσει ψηλά.τι κρατά ένα συλλογικό πολιτικό υποκείµενο σε ένταση καί εγρήγορση υποχρεώνοντάς το να υπερβαίνει αδιάκοπα τον εαυτό του (όπως π. Η πρώτη. συγκλίνουν σε µιαν κοινή αντίληψη περί τουρκικής αποστολής και τουρκικού µεγαλείου. εν πολλοίς άµορφη ακόµα. στη µιαν άκρη της οποίας βρίσκεται ο εθνικιστικός κοινός παρονοµαστής και στην άλλη η διαµάχη για την άρθρωση και την εκπροσώπησή του. Τέτοιοι στόχοι δεν είναι ούτε οι µάχες οπισθοφυλακής για το Κυπριακό. Και ενώ οι ελληνικοί εθνικοί στόχοι έχουν de facto περιορισθεί σε µια παθητική αυτοσυντήρηση. η οποία στην ουσία της δεν είναι παρά η διαφοροτρόπως καρυκευµένη και µεταµφιεσµένη επιθυµία άλλοι να µας ταΐζουν και άλλοι να φυλάνε τα σύνορά µας. αλλά µε ακµαίες πηγές στοιχειακής γεωπολιτικής ενέργειας . ούτε η «Ευρωπαϊκή ένταξη». δεν έχει ζωτικούς ιστορικούς και πολιτικούς στόχους έξω από τα σύνορά της. έγινε στους Βαλκανικούς Πολέµους). αντιφατική. Αυτή ακριβώς είναι η κρίσιµη Ιστορική διαφορά ανάµεσα στη σηµερινή Ελλάδα και στη σηµερινή Τουρκία. καθώς ανατιµάται συνεχώς το γεωπολιτικό δυναµικό της χώρας. Μέσα στη διελκυστίνδα αυτή. και η θέση µας επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι όλες οι συγκρουόµενες πλευρές. όπου συχνότατα η ανάγκη µετατρέπεται σε φιλοτιµία. και πάνω στο έδαφος των κοινωνικών παρενεργειών της πληθυσµιακής έκρηξης και των συνακόλουθων οικονοµικών µετασχηµατισµών συντελείται η υπερεκχείλιση του γεωπολιτικού δυναµικού αναζητώντας διεξόδους σε ευρύτερους χώρους. προς τους οποίους την ωθούν πολύ νωπές καί ενεργές ηγεµονικές µνήµες καθώς καί . αφ' ότου το έθνος συνέπεσε ουσιαστικά µε το κράτος. Ακριβέστερα: αυτά όλα θα µπορούσαν ν' αποτελούν επί µέρους εθνικές επιδιώξεις υπό την προϋπόθεση ενός σφύζοντος γεωπολιτικού δυναµικού· υπό τις συνθήκες της γεωπολιτικής συρρίκνωσης είναι απλά υποκατάστατα και κατά µέγα µέρος σκιαµαχίες.ανισοµερής.χ. η Τουρκία . όπου διάφορες ρητορικές εξάρσεις εκπληρώνουν την ψυχολογική λειτουργία της υπεραναπλήρωσης.κοιτάζει αδιάκοπα πέρα από τα σύνορά της µέσα σε ευρύτατους χώρους. Αλλά είπαµε ήδη πώς θα λειτουργήσουν κατά πάσαν πιθανότητα οι αντιφάσεις και οι ταραχές αυτές προς τα έξω. της λείπει δηλαδή ακριβώς ό.µέλλον η Τουρκία θα συνεχίζει να συγκλονίζεται από µιαν διαρκή εσωτερική αναταραχή.

Οι χώροι αυτοί προφανώς δεν επιλέγονται αυθαίρετα. Έµµεσα. Συναρτώνται επίσης µε τις κινήσεις εχθρικών δυνάµεων.ζωντανές ακόµα φυλετικές. το γεωπολιτικό της δυναµικό αυξοµειώνεται ανάλογα µε την πλανητική σπουδαιότητα του ευρύτερου χώρου όπου εκδιπλώνει την ενέργεια αυτή. Η πρόσφατη προσέγγιση . Ανάµεσα στο σχετικά πρόσφατο παρελθόν καί στο άµεσο παρόν µπορούν έτσι να στηθούν εύκολα γέφυρες. Στην περίπτωση µικρών ή µεσαίων ∆υνάµεων το γεωπολιτικό τους δυναµικό. ο οποίος καθ' εαυτόν ελάχιστα ενδιέφερε τη µια πλευρά. έρχεται στο επίκεντρο της προσοχής της επειδή σ' αυτόν διεισδύει ήδη η αντίπαλη. Από την άποψη αυτή η Τουρκία διαθέτει αξιολογότατα πλεονεκτήµατα απέναντι στην Ελλάδα. τοποτηρητές ή εταίρους. οι οποίες αναζητούν περιφερειακούς δορυφόρους. ζωτικό ενδιαφέρον για καµµιά υφιστάµενη ή ανερχόµενη πλανητική ∆ύναµη. γλωσσικές καί ιστορικές συγγένειες. στενότερη από την πρώτη και συνάµα τεµνόµενη µαζί της. και αντίστοιχη σηµασία αποδίδουν στην Τουρκία ως χώρα µε Ιστορικές και πάντα λίγοπολύ ζωντανές ρίζες στην αχανή τούτη έκταση. έτσι. οι Ηνωµένες Πολιτείες το αντιλήφθηκαν αυτό σχετικά γρήγορα. όµως το βλέπουν πολλοί άλλοι.τ. µε τη γεωγραφία και µε τα Ιστορικά προηγούµενα. Οι ευρύτεροι χώροι. η µικρή ή µεσαία ∆ύναµη γίνεται παράγοντας της πλανητικής πολιτικής και. πολιτισµικούς. Αυτό βέβαια δεν το ξέρουµε εµείς. Όπως φαίνεται. η Κεντρική Ασία (συµπεριλαµβανοµένης της Καυκάσιας καί της Κασπίας) και η Σιβηρία θα διαδραµατίσουν κρίσιµο ρόλο στις πλανητικές εξελίξεις του 21ου αιώνα. αλλά πάντα σε συνάφεια µε υπέρτερους πολιτικούς σκοπούς. ανεξάρτητα από την πρωτογενή της ενέργεια. ιδίως µετά τον τερµατισµό του Ψυχρού Πολέµου.λ. αλλά συναρτώνται µε το βεληνεκές της πρωτογενούς ενέργειας του έθνους. µε τη δεύτερη αυτή έννοια. Για ποικίλους λόγους. ενώ η ελληνική παράδοση χρειάζεται πολύ περισσότερες τονωτικές ενέσεις και διασταλτικές ερµηνείες για να στηρίξει σηµερινά χειροπιαστά πολιτικά desiderata. συνιστούν το γεωπολιτικό του δυναµικό κατά µια δεύτερη έννοια. µέσα στους οποίους εκδιπλώνει ένα έθνος την πρωτογενή του ενέργεια µε ποικίλους (οικονοµικούς.) τρόπους. η οποία γεωπολιτικά δεν παρουσιάζει. έχει ουσιώδη σηµασία ως προς τον προσδιορισµό των σχέσεών τους µε πλανητικές ∆υνάµεις. οπότε ένας χώρος. στρατιωτικούς κ. που έχω εκθέσει άλλου.

όπου οι Αµερικανοί ναι µεν δεν έχουν συµφέροντα τόσο ζωτικά όσο στην Ανατολή.χ.τι σήµερα φαίνεται δύσκολο ή αδιανόητο: µήπως δηλαδή ακόµα και µια «ισλαµική» Τουρκία επιλέξει τη σύµπλευση µε τις Ηνωµένες Πολιτείες ως την πιο συµφέρουσα λύση. βραχυπρόθεσµα τουλάχιστον. στην καλύτερη περίπτωση.Τουρκίας και Ισραήλ υπό αµερικανική αιγίδα δείχνει σε πόσο µακροπρόθεσµα πλαίσια εντάσσουν οι Αµερικανοί τη στρατηγική αξιοποίηση της Τουρκίας . Κανείς δεν γνωρίζει σήµερα µε πλήρη βεβαιότητα αν µετά από κάµποσα χρόνια η προσπάθεια πλείστων όσων Τούρκων διπλωµατών.και από τουρκική σκοπιά έχουν.· βλέπουν επίσης ότι η αµερικανική στήριξη µπορεί να χρησιµεύσει όχι µόνον στην Καυκάσια καί στην Κεντρική Ασία. Η ιστορική και πολιτική ανάλυση µπορεί. να διαπιστώνει ρεύµατα καί κινητήριες δυνάµεις· δεν είναι σε θέση να προβλέπει γεγονότα. Οι στρατιωτικοί πιστεύουν . που επιβιώνει των καθεστώτων και των πολιτευµάτων. αφού η ιστορική εµπειρία διδάσκει ότι η εξωτερική πολιτική έχει τη δική της λογική. Κανείς δεν γνωρίζει αν οι ίδιες οι Ηνωµένες Πολιτείες θα έχουν τη βούληση και την Ισχύ να εµµείνουν στους τωρινούς στρατηγικούς τους στόχους σε πλανητικό επίπεδο.του βοµβαρδίζειν και του ειρηνοποιείν.ότι η στενή σχέση µε τίς Ηνωµένες Πολιτείες είναι απείρως σπουδαιότερη από την προνοµιακή. Και κανείς δεν γνωρίζει µήπως συµβεί ό.το ίδιο υποδηλώνει και η εκχώρηση του βορείου Ιράκ στην επιχειρησιακή διάκριση των τουρκικών ενόπλων δυνάµεων. την Ινδονησία ή τη Λιβύη λ. στρατιωτικών καί επιχειρηµατιών να συνδέσουν τη γεωπολιτική εκδίπλωση της χώρας τους µε τους στόχους της πλανητικής στρατηγικής των Ηνωµένων Πολιτειών θα ευδοκιµήσει ή θα έχει την τύχη του καθεστώτος του σάχη στην Περσία. η ένταση µεταξύ «ισλαµιστών» και «κεµαλικών» στρατιωτικών κατά το πρώτο εξάµηνο του 1997 κατά βάθος δεν οφειλόταν τόσο σε καίρια ζητήµατα εσωτερικής πολιτικής. Ακόµα και αν αναλαµβάνει . αλλά ολίγα υποσχόµενη σύσφιγξη των δεσµών µε το Πακιστάν. διαθέτουν όµως πάντοτε την εξουσία του λυείν και δεσµείν. όσο στο ερώτηµα αν η Τουρκία οφείλει στις προσεχείς δεκαετίες να συνδέσει τις δικές της γεωπολιτικές και στρατηγικές επιδιώξεις µε τις αµερικανικές ή όχι. σε καµµία περίπτωση η Τουρκία δεν συµπορεύεται στη παρούσα φάση ούτε θα συµπορευθεί στο µέλλον µε τίς Ηνωµένες Πολιτείες ως άβουλος εντολοδόχος τους. Όποια τροπή και να πάρουν τα πράγµατα. αλλά επί πλέον στο Αιγαίο και στα Βαλκάνια. δίκιο . Όπως πιστεύω.

