ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ

Εργαστήριο Συγκοινωνιακής Τεχνικής

Σχολή Αγρονόμων-Τοπογράφων Μηχανικών

Αποτυπώσεις Μνημείων Ιστορία

Υπεύθυνος Διδάσκων:
Γεωργόπουλος Ανδρέας Αρχιτεκτονικής
1ο μέρος

ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ

Οι παράµετροι που επηρεάζουν τη

Τα έργα σύνθεση είναι:
της αρχιτεκτονικής
• ΚΛΙΜΑ
(ανοικτά, στεγασµένα και
• ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ
κλειστά οικοδοµικά κελύφη)
που αποτελεί το υπόβαθρο των
κατασκευών
κτίζονται για να
ικανοποιήσουν • ∆ΙΑΘΕΣΙΜΑ ΥΛΙΚΑ
πολυποίκιλες
ανθρώπινες ανάγκες, • ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟ∆ΟΙ
σε συγκεκριµένο τόπο
και χρόνο. • ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ,
ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟ και
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ της εποχής
 Το αρχιτεκτόνηµα γίνεται έργο τέχνης
όταν η µορφή του αποτελεί µία σύνθεση
τριών στοιχείων:

• της πρακτικώς αναγκαίας µορφής που εξυπηρετεί

τον σκοπό του έργου

• της τεχνικώς αναγκαίας µορφής που προκύπτει

από την κατασκευή

• της καλλιτεχνικώς αναγκαίας µορφής που έχει

αισθητική αυτοτέλεια χάρις στην αρµονία των αναλογιών
της.

Η Ιστορία της Αρχιτεκτονικής εξετάζει και µελετά σε

χρονική σειρά την εξελικτική πορεία της, δηλαδή
− τρόπους σύνθεσης,
− αρχιτεκτονικές µορφές,
− διαµόρφωση του χώρου,
− κατασκευαστικές µεθόδους δοµής
σε συνάρτηση µε τις επικρατούσες συνθήκες που
ίσχυαν σε κάθε περίοδο της ιστορίας του
ανθρώπου.
Η ιδιαιτερότητα αυτή των αρχιτεκτονικών έργων σε
σχέση µε τα υπόλοιπα έργα της Τέχνης απαιτεί την
µελέτη τους από αρχιτέκτονες και όχι από
ιστορικούς Τέχνης.
ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΣ ΡΥΘΜΟΣ
Είναι η έκφραση
του πνεύµατος της κάθε εποχής
µέσω των αρχιτεκτονικών µορφών.

“Οι λαοί δίνουν στους αρχιτεκτονικούς ρυθµούς

την εικόνα του σύµπαντος του κόσµου,
όπως τους παρουσιάζεται”.
(Vischer)

Μορφολογικά έχει
Κάθε ρυθµός τρείς φάσεις:
έχει µία
συγκεκριµένη 1. Πρώιµη ή αρχαϊκή
χρονική διάρκεια (η µορφή είναι άδηλη)
που διατηρεί τον
χαρακτήρα του & 2. Κλασσική
περιλαµβάνει: (η µορφή αποκτά µία
τεκτονική αυστηρότητα)
τη γέννηση
την ακµή & 3. Μπαρόκ
την παρακµή του. (η µορφή χαρακτηρίζεται
από γραφικότητα της
ποικιλίας των στοιχείων).
 ΚΛΑΣΣΙΚΟ

ονοµάζεται το έργο εκείνο που συνοψίζει µε

επιτυχηµένο τρόπο τα χαρακτηριστικά της
εποχής
και
διακρίνεται για αρχιτεκτονικές αρετές κοινά
αποδεκτές, που µένουν σεβαστές για πάντα.

• Θα κάνουµε µία σύντοµη αναδροµή στην

Ιστορία της Αρχιτεκτονικής αναφέροντας τους
µεγάλους σταθµούς της µέσα από την
ανάγνωση σηµαντικών µνηµείων του
Ελλαδικού χώρου.
• Σκοπός µας είναι:
– Η εξοικείωση µε τα αντικείµενα µελέτης από τους
µη ειδικούς.
– Η ορθή αντίληψη - ανάγνωση του όλου και των
µερών του, που εξασφαλίζει την ορθή αποτύπωση
 Μνηµείο

• Μεµονωµένο κτίσµα ή σύνολο κτισµάτων

που έχουν διασωθεί και διατηρηθεί από

προηγούµενη ιστορική στιγµή και
παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την
ιστορία της αρχιτεκτονικής

• Αποτελεί σηµαντικό δείγµα της εποχής του

Πολιτιστική Πορεία
του Α ν θ ρ ώ π ο υ

• ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ Λ Ι Θ Ο Υ
– Παλαιολιθική 550000 - 8000 π.Χ
(άνθρωπος του Neanderthal)
– Νεολιθική 7500 – 2500 π.Χ.
(Homo Sapiens = έµφρων
άνθρωπος)

• ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ Χ Α Λ Κ Ο Υ
– 2800 -1900 π.Χ. Πρωτοελλαδική
– 1900 -1580 π.Χ. Μεσοελλαδική
– 1580-1100 π.Χ. Υστεροελλαδική

• Γ Ε Ω Μ Ε Τ Ρ Ι Κ Η ΕΠΟΧΗ
− 1000 - 700 π.Χ.
ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ

Νεάντερταλ
 ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ

ΥΛΙΚΑ ∆ΟΜΗΣΗΣ

• ΠΗΛΟΣ
• ΠΕΤΡΑ

Νεολιθικός οικισµός Σέσκλου 5000π.Χ.

Αναπαράσταση

ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ

Η εποχή του χαλκού σηµαδεύεται

από την ανάπτυξη
δύο µεγάλων πολιτισµών
του Μ ι ν ω ϊ κ ο ύ
του Μ υ κ η ν α ϊ κ ο ύ
 ΓΕΩΜΕΤΡΙΚΗ ΕΠΟΧΗ

Η τέχνη που
κυριάρχησε στην
Ελλάδα
κατά την
περίοδο αυτή
έχει ως κύριο
χαρακτηριστικό
της τη
διακόσµηση
των αγγείων µε
γεωµετρικά και
γραµµικά
σχήµατα.
ΥΛΙΚΑ &ΤΡΟΠΟΙ ∆ΟΜΗΣΗΣ

• Στην Προϊστορική περίοδο εφαρµοζόταν

– Αλάξευτες τοιχοποιίες

• Στα Υστεροελλαδικά
– Λαξευτές τοιχοποιίες
– Θολωτές κατασκευές µε το εκφορικό σύστηµα
– Ανάγλυφα

Κυκλώπεια τοιχοποιία Ο Θησαυρός του Ατρέως

Κάτοψη
Τοµή
 Η αρχιτεκτονική κατά τον 5ο αι. π.Χ.
στην Ελλάδα

Ο 5ος και ο 4ος αιώνας π.Χ. αποτελούν

την κλασσική ελληνική περίοδο.