Μονάχα µια ισχυρή εθνικιστική και επεκτατική Ρωσσία θα µπορούσε να αποτελέσει δραστικό φραγµό των τουρκικών φιλοδοξιών στα Βαλκάνια (όπου θα αναζωπυρώνονταν οι παλαιοί ρωσσικοί δεσµοί µε τη Σερβία και τη Βουλγαρία) και στην Ανατολή (όπου επίσης θα ενεργοποιούνταν ο παλαιός αντιτουρκικός άξονας Ρωσσίας καί Ιράν). Βεβαίως. αν µπει στον δρόµο της γεωπολιτικής εκδίπλωσης ως ιδιόβουλος τοποτηρητής του παγκόσµιου ηγεµόνα .έγκειται στο ενδεχόµενο της ανάδυσης ∆υνάµεων ικανών να συναγωνισθούν την αµερικανο-τουρκική επιρροή τόσο στον Καύκασο και στην Κεντρική Ασία όσο και στα Βαλκάνια. στην Ουκρανία) προκειµένου να πάρει ως αντάλλαγµα την Ελλάδα των δύο ηπείρων καί των πέντε θαλασσών. Πάντως µια «φιλελευθεροποίησή» της µε την έννοια της προσαρµογής της στα αµερικανικά πρότυπα και στις αµερικανικές επιθυµίες πιθανότατα θα σήµαινε την αποθράσυνση της Τουρκίας και τη χαριστική βολή για την ουσιαστική.κάτω από τα φτερά της. το ένστικτο του µεγάλου παίκτη στο µεγάλο παιγνίδι της πολιτικής. αν όχι η µοναδική ελπίδα για την Ελλάδα . οι ιδιότητες αυτές δεν έχουν εθνικότητα και φυλή. για να έχει πρόσβαση στην υπερσύγχρονη στρατιωτική τεχνολογία και για να βρίσκεται κοντά σε κέντρα λήψεως κρίσιµων αποφάσεων. ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Τέτοιες αποφάσεις δεν τίς υπαγόρευε η εθελοδουλεία. ακόµα και µε αντίτιµο τον εµφύλιο πόλεµο. το κάνει για να προωθήσει δικές της θέσεις και δικά της συµφέροντα. ζητούσε να συνταχθεί η Ελλάδα µε κάθε θυσία.και η µεγαλύτερη.ρόλο περιφερειακού τοποτηρητή.χ. το έκανε γιατί διέβλεπε ότι η χώρα µόνον ως τοποτηρητής τους µετά τη νίκη τους θα ήταν σε θέση να πραγµατώσει τα µείζονα εθνικά της όνειρα. Άλλωστε δεν θα είναι αυτή η πρώτη φορά στην ιστορία όπου µια µικρή ή µεσαία ∆ύναµη εργάζεται για τα δικά της σχέδια από τη θέση του τοποτηρητή µιας Μεγάλης ∆ύναµης . Είναι άγνωστο αν αυτό το ενδεχόµενο θα επισυµβεί ή αν η Ρωσσία θα τελµατωθεί µακρόχρονα. αλλά η πολιτική Ιδιοφυΐα και το πολιτικό µεγαλείο. και η τουρκική εθνική ηγεσία θα τις χρειασθεί κι αυτή σε υψηλό βαθµό. στο πλευρό των ∆υτικών ∆υνάµεων.διατρέχοντας πάντοτε τον κίνδυνο να πάθει ό.τι έπαθε και η Ελλάδα µετά το 1920. ο µεγαλύτερος µελλοντικός κίνδυνος για την Τουρκία . Πράγµατι. Και δεν δίστασε να µετατρέψει τον ελληνικό στρατό ακόµα και σε µισθοφόρους των Αγγλογάλλων (π. αν όχι και για την τυπική ανεξαρτησία της Ελλάδας. όχι όµως δίχως δικά της φτερά. Όσοι . Όταν ο µόνος Έλληνας πολιτικός ολκής.

Το στοιχειώδες και συνάµα καθοριστικό γεωγραφικό δεδοµένο είναι διττό. Αυτό σηµαίνει: το βάθος του χώρου κατάπιε τον ελληνικό στρατό. ώστε η κατανοµή και το βάθος του χώρου να µη βαραίνουν καθόλου στην πλάστιγγα.αυτό είναι το πραγµατικό φόβητρο της Τουρκίας. και θα δούµε ως προς τι· όµως δεν άλλαξαν τόσο απόλυτα. γιατί η γεωγραφία δίνει πλεονεκτήµατα καί µειονεκτήµατα µονάχα σε σχέση µε κάποιον άλλον. Μια Ρωσσία που θα έµπαινε βαθµηδόν στο πετσί της παλιάς Σοβιετικής Ένωσης .καί πάλι χωρίς µεγαλύτερη βεβαιότητα τελικής νίκης απ' όσην είχε ο Ναπολέων καταλαµβάνοντας την Μόσχα. Ας πιάσουµε το νήµα του προβλήµατος φέρνοντας στον νου µας το µοιραίο δίληµµα. όµως είναι αλήθεια. ενώ ο ελληνικός χώρος (και µάλιστα η κρίσιµη ως θέατρο πολέµου περιοχή ολόκληρου του Αιγαίου καθώς και η βόρεια Ελλάδα από τον . µάλλον του χρησιµεύουν για να κάνει τις πολεµικές του ασκήσεις και να παραµένει εµπειροπόλεµος. έστω κι αν δεν πολεµούσε σε τόπο ολότελα ξένο. και ό. Η συγκριτική ανάλυση του γεωπολιτικού δυναµικού της Ελλάδας και της Τουρκίας µ' αυτήν τη στενότερη έννοια συνδέεται ιδιαίτερα µε το πρόβληµα της πιθανής στρατηγικής φυσιογνωµίας ενός ελληνοτουρκικού πολέµου στο προσεχές ή απώτερο µέλλον. Περνάµε τώρα στην τρίτη καί στενότερη έννοια του γεωπολιτικού δυναµικού.σκέφτονται φιλελεύθερα και οικονοµιστικά ασφαλώς θα δυσκολευθούν πολύ να το καταλάβουν αυτό. προ παντός όταν η έκβαση του πολέµου πρόκειται να κρίνει την τύχη (και) εδαφικών διεκδικήσεων. Αφ' ενός η έκταση της τουρκικής επικράτειας είναι εξαπλάσια από την ελληνική. στο όποιο ενεπλάκη η ελληνική πλευρά κατά τη µικρασιατική εκστρατεία: για να κρατηθεί η Σµύρνη έπρεπε να καταληφθεί η Άγκυρα . αφ' έτερου συνιστά σχεδόν εξ ολοκλήρου (δηλαδή µε εξαίρεση το µικρό ευρωπαϊκό τµήµα της Τουρκίας) χώρο συµπαγή και ολότµητο. της στέρησε όµως τις άµεσες προσβάσεις προς τις θερµές θάλασσες. και όχι αντίπαλοι όπως οι δύσµοιροι Κούρδοι. Από τότε άλλαξαν φυσικά πολλά πράγµατα.τι είναι από τη µια άποψη πλεονέκτηµα µπορεί από άλλη να συνιστά µειονέκτηµα ή αντίστροφα· ο ηπειρωτικός όγκος της Ρωσσίας στάθηκε µοιραίος για τον Ναπολέοντα καί τον Hitler. που σε καµµιά στιγµή δεν απείλησαν ούτε κατ' ελάχιστο τον τουρκικό στρατό. η οποία είναι αµεσότερα συνδεδεµένη µε γεωγραφικά δεδοµένα καί πρέπει να αναλύεται συγκριτικά.

εφ' όσον υπερέχει στρατιωτικά. όπου αυτό φαίνεται απαραίτητο. ακόµα και πολύ µικρά· ο εχθρός δεν είναι υποχρεωµένος να εµπλακεί στην πολεµική περιπέτεια κατάληψης ολόκληρης της ελληνικής επικράτειας προκειµένου ν' αποσπάσει ένα τµήµα της. Το στρατηγικό πλεονέκτηµα που δίνει η τέτοια κατανοµή του χώρου στην τουρκική πλευρά είναι προφανές. δηµιουργώντας σε σχετικά σύντοµο διάστηµα τετελεσµένα γεγονότα. ωστόσο µόνον η ενεργή συνύπαρξη καί των τεσσάρων µπορεί να δώσει στην ελληνική πλευρά αξιόλογες πιθανότητες νίκης.Έβρο µέχρι τη Θεσσαλονίκη) αποτελείται από κατεσπαρµένα και µεµονωµένα εδάφη (νησιά) ή στενές λωρίδες. επιχειρησιακές επόψεις (δηλαδή µείζονες στρατιωτικές ενέργειες µέσω της σύµπραξης . Όπως είναι αυτονόητο. Εάν π.χ. για λόγους αντιπερισπασµού συγκροτούσε προγεφυρώµατα στον παράκτιο µικρασιατικό χώρο. mutatis mutandis. Πώς µπορεί η Ελλάδα να εξουδετερώσει. για τις όποιες θα µιλήσουµε παρακάτω) να αποσπάσει από τον µεγάλο και συµπαγή τουρκικό γεωγραφικό όγκο ένα µικρότερο ή µεγαλύτερο κοµµάτι χωρίς να περιπλακεί. Ο κατακερµατισµένος ελληνικός χώρος µπορεί να καταληφθεί και να κρατηθεί κατά τµήµατα. αποτελώντας εφαλτήρια για περαιτέρω διείσδυση. η ανάλυση αυτή περιορίζεται σε θεµελιώδη στρατηγικά µεγέθη και απλώς θίγει. Αντίθετα. όχι όµως και η κατάληψη ελληνικών εδαφών από τουρκικής πλευράς. χωρίς να τα εννοούµε ούτε ως αναβαθµούς µιας κλιµάκωσης ούτε ως στόχους Ιεραρχηµένους σύµφωνα µε τη στρατηγική τους σηµασία . να εδραιώσει την καινούργια κατάσταση. οι τουρκικές ένοπλες δυνάµεις θα µπορούσαν ακόµα και να τ' αγνοήσουν εντελώς. τα σοβαρά γεωγραφικά της µειονεκτήµατα. Θα επισηµάνουµε τέσσερα σηµεία. σε περίπτωση πολέµου. στο τραγικό δίληµµα του 1922. η ελληνική πλευρά δεν έχει τη δυνατότητα (µε ελάχιστες παρήγορες εξαιρέσεις. στρεφόµενες εναντίον τους µόνον αφού θα είχε πια κριθεί η έκβαση στα κύρια θέατρα του πολέµου· γιατί τέτοια προγεφυρώµατα έτσι κι αλλιώς θ' αποκόπτονταν ή δεν θα κατάφερναν να εδραιωθούν µακροπρόθεσµα. όποιο θέλει ή εν πάση περιπτώσει όποιο µπορεί· αφού καταλάβει ένα τµήµα.µολονότι τα δύο τελευταία πρέπει να υπογραµµισθούν ιδιαίτερα. έχει τη δυνατότητα. Η κατάληψη τουρκικών εδαφών από ελληνικής πλευράς προσκρούει στο βάθος του χώρου.

καθώς µου φαίνεται προφανές ότι η τουρκική πλευρά θα συνδέσει την αιτιολόγηση και τη διεξαγωγή του πολέµου εκ µέρους της µε εδαφικές διεκδικήσεις. αλλά διάφορα ευρύτερα θέατρα πολέµου µε ουσιώδεις διαφορές µεταξύ τους. ή µάλλον στον Έβρο. Το πού πρέπει να αναζητηθούν τα κέρδη αυτά. Πράγµατι. µας το δείχνει µια γρήγορη επισκόπηση των τριών πιθανών θεάτρων του πολέµου: της Θράκης. Γι’ αυτόν τον λόγο η ελληνική πλευρά πρέπει κατά το δυνατόν να επιδιώξει αυτοτελή εδαφικά κέρδη. του Αιγαίου και της Κύπρου. τότε oι Τούρκοι θα είχαν στο τέλος ένα καθαρό κέρδος. είτε ως αντιστάθµισµα για µόνιµες δικές της απώλειες είτε ως πιθανό αντάλλαγµα σε µεταγενέστερες διαπραγµατεύσεις. έστω και αν αυτό ήταν µικρό ή εκ των υστέρων φαινόταν «δυσανάλογο» (η έννοια είναι βέβαια σχετική) προς τις αντίστοιχες θυσίες. πουθενά άλλου εκτός από τη Θράκη η ελληνική πλευρά δεν έχει τη δυνατότητα αξιόλογης κατάκτησης εδαφών. µ' έναν κυκλωτικό ελιγµό σχεδόν επί τόπου. την οποία ευνοεί το πεδινό έδαφος και οι περιορισµένες αποστάσεις. τότε η ελληνική πλευρά θα έκανε πολύ άσχηµα να περιορισθεί στην υπεράσπιση των προσβαλλόµενων εδαφών της. θα µπορούσε να αποφέρει στην Ελλάδα το σηµαντικότερο πιθανό αντίβαρο απέναντι σε οποιεσδήποτε εδαφικές απώλειες σε άλλες περιοχές. πάνω στο οποίο. Ας αρχίσουµε από το ζήτηµα των πιθανών εδαφικών απωλειών και κερδών. θα υπολογίζονταν λεπτοµερώς oι κινήσεις των εµπολέµων. µεγάλες εχθρικές µονάδες. ενώ το τακτικό επίπεδο δεν συζητείται καθόλου. Όµως αυτός δεν είναι ο µόνος λόγος. η πυκνή συγκέντρωση στρατευµάτων και από τις δύο πλευρές σηµαίνει ότι όποιος καταφέρει να διασπάσει πρώτος τις αντίπαλες γραµµές θα έχει τη δυνατότητα να αποκόψει αµέσως. Μια γρήγορη προέλαση τεθωρακισµένων µονάδων στην Ανατολική Θράκη. αν το υπέθετε κανείς γνωστό εκ των προτέρων. µε δεδοµένο τον κατά βάση συµπαγή και ολότµητο χαρακτήρα του τουρκικού εθνικού χώρου. οσοδήποτε περιορισµένη κι αν κρίνει . για τον οποίο οι ελληνικές δυνάµεις θα πρέπει εξ αρχής να επιδιώξουν µε κάθε θυσία (και η πυκνή συγκέντρωση θα απαιτήσει κατά πάσα πιθανότητα σοβαρές θυσίες) τη διάσπαση του εχθρικού µετώπου και να µην αρκεσθούν σε µιαν παθητική άµυνα.περισσότερων µονάδων). Αν αυτό ευσταθεί. Αν αυτά ήσαν περισσότερα του ενός και αν δεν ήταν δυνατή η επιτυχής υπεράσπιση όλων τους. ούτε και µπορεί να συζητηθεί άλλωστε: γιατί σε µια γενική πολεµική σύρραξη Τουρκίας και Ελλάδας δεν θα υπήρχε ένα και µόνο πεδίο µάχης. Στη Θράκη.

έτσι ώστε να επιτευχθεί η κατά το δυνατόν πληρέστερη κάλυψή του. η µόνη ενέργεια. µε νύχια και µε δόντια. Και αν µπορέσει να υπερασπίσει κάτι. υπό την προϋπόθεση ότι το ελληνικό ναυτικό θα ήταν σε θέση να την καλύψει (την αεροπορική κάλυψη τη θεωρούµε θεµελιώδη και αυτονόητη τόσο σε µιαν απόβαση στα νησιά όσο και σε µιαν προέλαση στη Θράκη· όµως το πρόβληµα της κυριαρχίας στον εναέριο χώρο είναι τόσο κρίσιµο. αυτό θα είναι δυνατόν µονάχα εάν ο κυπριακός πληθυσµός στο σύνολό του φανεί διατεθειµένος να πολεµήσει. θα ήταν µια κατάληψη της Ίµβρου και της Τενέδου. καθώς είπαµε. να θέσει σε δευτερεύουσα και . Όµως τούτη τη φορά δεν υπάρχει νότος για να καταφύγει κανείς. αλλά δεν είδαµε µιαν επίµονη παλλαϊκή αντίσταση µέχρις εσχάτων. Η αριθµητική υπεροχή της τουρκικής πλευράς και το πλήθος των πιθανών στόχων της της δίνει εξ αντικειµένου ορισµένα περιθώρια επιλογής και εκτέλεσης παραπλανητικών αποβατικών και άλλων κινήσεων µε σκοπό να ενταθεί ο έτσι κι αλλιώς υπαρκτός ελληνικός πειρασµός του κατακερµατισµού των δυνάµεων. Αυτό δυστυχώς δεν έγινε το 1974. όταν είδαµε βέβαια την τραγωδία των Κυπρίων. Αντίστοιχα µεγάλη επαγρύπνηση και διαίσθηση απαιτείται από την πλευρά της ελληνικής ηγεσίας. η οποία θα µπορούσε ν' αποφέρει εδώ εδαφικά οφέλη. λόγω της αριθµητικής µειονεξίας και της απόλυτης αναγκαιότητας αεροπορικής παρουσίας σε όλα τα καίρια επιχειρησιακά σηµεία. έστω κι αν τα προγεφυρώµατα αυτά θα µπορούσαν να κρατηθούν για λίγο. θα πρέπει επίσης. είναι η ανάγκη συγκέντρωσης των δυνάµεων.κανείς αυτή τη δυνατότητα· πάντως υπάρχει. αν χρειαστεί. δεν έχει κανένα νόηµα η προσπάθεια δηµιουργίας προγεφυρωµάτων στη µικρασιατική ακτή. Τέλος. άλλωστε και ο σκοπός είναι καθ' εαυτόν ουτοπικός. στην Κύπρο η ελληνική πλευρά πολύ λίγα πράγµατα έχει να περιµένει. Ο γεωγραφικός κατακερµατισµός του ελληνικού χώρου γεννά εύκολα τον πειρασµό αντίστοιχου κατακερµατισµού των ενόπλων δυνάµεων. ώστε θα µιλήσουµε γι' αυτό χωριστά). Ο πειρασµός αυτός µπορεί να αποβεί θανάσιµος. κι αφού είναι η µόνη πρέπει να αξιοποιηθεί στο έπακρο καί µε συνέπεια. Το δεύτερο σηµείο. που επιθυµούµε να υπογραµµίσουµε. Υπάρχει µόνον η θάλασσα. Στο θέατρο του Αιγαίου. η οποία θα πρέπει να ξεκόψει εξ αρχής από την αντίληψη ότι είναι δυνατή η ίση προστασία των πάντων.

Αλλά και αντίστροφα: το συγκριτικά µεγάλο βάθος του τουρκικού χώρου επιτρέπει να αποσυρθούν στο εσωτερικό του. αλλά αποκλειστικά στη συντριβή του κύριου όγκου των εχθρικών ενόπλων δυνάµεων. όπλα µεγαλυτέρου βεληνεκούς (η Τουρκία έφτασε να συζητεί ακόµα και µε την Κίνα την αγορά πυραύλων εδάφους. Έρζουρούµ). Όµως η τελική έκβαση θα κριθεί µε βάση τα όσα θα γίνουν στο επίπεδο εκείνο που άπτεται της ίδιας της ουσίας του πολέµου. εκεί όπου αυτές θα ρίξουν το βάρος τους και ει δυνατόν πρίν προλάβουν να αναπτυχθούν πλήρως.εδάφους µεγάλου βεληνεκούς) καθώς και αεροπλάνα µε µεγαλύτερη ωφέλιµη ακτίνα δράσεως· ας σηµειωθεί ότι τα τουρκικά αεροπλάνα µπορούν.) καθώς και µε αεροπλάνα που διαθέτουν µικρότερη ωφέλιµη ακτίνα δράσεως από τα ελληνικά.τριτεύουσα µοίρα την προάσπιση πόλεων καί αµάχων πληθυσµών και να επικεντρώσει τα διαθέσιµά της όχι στην κάλυψη χώρου. Προκειµένου να εκπληρωθεί ο υπέρτατος αυτός σκοπός ίσως χρειασθεί να διακινδυνεύσει ο αριθµητικά υποδεέστερος την απώλεια εδαφών ή και τη διεξαγωγή επιχειρήσεων µε ανοιχτά τα πλευρά του. ∆εν είναι δύσκολο να κατανοήσουµε γιατί. Καί εάν αυτή επιτευχθεί. σε περίπτωση σύρραξης. όσα θυσίασε κανείς θέλοντας να συγκεντρώσει τις δυνάµεις του την αποφασιστική στιγµή στο αποφασιστικό σηµείο. Πόλεµος σηµαίνει προαρχικά επιδίωξη συντριβής των εχθρικών ενόπλων δυνάµεων. δηλαδή πέρα από την εµβέλεια της ελληνικής δύναµης πυρός. τότε αναπληρώνονται αργά ή γρήγορα όλα. απ' αυτήν εξαρτώνται κι απ' αυτήν απορρέουν όλα τα άλλα. ακόµα κι αν θα επιθυµούσε να αιφνιδιάσει τον αντίπαλο µε ένα . ξεκινώντας από τα µακρινότερα ως προς εµάς αεροδρόµια της Ανατολίας (Μπάτµαν. η ελληνική πλευρά δεν θα µπορέσει να αντισταθµίσει τα γεωγραφικά της µειονεκτήµατα έναντι της τουρκικής αν δεν καλύπτει µε ικανή δύναµη πυρός το σύνολο της τουρκικής επικράτειας και όχι απλώς τα θέατρα του πολέµου και περιορισµένο βάθος του χώρου γύρω τους. Άρα. Κατά τρίτον λόγο. να ανεφοδιάζονται στον αέρα όσο ακόµα βρίσκονται µέσα στον τουρκικό εναέριο χώρο και να εκτελούν έτσι αποστολές µέσα στην ελληνική επικράτεια σα να είχαν απογειωθεί από αεροδρόµια των µικρασιατικών παραλίων. πράγµα που θα πρέπει ν' αναπληρώνει µε ευελιξία και ταχύτητα. Το µικρό βάθος του ελληνικού χώρου δίνει στην τουρκική πλευρά τη δυνατότητα να πλήξει ολόκληρη την επιφάνειά του µε όπλα µικρότερου βεληνεκούς (ήδη η Τουρκία αποκτά αµερικανικούς πυραύλους ATACMS µε βεληνεκές 120300 χλµ. η ελληνική πλευρά.

µεταξύ Κρήτης και Κύπρου). δεν είναι διόλου βέβαιο ότι θα έβρισκε τον κορµό των αεροπορικών του δυνάµεων στα πλησιέστερα αεροδρόµια. αλλά η λογική των σύγχρονων οπλικών συστηµάτων: η λογική του µέσου αυτονοµείται. η Ελληνική πλευρά δεν θα είχε σοβαρές πιθανότητες στρατιωτικής νίκης αν δεν έβρισκε τη δύναµη και την αποφασιστικότητα να καταφέρει το πρώτο (µαζικό) πλήγµα. Αν η ελληνική πλευρά. Με δεδοµένη την τουρκική υπεροπλία και τη γενικότερη τουρκική γεωπολιτική υπεροχή ένα (µαζικό) πρώτο πλήγµα εξ ανατολών θα . τότε έχει κατά πάσα πιθανότητα υπογράψει µόνη της και εκ προοιµίου την καταδίκη της. εννοείται. Το πρώτο πλήγµα το επιβάλλει σήµερα όχι κάποια «πολεµοχαρής» διάθεση. η κυρίαρχη κυπριακή κυβέρνηση θα καλούσε την κυρίαρχη ελληνική κυβέρνηση να εγκαταστήσει αεροπορικές δυνάµεις στο έδαφός της. Αλλά τέτοιες παλικαριές ούτε καν να τις ονειρευθεί δεν τολµά όποιος είναι υποχρεωµένος να επαιτήσει το τελευταίο ανταλλακτικό και την τελευταία βίδα. αν δηλαδή οι αποφάσεις τους δεν εξαρτιόνταν ούτε άµεσα ούτε έµµεσα από το τι ανέχονται οι Ηνωµένες Πολιτείες και το τι θεωρεί ως casus belli η Τουρκία. Τα πράγµατα θα ήσαν πολύ απλούστερα. Στο κάτω-κάτω η Ελλάδα είναι εξίσου εγγυήτρια ∆ύναµη του κυπριακού κράτους και εποµένως έχει τουλάχιστον τα ίδια δικαιώµατα µε την Τουρκία να εγκαταστήσει εκεί τις Ένοπλες δυνάµεις της. αν η Ελλάδα καί η Κύπρος δεν ήσαν κράτη µε de facto µειωµένα κυριαρχικά δικαιώµατα. λέγοντας «αµυντικό δόγµα». φοβούµενη µήπως εκτεθεί στα µάτια της διεθνούς κοινής γνώµης και των συµµάχων. Το κρίσιµο τούτο πρόβληµα λύνεται µόνον µε πυραυλικά συστήµατα κατάλληλου βεληνεκούς καί µε ουσιώδεις δυνατότητες ανεφοδιασµού των ελληνικών αεροπλάνων στον αέρα (π. αιφνιδιάζοντας τον εχθρό. και προσδιορίζει ουσιωδώς τον προσανατολισµό της πολεµικής στρατηγικής. όπως αναφέραµε στίς εισαγωγικές µας παρατηρήσεις. οι οποίες θα µπορούσαν να πλήξουν άµεσα την καρδιά και το υπογάστριο της τουρκικής επικράτειας. µπροστά στη γενικότερη πλεονεκτική θέση της Τουρκίας.προληπτικό χτύπηµα. Στην περίπτωση αυτή.χ. Τέταρτο και τελευταίο. προτίθεται σε οποιαδήποτε περίπτωση (γενικού) πολέµου να αφήσει την πρωτοβουλία των κινήσεων καί το πλεονέκτηµα του πρώτου (µαζικού) πλήγµατος στον εχθρό. εννοεί ότι.