Προηγείται η αρχαϊκή και έπεται η ελληνιστική

εποχή

ΥΛΙΚΑ &ΤΡΟΠΟΙ ∆ΟΜΗΣΗΣ

• Χρησιµοποιούνται:
– λίθοι όλων των ειδών
– ξύλα
– πηλός (ωµός και ψηµένος)
– διάφορα άλλα υλικά σε περιορισµένη κλίµακα.

• Τοιχοποιίες δοµούνται από λαξευτούς λίθους µε

µεταλλικούς συνδέσµους. Ανάλογα µε το σχήµα
τους προσδιορίζουν και την εποχή

• ∆εν έχουµε επενδύσεις

 ∆ιακρίνονται τα παρακάτω συστήµατα:

Λέσβια
Εικ. 3 Λέσβιατοιχοποιία
τοιχοποιία
Ισόδοµο σύστηµα

Πολυγωνικό σύστηµα Ψευδοϊσόδοµο σύστηµα

ΤΑ ΛΑΤΡΕΥΤΙΚΑ ΚΤΗΡΙΑ
δηµιουργούνται σχεδόν αποκλειστικά προς
θ έ α σ η επειδή έχουν περιορισµένες
εσωτερικές λειτουργίες.

– Τυπολογικά στοιχεία
Στενοµέτωπα ορθογώνια κτήρια µε κλειστό σηκό, στο
βάθος του οποίου υψώνεται το λατρευτικό άγαλµα,
αποτελούν τον κανόνα.
Η σύνθεση είναι οργανωµένη τριαδικά:
• τριµερής κάτοψη: πρόναος, ναός και άδυτο
• τριµερής όψη: βάση, κορµός και στέψη
 Κατόψεις δωρικών ναών Όψεις δωρικών ναών

Το Θησείο
Οπτικές Εκλεπτύνσεις

∆ωρικοί και Ιωνικοί κίονες

Σχέδιο οπτικών εκλεπτύνσεων

του δωρικού ναού
Καµπυλότητα, κλίση κιόνων
(Clouton 1977)

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΩΝ ∆ΩΡΙΚΩΝ ΝΑΩΝ

∆ιαδοχικά από τη
βάση προς την
στέψη τα στοιχεία
των δωρικών ναών
είναι τα παρακάτω:
1. Κρηπίδα
2. Αναβαθµοί
3. Κίονας
4. Θριγκός
5. Αέτωµα
 Η Κρηπίδα έχει
• ένα κοµµάτι αθέατο, την θεµελίωση
• ένα υπέργειο
Η ευθυντηρία εξέχει ελάχιστα από το
έδαφος, πατάει πάνω στον
στερεοβάτη (θεµελίωση) µόνο κάτω
από τους τοίχους ή τις κιονοστοιχίες.
Τα κενά µεταξύ των στερεοβατών δεν
έχουν ιδιαίτερες θεµελιώσεις και
συµπληρώνονται µέχρι ένα ύψος µε
χώµα (χοή), µε θραύσµατα από
λίθους τα περισσότερα από τα οποία
προέρχονται από την κατεργασία
άλλων αρχιτεκτονικών µελών
(λατύπες).
Οι πλάκες δαπέδου τοποθετούνται
πάνω από αυτή τη διάστρωση, αλλά
πατούν και στις άκρες των
στερεοβατών.
• Αναβαθµοί
– Ο τελευταίος αναβαθµός καλείται
στυλοβάτης (καµπυλότητα). Ιδιαίτερα
σκαλοπάτια στην ανθρώπινη κλίµακα
διαµορφώνονται στις στενές πλευρές.

Κίονας

• Κυκλική αναθύρωση
σφονδύλων κιόνων από τον
Παρθενώνα σε κάτοψη και τοµή
(Α. Κ. Ορλάνδος) ∆ωρικός κίονας
 Ο κορµός
Αποτελείται από σφονδύλους και έχει
• Ραβδώσεις (20)
• Μείωση Μ = (∆- δ/∆)
• Ενταση στα 2/5 του ύψους όχι µεγαλύτερη της ∆
• Κλίση προς τον σηκό (δ είναι η πάνω διάµετρος
του κίονα και ∆ η κάτω).

∆ακτύλιος µορφής εγκοπής χωρίζει τον κορµό

από το κιονόκρανο

• Άβακας:
Κιονόκρανα τετράγωνη πλάκα
• Εχίνος:
στερεό εκ
περιστροφής µε
καµπύλη διατοµή
• Ιµάντες:
τρείς ή τέσσερις
(Παρθενώνας)
• Υποτραχήλιο
µε ραβδώσεις οι
οποίες είναι
συνέχεια αυτών του
κορµού.
Θριγκός • Επιστύλιο
Συνήθως το αποτελούν δύο όρθιες
δοκοί (η εσωτερική λέγεται αντίθηµα).
Στο πάνω µέρος και κατά µήκος του
επιστυλίου υπάρχει ταινία και κάτω
από τα τρίγλυφα κανόνες από τους
οποίους κρέµονται σταγόνες.
• ∆ωρική ζωφόρος
Αποτελείται από τα τρίγλυφα και τις
µετώπες. Οι µετώπες διακοσµούνται
µε ανάγλυφες παραστάσεις.
Τα πίσω κοµµάτια των τριγλύφων και
των µετωπών λέγονται αντιθήµατα.
Στο πάνω µέρος των αντιθηµάτων
σχηµατίζεται µασχαλιαία εγκοπή όπου
εδράζεται ο θράνος ή το υποδόκιο που
στηρίζει τις φατνωµατικές πλάκες ή τις
δοκούς τους.
Θριγκός και στέγη σε όψη
• Οριζόντιο γείσο
ΠΑΡΘΕΝΩΝΑΣ (Α.Κ. Ορλάνδος) Έχει µεγάλη προεξοχή για να
Εικ. 15 Απόσπασµα όψης
προστατεύει
Κιονόκρανο
τα από κάτω µέλη της
δωρικού ναού όψης.
σε άνοψη και όψη Χαρακτηρίζεται από τις

προµόχθους µε τις σταγόνες.

ΜΕΤΑΛΛΙΚΟΙ ΣΥΝ∆ΕΣΜΟΙ

Τρόπος συνδέσεως επιστυλίων Μεταλλικοί σύνδεσµοι:

και αντιθηµάτων σε γωνία: Α. Πελεκίνος
Α. Ναός Απόλλωνος της ∆ήλου Β. Ζητόµορφος
Β. Παρθενώνας Γ. Σχήµατος διπλού Τ
∆. Σχήµατος Π
(Α.Κ. Ορλάνδος)
 ΑΕΤΩΜΑ • Πρόκειται για την τριγωνική
απόληξη της δίρριχτης στέγης στις
στενές πλευρές του ορθογωνικού
κτίσµατος.

• Συνήθως διακοσµείται µε τα εναέτια

αγάλµατα. Το τριγωνικό κενό του
αετώµατος κλείνει µε το τύµπανο.
• Τα εναέτια αγάλµατα πατούν στο
οριζόντιο γείσο, αλλά στηρίζονται και
στο τύµπανο. Το καταέτιο γείσο έχει
απλή κοίλη διατοµή, προβάλει πάνω
από τα εναέτια αγάλµατα και τα
προφυλάσσει από τη βροχή.

• Η σίµα ή σίµη (σίµη επαετίς) υπάρχει

µόνο στις στενές πλευρές. Στις
µακριές πλευρές η οριζόντια απόληξη
Προοπτική απεικόνιση τοµής δωρικού ναού της στέγης καλείται υδρορρόη σίµη ή
(της Αφαίας στην Αίγινα) και ορολογία των παράρρους.
αρχιτεκτονικών του µελών (Lawrence)
• Ακρωτήρια στολίζουν τις τρεις γωνίες
των αετωµάτων

Ναός της Αφαίας - Αίγινα

ΞΥΛΙΝΗ ΣΤΕΓΗ
ΕΠΙΚΑΛΥΨΗ

• Η ξύλινη στέγη
επικαλυπτόταν µε
− κεραµίδια
(µαρµάρινα)
− στρωτήρες
− καλυπτήρες µε
ανθεµωτούς
ηγεµόνες.

ΓΕΙΣΟ
ΓΕΙΣΟ

*∆ιακρίνονται δύο τύποι Ι Ω Ν Ι Κ Ω Ν ναών

ο Ασιατικός - Ιωνικός και ο Αττικός - Ιωνικός.

Οµοιότητες και διαφοροποιήσεις

από τον δωρικό ρυθµό:
• Κρηπίδα
Παρεµφερής µε του δωρικού.
• Αναβαθµοί
Θεωρούνται και απλές βαθµίδες λόγω
του µικρού µεγέθους των µνηµείων.
• Κίονες:
– Βάση (στους δωρικούς ναούς
λείπει).
– Κιονόκρανο διπλής όψης.
Πρόσοψη και πίσω όψη
– Τα γωνιακά κιονόκρανα
προκύπτουν από συγχώνευση
δύο κιονοκράνων µε άξονα
συµµετρίας την διαγώνιο.
Έχουν έλικες και στις δύο
εξωτερικές όψεις.
 ΚΟΡΜΟΣ

• Έχει επίσης ραβδώσεις, αλλά µε

κατακόρυφες ταινίες µεταξύ τους.
Πάνω και κάτω έχει µία µικρή
διαπλάτυνση,την απόθεση ή
απόφυση. Μεταξύ της απόθεσης
και της βάσης παρεµβάλλεται
περιµετρική ταινία

• Έχει όπως και ο δωρικός κίονας

µείωση και ένταση

• Σε τµήµα του Ερεχθείου

υπάρχουν στη θέση των ιωνικών
κιόνων γυναικεία αγάλµατα
(Καρυάτιδες)

ΙΩΝΙΚΟ ΚΙΟΝΟΚΡΑΝΟ ΙΩΝΙΚΕΣ ΒΑΣΕΙΣ

•Σπείρα (απλή, διπλή ή πολλαπλή). Οι
•Έλικες
σπείρες διακοσµούνται µε ραβδώσεις ή µε
•Εχίνος. Το εκ περιστροφής γλυπτό πλέγµα (πλοχµός).
πεπλατυσµένο στοιχείο διακοσµηµένο
•Σκοτία και µεταξύ των σπειρών.
µε ωά (µεταξύ των ελίκων).
•Πλάγιες όψεις:
−Προσκεφάλαια.
−Ζωστήρες στο µέσον του πλάτους
τους.
•Άβακας. Είναι πολύ µικρότερος του
δωρικού και έχει κυµάτια.

Ιωνικό κιονόκρανο Γωνιακό κιονόκρανο Ιωνικές βάσεις σε όψη ναών: Σάµου, Πριήνης,
Προπύλαια Ναός Απτέρου Νίκης Ερεχθείου, Προπυλαίων
Όψη και άνοψη Άνοψη
 ΕΡΕΧΘΕΙΟ

ΘΡΙΓΚΟΣ
Αποτελείται από τα παρακάτω µέλη:
• Επιστύλιο
∆εν έχει ταινία και σταγόνες και χωρίζεται σε
τρείς ζώνες. Αποτελείται όπως και αυτό
του δωρικού ναού από δύο στοιχεία (το
εσωτερικό λέγεται αντίθηµα)
• Ζωφόρος
Συνεχής ζώνη διακοσµηµένη µε ανάγλυφες
παραστάσεις (η ζωφόρος παραλείπεται
στο τµήµα του Ερεχθείου που στηρίζουν
οι Καρυάτιδες)
• Γείσο
Οριζόντια προεξοχή διαφορετικής τοµής από
αυτή του δωρικού (χωρίς προµόχθους και
σταγόνες).
ΑΕΤΩΜΑ
Έχει ίδια δοµή και στοιχεία µε το δωρικό.