δεν είναι ο πρώτος τυχόν πυροβολισµός που πέφτει κατά το πρώτο «θερµό επεισόδιο» µιας πολεµικής αντιπαράθεσης· είναι µια συντονισµένη και ακαριαία ενέργεια όλων των κλάδων των ενόπλων δυνάµεων προς εκµηδένιση των ζωτικών σηµείων του εχθρικού πολεµικού δυναµικού. Καθώς το γεωπολιτικό δυναµικό της Τουρκίας µακροπρόθεσµα ενισχύεται. Σε παλαιότερους πολέµους. αλλά και ψυχολογικά την ελληνική πλευρά. Οι ίδιοι αυτοί τεχνικοί παράγοντες καθιστούν τον χρόνο αποφασιστικό µέγεθος. η δύναµη και το βεληνεκές του πυρός από κάθε κατεύθυνση προς κάθε κατεύθυνση και η µετάθεση του πολεµικού κέντρου βάρους από την ξηρά στον αέρα ακυρώνει αυτήν την προϋπόθεση· δεν υπάρχουν πια κρυψώνες για τις ένοπλες δυνάµεις. µπορούσε ενδεχοµένως να αφεθεί στον εχθρό η επιθετική πρωτοβουλία εως ότου εξαντλήσει τίς δυνάµεις του. ιδίως όσων εµφανίζονται κρίσιµα µέσα στη δεδοµένη συγκυρία.τι χάνεται στη φάση αυτή είναι δυσκολότατο ν' αποκτηθεί ή να αναπληρωθεί κατόπιν. ενώ της Ελλάδας µακροπρόθεσµα συρρικνώνεται. Μπορεί να καταφερθεί στο πλαίσιο της κλιµάκωσης ενός τοπικού «θερµού επεισοδίου». αλλά οφείλεται στη διαµόρφωση του συσχετισµού των δυνάµεων. ο επιτιθέµενος µε την ιστορική και την πολιτική έννοια δεν µπορεί να είναι άλλος από την Τουρκία· ανεξάρτητα από εθνικές µυθολογίες. το οποίο εγκαινιάζει την καθοριστική εναρκτήρια φάση του πολέµου. και το (µαζικό) πρώτο πλήγµα αποσκοπεί ακριβώς στην εξουδετέρωση των µέσων µιας αντεπίθεσης σε ευρεία κλίµακα. διεξαγόµενους στην ξηρά. πρέπει να είναι όσο το δυνατόν µαζικότερο και καιριότερο. και τα πράγµατα θα αντιστρέφονταν αν αντιστρεφόταν . Γι' αυτό και το πρώτο πλήγµα. Πρώτο πλήγµα. το γεγονός τούτο δεν έχει καµµία σχέση µε ηθικές ή φυλετικές ιδιότητες.τι δεν κερδίζεται ή ό. µε άλλα λόγια προσδίδουν στην εναρκτήρια φάση του πολέµου καθοριστική σηµασία. µε τη στρατηγική σηµασία του όρου.παραλύσει τεχνικά. Όµως αυτό προϋπέθετε ότι ο αµυνόµενος κατείχε θέσεις φυσικά ή τεχνητά οχυρές που του επέτρεπαν να κρατήσει τις δικές του δυνάµεις σχετικά αλώβητες ώσπου να περάσει στην αντεπίθεση. Ό. χωρίς αυτό να σηµαίνει καθόλου ότι όποιος το έχει καταστρώσει και όποιος θα το εφαρµόσει είναι αναγκαία ο επιτιθέµενος µε την ιστορική και πολιτική έννοια του όρου. όταν δηλαδή διαπιστωθεί ότι επίκειται έτσι κι αλλιώς εχθρική επίθεση· το επιτελικό σχέδιο του πρώτου πλήγµατος πρέπει λοιπόν να βρίσκεται στο συρτάρι ήδη από καιρό ειρήνης. αλλά και πολύ νωρίτερα ακόµα. Σήµερα.

όταν οι δυνάµεις σου είναι πενιχρές· και το πρώτο πλήγµα επίσης δεν αποφέρει µεγάλα κέρδη. ορισµένη δύναµη πυρός και ορισµένη δόµηση των ενόπλων δυνάµεων. υπό τις όποιες η Ελλάδα θα µπορούσε να κερδίσει έναν πόλεµο εναντίον της Τουρκίας. όµως η τιµωρία αυτή δεν µπορεί παρά να συνίσταται σε πράξεις. δηλαδή ορισµένο στρατιωτικό δυναµικό. Με τη σειρά τους.τι θέλει ατιµώρητα. Aφού λοιπόν οι στρατηγικές προϋποθέσεις της νίκης δεν είναι καν δυνατόν να συγκεντρωθούν αν δεν υφίσταται το . χαρακτηρίζονται από την ισχυρή παρουσία επιθετικών στοιχείων: ο αµυνόµενος πυροβολεί µε τον ίδιο τρόπο και για τον ίδιον σκοπό όπως και ο επιτιθέµενος. αν ένας εµπόλεµος διαθέτει επαρκή µέσα για ένα καίριο πρώτο πλήγµα. Προσοχή: δεν λέµε ότι είναι σε θέση να το κάµει ή ότι θα το κάµει. µπορεί να το πετύχει υπ' αυτές τίς προϋποθέσεις και µόνο. αν δεν εµπεριέχει µια δραστική τιµωρία του επιτιθέµενου. εφ' όσον θέλει να κερδίσει έναν πόλεµο µε δεδοµένες τις σύγχρονες και υπερσύγχρονες τεχνολογικές συνθήκες. Αν την παίρναµε στα σοβαρά. Αλλά όποιος. Άλλωστε από στρατιωτική άποψη η καθαρά αµυντική διεξαγωγή πολέµου στερείται νοήµατος και είναι πρακτικά αδύνατη. θέλοντας και µη. Καµµιά άµυνα δεν είναι τελεσφόρα. άλλο ο αµυντικός χαρακτήρας ενός πολέµου και άλλο η αµυντική διεξαγωγή ενός πολέµου. όταν το καταφέρεις µ' ένα κυνηγετικό όπλο . Άλλο είναι η άµυνα ως ιστορικοπολιτικός σκοπός και άλλο η άµυνα ως στρατιωτικό µέσο. αν το πετύχει.γι' αυτό άλλωστε και η υπογράµµιση της στρατηγικής σηµασίας του πρώτου πλήγµατος διόλου δεν εµπεριέχει κάποιαν έµµεση παρότρυνση να ξεκινήσει κανείς πόλεµο από λεβεντιά και στα καλά καθούµενα· σηµαίνει µόνον ότι. οι προϋποθέσεις αυτές προϋποθέτουν άλλα πράγµατα. θα σήµαινε ότι ο επιτιθέµενος µπορεί να κάνει ό. πρέπει να τα χρησιµοποιήσει.και ο συσχετισµός των δυνάµεων. λέµε µόνον ότι. υιοθετεί αµυντική στρατηγική στο ιστορικό και στο πολιτικό επίπεδο. δεν είναι γι' αυτόν καί µόνον τον λόγο υποχρεωµένος να υιοθετήσει αµυντική στρατηγική στο στρατιωτικό επίπεδο. οι οποίες. διατρέχοντας απλώς τον κίνδυνο να επανέλθει στην αρχική του θέση και να προετοιµασθεί για να ξαναδοκιµάσει. όµως. Τα δύο επίπεδα δεν πρέπει να συγχέονται κατά κανένα τρόπο. Στα παραπάνω τέσσερα σηµεία συνοψίσαµε τις προϋποθέσεις. αν ιδωθούν µεµονωµένα. Η τήρηση του κανόνα της συγκέντρωσης των δυνάµεων δεν έχει καµµιάν αξία.

σε σύγκριση πάντα µε την τουρκική. Τότε θα δούµε ότι η διεύρυνση της απόστασης ανάµεσα στο στρατιωτικό δυναµικό της Ελλάδας και σ' εκείνο της Τουρκίας αποτυπώνει λίγο-πολύ πιστά την επέκταση του τουρκικού γεωπολιτικού δυναµικού και τη συρρίκνωση του αντίστοιχου ελληνικού. το 1995 είχε πέσει στο 40% περίπου.ως ικανότητα να καταφέρεις ένα καίριο πρώτο πλήγµα καί να παραλύσεις για µακρό χρονικό διάστηµα τον εχθρό. ούτε η ελληνική δύναµη πυρός καλύπτει το σύνολο της τουρκικής επικράτειας. αν την παρακολουθήσουµε στην τελευταία δεκαπενταετία και αν κάνουµε τις εύλογες προβολές στο µέλλον µε βάση τις ήδη παρούσες και βαρύνουσες ενδείξεις. ερωτάται επίσης κατά πόσον η ελληνική πλευρά ισοφαρίζει τα οργανικά της µειονεκτήµατα µε την ανωτερότητά της στον οικονοµικό καί στον εξοπλιστικό τοµέα. Στα ερωτήµατα αυτά η απάντηση σήµερα είναι σαφής: η Ελλάδα δεν διαθέτει επαρκή µέσα αποτροπής. Αν το 1980 η ελληνική βιοµηχανική παραγωγή αποτελούσε το 60% της τουρκικής. Και αφού το τουρκικό γεωπολιτικό δυναµικό (µε τη γνωστή µας ήδη τριπλή έννοια του όρου) είναι υπέρτερο του ελληνικού. Η επίπτωση της δραστικής αυτής µεταβολής των οικονοµικών συσχετισµών πάνω στο ύψος των στρατιωτικών δαπανών ήταν γενικότατα η εξής: από το 1985 .απαραίτητο στρατιωτικό δυναµικό. δεκαπέντε χρόνια αργότερα αποτελούσαν µόλις το 60% εκείνων. Οι αριθµοί είναι συντριπτικοί και καλύπτουν συµµετρικά όλους τους τοµείς. Αν το 1980 το ελληνικό ακαθάριστο εθνικό προϊόν αποτελούσε σχεδόν το 80% του τουρκικού. από τους οικονοµικούς µε την ευρύτερη ίσαµε τους εξοπλιστικούς µε τη στενότερη έννοια. εάν ορίσουµε την αποτροπή .όπως οφείλουµε να την ορίσουµε . καί ιδιαίτερα στην παραγωγή µηχανολογικού εξοπλισµού η σχέση πέρασε από το 70% του 1980 στο 35% του 1995. Και το χειρότερο δεν είναι καν η σηµερινή εικόνα καθ' εαυτήν· είναι η δυναµική της εξέλιξης. κατά πόσον το ποιοτικό της προβάδισµα υπερκαλύπτει τις τυχόν ποσοτικές ελλείψεις. τίθεται αυτόµατα το ερώτηµα σε ποιάν κατάσταση βρίσκεται σήµερα από την άποψη αυτή η ελληνική πλευρά. αδυνατώντας έτσι να προστατεύσει αποτελεσµατικά και την Κύπρο. το 1995 δεν ήταν πάνω από το 30%. Ενώ το 1980 οι ελληνικές εξαγωγές ήσαν σχεδόν τριπλάσιες των τουρκικών. Ούτε η ποιοτική υπεροχή της ελληνικής πλευράς αντισταθµίζει τα ποσοτικά της µειονεκτήµατα.