ΦΑΤΝΩΜΑΤΙΚΕΣ
ΠΛΑΚΕΣ
Θριγκός και αέτωµα
Είναι βαθύτερες και µε πλουσιώτερη του Ερεχθείου σε όψη (Durm)
διακόσµηση από τις δωρικές (πλαίσια µε
αστραγάλους και ιωνικά κυµάτια).
 • ΠΡΟΠΥΛΑΙΑ
∆ωρικού και
Ιωνικού ρυθµού
• ΠΑΡΘΕΝΩΝΑΣ
∆ωρικού ρυθµού

• ΕΡΕΧΘΕΙΟ
Ιωνικού ρυθµού

• ΝΑΟΣ ΤΗΣ
ΑΠΤΕΡΟΥ
ΝΙΚΗΣ
Ιωνικού ρυθµού
Ακρόπολις των Αθηνών

Ακρόπολις Αθηνών - Παρθενώνας

Αρχιτεκτονική του 4ου αιώνα π.Χ. και της Ελληνιστικής
περιόδου (τα συµβατικά της όρια 323 – 146 π.Χ.)

Εµφανίζεται ένας νέος ρυθµός,

ο Κορινθιακός. Έχει όλα του
τα στοιχεία ίδια µε του Ιωνικού
ρυθµού εκτός από το
κιονόκρανο.

ΚΙΟΝΟΚΡΑΝΟ. Τα στοιχεία
του είναι τα παρακάτω:

– Κάλαθος
Κορινθιακό κιονόκρανο
– Άβακας

ΚΙΟΝΟΚΡΑΝΟ
Τα στοιχεία του είναι τα εξής

 Κάλαθος
Περιβάλλεται από τρείς ζώνες µε
φυτικό διάκοσµο (φύλλα Κορινθιακό κιονόκρανο. Χάραξη και κάτοψη του
άβακα. Σχηµατική ανάλυση της δοµής του µε
ακάνθου). Οι δύο κάτω ζώνες ενδείξεις των αναλογικών σχέσεων των µερών του
(Durm)
διακοσµούνται µε οκτώ φύλλα
ακάνθου η κάθε µία, ενώ η
ανώτερη ζώνη έχει έλικες αντί
φύλλων, τέσσερις σε κάθε πλευρά
που αφήνουν ορατό µεγάλο µέρος
της καλάθου.

 Άβακας
Οι πλευρές του είναι ελαφρά Γλυπτική απόδοση του
φύλου της ακάνθου
Κορινθιακό κιονόκρανο από το
Φιλιππείον της Ολυµπίας.
κοίλες. ∆ιακοσµείται συνήθως από (Durm) Όψη και άνοψη. (Robertson)

κυµάτια.
 Υλικά και τρόποι δοµής

• Εφαρµόζεται κυρίως το
ψευδοϊσόδοµο σύστηµα όπου οι
οριζόντιες στρώσεις δεν έχουν
το ίδιο ύψος, αλλά
εναλλάσσονται ανά δύο.
• Νέα στοιχεία είναι τα τόξα και οι
θόλοι µε χρήση ξυλοτύπου
• Ένας αξιοσηµείωτος
νεωτερισµός είναι οι ηµικίονες.

• Τα αρτιώτερα παραδείγµατα της

περιόδου αυτής είναι:
− Η θόλος της Επιδαύρου (350 π.Χ.)
− Το χορηγικό µνηµείο του
Λυσικράτους (334 π.Χ.)- Αθήνα.
Χορηγικό µνηµείο του Λυσικράτους στην Αθήνα.
Όψη σε αναπαράσταση

Ρωµαïκή Αρχιτεκτονι κή

• Οι ΤΟΙΧΟΙ αποτελούν τα πιό ουσιαστικά µέλη των κτισµάτων,

ενώ στην κλασσική και ελληνιστική εποχή ήταν οι κίονες.
• Οι ΚΙΟΝΕΣ έχουν ∆ΕΥΤΕΡΕΥΟΝΤΑ ΡΟΛΟ. Προτιµούνται οι
ψευδοπερίπτεροι ναοί και ο Κορινθιακός ρυθµός.
• Η ανάγκη δηµιουργίας µεγάλων ανοιγµάτων σε εσωτερικούς
χώρους και σε τεχνικά έργα οδήγησε στη χρήση ΤΟΞΩΝ
(συνήθως ηµικυκλικών) και ΘΟΛΩΝ.
− Τα υλικά δόµησης των τόξων και των θόλων είναι λαξευτοί
λίθοι, οπτές πλίνθοι, χυτά υλικά ή µικτή κατασκευή.
Καταργείται το σανίδωµα των ξυλοτύπων. Το χυτό υλικό
τοποθετείται πάνω σε διάστρωση τούβλων τα οποία τελικά
παραµένουν ενσωµατωµένα στην κατασκευή.
Η Αψίδα του Γαλερίου ή Καµάρα – Θεσσαλονίκη

∆ιατάξεις τόξων από λαξευτούς Τοξοστοιχία από χυτά υλικά σε

θολίτες συνδυασµό µε οπτοπλινθοδοµή
(Choisy)

Ρωµαϊκό σταυροθόλιο

Σχηµατικές απεικονίσεις των

διαφόρων ειδών των Ρωµαϊκών
θόλων
 Υλικά & τρόποι δοµής
• Στη Ρωµαϊκή Αρχιτεκτονική χρησιµοποιούνται ευρέως
φυσικές πέτρες, λευκά και έγχρωµα µάρµαρα, γρανίτες και
αλάβαστρα σε πολυτελείς κατασκευές.

• Συνηθέστατα επενδύονται ευτελείς και ογκώδεις κατασκευές

µε µάρµαρα.

• Οι τοιχοποιίες από πέτρες ήταν σπάνιες.

• Τα κονιάµατα δεν χρησιµοποιούνται µόνο ως επιχρίσµατα,

αλλά και ως συνδετικά υλικά.

• Τα µέταλλα είχαν ευρεία εφαρµογή, όπως επίσης το γυαλί

και το ξύλο κυρίως σε στέγες.