η Τουρκία αγόρασε απ' ευθείας 160 F-16 και εγκαινίασε αµέσως το πρόγραµµα συµπαραγωγής. σήµερα είναι αυτάρκης κατά το 30% περίπου. Τα συνολικά µεγέθη εξελίχθηκαν ως εξής (σε σταθερές τιµές του 1990): η Ελλάδα ξόδεψε το 1980-1984 κατά µέσον όρον 3. Ισως ακόµα σηµαντικότερο µακροπρόθεσµα είναι το γεγονός ότι η Τουρκία συνέδεσε το εξοπλιστικό της πρόγραµµα µε την ανάπτυξη δικής της πολεµικής βιοµηχανίας µέσω εκτεταµένων προγραµµάτων συµπαραγωγής· έτσι. Και όταν το 1992 αποφασίσθηκε η αγορά άλλων 40. διέσπασε την προµήθεια σε δύο τύπους και σε δύο χώρες.379.χ. ενώ η Τουρκία πέρασε στην ίδια δεκαπενταετία από τα 343 στα 2. στο όποιο επί µία δεκαετία σπαταλήθηκαν αδίκως 110 δισ. Στο διάστηµα 1980-1984 η Ελλάδα έδινε για εξοπλισµούς 665 εκ. . . ο ελληνικός βαθµός αυτάρκειας έπεσε από το 15-20%. και µάλιστα σχεδόν κατά 40%! Ακόµα πιο αισθητή είναι η διαφορά όχι πλέον στίς γενικές στρατιωτικές. Πολιτικά σφάλµατα εµπόδισαν να µετριασθεί κάπως η ελληνική οργανωτική και τεχνική ανικανότητα µέσω προγραµµάτων συµπαραγωγής. για να φτάσει τα 771 το 1995. οπότε δεν συνέφερε πλέον τους προµηθευτές η εγκατάσταση γραµµής συµπαραγωγής για 40 µόνον F-16. σήµερα υστερεί.και µετά οι κατά κεφαλήν στρατιωτικές δαπάνες αυξήθηκαν κατά 80% στην Τουρκία καί µειώθηκαν κατά 20% στην Ελλάδα.από το διπλάσιο υπέρ της Ελλάδας στο τριπλάσιο υπέρ της Τουρκίας! (Το ίδιο από άλλη οπτική γωνία: το 1977 η Ελλάδα εισήγαγε όπλα αξίας 752 εκ. δολλ. Αυτό σηµαίνει: πρίν από 15 χρόνια η Ελλάδα υπερτερούσε. αλλά έγινε εν είδει µεταγενέστερης «τσόντας». δολλ. το 1987 τα ελληνικά εισαγόµενα όπλα στοίχισαν 187 εκ. Όταν η Ελλάδα αγόρασε το 1985 80 αεροπλάνα τρίτης γενεάς.) έφτασε τα 6. στο 5% περίπου . Αντίθετα. αλλά ειδικά στις νευραλγικές εξοπλιστικές δαπάνες. όπως λ.και φοβούµαι ότι σ' αυτό το 5% περιλαµβάνονται στατιστικά και προϊόντα ουσιαστικώς άχρηστα. πάλι η ποσότητα ήταν ανεπαρκής για τον σκοπόν αυτό. δρχ. δολλ.χ. Αντίθετα.893 (περίπου τα ίδια). δολλ.405 εκ δολλ. ενώ τα τουρκικά 925!). ενώ η Τουρκία ξεκινώντας από λιγότερα την περίοδο 1980-1984 (ήτοι 3. κατά µέσον ορον. µε ανοδική τάση και µε εξαγωγική κατεύθυνση (προ καιρού π. έστω και κατά 1%. το στατικό αντιαεροπορικό σύστηµα ΑΡΤΕΜΙΣ 30.820 εκ. αφού η δεύτερη αγορά δεν συνδέθηκε µε την πρώτη.765 εκ. και η Τουρκία 245. όπου βρισκόταν στις αρχές της δεκαετίας του 1980. δολλ. καί το 1995 3. η Αίγυπτος αγόρασε αεροπλάνα F-16 τουρκικής παραγωγής)..

βεβαίως. Στο µέτωπο του Έβρου. όπως είναι το έδαφος της Θράκης.130) και διπλάσια άρµατα µάχης (3. Άλλα όση σηµασία κι αν έχουν όλα αυτά. µε τη βοήθεια του Ισραήλ).Εάν εξειδικεύσουµε περισσότερο τη συγκριτική µας ανάλυση καί υπεισέλθουµε στους επί µέρους κλάδους των ενόπλων δυνάµεων. οι αναλογίες δεν θα είναι τόσο δυσµενείς για την ελληνική πλευρά. τα µισά περίπου κονδύλια επενδύονται στην αεροπορία. Τόσο στο δεκαετές εξοπλιστικό πρόγραµµα. Έτσι. όχι εναντίον της Συρίας ή του Ιράκ) και πιθανότατα από αεροσκάφη-ραντάρ· επί πλέον τα τουρκικά µαχητικά διαθέτουν ή θα διαθέτουν σύντοµα πολύ καλόν .000 η Τουρκία θα διαθέτει.615 προς 1. η Τουρκία διαθέτει τριπλάσια πυροβόλα (3.720). των F-4. η Τουρκία αρχίζει ήδη την παραγωγή 1. η πλάστιγγα γέρνει ήδη σοβαρά υπέρ της Τουρκίας στην ξηρά και στον αέρα. ιδιαίτερα σ' ένα έδαφος περίπου «φτιαγµένο» για το όπλο αυτό. όσο και στο εικοσαετές. Ο συσχετισµός των χερσαίων δυνάµεων έχει βαρύνουσα σηµασία.500 αρµάτων τρίτης γενεάς µε προφανείς συνέπειες. το όποιο ήδη ολοκληρώθηκε. ότι δηλαδή η Ελλάδα θα χρειασθεί επειγόντως µιαν επιτυχία στον Έβρο και µιαν προέλαση προς την Ανατολική Θράκη προκειµένου να αντισταθµίσει εδαφικές απώλειες στο Αιγαίο και στην Κύπρο. Πέραν της µεγάλης αριθµητικής υπεροχής του πεζικού της (πάνω από 4 προς 1).και µάλιστα ακριβώς επειδή το πρώτο πλήγµα και η εναρκτήρια φάση του πολέµου θα βαρύνουν αποφασιστικά στην έκβαση. 430 µαχητικά αεροπλάνα δυο τύπων (ενώ τα ελληνικά θα ανήκουν σε τέσσερις τύπους. πέραν της σχετικής ισορροπίας δυνάµεων ανάµεσα στο ελληνικό και στο τουρκικό ναυτικό. θα πρέπει να πούµε ότι. αν πάρουµε σοβαρά υπ' όψιν όσα είπαµε προηγουµένως. όπως υπολογίζεται. δεν χρειάζεται να είναι κανείς στρατηγική διάνοια για να γνωρίζει ότι η κρίσιµη µάχη θα δοθεί στον αέρα κι ότι το κρίσιµο όπλο θα είναι η αεροπορία . καθώς αυτή µπορεί να συγκεντρώσει εκεί ποσοστιαία µεγαλύτερο µέρος των χερσαίων της δυνάµεων απ' ό. είτε δηλαδή στην αγορά καί στην παραγωγή νέων αεροσκαφών είτε στον εκσυγχρονισµό των παλαιοτέρων (π. Τουλάχιστον η τουρκική ηγεσία το έχει αντιληφθεί αυτό εγκαίρως. µε όσα µειονεκτήµατα συνεπάγεται τούτο) υποστηριζόµενα από 7 αεροσκάφη εναερίου εφοδιασµού (αυτά προφανώς χρειάζονται µόνον εναντίον της Ελλάδας.380 προς 1.τι η Τουρκία. το οποίο εγκαινιάζεται τώρα. Ενώ όµως προς το παρόν καί οι δύο χώρες έχουν άρµατα µάχης δεύτερης γενεάς. το 2.χ.

µε όσο το δυνατόν µεγαλύτερο πλεόνασµα. Αυτό θα ήταν αναµφισβήτητα ένα πολύ ορθό πρώτο βήµα. εφ' όσον χρησιµοποιεί γενικό και αόριστο λεξιλόγιο: «η άµυνα της χώρας απαιτεί µιαν ακµαία εθνική οικονοµία». ας µου συγχωρεθεί να παραµείνω απλοϊκός και να πω: ακµαία είναι µια οικονοµία όταν παράγει µε ανοδικούς ρυθµούς απτά αγαθά. π.χ. ούτε ένα καίριο πρώτο πλήγµα να καταφέρει. Η Ελλάδα θα µπορεί στην καλύτερη περίπτωση ν' αντιπαρατάξει 180-200 µαχητικά τρίτης γενεάς (ίσως στην πραγµατικότητα να µην είναι παραπάνω από 150). που πρόκειται να ξοδέψει η Ελλάδα για τον εκσυγχρονισµό των ενόπλων της δυνάµεων την προσεχή δεκαετία κάθε άλλο παρά θα εξαλείψουν τη στρατιωτική της κατωτερότητα. ∆ιάφοροι σχολιαστές πρότειναν τον τελευταίο καιρό να δοθεί απόλυτη προτεραιότητα στην πολεµική αεροπορία. ήτοι ούτε την υπεροχή στον εναέριο χώρο του Αιγαίου θα κατέχει. Όµως ποιά οικονοµία δικαιούται να χαρακτηρισθεί ακµαία και µε ποια κριτήρια. Τις οικονοµικές προϋποθέσεις µπορεί να τις κατονοµάσει κανείς εύκολα και κατά τρόπο γενικά αποδεκτό. Όχι µόνο γιατί τα 3 ή 4 τρις. ιδίως εναντίον στόχων όπως ραντάρ και πλοία. τα οποία η εκάστοτε χώρα δεν µπορεί ή δεν θεωρεί σύµφορο να παραγάγει η ίδια. ώστε να εξισορροπηθεί ποιοτικά η τεράστια ποσοτική υπεροχή του αντιπάλου. ούτε το σύνολο της τουρκικής επικράτειας θα µπορεί να πλήξει. Το πυραυλικό σύστηµα «Νίκη-Ηρακλής» παλαιώθηκε και ήδη αποσύρεται. ενώ τα σχέδια αγοράς πυραύλων Patriot φαίνεται να παραµένουν περιορισµένα λόγω του µεγάλου κόστους.εξοπλισµό για βολές αέρος-εδάφους. Επειδή ποικίλες οικονοµολογικές αλχηµείες συσκοτίζουν σήµερα τα πράγµατα και τα πνεύµατα στο σηµείο αυτό. όµως άλλο είναι το 60% πάνω στην παραγωγική βάση της . Και παράλληλα δεν θα έχει καν αξιόλογη αντιαεροπορική άµυνα. Όµως δεν αρκεί. Η οικονοµία συνίσταται ουσιωδώς στην παραγωγή αγαθών και σε όσες υπηρεσίες προσφέρονται πάνω στη βάση αυτή (και στην Ελλάδα και στις Ηνωµένες Πολιτείες οι υπηρεσίες συµµετέχουν στη διαµόρφωση του εθνικού εισοδήµατος µε ποσοστό περίπου 60%.τόσο για την ικανοποίηση όσο το δυνατόν περισσότερων εγχωρίων αναγκών όσο και για την εξαγωγή προς αποπληρωµή άλλων αγαθών. δρχ. µε την αγορά αεροσκαφών της τετάρτης γενεάς (αµερικανικών F15E ή ρωσσικών SU-27).