Πύλη του Αδριανού – Αθήνα

 Η Βιβλιοθήκη του Αδριανού
Αθήνα

Ναός του Ολυµπίου ∆ιός – Αθήνα

ΚΑΡΧΗ∆ΟΝΑ

ΚΑΡΧΗ∆ΟΝΑ ΛΟΥΤΡΑ
ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΑΡΧΗ∆ΟΝΑ ΛΟΥΤ ΡΑ
ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ
Εργαστήριο Συγκοινωνιακής Τεχνικής
Σχολή Αγρονόμων-Τοπογράφων Μηχανικών

Αποτυπώσεις Μνημείων Ιστορία

Υπεύθυνος Διδάσκων:
Γεωργόπουλος Ανδρέας Αρχιτεκτονικής
2ο μέρος

Χριστιανικά µνηµεία µέχρι το 312 µ.Χ.

Α. Ταφικά µνηµεία (Κοιµητήρια, Κατακόµβες, Μαρτύρια)

Β. Χώροι λατρείας των πρώτων χριστιανών.

Ταφικά Μνηµεία
• Υπόγειοι τάφοι
• Λαξευτοί τάφοι. Λαξεύονταν σε πορώδες έδαφος στο βράχο σε σχήµα
λάρνακας πάνω από την οποία διαµορφωνόταν ένα τόξο. Λέγονται
ακροσόλια. Πρόκειται για οικογενειακούς τάφους και ανήκαν σε ιδιώτες.
• Κοινοτικά υπόγεια κοιµητήρια (κατακόµβες).
• Υπέργεια κοιµητήρια και τα χριστιανικά µαυσωλεία.
Χώροι Λατρείας
∆εν χτίζονταν ιδιαίτεροι χώροι λατρείας, αλλά για τις λατρευτικές
ανάγκες των πρώτων χριστιανών χρησιµοποιούντο ιδιωτικοί χώροι
κατοικιών.
Ιστορία της Χριστιανικής Τέχνης και Αρχιτεκτονικής

• Η ιστορία της ουσιαστικά αντιστοιχεί στην περίοδο από την

δηµιουργία µέχρι την κατάλυση του Βυζαντινού κράτους (από τον
4ο µέχρι τα µισά του 15ου αιώνα µ.Χ.).
• Το πρώτο της διάστηµα (4ος και 5ος αιώνας) ονοµάζεται
Παλαιοχριστιανική εποχή και αποτελεί την εισαγωγή στη
Βυζαντινή Τέχνη.
• Η Παλαιοχριστιανική Τέχνη, αλλά και ολόκληρη η Βυζαντινή,
στρεφόταν προς τα πρότυπα της Αρχαίας Ελληνικής και
Ρωµαϊκής Αρχιτεκτονικής. Ωστόσο διακρίνεται από την Αρχαία
Ελληνική Αρχιτεκτονική, διότι δηµιουργεί δυναµικές συνθέσεις µε
αυστηρό και απέριττο εξωτερικό και µε περίτεχνη εσωτερική
διακόσµηση.
(Η ιδιαίτερη φροντίδα που δίνεται στον εσωτερικό χώρο επιβάλλεται από
τις λατρευτικές ανάγκες της νέας θρησκείας που απαιτούσαν, εκτός των
άλλων, την µυσταγωγία που µόνο σε έναν κλειστό χώρο µπορεί να
επιτευχθεί).

ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ
Υλικά & τρόποι δόµησης

• Εναλασσόµενες στρώσεις
από αλάξευτους ή
ηµιαλάξευτους λίθους και
τούβλα, ενισχυµένες ενίοτε
από ξυλοδεσιές
• Τούβλα
• Ανακουφιστικά τόξα
ενταγµένα στην τοιχοποιία
που είχαν σκοπό την
ενίσχυσή της
• Λαξευτές τοιχοποιίες σε
συνδυασµό µε αυτοδύναµα
λαξευτά αρχιτεκτονικά µέλη
(µνηµεία εκτός Ελλάδος:
Συρία, Παλαιστίνη, Νότια
Μικρά Ασία και Β. Αφρική)
• Εξωτερικά τα κτήρια είχαν
επίχρισµα.
• Εσωτερικά είχαν επίχρισµα, ή
ορθοµαρµαρώσεις στο κάτω
µέρος των τοίχων και ψηλότερα
πλάκες κατά ζώνες ή
ψηφιδωτά.
• Στη θολοδοµία γενικεύονται τα
ελαφρά τουβλα ενώ τα χυτά
υλικά των Ρωµαίων
εγκαταλείπονται. Τα εσωρράχια
των τόξων διεκοσµούντο µε
µαρµαροθετήµατα ή µε
ψηφιδωτά.
• Τα δάπεδα ήταν από:
 Μαρµάρινες πλάκες µεγάλου
µεγέθους
 Πήλινες πλάκες τετραγωνικές
∆ιακοσµητικό σε δάπεδο µε µαρµαροθετήµατα
 Σύνθετα µαρµαροθετήµατα Άγιοι Απόστολοι – Αρχαία Αγορά Αθηνών
(µικρά κοµµάτια µαρµάρου που
σχηµάτιζαν διακοσµητικά
θέµατα)
 Ψηφιδωτά

Αρχιτεκτονικές µορφές των εκκλησιών

Στην παλαιοχριστιανική περίοδο
οι κίονες και οι υπερκείµενοι
θριγκοί ή τα τόξα διατηρούν
από την ελληνορωµαϊκή εποχή
τον κύριο ρόλο τους ως προς τον
ρυθµό και την µορφή του
κτηρίου, αποκτούν όµως πολύ
µεγαλύτερη σηµασία και ως
οργανικά στηρίγµατα στο
εσωτερικό του µνηµείου.
Όπως και στα Ρωµαϊκά µνηµεία
έτσι και στα παλαιοχριστιανικά
επικρατεί ο Ιωνικός και κυρίως ο ∆ίζωνο κιονόκρανο
Κορινθιακός και ο σύνθετος από τη βασιλική της Αλυκής Θάσου
(µικτός) ρυθµός. Κατά τον 4ο, (J.P. Sodini – Κ.Κολοκοτσάς)
5ο και 6ο αιώνα δηµιουργείται
ένας µεγάλος αριθµός
παραλλαγών,
παλαιοχριστιανικών και
Ιουστινιάνιων.
Συνηθίζεται η
επαναχρησιµοποίηση Θεοδοσιανού τύπου κιονόκρανο
από τον Άγ. Ιωάννη του Στουδίου
αρχιτεκτονικών µελών (spolia) Εσωτερικό των Αγ. Αποστόλων Κωνσταντινούπολη (Α. Ορλάνδος)
από αρχαιότερα οικοδοµήµατα Κιονόκρανο µε φύλλα λωτού
σε εµφανή µέρη του ναού.
 Τα τµήµατά της είναι: ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΑ
ΚΤΗΡΙΑ
• Περίβολος (όχι συνηθισµένο)
• Αίθριο
• Κρήνες
ΒΑΣΙΛΙΚΗ
• Πρόπυλο
µε µεγαλοπρεπείς κλίµακες.
• Νάρθηκας
• ∆ιακονικό
• Κυρίως ναός
Κατά κανόνα είχε τρία κλίτη, (το
µεσαίο ήταν µεγαλύτερο σε
πλάτος και ύψος, µε πλευρικά
παράθυρα (φωταγωγοί).
Κιονοστοιχίες διαχώριζαν τα κλίτη.
Υπερώα (γυναικωνίτες) πάνω από
τα πλάγια κλίτη και τον
νάρθηκα, είχαν ξύλινο φέροντα
σκελετό.
• Κόγχη του ιερού Αναπαράσταση της παλαιοχριστιανικής
Στεγαζόταν πάντοτε µε βασιλικής του Ασκληπιείου (450 – 460 µ.Χ.)
τεταρτοσφαιρικό θόλο και Ι. Τραυλός
εξωτερικά διαµορφωνόταν σε
ηµικύκλιο, πολύγωνο,
ηµιεξάπλευρο ή και ορθογώνιο
σε κάτοψη.