προσκρούει. όταν η ανάπτυξη σηµαίνει την αύξηση των «υπηρεσιών» (όπερ προ παντός στην Ελλάδα υποδηλοί τον φρέσκο αέρα)· και η µείωση του πληθωρισµού. της τεχνογνωσίας και της παραγωγικότητας. Και όσα κεφάλαια εξοικονοµηθούν έτσι πρέπει µε τη σειρά τους να επενδυθούν πράγµατι παραγωγικά. και αυτό θα αποδειχθεί προσεχώς. ενώ τα ετήσια ελλείµµατα του εµπορικού ισοζυγίου φτάνουν πλέον τα 16. Κεφάλαια για επενδύσεις εξοικονοµούνται από την περικοπή του παρασιτικού καταναλωτισµού. και είναι οδυνηρό. παρά την αλλαγή της κυβερνητικής ρητορικής: γιατί οι οικονοµίες επιβλήθηκαν ακριβώς µε πελατειακά κριτήρια (σε όσους δηλαδή δεν διαθέτουν ισχυρά µέσα εκβιασµού) και παρέµειναν ανεπαρκείς επίσης από τον φόβο εξέγερσης των ισχυρών οµάδων της πελατείας. ∆εν συνίσταται ούτε σε δείκτες παντοειδών µεγεθών ούτε σε χρήµα. Όµως η βιοµηχανική παραγωγή παραµένει στάσιµη πάνω από µια δεκαπενταετία (δεν είναι τυπογραφικό λάθος). όµως ο πελατειακός χαρακτήρας του πολιτικού συστήµατος διόλου δεν άλλαξε ουσιαστικά. να δώσουν δηλαδή στη χώρα µιαν αξιόλογη σύγχρονη βιοµηχανική υποδοµή. Η περικοπή του παρασιτικού καταναλωτισµού. µε τον οποίο έχει συνυφανθεί πλέον ολόκληρος ο κοινωνικός ιστός της χώρας. Η µείωση του πληθωρισµού διόλου δεν αποτελεί επαρκή όρο για την ενθάρρυνση παραγωγικών-βιοµηχανικών επενδύσεων. επίσης είναι µικρό επίτευγµα. ικανή να στηρίξει την άµυνα της χώρας. δηλαδή το «υγιές χρήµα». 17 και 18 δισεκατοµµύρια δολλάρια (ούτε αυτό είναι τυπογραφικό λάθος). Πλείστοι όσοι χαίρουν. εκεί δεν υπάρχει φυσικά ούτε πληθωρισµός. Εδώ το δραστικό φάρµακο είναι ένα µόνο. πάλι. όταν προκύπτει από τη συρρίκνωση της οικονοµίας: οπού κανένας δεν αγοράζει τίποτε και κανένας δεν πουλάει τίποτε. επιβλήθηκαν βέβαια µε το εύσχηµο άλλοθι της «ευρωπαϊκής σύγκλισης» ορισµένες οικονοµίες. γιατί θέτουν πολύ επιτακτικότερα το πρόβληµα της εκπαίδευσης. στο ανυπέρβλητο εµπόδιο της λειτουργίας του πολιτικού συστήµατος σε πελατειακή βάση. . Τώρα όπου το µαχαίρι έφτασε στο κόκκαλο. γιατί στην Ελλάδα ο πληθωρισµός περιορίσθηκε το 1997 στο ύψος του 5 ή 6%. Αµφιβάλλω τα µέγιστα αν αυτός είναι ο δρόµος που θα οδηγήσει σε µιαν ακµαία οικονοµία.Ελλάδας και άλλο πάνω στην παραγωγική βάση των Ηνωµένων Πολιτειών). Τέτοιες επενδύσεις είναι ασφαλώς πολύ δυσκολότερες από τις επενδύσεις σε παντοειδή «δηµόσια έργα» συχνά αµφίβολης χρησιµότητας. ∆είκτες ανάπτυξης του 2 ή 3% δεν σηµαίνουν πολλά πράγµατα.

Έχουν βέβαια δίκιο όταν λένε ότι οι εθνικιστές ξεκινούν από ένα αφηρηµένο µοντέλο περί έθνους. Όλο και περισσότεροι σκέφτονται στην Ελλάδα µ' αυτόν τον τρόπο. έχοντας την εντύπωση ότι έτσι τάχα ξεπερνούν τις εθνικιστικές αντιπαραθέσεις και σε αντίθεση µε τα αδιέξοδα εθνικιστικά ιδεολογήµατα προτείνουν ρεαλιστικές λύσεις. Έτσι. στο οποίο συχνά υποτάσσουν ακόµα και υπέρτερες επιταγές του πολιτικού ρεαλισµού· η πολιτικά επιζήµια µονοπωλιακή διεκδίκηση του ονόµατος της Μακεδονίας το έδειξε άλλωστε πρόσφατα. Όµως ό. τότε µειώνεται αντίστοιχα η πίστη στην αναγκαιότητα της αποτροπής.Η ακµαία παραγωγική οικονοµία σε σύγχρονη βιοµηχανική βάση δίνει τη δυνατότητα της αποτροπής. πρέπει µια χώρα ή πάντως η ηγεσία της να πιστεύει πραγµατικά στην αναγκαιότητα της αποτροπής. έχει ευνόητες πρακτικές επιπτώσεις. και µάλιστα το κυρίαρχο σήµερα ιδεολογικό σύµφυρµα οικουµενισµού και οικονοµισµού. κι αυτό. πάρει τον «ευρωπαϊκό δρόµο» και υποκαταστήσει τις στρατιωτικές µε τις οικονοµικές δραστηριότητες.λ. τότε αυτόµατα θα εκλείψει και η απειλή εκ µέρους της.τ. Αν η διάγνωση είναι εσφαλµένη και ελλιπής. δηλαδή να έχει διαγνώσει ορθά τον χαρακτήρα και την έκταση της επαπειλούµενης σύγκρουσης. όπου ο κοσµοπολιτισµός των «ανθρωπίνων δικαιωµάτων» και της «κοινωνίας των πολιτών» συµπλέκεται διαφοροτρόπως µε τον ατοµικισµό του καπιταλιστικού homo economicus και µε την παλαιά φιλελεύθερη ουτοπία ότι το εµπόριο θα υποκαταστήσει τον πόλεµο. Για να πραγµατωθεί όµως η δυνατότητα αυτή. αποτελεί κεφαλαιώδες σφάλµα στρατηγικής εκτιµήσεως να µη θεωρείται ως πηγή της αύξουσας τουρκικής πίεσης πάνω στην Ελλάδα η συνεχής διεύρυνση της διαφοράς ανάµεσα στο γεωπολιτικό δυναµικό των δύο χωρών. στον «ασιατικό χαρακτήρα» της Τουρκίας κ. αλλά να αποδίδεται ο δυναµικός τουρκικός επεκτατισµός στον «οθωµανισµό».τι βλέπει κανείς στον αντίπαλό του δεν το βλέπει στον εαυτό του. αφηρηµένα ανιστορικά µοντέλα.. έστω κι αν δεν λέγεται ρητά. Οι πολέµιοι των εθνικιστικών ιδεολογηµάτων δεν αντιλαµβάνονται πως τα όσα αντιπαραθέτουν οι ίδιοι στον εθνικισµό ή µάλλον στις καρικατούρες του είναι κι αυτά ιδεολογήµατα. αν αποδίδει τη σύγκρουση σε αίτια παροδικά ή δευτερογενή. οπότε εξάγεται το συµπέρασµα ότι µόλις η Τουρκία (ακολουθώντας το δικό µας φωτισµένο παράδειγµα) ξεπεράσει αυτούς τους «εθνικιστικούς αταβισµούς». .

και ως προς την αποτίµηση των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Ας σηµειώσουµε. µε τη διαφορά ότι οι πρώτοι θεωρούν τα γνωρίσµατα αυτά µόνιµα και ανυπέρβλητα. Αναφέρω ένα ιδιαίτερα αδρό παράδειγµα. Έτσι συµβαίνει λ. εµπνευστές και προπαγανδιστές.Όπως ο εθνικισµός.λ. ενώ οι δεύτεροι τα βλέπουν ως µεταβλητά χαρακτηριστικά µιας ιστορικής φάσης ήδη παρωχηµένης· δεν µας λένε βέβαια πότε θα µεταβληθούν: γιατί αν αυτό γίνει σε έναν ή δύο αιώνες.χ.. Όλοι αυτοί οι εντυπωσιακοί ανοδικοί δείκτες δεν εµπόδισαν τις παραπάνω χώρες να εµπλακούν σε έναν από τους φονικότερους πολέµους από καταβολής κόσµου. H οικονοµική συνεργασία γεννιέται καθ' εαυτήν από οικονοµικές ανάγκες και αναγκαιότητες που δεν έχουν αναγκαστική σχέση µε φιλικές ή εχθρικές προθέσεις από πολιτική άποψη• συνιστά ένδειξη καλών πολιτικών σχέσεων µόνον υπό την προϋπόθεση ότι έχουν λυθεί οι τυχόν γεωπολιτικές εκκρεµότητες. έτσι και ο αντίπαλός του οικουµενισµός και οικονοµισµός έχει συγκεκριµένους φορείς. Βρίσκονται πιο κοντά στην πραγµατικότητα οι εθνικιστές που πιστεύουν ότι η αντίθεση Τουρκίας και Ελλάδας είναι αγεφύρωτη παρά όσοι πιστεύουν ότι θα µπορούσε και να τελειώσει µε την «ευρωπαϊκή» και οικονοµιστική λύση . το γερµανορωσσικό κατά 121% και το γερµανοβρεταννικό κατά 100%. τόσο ιδιοτελείς όσο και αφελείς. ενώ περισσότερα από τα µισά τοτινά διεθνή καρτέλ παραγωγής αποτελούσαν κοινή γερµανοβρεταννική ιδιοκτησία (ένα απ' αυτά µάλιστα παρήγε εκρηκτικές ύλες). Σε ορισµένες µάλιστα περιπτώσεις όχι µόνον η ιδιοτέλεια.έστω κι αν οι πρώτοι οδηγούνται στη διάγνωσή τους από ψευδείς προϋποθέσεις. ότι τόσο οι εθνικιστές όσο και οι «ευρωπαϊστές» ή οικονοµιστές συµφωνούν ως προς το ότι ο τουρκικός επεκτατισµός οφείλεται στο «οθωµανικό» και «ασιατικό» παρελθόν. Η ιδεολογική πίστη ότι η οικονοµική συνεργασία ή διαπλοκή οδηγεί αναγκαία σε άµβλυνση γεωπολιτικών και πολιτικών αντιθέσεων δεν έχει κανένα ιστορικό στήριγµα. για να συµπληρωθεί η εικόνα. δηλαδή το ζήτηµα ποιος δικαιούται να . Ανάµεσα στα 1900 και στα 1914 το γαλλογερµανικό εµπόριο αυξήθηκε κατά 137%. αλλά και η αφέλεια των δεύτερων ξεπερνά εκείνη των πρώτων.τ. τότε η διαµάχη δεν έχει πρακτικό αντικείµενο. στην «αντιδηµοκρατική» ή «φασιστική» υφή του στρατιωτικού κράτους κ.

οι οποίες προσδιορίζουν τη διαχρονική συνισταµένη της εξωτερικής πολιτικής. οπότε η χώρα γίνεται φιλειρηνική.χ.εκδιπλώνεται κυρίαρχα πάνω σε ποιόν χώρο. στη Μ. µε τον οποίο σήµερα οι Τούρκοι επιχειρηµατίες στυλώνουν το µάτι εκεί όπου το στυλώνει και η διπλωµατική-στρατιωτική ηγεσία. δικτατορική ή ηµιδικτατορική µορφή του εσωτερικού καθεστώτος. αλλά δεν ενδιαφέρει εδώ). όπως τα χαιρετίζουν παντού και πάντα οι επιχειρηµατίες (και οι εργάτες). και πάλι δεν έχει λόγο να ανασχέσει την εθνική επέκταση. έτσι δεν την καθορίζει αναγκαστικά ούτε η µορφή και το ποιόν του εσωτερικού καθεστώτος. Η αγγλική αυτοκρατορία συγκροτήθηκε ακριβώς παράλληλα µε την εδραίωση και την εµβάθυνση του κοινοβουλευτικού πολιτεύµατος στη µητρόπολη. Τι δείχνει ο ζήλος. όταν συνδέονται µε επενδύσεις. Ποια επιχειρηµατική τάξη δεν έχει επωφεληθεί από τη διευρυνόµενη πολιτική και στρατιωτική ισχύ της χώρας της. Και ο αµερικανικός ιµπεριαλισµός βρίσκεται σήµερα στην αποκορύφωση της παγκόσµιας . Γενικότερα. γιατί επεκτατικές είναι µόνον οι µη δηµοκρατικές χώρες. στον Καύκασο. Και όπως τα δεδοµένα της οικονοµικής συνεργασίας διόλου δεν καθορίζουν νοµοτελειακά (αν και επηρεάζουν συχνά) τη διαµόρφωση και την άσκηση µιας εθνικής εξωτερικής πολιτικής. Ο συλλογισµός αυτός είναι ιδεολογικός και εσφαλµένος σ' όλην τη γραµµή. Η Ιστορία δείχνει ότι οι δηµοκρατίες µπορεί να είναι εξ ίσου επεκτατικές και αξιόµαχες όσο και οι τυραννίες. µόνον τυχαία και εξωτερικά συνδέονται µε τη δηµοκρατική ή ηµιδηµοκρατική. απασχόληση και κρατικές παραγγελίες. οι συνιστώσες του γεωπολιτικού δυναµικού. π. Ακόµα κι αν δεχθούµε ότι η επιχειρηµατική τάξη προτιµά παντού και πάντα το κοινοβουλευτικό καθεστώς από µιαν άµεση ή έµµεση δικτατορία κοµµένη και ραµµένη στα µέτρα της (αυτό είναι άκρως αµφίβολο. Ανατολή. Τα εξοπλιστικά προγράµµατα της χώρας τους τα χαιρετίζουν και αυτοί. στην Κεντρική Ασία . Η φιλελεύθερη και οικονοµιστική λογική ισχυρίζεται: η ανάπτυξη µιας οικονοµίας γεννά µια τάξη φιλελεύθερων επιχειρηµατιών.στην Ελλάδα επίσης. αν την κρίνει συµφέρουσα. αυτοί προωθούν τον εκσυγχρονισµό και τον εκδηµοκρατισµό.

γιατί οι λαοί δεν έχουν να χωρίσουν τίποτε µεταξύ τους. Στη συγκαιρινή µας Τουρκία δεν υπάρχει η παραµικρή σοβαρή ένδειξη ότι τµήµατα του λαού αποδοκιµάζουν µε οποιονδήποτε τρόπο την εξωτερική πολιτική των κυβερνήσεών του. οι εργάτες τρώνε κι αυτοί πρόσχαρα από το µονοπώλιο της Αγγλίας στην παγκόσµια αγορά και στις αποικίες». τότε όχι µόνον οι σοσιαλιστές. προκειµένου να τον παραπλανήσει. Στις 11 Σεπτεµβρίου 1882 ο Engels έγραφε στον Kerensky από το Λονδίνο: «Με ρωτάτε τι νοµίζουν οι Άγγλοι εργάτες για την αποικιακή πολιτική . τι του αρέσει ιδιαίτερα σ' αυτήν την περίσπαση. το ίδιο ό. Προ του 1914 ισχυρότατα σοσιαλιστικά κόµµατα κήρυσσαν στη Γερµανία και στη Γαλλία ότι θα µαταιώσουν τον πόλεµο κι ότι «οι δύο λαοί δεν έχουν να χωρίσουν τίποτε µεταξύ τους»· όταν όµως ο πόλεµος ξέσπασε πράγµατι.ισχύος του κραδαίνοντας το λάβαρο της πανανθρώπινης δηµοκρατίας και των «ανθρωπίνων δικαιωµάτων».µάζες νεαρών ανθρώπων σε χώρες µε µεγάλο γεωπολιτικό δυναµικό κατά κανόνα ενστερνίζονται αυθόρµητα και ειλικρινά τα επεκτατικά συνθήµατα. για τους οποίους η περίσπαση του λαού µέσω του εθνικισµού και του επεκτατισµού έχει συνήθως τόσο καλά αποτελέσµατα.. η οποία διατείνεται τα εξής: ο τουρκικός επεκτατισµός αποτελεί κατά βάση προσπάθεια της άρχουσας τάξης να περισπάσει την προσοχή των µαζών από τα άλυτα εσωτερικά προβλήµατα· θα υποχωρήσει όταν τα προβλήµατα αυτά λυθούν από δηµοκρατικές και σοσιαλιστικές δυνάµεις. .. γιατί δεν εξηγεί τους λόγους.. Αν από τα ιστορικά παραδείγµατα περάσουµε στην κοινωνιολογική γενίκευση µπορούµε να πούµε ότι ανεξαρτήτως του τι κάνουν δηµογραφικά φθίνοντες και καλοµαθηµένοι πληθυσµοί σε ανίσχυρες χώρες όπου οι εθνικιστικές κορώνες συχνά εξυπηρετούν απλώς την ανάγκη ψυχικών υπεραναπληρώσεων . Τα επίπεδα της εσωτερικής και της εξωτερικής πολιτικής τα συγχέει ιδιαίτερα η «αριστερή» παραλλαγή του οικουµενισµού και του οικονοµισµού.. αφήνεται ο λαός να περισπαστεί ειδικά µ' αυτόν τον τρόπο.τι και οι αστοί. και καµµιά άλλη. Γιατί. αλήθεια. και ιδιαίτερα στο Αιγαίο και στην Κύπρο όλες οι δηµοσκοπήσεις δείχνουν . έτσι ώστε να επιλέγεται αυτή. Η επιχειρηµατολογία αυτή χωλαίνει από το πρώτο κιόλας βήµα. αλλά ακόµα και οι ίδιοι οι εθνικιστές τα έχασαν µπροστά στον πατριωτικό ενθουσιασµό των µαζών εκατέρωθεν.

αλλά εξ ίσου «Οθωµανός» και «Αττίλας» όσο και οι Τούρκοι µη σοσιαλιστές (ως άτοµο βέβαια ο Ετσεβίτ έχει θαυµάσια δυτική παιδεία. Αυτό διόλου δεν σηµαίνει ότι κάθε Τούρκος µισεί κάθε Έλληνα.τι έκαναν και οι Γάλλοι σοσιαλιστές. όχι επειδή οι Τούρκοι σοσιαλιστές είναι κι αυτοί «Οθωµανοί»· στο κάτω-κάτω ο Ετσεβίτ δεν έκανε παρά ό. γι' αυτό άλλωστε δεν αποσύρεται ποτέ. Όµως το ορθό .ακριβώς το αντίθετο. Και να ποιο συµπέρασµα έβγαλαν οι Έλληνες από το γεγονός αυτό: ο Ετσεβίτ δεν είναι «γνήσιος» σοσιαλιστής. συµπότες ή συµπαίκτες τους µια δεσµευτική δήλωση υπέρ µιας συγκεκριµένης ελληνικής και εναντίον µιας συγκεκριµένης τουρκικής θέσης. πρωθυπουργός της Τουρκίας ήταν ο σοσιαλιστής ηγέτης Μπουλέντ Ετσεβίτ. όταν το 1974 έγινε η τουρκική εισβολή στην Κύπρο. και µάλιστα οι αξιόλογες ποιητικές επιδόσεις του έχουν µεταφρασθεί σε διάφορες ευρωπαϊκές γλώσσες). H αρχή ότι «οι λαοί δεν έχουν να µοιράσουν τίποτε µεταξύ τους» αποτελεί εφεύρεση όχι των λαών. η εµπειρία µεθερµηνεύεται κατάλληλα. . την Ίµβρο και την Τένεδο. γι' αυτό και υποπίπτουν σε µια σοβαρή οφθαλµαπάτη όσοι µετά από µιαν εγκάρδια προσωπική επαφή ή µετά από µιαν κοινή µπουζουκο-κατάνυξη µε Τούρκους βγάζουν εσπευσµένα πολιτικά συµπεράσµατα χωρίς βέβαια να έχουν ποτέ αποσπάσει από τους συνοµιλητές. το ίδιο όπως και διόλου δεν µισεί προσωπικά κάθε Έλληνας τον κάθε Σκοπιανό όταν του αρνείται το δικαίωµα να ονοµάζει το κράτος του «Μακεδονία». έτσι ώστε να παραµένει αλώβητη η αρχή. ενώ ακόµα ήσαν νωπά τα διδάγµατα από την καταστροφή στην Ινδοκίνα. αλλά των διανοουµένων. Και τούτο συµβαίνει για λόγους πολιτικούς.πολιτικό συµπέρασµα θα όφειλε να είναι το εξής: στα µεγάλα θέµατα της εξωτερικής πολιτικής οι Τούρκοι σοσιαλιστές σκέφτονται όπως οι Τούρκοι στρατηγοί. ∆εν µου είναι γνωστή καµµία οµαδική διαµαρτυρία για την εκδίωξη του ελληνικού στοιχείου από την Κωνσταντινούπολη. Πρόκειται για δύο εντελώς διαφορετικά πράγµατα. Αντίθετα.και πολύ ανησυχητικότερο . όταν το 1956 διέταξαν ως κυβέρνηση την επέµβαση στη διώρυγα του Σουέζ ή όταν λίγο πρωτύτερα ξεκίνησαν τον άγριο αποικιακό πόλεµο στην Αλγερία. ς γνωστόν. ούτε για τον εποικισµό της βορείου Κύπρου. όσο κι αν τη διαψεύδει η εµπειρία.

νοµίζοντας π. η σχέση της Τουρκίας προς την Ευρωπαϊκή Ένωση είναι πιο σύνθετη απ' ό. . ενώ για την Ελλάδα αποτελεί ουσιαστικά το µοναδικό· γιατί στα Βαλκάνια δεν έχει ούτε την οικονοµική ούτε τη στρατιωτική δύναµη να παίξει ηγεµονικό ρόλο. Το πόσο φρούδες είναι οι ελπίδες το οµολογεί συνεχώς και άθελά της η ίδια η ελληνική πλευρά. κι αυτός βέβαια δεν επιτυγχάνεται επειδή δέκα ή είκοσι µικροµεσαίοι κάνουν κέρδη στη Ρουµανία ή τη Σερβία.Η τιθάσευση της Τουρκίας µέσω της ένταξής της στην «Ευρώπη» συνδέεται στενά µε τις ελπίδες και µε τα σφάλµατα της ελληνικής πολιτικής.τι η σχέση της Ελλάδας προς αυτήν και µπορεί να συγκεφαλαιωθεί ως εξής: η Ευρωπαϊκή Ένωση εκ των πραγµάτων δεν µπορεί να ικανοποιήσει όλα τα αιτήµατα µιας Τουρκίας σήµερα 62 και αύριο 100 εκατοµµυρίων κατοίκων. Με άλλα λόγια. προκύπτουν από µιαν κακή εκτίµηση της σηµασίας της «Ευρώπης» για την ανερχόµενη Τουρκία. Τα σφάλµατα. περιµένει τα πλείστα ή τα πάντα από άλλους τείνει εύλογα να προβάλλει τη δική της κατάσταση και διάθεση στην κατάσταση και διάθεση άλλων.τι περισσότερο µπορεί· όµως για την ευρασιατική Τουρκία η Ευρώπη είναι µόνον ένα πεδίο δραστηριότητας ανάµεσα σε άλλα. αδυνατώντας να σταθεί µοναχή στα πόδια της. Επειδή η Ελλάδα. ότι η «Ευρώπη» έχει για την Τουρκία την ίδια απόλυτη σηµασία όσο για την Ελλάδα. παράλληλα όµως τα ζωτικά της συµφέροντα δεν της επιτρέπουν να απογοητεύσει πλήρως την τουρκική πλευρά· η Τουρκία παραµένει σε σηµαντικό βαθµό ανεξάρτητη από την Ευρωπαϊκή Ένωση. όταν από τη µια µεριά ισχυρίζεται ότι η αποδοχή των «ευρωπαϊκών αξιών» θα κάνει την Τουρκία «πολιτισµένο» και φιλειρηνικό κράτος. ενώ συνάµα από την άλλη είναι υποχρεωµένη να διαπιστώνει στην πράξη ότι οι Ευρωπαίοι φορείς των «αξιών» τις µεταχειρίζονται πολύ επιλεκτικά και τις προσπερνούν µε άνεση οπότε το κρίνουν συµφέρον άρα η αποδοχή των «ευρωπαϊκών αξιών» δεν φαίνεται να βελτιώνει καθ' εαυτήν τα ήθη.χ. πάλι. παράλληλα όµως τα δικά της ζωτικά συµφέροντα τής υπαγορεύουν να διατυπώνει προς την Ένωση ποικίλα. ∆εν υπάρχει αµφιβολία ότι η Τουρκία θα επιδιώξει να πάρει από την Ευρωπαϊκή Ένωση ό. κυρίως οικονοµικά αιτήµατα.