Τρίκλιτη βασιλική
Κάτοψη, Τοµή κατά µήκος & πλάτος
Η Αχειροποίητος Θεσσαλονίκης σε
αναπαράσταση (Α. Ορλάνδος)
 Υπήρχαν όµως και
• Πεντάκλιτες (Αγ. ∆ηµήτριος, Θεσσαλονίκη)
• Επτάκλιτες (Β. Αφρικής)
• Εννεάκλιτες (Καρχηδόνας)
• Μονόκλιτες παλαιοχριστιανικές βασιλικές (που είναι
σπάνιες, συνηθέστατες όµως στη βυζαντινή και
µεταβυζαντινή περίοδο).

Εκτός από τις απλές δροµικές βασιλικές, κτίζονταν

και συνθετότερες µε εγκάρσιο κλίτος. Μια άλλη
κατηγορία είναι των σταυρικών. Πρόκειται για δύο
διασταυρούµενες τρίκλιτες βασιλικές.

Πεντάκλιτη βασιλική µε εγκάρσιο κλίτος

Άγιος ∆ηµήτριος – Θεσσαλονίκη (Α. Ορλάνδος)
 ΠΕΡΙΚΕΝΤΡΑ ΚΤΗΡΙΑ

• Κυκλικό σχήµα: Άγιος Γεώργιος Θεσσαλονίκης,

κτίσµα των αρχών του 4ου αιώνα που αργότερα
µετετράπη σε εκκλησία
• Οκταγωνικό σχήµα (συνηθέστερο). Στέγαση µε
ξύλινες στέγες είτε µε θόλο κτιστό.

Στα περίκεντρα κτήρια κατατάσσονται

καταχρηστικά:
• Τρίκογχα και τετράκογχα
• Σταυροειδή κτήρια που διατηρούν δύο κάθετους
άξονες συµµετρίας.

Ροτόντα - Άγιος Γεώργιος, Θεσσαλονίκη

Κάτοψη
Ροτόντα - Άγιος Γεώργιος, Θεσσαλονίκη

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ

ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ - 6ος αι. µ.Χ.
• Εφαρµόζεται µία νέα διάταξη όπου
δεσπόζει ο τρούλλος.
ΥΛΙΚΑ & ΤΡΟΠΟΙ
∆ΟΜΗΣΗΣ
• Εγκαταλείπονται τα χυτά υλικά
στους θόλους, οι οποίοι
κατασκευάζονται πλέον από οπτά
ελαφρά τούβλα διαφόρων
διαστάσεων και ισχυρότατο κονίαµα.
• Ο µεγάλος νεωτερισµός στη
θολοδοµία είναι η κάλυψη ενός
τετράγωνου χώρου σε κάτοψη
από ένα σφαιρικό θόλο. Η
µετάβαση από τα σφαιρικά τόξα στη
στεφάνη γίνεται µε 4 σφαιρικά
τρίγωνα (λοφία).
• Τα βυζαντινά σταυροθόλια
διαφέρουν από τα Ρωµαϊκά. Τρούλλος- λοφία, τοιχογραφίες
• Οι απλοί κυλινδρικοί θόλοι
(καµάρες) έχουν µεγάλη εφαρµογή Αγ. Απόστολοι Αρχαία Αγορά Αθηνών
στην Βυζαντινή περίοδο.
• ∆εν χρησιµοποιούνται οι
µοναστηριακοί θόλοι.
 Β Υ Ζ Α Ν Τ Ι Ν Η Θ Ο Λ Ο ∆ Ο Μ Ι Α

Κάτοψη, τοµή και προοπτική απεικόνιση

Κάτοψη, τοµή και προοπτική απεικόνιση
•απλών σφαιρικών τριγώνων (λοφίων)
•ηµισφαιρίου επί λοφίων
•χαµηλωµένου σφαιρικού θόλου επί λοφίων
•τρούλλου µε κυλινδρικό τύµπανο επί λοφίων
•ασπίδος που ανήκει στην περιγεγραµµένη σφαίρα
(Μ. Κορρές) επί λοφίων

ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΣΤΑΥΡΟΘΟΛΙΑ

• Οι καµπύλες των διαγωνίων

ακµών δεν είναι πλέον
ελλείψεις, αλλά τµήµατα
κύκλου

• Εφαρµόζεται, επιπλέον, ο
νεωτερισµός της
διαφορετικής διαµέτρου
των τόξων του µετώπου,
ώστε να γίνεται εφικτή η
κάλυψη µε σταυροθόλια
χώρων όχι µόνο
τετραγωνικής, αλλά και
ορθογωνικής κατόψης

• Ρωµαϊκό σταυροθόλιο
• Μοναστηριακός θόλος
• Βυζαντινό σταυροθόλιο
 ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ
ΤΟΞΑ

Ηµικυκλικό

Υπερυψωµένο

Πεταλόµορφο

ΤΥΠΟΙ ΝΑΩΝ

• Νέος τύπος είναι η

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΜΕΤΑ ΤΡΟΥΛΛΟΥ
Τοµή

Αγία Σοφία Κωνσταντινούπολη Κάτοψ

η
 ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ
6ος - 10ος αιώνας µ.Χ.
∆ιάκριση σε Σχολές :
• Πρωτευούσης
• Ελλάδας
• Μικράς Ασίας

Υλικά & Τρόποι ∆όµησης

• Εφαρµόζονται όλα τα είδη θόλων του Ιουστινιανού και
ξύλινες στέγες.
• Στην Ελλάδα επικρατούν στη θολοδοµία οι κυλινδρικές
καµάρες και οι πέτρες σε πλήρεις ξυλοτύπους. Γίνεται
περιορισµένη χρήση τούβλων και χρησιµοποιούνται
S p o l i a.