Ενώ δηλαδή η Ελλάδα προσανατολίσθηκε ψυχή τε και σώµατι στην «Ευρώπη» για να διασφαλισθεί από τον τουρκικό κίνδυνο. όσο αξίζεις εσύ γι' αυτούς. τις όποιες τόσο συνηθίζει η Ιστορία. ανίσχυρη κι αναζητώντας παρηγοριές ή εκλογικεύσεις. Μήπως αυτά σηµαίνουν ότι η Ελλάδα οφείλει να ξεκόψει από τις σηµερινές της συµµαχίες. µη µπορώντας να δώσει στην Τουρκία όλα όσα επιθυµεί.Μέσα στη διελκυστίνδα αυτή θα διεξάγεται στις επόµενες µία ή δύο δεκαετίες ένα συνεχές παζάρι. Κατά πασά πιθανότητα. όπου τα τουρκικά αιτήµατα συχνά θα υποστηρίζονται από τις Ηνωµένες Πολιτείες. Βεβαίως όχι. ακριβώς ο ευρωπαϊκός της προσανατολισµός θα µεταβληθεί σε όργανο de facto µετατροπής της σε δορυφόρο της Τουρκίας. Καµµιά συµµαχία και καµµιά προστασία δεν κατασφαλίζει όποιον . Αν αυτό πράγµατι συµβεί. τότε θα δούµε µια ακόµη από τις τραγικές εκείνες ειρωνείες. που έχουν ξεπεράσει τους «εθνικιστικούς αταβισµούς». οι οποίες άλλωστε µόλις πρόσφατα ζήτησαν από την Ευρωπαϊκή Ένωση να αποδεχθεί την Τουρκία ως πλήρες µέλος. δεν ξεκινούν πολέµους για πράγµατα τόσο απαρχαιωµένα µέσα στον εκλεπτυσµένο µας κόσµο όσο είναι δα τα κυριαρχικά δικαιώµατα. µε εντάσεις και µε υφέσεις. τα σπασµένα αυτού του παζαριού θα τα πληρώσει η Ελλάδα. Η τουρκική επιρροή θα ασκείται πάνω στην Ελλάδα όχι άµεσα. καθώς εναλλακτική λύση δεν υπάρχει. όπως φοβούµαι εντονώτατα. θα επιδιώκει να την κατευνάσει µε ελληνικά έξοδα.κάπως µετριασµένη µέσω των ευρωπαϊκών και των αµερικανικών αγωγών. ν' αρχίσει κάποτε να θεωρεί κι η ίδια τις υποχωρήσεις έναντι της Τουρκίας ως αυτονόητο µέρος και αυτονόητο καθήκον του «εξευρωπαϊσµού» της αφού µάλιστα οι «πολιτισµένοι άνθρωποι». Πιο λιανά: οι σύµµαχοι αξίζουν για σένα τόσο. αλλά . κι όχι µόνον λεκτικά. ότι η αξία µιας συµµαχίας για ένα της µέλος καθορίζεται από το ειδικό βάρος του τελευταίου µέσα στο σύνολο της συµµαχίας. Αλλά η ελληνική πλευρά πρέπει να κατανοήσει έµπρακτα. και δεν αποκλείεται η ελληνική πλευρά. Γιατί η Ευρωπαϊκή Ένωση (και πάντως τα ισχυρότερα µέλη της). πιέζοντας δηλαδή την Ελλάδα να δεχθεί τις τουρκικές αξιώσεις στο Αιγαίο και στην Κύπρο.

Σε ορισµένους κρίσιµους τοµείς. . Και πρέπει επίσης να εκλογικευθούν και να χρησιµοποιηθούν στο σύνολό τους (δεν µου είναι κατανοητό λ. όσο πίσω τους βρίσκεται ένας παρίας µε διαρκώς απλωµένο το χέρι. δεν συµβάλλει οικονοµικά -τρόποι βρίσκονται. µε την ελπίδα ότι µελλοντικές ανακατατάξεις στον πλανητικό συσχετισµό δυνάµεων θα εξασθενίσουν το γεωπολιτικό δυναµικό της Τουρκίας και θα επιτρέψουν στην Ελλάδα να πάρει µιαν Ιστορική ανάσα. ξέρουµε από τώρα ότι το παιγνίδι είναι χαµένο. έχει προέχουσα σηµασία να κερδηθεί χρόνος χωρίς να απωλεσθεί έδαφος. αποτελεί προϋπόθεση για την άσκηση σοβαρής εξωτερικής πολιτικής. Ας υπογραµµίσουµε ακόµα µια φορά ότι η βαθύτερη αιτία της αύξουσας τουρκικής πίεσης πάνω στην Ελλάδα δεν είναι ούτε πολιτισµική ούτε στενά πολιτική και παροδική.χ. όχι σε λογιστική. γιατί η Κύπρος. που είναι δυσµενέστατη για την Ελλάδα. γιατί στην τωρινή συγκυρία. Η λύση του προβλήµατος της εθνικής βιωσιµότητας. αλλά έγκειται στη συνεχή διεύρυνση της διαφοράς ανάµεσα στο γεωπολιτικό δυναµικό των δύο χωρών. όπως ο δηµογραφικός. όχι ως αριθµητικοί «δείκτες»: το 1% του εθνικού εισοδήµατος που προέρχεται από την άνοδο του τουρισµού δεν είναι το ίδιο µε το 1% που δίνει µια σύγχρονη εξοπλιστική βιοµηχανία. Αν όµως απωλεσθεί έδαφος στο προσεχές διάστηµα. οι απώλειες θα είναι ανεπανόρθωτες και πιθανότατα µοιραίες. Οι εθνικοί πόροι πρέπει να αντιµετωπισθούν µε γεωπολιτικά και στρατηγικά κριτήρια. Τα «δίκαια» της Ελλάδας δεν εντυπωσιάζουν κανέναν. οι ελπίδες δεν ισοδυναµούν µε βεβαιότητες. Η προσπάθεια αυτή είναι απαραίτητη. αλλά σε παραγωγική βάση.βρίσκεται µαζί της σε σχέση µονοµερούς εξάρτησης. Φυσικά.στα ελληνικά εξοπλιστικά προγράµµατα· όποιος αισθάνεται µέρος του ελληνισµού το αποδεικνύει σηκώνοντας εθνικά βάρη). Αν θέλουµε να παραµείνουµε νηφάλιοι. κάποιος που ζει από δάνεια. οφείλουµε να πούµε ότι και σε άλλα πεδία στρατηγικής σηµασίας αρχίζουν να παγιώνονται αναντίστροφες εξελίξεις. µε ετήσιους ρυθµούς οικονοµικής ανάπτυξης γύρω στο 5% κατά την τελευταία δεκαπενταετία και µε αύξουσα ευηµερία. έστω και µε αντίτιµο την απαισιοδοξία. επιδοτήσεις και «προγράµµατα στήριξης».

ηδονικής µάλιστα παράλυσης. και επίσης µε δάνεια και δώρα για να χρηµατοδοτείται ο παρασιτικός καταναλωτισµός. Απ' αυτές τις συνθήκες ό. «υπέρβαση του εθνικισµού» και «εξευρωπαϊσµό». Η υπέρβαση του διλήµµατος αυτού. ενώ παράλληλα η στάση της γίνεται όλο και περισσότερο παθητική ή αντιφατική. δηλαδή δικαιώµατα των οποίων η κυρίαρχη άσκηση εξαρτάται από τη βούληση και τις αντιδράσεις τρίτων. δεν διαθέτει τα κότσια. Συνιστούν τα εύγλωττα επιφαινόµενα µιας βαθύτερης ιστορικής κόπωσης. αποδεικνύοντας έτσι άθελά της πόσο είναι πιθανό να µετατραπεί σε δορυφόρο της Τουρκίας ακριβώς µέσω του «ευρωπαϊκού δρόµου» και της επιρροής των «Ευρωπαίων εταίρων». Η διακήρυξη «δεν παραχωρούµε τίποτε» δεν έχει έµπρακτο αντίκρυσµα όταν η χώρα εκλιπαρεί σε κρίσιµες ώρες τις µεσολαβητικές προσπάθειες των Ηνωµένων Πολιτειών ξέροντας εκ των προτέρων ότι αυτές θα πληρωθούν µε παραχωρήσεις ή όταν αποσύρει χωρίς χειροπιαστά ανταλλάγµατα το βέτο της για την τελωνειακή ένωση της Τουρκίας µε την Ευρωπαϊκή Ένωση. η ανατροπή των σηµερινών γεωπολιτικών και στρατηγικών συσχετισµών απαιτεί ούτε λίγο ούτε πολύ την επιτέλεση ενός ηράκλειου άθλου. που τους χρειάζεται κατεπειγόντως ο εκσυγχρονιζόµενος Βαλκάνιος. το σηµερινό δίληµµα είναι αντικειµενικά τροµακτικό και ψυχολογικά αφόρητο: η ειρήνη σηµαίνει για την Ελλάδα δορυφοροποίηση και ο πόλεµος σηµαίνει συντριβή. οι ψευδαισθήσεις θα αβγατίζουν και η παράλυση θα γίνεται ακόµα ηδονικότερη.τι στην πραγµατικότητα θα συνιστά κάµψη της ελληνικής αντίστασης κάτω από την πίεση του υπέρτερου τουρκικού δυναµικού. για τον όποιο η ελληνική κοινωνία. Τέτοιες ενέργειες δεν είναι απλώς εσφαλµένοι ή έστω συζητήσιµοι χειρισµοί. έτσι όπως είναι. Στον βαθµό όπου η Ελλάδα θα καθίσταται ανεπαίσθητα γεωπολιτικός δορυφόρος της Τουρκίας. εφ' όσον η υποχωρητικότητα θα αµείβεται µε αµερικανικούς και ευρωπαϊκούς επαίνους. . Πράγµατι. οι Έλληνες θα συνηθίσουν σιγά-σιγά να το ονοµάζουν «πολιτισµένη συµπεριφορά». µιας προϊούσας. ο κίνδυνος πολέµου θα αποµακρύνεται.Η Ελλάδα µεταβάλλεται σταθερά σε χώρα µε περιορισµένα κυριαρχικά δικαιώµατα.

τότε φαίνεται να βρισκόµαστε σε συλλογική αναζήτηση της ιστορικής ευθανασίας. ποιος πόλεµος θα συνεχίσει µια σπασµωδική πολιτική.τι παράγεται και σ' ό. Εµένα µου έρχεται στον νου η τετριµµένη. καθοδηγούµενες από το ίδιο ένστικτο της βραχυπρόθεσµης αυτοσυντήρησης. ώστε κανείς να µην έχει την άµεση ευθύνη. οπότε το καλεί η περίσταση. που µπορούν να περιγράψουν µε τις αρµόζουσες αποχρώσεις αυτήν την ιδιαίτερη κοινωνική και ψυχολογική κατάσταση. ίσως να καταρρεύσουν ακόµα και στην περίπτωση όπου θα βρεθούν µπροστά στη µεγάλη απόφαση να διεξαγάγουν έναν πόλεµο γιατί. που συναπαρτίζουν τον ελληνικό πολιτικό και παραπολιτικό κόσµο. και έχοντας κατόπιν ήσυχη συνείδηση το κλέβουν µόνιµα µε παντοειδείς τρόπους: από τη φοροδιαφυγή. δεν έχουν το ανάστηµα να θέσουν και να λύσουν ιστορικά προβλήµατα τέτοιας έκτασης και τέτοιου βάθους. Αν λάβουµε υπ' όψιν µας µόνον όσα πράττονται και αφήσουµε εντελώς στην άκρη την εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους οι πράττοντες. υπό τον ορό να σκηνοθετηθούν έτσι τα πράγµατα.τι καταναλώνεται. . αδιάφορο). την αισχροκέρδεια και τα «αυθαίρετα» ίσαµε τα ευκολοαπόκτητα πτυχία. υποµετριότητες και ανθυποµετριότητες.Οι µετριότητες. Τις τραγωδίες ή τις κωµωδίες. και επίσης υπό τον ορό να τεχνουργηθούν απροσµάχητες ανακουφιστικές εκλογικεύσεις («ελληνοκεντρικές» ή «εξευρωπαιστικές». θα τις γράψουν ίσως άλλοι. έτσι και κοιµάται. αν ο πόλεµος είναι συνέχεια της πολιτικής. έχουν βρει τη δική τους ψυχολογικά βολική λύση: το έθνος το υπηρετούν ανέξοδα περιβαλλόµενες γαλανόλευκα ράκη. µε αποτέλεσµα την καταχρέωση και την πολιτική εξάρτηση του τόπου. τη χαµηλή παραγωγικότητα εργασίας (ούτε το 50% του µέσου όρου της Ευρωπαϊκής Ένωσης!) και την κραυγαλέα ανισότητα ανάµεσα σ' ό. αλλά πάντοτε ευθύβολη θυµοσοφία: όπως στρώνει καθένας. Οι ευρύτερες µάζες.