Γοργοεπήκοος, ή Άγ. Ελευθέριος

∆υτική Όψη
 ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ
Οι τρούλλοι έχουν
• χαµηλό τετράγωνο τύµπανο (Αγ. Σοφία Θεσσαλονίκης) είτε
• ψηλό κυλινδρικό τύµπανο (ναοί της Ελλάδας)

ΤΥΠΟΙ ΝΑΩΝ

Εφαρµόζεται η βασιλική µετά

τρούλλου που τώρα πλησιάζει
στο τετράγωνο (Αγ. Σοφία
Θεσσαλονίκης 7ος αιώνας ).
Το ιερό χωρίζεται σε τρία
µέρη.
– Το Βόρειο λέγεται Πρόθεση
– Tο Νότιο ∆ιακονικό.

Αγία Σοφία Θεσσαλονίκης Κατά τον 8ο αιώνα, ενώ ο

Κάτοψη παλιός τύπος της βασιλικής
χωρίς τρούλλο συνεχίζει να
εφαρµόζεται, εµφανίζονται οι
παρακάτω νέοι τύποι:
• Με τρούλλο και σταυροειδώς
διατεταγµένες καµάρες που
φτάνουν µέχρι τους
εξωτερικούς τοίχους.
• Μονόχωροι µε τρούλλο
• Σταυροειδείς εγγεγραµµένοι µε
τρούλλο
 Αγία Σοφία Θεσσαλονίκης.

• Μονόχωροι µε
τρούλλο

Άγιος Ιωάννης
Θεολόγος
τ’ Αδησαρού

• Σταυροειδείς
εγγεγραµµένοι µε
τρούλλο

Κοιµήσεως της Παναγίας

στην Σκριπού - 9ος αι.
ΜΕΣΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟ∆ΟΣ 10ος αιώνας–1204 µ.χ
ΥΛΙΚΑ &
ΤΡΟΠΟΙ ∆ΟΜΗΣΗΣ

Εφαρµογή όλων των

προηγούµενων.

• Στην πρωτεύουσα:
Πλην της γνωστής
τοιχοποιίας µε
εναλλασσόµενες
οριζόντιες στρώσεις από
λαξευτές πέτρες και
τούβλα, κατά τον 11ο και
12ο αιώνα εφαρµόζεται Α Πλινθοπερίκλειστο σύστηµα.
και το σύστηµα της Οδοντωτή ταινία και οδοντωτό γείσο. Όψη και τοµή
Β Σύστηµα της κρυµµένης πλίνθου.
αποκρυµµένης πλίνθου. Όψη και τοµή

Στην Ελλάδα
χρησιµοποιούνται:
Λίθοι και πλίνθοι Τοιχοποιία µε κεραµεικά
κουφικά, οδοντωτή ταινία
οριζοντίως και καθέτως και γείσο
(πλινθοπερίκλειστο Όψη και τοµή
σύστηµα). Μεταξύ των (A. Franz - Ι. Τραυλός)
λίθων του
πλινθοπερίκλειστου
συστήµατος
χρησιµοποιούν πήλινα
διακοσµητικά γράµµατα
(Χ,Ι, Κ) και κουφικά.
Υπάρχουν επίσης Κεραµεικά κοσµήµατα
κεραµικά κοσµήµατα Παρηγορήτισσα της Άρτας
(Α. Ορλάνδος)
• διαφόρων γεωµετρικών
µοτίβων (ρόµβοι,
πλάγια τούβλα,
µαίανδροι, φιαλοστόµια)
• οδοντωτές ταινίες και
• χρωµατιστά κοίλα
εφυαλωµένα αγγεία
που λέγονται σκυφία.
Άγιοι Απόστολοι – Αθήνα
Απόσπασµα όψης
Σκυφίο - Άγιοι Απόστολοι – Αθήνα

Στην Ελλάδα οι
τρούλλοι έχουν
κατά κανόνα
τύµπανο
συνήθως
οκταγωνικό

• µε οριζόντιο
γείσο (συνήθως)
ή
• Αθηναϊκού τύπου
 ΤΡΟΥΛΛΟΣ ΑΘΗΝΑΪΚΟΥ ΤΥΠΟΥ
ΑΓ. ΑΣΩΜΑΤΟΙ ΑΘΗΝΩΝ

Κάτοψη, όψη.
(Ε. Στίκας)

Τα ηµιχώνια είναι
ένας νέος τύπος
θόλου που εισάγεται
στην Ελλάδα.
Πρόκειται για
κωνικές επιφάνειες,
η γενέτειρα των
οποίων γεφυρώνει
µία ορθή γωνία σε
κάτοψη.
Χρήση τους έγινε σε
οκταγωνικού τύπου
εκκλησίες.
Γεφύρωση γωνίας µε κωνικό ηµιχώνιο.
α. Αξονοµετρικό β. Τοµή
γ. Όψη δ. κάτοψη
• Μοναστηριακά κτίσµατα ΤΥΠΟΙ ΚΤΗΡΙΩΝ
έχουν δοµηθεί για να
ικανοποιήσουν τον
κοινοβιακό χαρακτήρα της
ζωής των µοναχών. Κατά την
µέση βυζαντινή περίοδο
είχαν συνήθως φρουριακή
µορφή,
–Με ψηλό περίβολο
τετράπλευρης κάτοψης, χωρίς
ανοίγµατα και ενισχυµένο ενίοτε
µε πύργους.
–Πύλες εισόδου οδηγούσαν
στην εσωτερική αυλή µέσω των
θολωτών διαδρόµων
(διαβατικά).
–Στην εσωτερική αυλή ήταν
περίοπτος ναός, το καθολικό. Γενική κάτοψη της µονής του Οσίου
Μελετίου στον Κιθαιρώνα (Α Ορλάνδος)
–Τα κελιά ήσαν οι χώροι
διαµονής των µοναχών
–Η τράπεζα ήταν ένας επιµήκης
χώρος φαγητού

ΤΥΠΟΙ ΝΑΩΝ

Πρωτεύουσα
• Σταυροειδείς εγγεγραµµένοι τρουλλαίοι
• Οκταγωνικοί
Η στήριξη του τρούλλου είναι οκταγωνική, ο υποκείµενος
χώρος τετράγωνος (Μονή ∆αφνίου 11ος αι.)
• Οκταγωνικός νησιωτικού τύπου
(στον χώρο επιρροής της πρωτευούσης η Νέα Μονή Χίου)
• Μονόχωρος τρουλλαίος
• Αγιορείτικου τύπου. Προσθήκη πλευρικών κογχών
στα δύο άκρα των εγκάρσιων κεραιών ενός σταυροειδούς
εγγεγραµµένου ναού. Ευρύχωροι νάρθηκες – λιτές
(Καθολικό Μεγίστης Λαύρας).
 ∆αφνί – Αττική. Καθολικό της Νέας Μονής της Χίου
Οκταγωνικός ναός 11ος αιώνας µ.Χ. (νησιώτικος Οκταγωνικός) σε αναπαράσταση
• Κάτοψη •Κάτοψη
• Τοµή •Προοπτικό του εσωτερικού

Καθολικό αγιορείτικου τύπου σε κάτοψη Άγιοι Απόστολοι, Σολάκη - 1000 µ.Χ.

Μονή Μεγίστης Λαύρας (Π. Μυλωνάς) Σταυροειδής εγγεγραµµένος
µε κυκλική χάραξη
Αρχαία αγορά, Αθήνα (Νικόλαος Γκιολές)
 Ελλάδα
Συνηθίζονται και άλλοι τύποι ναών:

• Ο πιο διαδεδοµένος είναι ο σταυροειδής

εγγεγραµµένος µετά τρούλλου σε 4 παραλλαγές:

9 Σύνθετος τετρακιόνιος. Καπνικαρέα Αθηνών

9 Ηµισύνθετος τετρακιόνιος. Γοργοεπήκοος Αθηνών
9 Απλός τετρακιόνιος. Άγ. Ασώµατοι Θησείου Αθηνών
9 Απλός δικιόνιος

• Συνεπτυγµένος σταυροειδής (Άγιος Γεώργιος Οινόης)

• Τρουλλαίος τρίκογχος (Αγ. Νικόλαος Κόντρα Αττικής)
και τετράκογχος

ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ
ΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΤΩΝ
ΕΓΓΕΓΡΑΜΜΕΝΩΝ
ΤΡΟΥΛΛΑΙΩΝ
ΝΑΩΝ
(κατά τον Α. Ορλάνδο)

Σύνθετος Απλός δικιόνιος

τετρακιόνιος Καθολικό της
Καθολικό µονής
της Μονής Αστερίου Οµολογητών

Ηµισύνθετος
τετρακιόνιος Απλός τετρακιόνιος
Καθολικό Καθολικό της µονής
της µονής Καισαριανής Θεολόγου Υµηττού
 Άγ. Γεώργιος Οινόης
Συνεπτυγµένος σταυροειδής
εγγεγραµµένος τρουλλαίος
•Κάτοψη
•Τοµή

Καπνικαρέα – Αθήνα Άγ. Νικόλαος – Κόντρα Αττική

Σύνθετος Τρίκογχος τρουλλαίος
τετρακιόνιος •Κάτοψη
•Τοµή

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΥΣΤΕΡΟΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟ∆Ο
1204 – 1453 µ.Χ.

Τα υλικά και οι αρχιτεκτονικές µορφές είναι τα ίδια.

Νέος τύπος ναού

ΣΤΑΥΡΕΠΙΣΤΕΓΟΣ
Ο σταυρεπίστεγος είναι δηµιούργηµα του 13ου αιώνα και
εφαρµόζεται σε σειρά τριών παραλλαγών.
 Κατηγορία Α
Α1 Οι εσωτερικοί πλάγιοι τοίχοι µένουν αδιάσπαστοι.
Α2 ∆ύο τυφλά τόξα που διακόπτουν τους τοίχους σηµειώνουν και
στην κάτοψη εγκάρσια καµάρα
Α3 Τρία τυφλά τόξα διαρθρώνουν τους πλάγιους τοίχους του ναού.

Άγ. Αθανάσιος Λεονταρίου (Α1) Καθολικό µονής Ταλαντίου (Α2) Αγ. Θεόδωροι Αργολίδας (Α3)

Κατόψεις Τοµές & Προπτικές

Απεικονίσεις
ΣΤΑΥΡΕΠΙΣΤΕΓΩΝ ΝΑΩΝ ΤΗΣ
ΚΑΤΗΓΟΡΙΑΣ Β

Β κατηγορία

Η εγκάρσια καµάρα
προβάλλει δεξιά και
αριστερά έτσι ώστε η
εκκλησία σε κάτοψη παίρνει
εξωτερικά σχήµα ελευθέρου
σταυρού.

Υπάρχουν δύο παραλλαγές:

Β1 και

Β2, όπου το εγκάρσιο κλίτος

προεξέχει περισσότερο
Αγία Ελεούσα Υµητού, Β1 Άγιος Γεώργιος Αλικιανού Κρήτης, Β2
 Στην κατηγορία Γ τα µνηµεία είναι
Κατόψεις - Τοµές κάπως µεγαλύτερα και υπάρχουν δύο
παραλλαγές:
ΣΤΑΥΡΕΠΙΣΤΕΓΩΝ Γ1. Η κάτοψη έχει περισσότερα από
δύο στηρίγµατα σε κάθε κιονοστοιχία
εκκλησιών
Γ2. Η κιονοστοιχία της εγκάρσιας
καµάρας περιορίζεται σε έναν µόνο
Κατηγορίας Γ κίονα και η κάτοψη θυµίζει δικιόνιο
σταυροειδή εγγεγραµµένο ναό.

Γ1. Πόρτα Παναγιά Θεσσαλίας Γ2. Άγιος ∆ηµήτριος Ωρωπού